આશ્વલાયનગૃહ્યપરિશિષ્ટમ્ · અધ્યાય 1

આશ્વલાયનગૃહ્યપરિશિષ્ટમ્
૧૫ નારાયણબલિઃ ।
અથ નારાયણબલિરર્વાક્તસંસ્કારાચ્છુદ્ધે કાલે શુક્લૈકાદશ્યાં સ્નાતઃ શુચૌ દેશે વિષ્ણું વૈવસ્વતં પ્રેતં ચ યથાવદભ્યર્ચ્ય તદગ્રે તિલમિશ્રાન્મધુઘૃતપ્લુતાન્દશ પિણ્ડાન્વિષ્ણુરૂપં પ્રેતં ધ્યાયન્કાશ્યપગોત્ર દેવદત્તાયં તે પિણ્ડ ઇતિ દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ દક્ષિણામુખઃ પ્રાચીનવીતી પરાચીનેન પાણિના દત્ત્વા પિણ્ડાન્ગન્ધાદિભિરભ્યર્ચ્ય પ્રવાહ ણાન્તં કૃત્વા નદ્યાં ક્ષિપેત્ । અથ રાત્રાવયુગન્માબ્રાહ્મણાન્નિમન્ત્રયોપોષિતઃ શ્વો મધ્યં દિને વિષ્ણુમભ્યર્ચ્ય પ્રેતમુદ્દિશ્ય બ્રાહ્મણાનેકોદ્દિષ્ટોવિધિના ભોજયિત્વા તૃપ્તેષુ બ્રાહ્મ ણસમીપે પિણ્ડવિધિના નિનયનાન્તં તૂષ્ણીં કૃત્વા વિષ્ણવે બ્રહ્મણે શિવાય સપરિવારાય યમાય વિષ્ણોઽયં તે પિણ્ડ ઇત્યેવં ચતુરઃ પિણ્ડાન્ભુક્તશેષેણ દક્ષિણસંસ્થાન્દત્ત્વાઽથ પઞ્ચમં કાશ્યપગોત્ર દેવદત્તેતિ પ્રેતં ધ્યાત્વા તદ્રૂપાય વિષ્ણવે વિષ્ણાઽયં ત ઇતિ દદ્યાત્ । અથાઽઽચાન્તાન્દક્ષિણયા સંતોષ્યૈકં તેષુ ગુણવન્તમવિશેષતો વસ્ત્રા ભરણાદિગોહિરણ્યૈઃ પ્રેતબદ્ધ્યા તોષયેત્ । અથ તૈઃ પવિત્રપાણિભિઃ પ્રેતાય કાશ્યપગોત્રાયાયં તે તિલોદકાઞ્જલિરિતિ તિલોદકં દાપયિત્વાઽનેન નારાયણબલિકર્મણા ભગવાન્વિષ્ણુરિમં દેવદત્તં શુદ્ધમપાપં કર્માર્હં કરોત્વિતિ વાચયિત્વા વિસૃજેત્ । એષ નારાયણબલિકલ્પઃ । એવમન્યામપિ સ્વાભિમતદેવતાં યમદ્વિતીયામભ્યર્ચ્ય વિધિમિમં કુર્યાત્તોઽપ્યેનમપાપં કરોતિ ન તુ પુણ્યકૃતોઽપિ બલિમેનમકૃત્વા પારલૌકિકં કુર્યાત્કૃતં નોપતિષ્ઠતેઽન્તરિક્ષે વિનશ્યતિ તસ્માદ્યથાસંભવમપિ કુર્યાદત્

૧૬ નાગબલિઃ ।
અથ નાગબલિઃ સર્પહતાનાં દારુમયં મૃન્મયં વા પઞ્ચફણં સર્પં કૃત્વા ભાદ્રપદ- સ્યાન્યસ્યે વા માસસ્ય શુક્લપઞ્ચમીમારભ્ય યાવત્સંવત્સરં પતિમાસં તસ્યામુપોષિતો રાત્રૌ પઞ્ચામૃતૈઃ સ્નાપયિત્વા શુચાવાસને શુચિઃ સુરભિગન્ધપુષ્પધૂપદીપૈરભ્યર્ચ્ય પ્રણમેત્ । અનુમાસમેકૈકમનન્તં વાસુકિં શેષં પદ્મં કમ્બલં કર્કોટકમશ્વતરં ધૃતરાષ્ટ્રં શઙ્ખપાલં કાલીયં તક્ષકં કપિલમિતિ પાયસસર્પિઃક્ષીરાપૂપૈર્બલિમુપહૃત્ય જાગરિત્વા શ્વોભૂતે ત્રિવૃતાન્નેન બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વા પૂર્ણે સંવત્સરે પઞ્ચમ્યાં ચ સ્નાત્વા સૌવર્ણં સર્પં ગાં ચ બ્રાહ્મણાય દત્ત્વાઽન્યાંશ્ચ યથેષ્ટં ભોજયિત્વા દક્ષિણયા તોષયિત્વા નાગાન્પ્રીતિં વાચયેદ્ । એષ નાગબલિઃ અથોભયોઃ પક્ષયોઃ પઞ્વમીષુ સંમૃષ્ટાયાં ભુવિ પિષ્ટેન સર્પમુલ્લિખ્ય શુક્લસુરભિગન્ધાદિભિરભ્યર્ચ્ય ક્ષીરમોદકાન્નિવેદ્યોપસ્થાય મુઞ્ચ મુઞ્ચ દેવદત્તમિતિ પ્રાર્થ્ય સહ બન્ધુભિર્મધુરમશ્નીયાદેવં સંવત્સરાન્તે નારાયણબલિં ચોક્ત વત્કૃત્વા તત ઊર્ધ્વં કર્મ કુર્યાત્

૧૮ વૃષોત્સર્ગવિધિઃ ।
અથ વૃષોત્સર્ગઃ શૂલગવં કાર્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વૈશાખ્યાં વા રેવત્યાં વાઽઽશ્વ- યુજીયસ્ય ગોર્જીવત્પુત્રાયઃ પયસ્વિન્યાઃ સુતં શ્રેષ્ઠં સ્વસ્ય યૂથસ્યાકુષ્ઠિનમપૃષતમેક હાયનં દ્વિહાયનં વા નીલં બભ્રું પિઙ્ગલં લોહિતં વા લક્ષણ્યમિત્યેકે કામં કૃષ્ણ માલોહિતં શ્વેતમષ્ટભિઃ સહ વત્સતરીભિશ્ચતસૃભિર્વા વ્રીહિયવમતીભિરદ્ભિરાપોહિષ્ઠી- યાભિર્વામદેવ્યેન કર્મ સંકલ્પ્ય પૂર્વપ્રાઞ્ચમભિષિચ્યાપાં તીરે ગોષ્ઠે ચતુષ્પથે વાઽગ્નિ મુપસમાધાય રૌદ્રં સ્થાલીપાકં સર્વહુતં હુત્વા સૌમ્યં પાયસં પૈષ્ટં યાવકં પૂર્ણપાત્રોદ- કેન માર્જયિત્વાઽગ્નિં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પર્યાનીય કદ્રુદ્રાયેમા રુદાયાઽઽતે પિતરિમા રુદ્રાય સ્થિરધન્વને ગિર ઇતિ સૂક્તૈશ્ચતસ્રો દિશ ઉપસ્થાય પ્રાઞ્ચં પ્રાગુદઞ્ચં વા વત્સતરીસમેતમુત્સૃજ્ય, એનં યુવાનં પીતં વો દદામિ તેન ક્રીડ(ળ)ન્તીશ્ચરથ પ્રિયેણ । ઇમાં ચ ત્વાં પ્રજનુષા સુવાચા રાયસ્પોષેણ સમિષા ચિનોમિ । શાન્તા પૃથિવી શિવ-પ મન્તરિક્ષં દ્યૌર્નો દેવ્યભયં નો અસ્તુ । શિવા દિશઃ પ્રદિશ ઉદ્દિશો ન આપા વિદ્યુતઃ પરિપાન્તુ સર્વત ઇત્યૃષભં માસમાનાનામિતિ ચ સૂક્તેનૌપસ્થાય સ યત્પિબતિ ખાદતિ લાઙ્ગૂલં ચોદક્પૂર્ણમુદસ્યતિ તેન દેવાનૃષીન્પિતૄંશ્ચ પ્રીણાતિ વંશ્યાંશ્ચાઽઽ- સપ્તમભુભયતઃ પરાવરાનુદ્ધરતિ પ્રેતાર્થમુત્સૃષ્ટં મહતો નરકાદુત્તારયતિ, તસ્માદેકાદ- શેઽહ્નિ પ્રેતાય વૃષમુત્સૃજેદાદ્યમાસિકં દત્ત્વા સોઽયં વૃષોત્સર્ગઃ સ્વર્ગ્યઃ પશવ્યો વૃષ- ભમુત્સૃજ્ય મહાપશુર્ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે નાનુત્સૃષ્ટઃ સ્યાદિત્યાચાર્યઃ । તસ્માન્નિત્યશ્ચૈકે રુદ્રમેવ જપન્તે સ એવ પશુપતિરિતિ શન્તાતીયં જપન્ગૃહનેત્ય સર્પિષૌદનં બ્રાહ્મણ- ન્ભોજયિત્વાઽગ્ની રુદ્રઃ શર્વઃ પશુપતિરુગ્રઃ શૂલી ભવો મહાદેવ ઇતિ નામભિરર્ચયે- દ્રુદ્રમેવ વા યથા સંભવમુદ્દિશેત્સ્વસ્ત્યયનં વાચયેદેવમેતાનિ કર્માણિ યથોક્તં કુર્યા- ત્સર્વાણિ શ્રેયાંસ્યાપ્નોતિ તદેતદાશ્વલાયનગૃહ્યપરિશિષ્ટં નમ આશ્વલાયનાય નમ આશ્વલાયનાય

ઇત્યાશ્વલાયનગૃહ્યપરિશિષ્ટે તૃતીયોઽધ્યાયઃ