આત્મબોધોપનિષત્ · અધ્યાય 1

આત્મબોધોપનિષત્
શ્રીમન્નારાયણાકારમષ્ટાક્ષરમહાશયમ્ । સ્વમાત્રાનુભવાત્સિદ્ધમાત્મબોધં હરિં ભજે ॥ ૐ વાઙ્મે મનસીતિ શાન્તિઃ ॥
॥પ્રથમોઽદ્યાય:॥
ૐ પ્રત્યગાનન્દં બ્રહ્મપુરુષં પ્રણવસ્વરૂપં અકારો ઉકાર મકાર ઇતિ ત્ર્યક્ષરં પ્રણવં તદેતદોમિતિ । યમુક્ત્વા મુચ્યતે યોગી જન્મસંસારબન્ધનાત્ । ૐ નમોનારાયણાય શઙ્ખચક્રગદાધરાય તસ્માત્ ૐ નમો નારાયણાયેતિ મન્ત્રોપાસકો વૈકુણ્ઠભવનં ગમિષ્યતિ ।

અથ યદિદં બ્રહ્મપુરં પુણ્ડરીકં તસ્માત્તડિતાભમાત્રં દીપવત્પ્રકાશમ્

બ્રહ્મણ્યો દેવકીપુત્રો બ્રહ્મણ્યો મધુસૂદનઃ । બ્રહ્મણ્યઃ પુણ્ડરીકાક્ષો બ્રહ્મણ્યો વિષ્ણુરચ્યુતઃ

સર્વભૂતસ્થમેકં નારાયણં કારણપુરુષમકારણં પરં બ્રહ્મોમ્

શોકમોહવિનિર્મુક્તો વિષ્ણું ધ્યાયન્ન સીદતિ । દ્વૈતાદ્વૈતમભયં ભવતિ મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

હૃત્પદ્મમધ્યે સર્વં યત્તત્પ્રજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠિતમ્ । પ્રજ્ઞાનેત્રો લોકઃ પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠા પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ

સ એતેન પ્રજ્ઞેનાત્મનાસ્માલ્લોકાદુત્ક્રમ્યામુષ્મિન્સ્વર્ગે લોકે સર્વાન્કામાનાપ્ત્વાઽમૃતઃ સમભવદમૃતઃ સમભવત્

યત્ર જ્યોતિરજસ્રં યસ્મિંલ્લોકેઽભ્યર્હિતમં તસ્મિન્માં દેહિ સ્વમાનમૃતે લોકે અક્ષતે અચ્યુતે લોકે અક્ષતે અમૃતત્વં ચ ગચ્છત્યોં નમઃ

॥દ્વિતીયોઽદ્યાય:॥
પ્રગલિતનિજમાયોઽહં નિસ્તુલદૃશિરૂપવસ્તુમાત્રોઽહમ્ । અસ્તમિતાહન્તોઽહં પ્રગલિતજગદીશજીવભેદોઽહમ્

પ્રત્યગભિન્નપરોઽહં વિધ્વસ્તાશેષવિધિનિષેધોઽહમ્ । સમુદસ્તાશ્રમિતોઽહં પ્રવિતતસુખપૂર્ણ-સંવિદેવાહમ્

સાક્ષ્યહમનપેક્ષોઽહં નિજમહિમ્નિ સંસ્થિતોઽહમચલોઽહમ્ । અજરોઽહમવ્યયોઽહં પક્ષવિપક્ષાદિભેદવિધુરોઽહમ્

અવબોધૈકરસોઽહં મોક્ષાનન્દૈકસિન્ધુરેવાહમ્ । સૂક્ષ્મોઽહમક્ષરોઽહં વિગલિતગુણજાલકેવલાત્માઽહમ્

નિસ્ત્રૈગુણ્યપદોઽહં કુક્ષિસ્થાનેકલોકકલનોઽહમ્ । કૂટસ્થચેતનોઽહં નિષ્ક્રિયધામાહમપ્રતર્ક્યોઽહમ્

એકોઽહમવિકલોઽહં નિર્મલનિર્વાણમૂર્તિરેવાહમ્ । નિરવયોઽહમજોઽહં કેવલસન્માત્રસારભૂતોઽહમ્

નિરવધિનિજબોધોઽહં શુભતરભાવોઽહમપ્રભેદ્યોઽહમ્ । વિભુરહમનવદ્યોઽહં નિરવધિનિઃસીમતત્ત્વમાત્રોઽહમ્

વેદ્યોઽહમગમાસ્તૈરારાધ્ય: સકલભુવનહૃદ્યોઽહમ્ । પરમાનન્દઘનોઽહમ્ પરમાનન્દૈકભૂમરૂપોઽહમ્

શુદ્ધોઽહમદ્વયોઽહં સન્તતભાવોઽહમાદિશૂન્યોઽહમ્ । શમિતાન્તત્રિતયોઽહં બદ્ધો મુક્તોઽહમદ્ભુતાત્માહમ્

શુદ્ધોઽહમાન્તરોઽહં શાશ્વતવિજ્ઞાનસમરસાત્માહમ્ । શોધિતપરતત્ત્વોઽહં બોધાનન્દૈકમૂર્તિરેવાહમ્

વિવેકયુક્તિબુદ્ધ્યાહં જાનામ્યાત્માનમદ્વયમ્ । તથાપિ બન્ધમોક્ષાદિવ્યવહારઃ પ્રતીયતે

નિવૃત્તોઽપિ પ્રપઞ્ચો મે સત્યવદ્ભાતિ સર્વદા । સર્પાદૌ રજ્જુસત્તેવ બ્રહ્મસત્તૈવ કેવલમ્

પ્રપઞ્ચાધારરૂપેણ વર્તતેઽતો જગન્ન હિ । યથેક્ષુરસસંવ્યાપ્તા શર્કરા વર્તતે તથા ।

અદ્વયબ્રહ્મરૂપેણ વ્યાપ્તોઽહં વૈ જગત્ત્રયમ્ । બ્રહ્માદિકીટપર્યન્તાઃ પ્રાણિનો મયિ કલ્પિતાઃ

બુદ્બુદાદિવિકારાન્તસ્તરઙ્ગઃ સાગરે યથા । તરઙ્ગસ્થં દ્રવં સિન્ધુર્ન વાઞ્છતિ યથા તથા

વિષયાનન્દવાઞ્છા મે મા ભૂદાનન્દરૂપતઃ। દારિદ્ર્યાશા યથા નાસ્તિ સંપન્નસ્ય તથા મમ

બ્રહ્માનન્દે નિમગ્નસ્ય વિષયાશા ન તદ્ભવેત્ । વિષં દૃષ્ટ્વાઽમૃતં દૃષ્ટ્વા વિષં ત્યજતિ બુદ્ધિમાન્

આત્માનમપિ દૃષ્ટ્વાહમનાત્માનં ત્યજામ્યહમ્ । ઘટાવભાસકો ભાનુર્ઘટનાશે ન નશ્યતિ

દેહાવભાસકઃ સાક્ષી દેહનાશે ન નશ્યતિ । ન મે બન્ધો ન મે મુક્તિર્ન મે શાસ્ત્રં ન મે ગુરુઃ

માયામાત્રવિકાસત્વાન્માયાતીતોઽહમદ્વયઃ । પ્રાણાશ્ચલન્તુ તદ્ધર્મૈઃ કામૈર્વા હન્યતાં મનઃ

આનન્દબુદ્ધિપૂર્ણસ્ય મમ દુઃખં કથં ભવેત્ । આત્માનમઞ્જસા વેદ્મિ ક્વાપ્યજ્ઞાનં પલાયિતમ્

કર્તૃત્વમદ્ય મે નષ્ટં કર્તવ્યં વાપિ ન ક્વચિત્ । બ્રાહ્મણ્યં કુલગોત્રે ચ નામસૌન્દર્યજાતયઃ

સ્થૂલદેહગતા એતે સ્થૂલાદ્ભિન્નસ્ય મે નહિ । ક્ષુત્પિપાસાન્ધ્યબાધિર્યકામ ક્રોધાદયોઽખિલાઃ

લિઙ્ગદેહગતા એતે હ્યલિઙ્ગસ્ય ન સન્તિ હિ । જડત્વપ્રિયમોદત્વધર્માઃ કારણદેહગાઃ

ન સન્તિ મમ નિત્યસ્ય નિર્વિકારસ્વરૂપિણઃ। ઉલૂકસ્ય યથા ભાનુરન્ધકારઃ પ્રતીયતે

સ્વપ્રકાશે પરાનન્દે તમો મૂઢસ્ય જાયતે । ચક્ષુર્દૃષ્ટિનિરોધેઽભ્રૈઃ સૂર્યો નાસ્તીતિ મન્યતે

તથાઽજ્ઞાનાવૃતો દેહી બ્રહ્મ નાસ્તીતિ મન્યતે । યથામૃતં વિષાદ્ભિન્નં વિષદોષૈર્ન લિપ્યતે

ન સ્પૃશામિ જડાદ્ભિન્નો જડદોષાન્ પ્રકાશતઃ । સ્વલ્પાપિ દીપકણિકા બહુલં નાશયેત્તમઃ

સ્વલ્પોઽપિ બોધો નિબિડે બહુલં નાશયેત્તમઃ । કાલત્રયે યથા સર્પો રજ્જૌ નાસ્તિ તથા મયિ

અહઙ્કારાદિદેહાન્તં જગન્નાસ્ત્યહમદ્વયઃ । ચિદ્રૂપત્વાન્ન મે જાડ્યં સત્યત્વાન્નાનૃતં મમ

આનન્દત્વાન્ન મે દુઃખમજ્ઞાનાદ્ભાતિ સત્યવત્ । આત્મપ્રબોધોપનિષ મુહૂર્તમુપાસિત્વા ન સ પુનરાવર્તતે । ન સ પુનરાવર્તત ઇત્યુપનિષત્

ૐ વાઙ્મે મનસીતિ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ આત્મબોધોપનિષત્સમાપ્તા
અધિકાધ્યયનાય