આત્મોપનિષત્ · અધ્યાય p1

આત્મોપનિષત્
યત્ર નાત્મપ્રપઞ્ચોઽયમપહ્નવપદં ગતઃ ।
પ્રતિયોગિવિનિર્મુક્તઃ પરમાત્માવશિષ્યતે ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શ્રુણુયામ દેવાઃ । ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસસ્તનૂભિઃ । વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ૐ અથાઙ્ગિરાસ્ત્રિવિધઃ પુરુષોઽજાયતાત્માન્તરાત્મા પરમાત્મા ચેતિ ।
ત્વક્ચર્મમાંસરોમાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલ્યઃ પૃષ્ઠવંશનખગુલ્ફોદર
નાભિમેઢ્રકટૂરુકપોલશ્રોત્રભ્રૂલલાટબાહુપાર્શ્વશિરોઽક્ષીણિ ભવન્તિ
જાયતે મ્રિયત ઇત્યેષ આત્મા ।
અથાન્તરાત્માનામ પૃથિવ્યાપસ્તેજોવાયુરાકાશમિચ્છાદ્વેષસુખદુઃખ
કામમોહવિકલ્પાનાદિસ્મૃતિલિઙ્ગોદાત્તાનુદાત્તહ્ર્સ્વદીર્ઘપ્લુતઃ
ખલિતગર્જિતસ્ફુટિતમુદિતનૃત્તગીતવાદિત્રપ્રલયવિજૃમ્ભિતાદિભિઃ
શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા નેતા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ
પુરાણન્યાયમીમાંસાધર્મશાસ્ત્રાણીતિ શ્રવણઘ્રાણાકર્ષણકર્મવિશેષણં
કરોત્યેષોઽન્તરાત્મા ।
અથ પરમાત્મા નામ યથાક્ષર ઉપાસનીયઃ ।
સ ચ પ્રાણાયામપ્રત્યાહારધાર્ણાધ્યાનસમાધિયોગાનુમાનાત્મચિન્તકવટકણિકા
વા શ્યામાકતણ્ડુલો વા વાલાગ્રશતસહસ્રવિકલ્પનાભિઃ સ લભ્યતે
નોપલભ્યતે ન જાયતે ન મ્રિયતે ન શુષ્યતિ ન ક્લિદ્યતે ન દહ્યતે ન કમ્પતે
ન ભિદ્યતે ન ચ્છિદ્યતે નિર્ગુણઃ સાક્ષિભૂતઃ શુદ્ધો નિરવયવાત્મા કેવલઃ
સૂક્ષ્મો નિર્મમો નિરઞ્જનો નિર્વિકારઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધવર્જિતો નિર્વિકલ્પો
નિરાકાઙ્ક્ષઃ સર્વવ્યાપી સોઽચિન્ત્યો નિર્વર્ણ્યશ્ચ પુનાત્યશુદ્ધાન્યપૂતાનિ ।
નિષ્ક્રિયસ્તસ્ય સંસારો નાસ્તિ ।
આત્મસંજ્ઞઃ શિવઃ શુદ્ધ એક એવાદ્વયઃ સદા ।
બ્રહ્મરૂપતયા બ્રહ્મ કેવલં પ્રતિભાસતે

જગદ્રૂપતયાપ્યેતદ્બ્રહ્મૈવ પ્રતિભાસતે ।
વિદ્યાવિદ્યાદિભેદેન ભાવાભાવાદિભેદતઃ

ગુરુશિષ્યાદિભેદેન બ્રહ્મૈવ પ્રતિભાસતે ।
બ્રહ્મૈવ કેવલં શુદ્ધં વિદ્યતે તત્ત્વદર્શને

ન ચ વિદ્યા ન ચાવિદ્યા ન જગચ્ચ ન ચાપરમ્ ।
સત્યત્વેન જગદ્ભાનં સંસારસ્ય પ્રવર્તકમ્

અસત્યત્વેન ભાનં તુ સંસારસ્ય નિવર્તકમ્ ।
ઘટોઽયમિતિ વિજ્ઞાતું નિયમઃ કોન્વપેક્ષતે

વિના પ્રમાણસુષ્ઠુત્વં યસ્મિન્સતિ પદાર્થધીઃ ।
અયમાત્મા નિત્યસિદ્ધઃ પ્રમાણે સતિ ભાસતે

ન દેશં નાપિ કાલં વા ન શુદ્ધિં વાપ્યપેક્ષતે ।
દેવદત્તોઽહમિત્યેતદ્વિજ્ઞાનં નિરપેક્ષકમ્

તદ્વદ્બ્રહ્મવિદોઽપ્યસ્યબ્રહ્માહમિતિ વેદનમ્ ।
ભાનુનેવ જગત્સર્વં ભાસ્યતે યસ્ય તેજસા

અનાત્મકમસત્તુચ્છં કિં નુ તસ્યાવભાસકમ્ ।
વેદશાસ્ત્રપુરાણાનિ ભૂતાનિ સકલાન્યપિ

યેનાર્થવન્તિ તં કિં નુ વિજ્ઞાતારં પ્રકાશયેત્ ।
ક્ષુધાં દેહવ્યથાં ત્યક્ત્વા બાલઃ ક્રીડતિ વસ્તુનિ

તથૈવ વિદ્વાન્રમતે નિર્મમો નિરહં સુખી ।
કામાન્નિષ્કામરૂપી સંચરત્યેકચરો મુનિઃ

સ્વાત્મનૈવ સદા તુષ્ટઃ સ્વયં સર્વાત્મના સ્થિતઃ ।
નિર્ધનોઽપિ સદા તુષ્ટોઽપ્યસહાયો મહાબલઃ

નિત્યતૃપ્તોઽપ્યભુઞ્જાનોઽપ્યસમઃ સમદર્શનઃ ।
કુર્વન્નપિ ન કુર્વાણશ્ચાભોક્તા ફલભોગ્યપિ

શરીર્યપ્યશરીર્યેષ પરિચ્છિન્નોઽપિ સર્વગઃ ।
અશરીરં સદા સન્તમિદં બ્રહ્મવિદં ક્વચિત્

પ્રિયાપ્રિયે ન સ્પૃશતસ્તથૈવ ચ શુભા શુભે ।
તમસા ગ્રસ્તવદ્ભાનાદગ્રસ્તોઽપિ રવિર્જનૈઃ

ગ્રસ્ત ઇત્યુચ્યતે ભ્રાન્ત્યા હ્યજ્ઞાત્વા વસ્તુલક્ષણમ્ ।
તદ્વદ્દેહાદિબન્ધેભ્યો વિમુક્તં બ્રહ્મવિત્તમમ્

પશ્યન્તિ દેહિવન્મૂઢાઃ શરીરાભાસદર્શનાત્ ।
અહિનિર્લ્વયનીવાયં મુક્તદેહસ્તુ તિષ્ઠતિ

ઇતસ્તતશ્ચાલ્યમાનો યત્કિઞ્ચિત્પ્રાણવાયુના ।
સ્રોતસા નીયતે દારુ યથા નિમ્નોન્નતસ્થલમ્

દૈવેન નીયતે દેહો યથા કાલોપભુક્તિષુ ।
લક્ષ્યાલક્ષ્યગતિં ત્યક્ત્વા યસ્તિષ્ઠેત્કેવલાત્મના

શિવ એવ સ્વયં સાક્ષાદયં બ્રહ્મવિદુત્તમઃ ।
જીવન્નેવ સદા મુક્તઃ કૃતાર્થો બ્રહ્મવિત્તમઃ

ઉપાધિનાશાદ્બ્રહ્મૈવ સદ્બ્રહ્માપ્યેતિ નિર્દ્વયમ્ ।
શૈલૂષો વેષસદ્ભાવાભાવયોશ્ચ યથા પુમાન્

તથૈવ બ્રહ્મવિચ્છ્રેષ્ઠઃ સદા બ્રહ્મૈવ નાપરઃ ।
ઘટે નષ્ટે યથા વ્યોમ વ્યોમૈવ ભવતિ સ્વયમ્

તથૈવોપાધિવિલયે બ્રહ્મૈવ બ્રહ્મવિત્સ્વયમ્ ।
ક્ષીરં ક્ષીરે યથા ક્ષિપ્તં તૈલં તૈલે જલં જલે

સંયુક્તમેકતાં યાતિ તથાત્મન્યાત્મવિન્મુનિઃ ।
એવં વિદેહકૈવલ્યં સન્માત્રત્વમખણ્ડિતમ્

બ્રહ્મભાવં પ્રપદ્યૈષ યતિર્નાવર્તતે પુનઃ ।
સદાત્મકત્વવિજ્ઞાનદગ્ધા વિદ્યાદિવર્ષ્મણઃ

અમુષ્ય બ્રહ્મભૂતત્ત્વાદ્બ્રહ્મણઃ કુત ઉદ્ભવઃ ।
માયાક્લૃપ્તૌ બન્ધમોક્ષૌ ન સ્તઃ સ્વાત્મનિ વસ્તુતઃ

યથા રજ્જૌ નિષ્ક્રિયાયાં સર્પાભાસવિનિર્ગમૌ ।
અવૃતેઃ સદસત્ત્વાભ્યાં વક્તવ્યે બન્ધમોક્ષણે

નાવૃત્તિર્બ્રહ્મણઃ ક્વાચિદન્યાભાવાદનાવૃતમ્ ।
અસ્તીતિ પ્રત્યયો યશ્ચ યશ્ચ નાસ્તીતિ વસ્તુનિ

બુદ્ધેરેવ ગુણાવેતૌ ન તુ નિત્યસ્ય વસ્તુનઃ ।
અતસ્તૌ માયયા ક્લૃપ્તૌ બન્ધમોક્ષૌ ન ચાત્મનિ

નિષ્કલે નિષ્ક્રિયે શાન્તે નિરવદ્યે નિરંજને ।
અદ્વિતીયે પરે તત્ત્વે વ્યોમવત્કલ્પના કુતઃ

ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ ।
ન મુમુક્ષુર્ન વૈ મુક્ત ઇત્યેષા પરમાર્થતા

ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શ્રુણુયામ દેવાઃ । ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસસ્તનૂભિઃ । વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
અધિકાધ્યયનાય