અશોકાવદાન · ભાગ 120

અશોકાવદાનં
પાંશુપ્રદાનાવદાનં
યો ઽસૌ સ્વમાંસતનુભિર્યજનાનિ કૃત્વા- તપ્યચ્ ચિરં કરુણયા જગતો હિતાય ।
તસ્ય શ્રમસ્ય સફલીકરણાય સન્તઃ સાવર્જિતં શૃણુત સાંપ્રતભાષ્યમાણં ॥
એવં મયા શ્રુતમેકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ । ઇતિ સૂત્રં વક્તવ્યં । અત્ર તાવદ્ ભગવત્તથાગતવદનામ્ભોધરવિવરપ્રત્યુદ્ગતવચનસરત્સલિલધારાસમ્પાતાપનીતરાગદ્વેષમોહમદમાનમાયાશાઠ્યપઙ્કપટલાનાં શબ્દન્યાયાદિતર્કશાસ્ત્રાર્થાવલોકનોત્પન્નપ્રજ્ઞાપ્રદીપપ્રોત્સારિતકુશાસ્ત્રદર્શનાન્ધકારાણાં સંસારતૃષ્ણાછેદિપ્રવરસદ્ધર્મપયઃપાનશૌણ્ડાનાં ગુરૂણાં સંનિઘૌ સર્વાવવાદકશ્રેષ્ઠં શક્રબ્રહ્મેશાનયમવરૂણકુવેરવા[વ]સવસોમાદિત્યાદિભિરપ્યપ્રતિહતશાસનં કન્દર્પદર્પાપમર્દનશૂરં મહાત્માનમ્ અતિમહર્દ્ધિકં સ્થવિરોપગુપ્તમારભ્ય કાઞ્ચિદેવ વિબુધજનમનઃ પ્રસાદકારીં ધર્મ્યાં કથાં સમનુસ્મરિષ્યામઃ । તત્ર તાવદ્ ગુરુભિરવહિતશ્રોત્રૈર્ભવિતવ્યં ।
એવમનુશ્રૂયતે । યદા ભગવાન્ પરિનિર્વાણકાલસમયે ઽપલાલનાગં વિનીય કુમ્ભકારીં ચણ્ડાલીં ગોપાલીં ચ તેષાં મથુરામનુપ્રાપ્તઃ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમાનન્દમામન્ત્રયતે સ્મ । અસ્યામાનન્દ મથુરાયાં મમ વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય ગુપ્તો નામ ગાન્ધિકો ભવિષ્યતિ । તસ્ય પુત્રો ભવિષ્યતિ ઉપગુપ્તનામાલક્ષણકો બુદ્ધો યો મમ વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય બુદ્ધકાર્ય કરિષ્યતિ । તસ્યાવવાદેન બહવો ભિક્ષવઃ સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કરિષ્યન્તિ । તે ઽષ્ટાદશહસ્તામાયામેનં દ્વાદશહસ્તાં વિસ્તારેણ ચતુરઙ્ગુલમાત્રાભિઃ શલાકાભિર્ ગુહાં પૂરયિષ્યન્તિ । એષો ઽગ્રો મે આનન્દ શ્રાવકાણાં ભવિષ્યતિ અવવાદકાનાં યદુત ઉપગુપ્તો ભિક્ષુઃ ।
પશ્યસિ ત્વમાનન્દ દૂરત એવ નીલનીલામ્બરરાજિં । એવં ભદન્ત । એષ આનન્દ ઉરૂમુણ્ડો નામ પર્વતઃ । અત્ર વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય તથાગતસ્ય શાણકવાસી નામ ભિક્ષુર્ભવિષ્યતિ । સો ઽત્ર ઉરૂમુણ્ડપર્વતે વિહારં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ । ઉપગુપ્તં ચ પ્રવ્રાજયિષ્યતિ ।
મથુરાયામાનન્દ નટો ભટશ્ચ દ્વૌ ભ્રાતરૌ શ્રેષ્ઠિનૌ ભવિષ્યતઃ । તૌ ઉરુમુણ્ડપર્વતે વિહારં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતઃ । તસ્ય નટભટિકેતિ ( અ-અવ્ 3 ) સંજ્ઞા ભવિષ્યતિ । એતદગ્રં મે આનન્દ ભવિષ્યતિ શમથાનુકૂલાનાં શય્યાસનાનાં યદિદં નટભટિકારણ્યાયતનં ।
અથાયુષ્માન આનન્દો ભગવન્તમિદમવોચત્ । આશ્ચર્ય ભદન્ત યદ્ ઈદૃશમાયુષ્માન્ ઉપગુપ્તો બહુજનહિતં કરિષ્યતિ । ભગવાન્ આહ । નાનન્દ એતર્હિ, યથાતિતે ઽપ્યધ્વનિ તેન વિનિપતિતશરીરેણાપ્યત્રૈવ બહુજનહિતં કૃતં ।
ઉરૂમુણ્ડપર્વતે ત્રયઃ પાર્શ્વાઃ । એકત્ર પ્રદેશે પઞ્ચ પ્રત્યેકબુદ્ધશાતાનિ પ્રતિવસન્તિ । દ્વિતીયે પઞ્ચર્ષિશતાનિ । તૃતીયે પઞ્ચમર્કટશતાનિ । તત્ર યો ઽસૌ પઞ્ચાનાં મર્કટશતાનાં યૂથપતિઃ સ તં યૂથમપહાય યત્ર પાર્શ્વે પઞ્ચ પ્રત્યેકબુદ્ધશતાનિ પ્રતિવસન્તિ તત્ર ગતઃ । તસ્ય તાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રસાદો જાતઃ । સ તેષાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં શીર્ણપર્ણાનિ મૂલફલાનિ ચોપનામયતિ, યદા ચ તે પર્યઙ્કેણોપવિષ્ટા ભવન્તિ સ વૃદ્ધાન્તે કૃત્વા યાવન્ નવાન્તં ગત્વા પર્યઙ્કેણોપવિશતિ ।
યાવત્ તે પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ પરિનિર્વૃતાઃ । સ તેષાં શીર્ણપર્ણાનિ મૂલફલાનિ ચોપનામયતિ । તે ન પ્રતિગૃણ્હન્તિ । સ તેષાં ચીવરકર્ણિકાનિ આકર્ષયતિ । પાદૌ ગૃણ્હાતિ । યાવત્ સ મર્કટશ્ચિન્તયતિ । નિયતમેતે કાલગતા ભવિષ્યન્તિ । તતઃ સ મર્કટઃ શોચિત્વા પરિદેવિત્વા ચ દ્વિતીયં પાર્શ્વં ગતો યત્ર પઞ્ચર્ષિશતાનિ પ્રતિવસન્તિ ।
તે ચ ઋષયઃ કેચિત્ કણ્ટકાપાશ્રયાઃ કેચિદ્ ભસ્માપાશ્રયાઃ કેચિદૂર્ધ્વહસ્તાઃ કેચિત્ પઞ્ચાતપાવસ્થિતાઃ । સ તેષાં તેષામ્ ઈર્યાપથાન્ વિકોપયિતુમારબ્ધઃ । યે કણ્ટકાપાશ્રયાસ્તેષાં કણ્ટકાન્ ઉદ્ધરતિ । ભસ્માપાશ્રયાણાં ભસ્મ વિધુનોતિ । ઊર્ધ્વહસ્તાનામધો હસ્તં પાતયતિ । પઞ્ચાતપાવસ્થિતાનામગ્નિમ્ અવકિરતિ । યદા ચ તૈરીર્યાપથો વિકોપિતો ભવતિ તદા સ તેષામગ્રતઃ પર્યઙ્કં બધ્નાતિ ।
યાવત્ તૈરૃષિભિરાચાર્યાય નિવેદિતં । તેનાપિ ચોક્તં । પર્યઙ્કેણ તાવન્ નિષીદત । યાવત્તાનિ પઞ્ચર્ષિશતાનિ પર્યઙ્કેણોપવિષ્ટાનિ । તે ઽનાચાર્યકા અનુપદેશકાઃ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષાન્ ધર્માનામુખીકૃત્ય પ્રત્યેકાં બોધિં સાક્ષાત્કૃતવન્તઃ ।
અથ તેષાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનામેતદભવદ્ । યત્ કિઞ્ચદસ્માભિઃ શ્રેયો ઽવાપ્તં તત્ સર્વમિમં મર્કટમ્ આગમ્ય । તૈર્યાવત્ સ મર્કટઃ ફલમૂલૈઃ પરિપાલિતઃ । કાલગતસ્ય ચ તચ્છરીરં ગન્ધકાષ્ઠૈર્ધ્માપિતં ।
તત્ કિં મન્યસે આનન્દ યો ઽસૌ પઞ્ચાનાં મર્કટશતાનાં યૂથપતિઃ સ એષ ઉપગુપ્તઃ । તદાપિ તેન વિનિપતિતશરીરેણાપ્યત્રૈવોરુમુણ્ડપર્વતે બહુજનહિતં કૃતં । અનાગતે ઽપ્યધ્વનિ વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય મમાત્રૈવોરુમુણ્ડપર્વતે બહુજનહિતં કરિષ્યતિ । તચ્ચ યથૈવં તથોપદર્શયિષ્યામઃ ।
શાણકવાસ્યુપાખ્યાનં
યદા સ્થવિરેણ શાણકવાસિના ઉરુમુણ્ડે પર્વતે વિહારઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ, સમન્વાહરતિ । કિમસૌ ગન્ધિક ઉત્પન્નઃ । અથાદ્યાપિ નોત્પદ્યત ઇતિ । પશ્યત્યુત્પન્નઃ । સ યાવત્ સમન્વાહરતિ । યો ઽસૌ તસ્ય પુત્ર ઉપગુપ્તો નામ્નાલક્ષણકો બુદ્ધો નિર્દિષ્ટો યો મમ વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય બુદ્ધકાર્યં કરિષ્યતીતિ, કિમસાવુત્પન્નઃ । અદ્યાપિ નોત્પદ્યત ઇતિ । પશ્યત્યદ્યાપિ નોત્પદ્યતે ।
તેન યાવદુપાયેન ગુપ્તો ગાન્ધિકો ભગવચ્છાસને ઽભિપ્રસાદિતઃ । સ યદાભિપ્રસન્નસ્તદા સ્થવિરઃ સંબહુલૈર્ભિક્ષુભિઃ સાર્ધમેકદિવસં તસ્ય ગૃહં પ્રવિષ્ટઃ અપરસ્મિન્નહનિ, આત્મદ્વિતીયઃ । અન્યસ્મિન્નહનિ, એકાકી । યાવદ્ ગુપ્તો ગાન્ધિકઃ સ્થવિરં શાણકવાસિનમેકાકિનં દૃષ્ટ્વા કથયતિ । ન ખલ્વાર્યસ્ય કશ્ચિત્ પશ્ચાચ્છ્રમણં । સ્થવિર ઉવાચ । જરાધર્માણાં કુતો ઽસ્માકં પશ્ચાચ્છ્રમણો ભવતિ । યદિ કેચિચ્છ્રદ્ધાપુરોગેણ ( અ-અવ્ 6 ) પ્રવ્રજન્તિ, તે ઽસ્માકં પશ્ચાચ્છ્રમણા ભવન્તિ । ગુપ્તો ગાન્ધિક ઉવાચ । આર્યાહં તાવદ્ ગૃહવાસે પરિગૃદ્ધો વિષયાભિરતશ્ચ । ન મયા શક્યં પ્રવ્રજિતું । અપિ તુ યો ઽસ્માકં પુત્રો ભવતિ તં વયમાર્યસ્ય પશ્ચાચ્છ્રમણં દાસ્યામઃ । સ્થવિર ઉવાચ । વત્સ એવમસ્તુ । અપિ તુ દૃઢપ્રતિજ્ઞાં સ્મરેથાસ્ત્વમિતિ ।
યાવદ્ ગુપ્તસ્ય ગાન્ધિકસ્ય પુત્રો જાતઃ । તસ્યાશ્વગુપ્ત ઇતિ નામધેય કૃતં ।
સ યદા મહાન્ સંવૃત્તસ્તદા સ્થવિરશાણકવાસી ગુપ્તં ગાન્ધિકમધિગમ્યોવાચ । વત્સ ત્વયા પ્રતિજ્ઞાતં યો ઽસ્માકં પુત્રો ભવિષ્યતિ તં વયમાર્યસ્ય પશ્ચાચ્છ્રમણં દાસ્યામઃ । અયં ચ પુત્રો જાતઃ । અનુજાનીહિ પ્રવ્રાજયિષ્યામીતિ । ગાન્ધિક ઉવાચ । આર્ય અયમસ્માકમેકપુત્રઃ । મર્ષયાન્યો યો ઽસ્માકં દ્વિતીયઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ, તં વયમાર્યસ્ય પશ્ચાચ્છ્રમણં દાસ્યામઃ ।

યાવત્ સ્થવિરશાણકવાસી સમન્વાહરતિ । કિમયં સ ઉપગુપ્તઃ । પશ્યતિ નેતિ । તેન સ્થવિરેણાભિહિત એવમસ્ત્વિતિ । તસ્ય યાવદ્ દ્વિતીયઃ પુત્રો જાતઃ । તસ્ય ધનગુપ્ત ઇતિ નામ કૃતં । સોપિ યદા મહાન્ સંવૃત્તસ્તદા સ્થવિરશાણકવાસી ગુપ્તં ગાન્ધિકમુવાચ । વત્સ ત્વયા પ્રતિજ્ઞાતં યો ઽસ્માકં પુત્રો ભવિષ્યતિ તં વયમાર્યસ્ય પશ્ચાચ્છ્રમણં દાસ્યામઃ । અયં ચ તે પુત્રો જાતઃ । અનુજાનીહિ પ્રવ્રાજયિષ્યામીતિ । ગાન્ધિક ઉવાચ । આર્ય મર્ષય એકો ઽસ્માકં બહિર્ધા દ્રવ્યં સંચયિષ્યતિ, દ્વિતીયો ઽન્તર્ગૃહે પરિપાલનં કરિષ્યતીતિ । અપિ તુ યો ઽસ્માકં તૃતીયઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ સ આર્યસ્ય દત્તઃ ।
યાવત્ સ્થવિરશાણકવાસી સમન્વાહરતિ । કિમયં સ ઉપગુપ્તઃ । પશ્યતિ નેતિ । તતઃ સ્થવિર ઉવાચ । એવમસ્ત્વિતિ । યાવદ્ ગુપ્તસ્ય ગાન્ધિકસ્ય તૃતીયઃ પુત્રો જાતઃ । અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો ઽતિક્રાન્તો માનુષવર્ણમસંપ્રાપ્તશ્ચ દિવ્યવર્ણં । તસ્ય વિસ્તરેણ જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા ઉપગુપ્ત ઇતિ નામ કૃતમ્ । સો ઽપિ યદા મહાન્ સંવૃત્તો યાવત્ સ્થવિરશાણકવાસી ગુપ્તં ગાન્ધિકમભિગમ્યોવાચ । વત્સ ત્વયા પ્રતિજ્ઞાતં યો ઽસ્માકં તૃતીયઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ તં વયમાર્યસ્ય દાસ્યામઃ પશ્ચાચ્છ્રમણાર્થે । અયં તે તૃતીયઃ પુત્ર ઉત્પન્નઃ । અનુજાનીહિ પ્રવ્રાજયિષ્યામીતિ । ગુપ્તો ગાન્ધિક ઉવાચ । આર્ય સમયતઃ । યદાલાભો ઽનુચ્છેદો ભવિષ્યતીતિ તદાનુજ્ઞાસ્યામિ ।
યદા તેન સમયઃ કૃતસ્તદા મારેણ સર્વાવતી મથુરા ગન્ધાવિષ્ટા । તે (મથુરાવાસિનઃ) સર્વે ઉપગુપ્તસકાશાદ્ ગન્ધાન્ ક્રીણન્તિ । સ પ્રભૂતાન્ દદાતિ ।
યાવત્ સ્થવિરશાણકવાસી ઉપગુપ્તસકાશં ગતઃ । ઉપગુપ્તશ્ચ ગન્ધાપણે સ્થિતઃ । સ ધર્મેણ વ્યવહારં કરોતિ । ગન્ધાન્ વિક્રીણીતે । સ સ્થવિરેણ શાણકવાસિનાભિહિતઃ । વત્સ કીદૃશાસ્તે ચિત્તચૈતસિકાઃ પ્રવર્તન્તે । ક્લિષ્ટા વાક્લિષ્ટા વેતિ । ઉપગુપ્ત ઉવાચ । આર્ય નૈવ જાનામિ કીદૃશાઃ ક્લિષ્ટાશ્ચિત્તચૈતસિકાઃ કીદૃશા અક્લિષ્ટા ઇતિ । સ્થવિરશાણકવાસી ઉવાચ । વત્સ ( અ-અવ્ 8 ) યદિ કેવલં ચિત્તં પરિજ્ઞાતું શક્યસિ પ્રતિપક્ષં મોચયિતું । તેન તસ્ય કૃષ્ણિકપટ્ટિકા દત્તા પાણ્ડુરિકા ચ । યદિ ક્લિષ્ટં ચિત્તમુત્પદ્યતે કૃષ્ણિકાં પટ્ટિકાં સ્થાપય । અથાક્લિષ્ટં ચિત્તમુત્પદ્યતે પાણ્ડુરાં પટ્ટિકાં સ્થાપય । અશુભાં મનસિ કુરુ । બુદ્ધાનુસ્મૃતિં ચ ભાવયસ્વેતિ । તેનાસ્ય વ્યપદિષ્ટં ।
તસ્ય યાવદારબ્ધા અક્લિષ્ટાશ્ચિત્તચૈતસિકાઃ પ્રવર્તિતું । સ દ્વૌ ભાગૌ કૃષ્ણિકાનાં સ્થાપયતિ । એકં પાણ્ડુરિકાણાં । યાવદર્ધં કૃષ્ણિકાનાં સ્થાપયતિ । અર્ધં પણ્ડુરિકાણાં । યાવદ્ દ્વૌ ભાગૌ પાણ્ડુરિકાણાં સ્થાપયતિ । એકં કૃષ્ણિકાનાં ।
યાવદનુપૂર્વેણ સર્વાણ્યેવ શુક્લાનિ ચિત્તાન્યુત્પદ્યન્તે । સ પાણ્ડુરિકાણામેવ પટ્ટિકાં સ્થાપયતિ । ધર્મેણ વ્યવહારં કરોતિ ।
મથુરાયાં વાસવદત્તા નામ ગણિકા । તસ્યા દાસી ઉપગુપ્તસકાશં ગત્વા ગન્ધાન્ ક્રીણાતિ । સા વાસવદત્તયા ચોચ્યતે । દારિકેમુષ્યતે સ ગાન્ધિકસ્ત્વયા, બહૂન્ ગન્ધાન્ આનયસીતિ । દારિકોવાચ । આર્યદુહિત ઉપગુપ્તો ગાન્ધિકદારકો રૂપસમ્પન્નશ્ચાતુર્યમાધુર્યસમ્પન્નશ્ચ ( અ-અવ્ 9 ) ધર્મેણ વ્યવહારં કરોતિ । શ્રુત્વા ચ વાસવદત્તાયા ઉપગુપ્તસકાશે સાનુરાગં ચિત્તમુત્પન્નં । તયા યાવદ્ દાસી ઉપગુપ્તસકાશં પ્રેષિતા । ત્વત્સકાશમાગમિષ્યામિ । ઇચ્છામિ ત્વયા સાર્ધં રતિમનુભવિતું । યાવદ્ દાસ્યા ઉપગુપ્તસ્ય નિવેદિતં । ઉપગુપ્ત ઉવાચ । અકાલસ્તે ભગિનિ મદ્દર્શનાયેતિ ।
વાસવદત્તા પઞ્ચભિઃ પુરાણશતૈઃ પરિચાર્યતે । તસ્ય બુદ્ધિરુત્પન્ના । નિયતં પઞ્ચપુરાણશતાનિ નોત્સહતે દાતું । તયા યાવદ્ દાસી ઉપગુપ્તસકાશં પ્રેષિતા । ન મમાર્યપુત્રસકાશાત્ કાર્ષાપણેનાપિ પ્રયોજનં । કેવલમાર્યપુત્રેણ સહ રતિમનુભવેયં । દાસ્ય તથા નિવેદિતં । ઉપગુપ્ત ઉવાચ । અકાલસ્તે ભગિનિ મદ્દર્શનાયેતિ ।
યાવદન્યતરઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રો વાસવદત્તાયાઃ સકાશં પ્રવિષ્ટઃ । અન્યતરશ્ચ સાર્થવાહ ઉત્તરાપથાત્ પઞ્ચશતમશ્વપણ્યં ગૃહીત્વા મથુરામનુપ્રાપ્તઃ । તેનાભિહિતં । કતરા વેશ્યા સર્વપ્રધાના, તેન શ્રુતં વાસવદત્તેતિ । સ પઞ્ચપુરાણશતાનિ ગૃહીત્વા બહૂન્ ચ પ્રાભૃતાન્ વાસવદત્તાયાઃ સકાશમભિગતઃ ।
તતો વાસવદત્તયા લોભાકૃષ્ટયા તં શ્રેષ્ઠિપુત્રં પ્રઘાતયિત્વાવસ્કરે પ્રક્ષિપ્ય સાર્થવાહેન સહ રતિરનુભૂતા । યાવત્ સ શ્રેષ્ઠિપુત્રો ( અ-અવ્ 10 ) બન્ધુભિરવસ્કરાદ્ ઉદ્ધૃત્ય રાજ્ઞો નિવેદિતઃ । તતો રાજ્ઞાભિહિતં । ગચ્છન્તુ ભવન્તો વાસવદત્તાં હસ્તપાદૌ કર્ણનાસે ચ છિત્ત્વા શ્મશાને છોરયન્તુ ।
યાવત્તૈર્વાસવદત્તા હસ્તપાદૌ કર્ણનાસે ચ છિત્ત્વા શ્મશાને છોરિતા । યાવદ્ ઉપગુપ્તેન શ્રુતં વાસવદતા હસ્તપાદૌ કર્ણનાસે ચ છિત્ત્વા શ્મશાને છોરિતા । તસ્ય બુદ્ધિરુત્પન્ના । પૂર્વં તયા મમ વિષયનિમિત્તં દર્શનમાકાઙ્ક્ષિતં । ઇદાનિં તુ તસ્યા હસ્તપાદૌ કર્ણનાસે ચ વિકર્તિતૌ । ઇદાનીં તુ તસ્ય દર્શનકાલ ઇતિ । આહ ચ ।
યદા પ્રશસ્તામ્બરસંવૃતાઙ્ગી અભૂદ્ વિચિત્રાભરણૈર્વિભૂષિતા ।
મોક્ષાર્થિનાં જન્મપરાઙ્મુખાણાં શ્રેયસ્તદાસ્યાસ્તુ ન દર્શનં સ્યાત્ ॥
ઇદાનીં તુ કાલો ઽયં દ્રષ્ટું ગતમાનરાગહર્ષાયાઃ ।
નિશિતાસિવિક્ષતાયાઃ સ્વભાવનિયતસ્ય રૂપસ્ય ॥
યાવદેકેન દારકેણ ઉપસ્થાયકેન છત્રમાદાય પ્રશાન્તેનેર્યાપથેન શ્મશાનમનુપ્રાપ્તઃ । તસ્યાશ્ચ પ્રેષિકા પૂર્વગુણાનુરાગાત્ સમીપે ઽવસ્થિતા કાકાદીન્ નિવારયતિ । તયા ચ વાસવદત્તાયા નિવેદિતં । ( અ-અવ્ 11 ) આર્યુદુહિતર્યસ્ય ત્વયાહં સકાશં પુનઃ પુનરનુપ્રેષિતા અયં સ ઉપગુપ્તો ઽભ્યાગતઃ । નિયતમેષ કામરાગાર્ત આગતો ભવિષ્યતિ । શ્રુત્વા ચ વાસવદત્તા કથયતિ ।
પ્રનષ્ટશોભાં દુઃખાર્તા ભૂમૌ રુધિરપિઞ્જરાં ।
માં દૃષ્ટ્વા કથમેતસ્ય કામરાગો ભવિષ્યતિ ॥
તતઃ પ્રેષિકામુવાચ । યૌ હસ્તપાદૌ કર્ણાનાસે ચ મચ્છરીરાદ્ વિકર્તિતૌ તૌ શ્લેષયેતિ । તયા યાવચ્ છ્લેષયિત્વા પટ્ટકેન પ્રચ્છાદિતા । ઉપગુપ્તશ્ચાગત્ય વાસવદત્તાયા અગ્રતઃ સ્થિતઃ ।
તતો વાસવદત્તા ઉપગુપ્તમગ્રતઃ સ્થિતં દૃષ્ટ્વા કથયતિ । આર્યપુત્ર, યદા મચ્છશરીરં સ્વસ્થભૂતં વિષયરત્યનુકૂલં તદા મયા આર્યપુત્રસ્ય પુનઃ પુનર્ દૂતી વિસર્જિતા । આર્યપુત્રેણાભિહિતં । આકાલસ્તે ભગિનિ મમ દર્શનાયેતિ । ઇદાનીં મમ હસ્તપાદૌ કર્ણનાસે ચ વિકર્તિતૌ । સ્વરુધિરકર્દમ એવાવસ્થિતા । ઇદાનીં કિમાગતો ઽસિ । આહ ચ ।

ઇદં યદા પઙ્કજગર્ભકોમલં મહાર્હવસ્ત્રાભરણૈર્વિભૂષિતં ।
બભૂવ ગાત્રં મમ દર્શનક્ષમં તદા ન દૃષ્ટો ઽસિ મયાલ્પભાગ્યયા ॥
એતર્હિ કિં દ્રાષ્ટુમિહાગતો ઽસિ મે યદા શરીરં મમ દર્શનાક્ષમં ।
નિવૃત્તલીલારતિહર્ષવિસ્મયં ભયાવહં શોણિતપઙ્કલેપનં ॥
ઉપગુપ્ત ઉવાચ ।
નાહં ભગિનિ કામાર્તઃ સંનિધાવાગતસ્તવ ।
કામાનામશુભાનાં તુ સ્વભાવં દ્રષ્ટુમાગતઃ ॥
પ્રચ્છાદિતા વસ્ત્રવિભૂષણાદ્યૈર્વાહ્યૈર્વિચિત્રૈર્મદનાનુકૂલૈઃ ।
નિરીક્ષ્યમાણાપિ હિ યત્નવભ્દિર્નાપ્યત્ર દૃષ્ટાસિ ભવેદ્યથા ચ ॥
ઇદં તુ રૂપં તવ દૃષ્યમેતત્ સ્થિતં સ્વભાવે રચનાદ્ વિયુક્તં ।
તે ઽપણ્ડિતાસ્તે ચ વિગર્હણીયા યે પ્રાકૃતે ઽસ્મિન્ કૃણપે રમન્તે ॥
ત્વચાવનદ્ધે રુધિરાવસક્તે ચર્માવૃતે માંસઘનાવલિપ્તે ।
શિરાસહસ્રૈશ્ચ વૃતે સમન્તાત્ કો નામ રજ્યેત કુતઃ શરીરે ॥
અપિ ચ ભગિનિ ।
બહિર્ભદ્રાણિ રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા બાલો ઽભિરજ્યતે ।
અભ્યન્તરવિદુષ્ટાનિ જ્ઞાત્વા ધીરો વિરજ્યતે ॥
અવકૃષ્ટાવકૃષ્ટસ્ય કુણપસ્ય હ્યમેધ્યતા ।
મેધ્યાઃ કામોપસંહારાઃ કામિનઃ શુભસંજ્ઞિનઃ ॥
ઇહ હિ ।
દૌર્ગન્ધ્યં પ્રતિવાર્યતે બહુવિધૈર્ગન્ધૈરમેધ્યાકરૈઃ
વૈકૃત્યં બહિરાધ્રિયેત વિવિધૈર્વસ્ત્રાદિભિર્ભૂષણૈઃ ।
સ્વેદક્લેદમલાદયો ઽપ્યશુચયસ્તાન્ નિર્હરત્યમ્ભસા
યેનામેધ્યકરઙ્કમેતદશુભં કામાત્મભિઃ સેવ્યતે ॥
સંબુદ્ધસ્ય તુ તે વચઃ સુવચસઃ શૃણ્વન્તિ કુર્વન્ત્યપિ
તે કામાન્ શ્રમશોકદુઃખજનનાન્ સભ્દિઃ સદા ગર્હિતાન્ ।
ત્યક્ત્વા કામનિમિત્તમુક્તમનસઃ શાન્તે વને નિર્ગતાઃ
પારં યાન્તિ ભવાર્ણવસ્ય મહતઃ સંશ્રિત્ય માર્ગપ્લવં ॥
શ્રુત્વા વાસવદત્તા સંસારાદુદ્વિગ્ના બુદ્ધગુણાનુસ્મરણાચ્ ચાવર્જિતહૃદયોવાચ ।
એવમેતત્ તથા સર્વં યથા વદતિ પણ્ડિતઃ ।
મે ત્વાં સાધુ સમસાદ્ય બુદ્ધસ્ય વચનં શ્રુતં ॥
યાવદ્ ઉપગુપ્તેન વાસવદત્તાયા અનુપૂર્વિકાં કથાં કૃત્વા સત્યાનિ સંપ્રકાશિતાનિ । ઉપગુપ્તશ્ચ વાસવદત્તાયાઃ શરીરસ્વભાવમવગમ્ય કામધાતુવૈરાગ્યં ગતઃ । તેન આત્મિયયા ધર્મદેશનયા સહ સત્યાભિસમયાદ્ અનાગામિફલં વાસવદત્તયા ચ શ્રોતાપત્તિફલં પ્રાપ્તં । તતો વાસવદત્તા દૃષ્ટસત્યા ઉપગુપ્તં સંરાગયન્તી ઉવાચ ।
તવાનુભાવાત્ પિહિતઃ સુઘોરો હ્યપાયમાર્ગો બહુદોષયુક્તઃ ।
અપાવૃતા સ્વર્ગગતિઃ સુપુણ્યા નિર્વાણમાર્ગશ્ચ મયોપલબ્ધઃ ॥
અપિ ચ । એષાહં તં ભગવન્તં તથગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં શરણં ગચ્છામિ । ધર્મં ચ ભિક્ષુસઙ્ઘં ચેત્યાહ ।
એષ વ્રજામિ શરણાં વિબુદ્ધનવકમલવિમલધવલનેત્રં ।
તમમરબુધજનસહિતં જિનં વિરાગં સઙ્ઘં ચેતિ ॥
યાવદ્ ઉપગુપ્તો વાસવદત્તાં ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શ્ય પ્રક્રાન્તઃ । અચિરપ્રક્રાન્તે ચોપગુપ્તે વાસવદત્તા કાલગતા દેવેષૂપપન્ના । દૈવતૈશ્ચ મથુરાયામારોચિતં । વાસવદત્તયા ઉપગુપ્તસકાશાદ્ ધર્મદેશનાં શ્રુત્વા આર્યસત્યાનિ દૃષ્ટાનિ । સા કાલગતા દેવેષૂપપન્નેતિ । શ્રુત્વા ચ મથુરાવાસ્તવ્યેન જનકાયેન વાસવદત્તાયાઃ શરિરે પૂજા કૃતા ।
યાવત્ સ્થવિરશાણકવાસી ગુપ્તં ગાન્ધિકમ્ અભિગમ્યોવાચ । અનુજાનીહિ ઉપગુપ્તં પ્રવ્રાજયિષ્યામીતિ । ગુપ્તો ગાન્ધિક ઉવાચ । આર્ય એષ સમયઃ । યદા ન લાભો ન છેદો ભવિષ્યતિ તદાનુજ્ઞાસ્યામીતિ ।
યાવત્ સ્થવિરશાણકવાસિના ઋદ્ધ્યા તથાધિષ્ઠિતં યથા ન લાભો ન છેદઃ । તતો ગુપ્તો ગાન્ધિકો ગણયતિ તુલયતિ માપયતિ । પશ્યતિ ન લાભો ન છેદઃ ।
તતઃ સ્થવિરશણકવાસી ગુપ્તં ગાન્ધિકમ્ ઉવાચ । અયં હિ ભગવતા બુદ્ધેન નિર્દિષ્ટઃ, મમ વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય બુદ્ધકાર્યં કરિષ્યતીતિ । અનુજાનીહિ પ્રવ્રાજયિષ્યામીતિ ।

યાવદ્ ગુપ્તેન ગાન્ધેકેન અભ્યનુજ્ઞાતઃ । તતઃ સ્થવિરેણ શાણકવાસિના ( અ-અવ્ 15 ) ઉપગુપ્તો નટભટિકારણ્યાયતનં નીતં । ઉપસંપાદિતશ્ચ જ્ઞપ્તિચતુર્થં ચ કર્મ વ્યવસિતં । ઉપગુપ્તેન ચ સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કૃતં ।
તતઃ સ્થવિરેણ શાણકવાસિનાભિહિતં । વત્સ ઉપગુપ્ત ત્વં ભગવતા નિર્દિષ્ટો વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય મમ ઉપગુપ્તો નામ ભિક્ષુર્ભવિષ્યતિ, અલક્ષણક્તો બુદ્ધઃ । યો મમ વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય બુદ્ધકાર્યં કરિષ્યતીતિ । એષો ઽગ્રો મે આનન્દ શ્રાવકાણામવવાદકાનાં યદુતોપગુપ્તો ભિક્ષુઃ । ઇદાનીં વત્સ શાસનહિતં કુરુષ્વેતિ । ઉપગુપ્ત ઉવાચ । એવમસ્ત્વિતિ ।
તતઃ સ ધર્મશ્રવણે ઽધીષ્ટઃ । મથુરાયાં ચ શબ્દો વિસૃતઃ । ઉપગુપ્તો નામાલક્ષણકો બુદ્ધો ઽદ્ય ધર્મં દેશયિષ્યતીતિ । શ્રુત્વા ચાનેકાનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ નિર્ગતાનિ ।
યાવત્ સ્થવિરોપગુપ્તઃ સમાપદ્યાવલોકયતિ । કથં તથાગતસ્ય પરિષન્ નિષણ્ણાઃ । પશ્યતિ ચાર્ધચન્દ્રિકાકારેણ પર્ષદ્ અવસ્થિતા । યવદ્ અવલોકયતિ કથં તથાગતેન ધર્મદેશના કૃતા । પશ્યતિ પૂર્વકાલકરણીયાં કથાં કૃત્વા સત્યસંપ્રકાશના કૃતા । સો ઽપિ પૂર્વકાલકરણીયાં કથાં કૃત્વા સત્યસંપ્રકાશનાં કર્તુમારબ્ધઃ ।
મારેણ ચ તસ્યાં પર્ષદિ મુક્તાહારવર્ષમુત્સૃષ્ટં । વૈનેયાનાં મનાંસિ વ્યાકુલીકૃતાનિ । એકેનાપિ સત્યદર્શનં ન કૃતં ।
યાવત્ સ્થવિરોપગુપ્તો વ્યવલોકયતિ । કેનાયં વ્યાક્ષેપઃ કૃતઃ । પશ્યતિ મારેણ ।
યાવદ્ દ્વિતીયે દિવસે બહુતરકો જનકાયો નિર્ગતઃ । ઉપગુપ્તો ધર્મં દેશયતિ । મુક્તાહારં ચ વર્ષોપવર્ષિતમિતિ । યાવદ્ દ્વિતીયે ઽપિ દિવસે સ્થવિરોપગુપ્તેન પૂર્વકાલકરણીયાં કથાં કૃત્વા સત્યસંપ્રકાશનાયામારબ્ધાયાં મારેણ ચાસ્ય પર્ષદિ સુવર્ણવર્ષમુત્સૃષ્ટં । વૈનેયાનાં મનાંસિ સંક્ષોભોતાનિ । એકેનાપિ સત્યદર્શનં ન કૃતં ।
યાવત્ સ્થવિરોપગુપ્તો વ્યવલોકયતિ, કેનાયં વ્યાક્ષેપઃ કૃતઃ । પશ્યતિ મારેણ પાપીયસેતિ ।
યાવત્ તૃતીયે દિવસે બહુતરકો જનકાયો નિર્ગતઃ । ઉપગુપ્તો ધર્મં દેશયતિ । મુક્તાવર્ષં સુવર્ણવર્ષં ચ પતતીતિ । યાવત્ તૃતીયે ઽપિ દિવસે સ્થવિરોપગુપ્તઃ પૂર્વકાલકરણીયાં કથાં કૃત્વા સત્યાનિ આરબ્ધઃ સંપ્રકાશયિતું । મારેણ ચ નાતીદૂરે નાટકમારબ્ધં । દિવ્યાનિ ચ વાદ્યાનિ સંપ્રવાદિતાનિ । દિવ્યાશ્ચાપ્સરસો નાટયિતું પ્રવૃત્તાઃ । યાવદ્ વીતરાગો જનકાયો દિવ્યાનિ રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા દિવ્યાંશ્ચ શબ્દાન્ શ્રુત્વા મારેણાકૃષ્ટઃ ।
અતો મારેણોપગુપ્તસ્ય પર્ષદ્ આકૃષ્ટા । પ્રીતમનસા મારેણ ( અ-અવ્ 17 ) સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય શિરસિ માલા બદ્ધા । યાવત્ સ્થવિરોપગુપ્તઃ સમન્વાહરિતુમારબ્ધઃ । કો ઽયં । પશ્યતિ મારઃ । તસ્ય બુદ્ધિરુત્પન્ના । અયં મારો ભગવચ્છાસને મહાન્તં વ્યાક્ષેપં કરોતિ । કિમર્થમયં ભગવતા ન વિનીતઃ । પશ્યતિ મમાયં વિનેયઃ । તસ્ય ચ વિનયાત્ સત્ત્વાનુગ્રહાદહં ભગવતા અલક્ષણકો બુદ્ધો નિર્દિષ્ટઃ ।
યાવત્ સ્થવિરોપગુપ્તઃ સમન્વાહરતિ । કિમસ્ય વિનેયકાલ ઉપસ્થિત આહોસ્વિન્ નેતિ । પશ્યતિ વિનેયકાલ ઉપસ્થિતઃ । તતઃ સ્થવિરોપગુપ્તેન ત્રયઃ કુણપા ગૃહીતાઃ । અહિકુણપં કુર્કુસ્કુણપં મનુષ્યકુણપં ચ । ઋદ્ધ્યા ચ પુષ્પમાલામભિનિર્માય મારસકાશમભિગતઃ । દૃષ્ટ્વા ચ મારસ્ય પ્રીતિરુત્પન્ના । ઉપગુપ્તો ઽપિ મયાકૃષ્ટ ઇતિ ।
તતો મારેણ સ્વશરીરમુપનામિતં । સ્થવિરોપગુપ્તઃ સ્વયમેવ બધ્નાતિ । તતઃ સ્થવિરેણોપગુપ્તેન અહિકુણપં મારસ્ય શિરસિ બદ્ધં । કુર્કુરકુણપં ગ્રીવાયાં કર્ણાવસક્તં મનુષ્યકુણપં ચ । તતઃ સમાલભ્યોવાચ ।
ભિક્ષુજનપ્રતિકૂલા માલા બદ્ધા યથૈવ મે ભવતા ।
કામિજનપ્રતિકૂલં તવ કુણપમિદં મયા બદ્ધં ॥
યત્ તે બલં ભવતિ તત્ પ્રતિદર્શયસ્વ બુદ્ધાત્મજેન હિ સહાદ્ય સમાગતો ઽસિ । ઉગ્દૃત્તમપ્યનિલભિન્નતરઙ્ગવક્ત્રં વ્યાવર્તતે મલયકુક્ષિષુ સાગરામ્ભઃ ॥
અથ મારસ્તં કુણપમપનેતુમારબ્ધઃ । પરમપિ ચ સ્વયમનુપ્રવિશ્ય પિપીલિક ઇવ અદ્રિરાજમપનેતું ન શશાક । સામર્ષો વૈહાયસમુત્પત્ય ઉવાચ ।
યદિ મોક્તું ન શક્યામિ કણ્ઠાત્ સ્વકુણપં સ્વયં ।
અન્યે દેવા હિ મોક્ષ્યન્તે મતો ઽભ્યધિકતેજસઃ ॥
સ્થવિર ઉવાચ ।
બ્રહ્માણં વજ્ર શરણં શતક્રતું વા દીપ્તં વા પ્રવિશ હુતાશમર્ણવં વા ।
ન ક્લેદં ન ચ પરિશોષણં ન ભેદં કણ્ઠસ્થં કુણપમિદં તુ યાસ્યતીહ ॥
સ મહેન્દ્રરુદ્રોપેન્દ્રદ્રવિણેશ્વરયમવરુણકુવેરવસવાદીનાં દેવાનામભિગમ્ય અકૃતાર્થ એવ બ્રહ્માણમભિગતઃ ।
તેન ચોક્તં ।
મર્ષય વત્સ ।
શિષ્યેણ દશબલસ્ય સ્વયમૃદ્ધ્યા કૃતાન્તમર્યાદા ।
કસ્તાં ભેત્તું શક્તો વેલાં વરુણાલયસ્યેવ ॥
અપિ પદ્મનાલસૂત્રૈર્બદ્ધવા હિમવન્તમુદ્ધરેત્ ક્વચિત્ ।
ન તુ તવ કણ્ઠાસક્તં શ્વકુણપમિદમુદ્ધરેયમહં ॥
કામં મમાપિ મહદસ્તિ બલં તથાપિ નાહં તથાગતસુતસ્ય બલેન તુલ્યઃ ।
તેજસ્વિનાં ન ખલુ ન જ્વલને ઽસ્તિ કિન્તુ નાસૌ દ્યુતિર્હુતવહે રવિમણ્ડલેયા ॥
મારો ઽબ્રવીત્ । કિમિદાનીમાજ્ઞાપયસિ । કં શરણં વ્રજામીતિ ।
બ્રહ્માબ્રવીત્ ।
શીઘ્રં તમેવ શરણં વ્રજ યં સમેત્ય ભ્રષ્ટસ્ત્વમૃદ્ધિવિભવાદ્ યશસઃ સુખાચ્ચ ।
ભ્રષ્ટો હિ યઃ ક્ષિતિતલે ભવતીહ જન્તુરુત્તિષ્ઠતિ ક્ષિતિમસાવવલમ્બ્ય ભૂયઃ ॥
અથ મારસ્તથાગતશિષ્યસામર્થ્યમુપલભ્ય ચિન્તયામાસ ।
બ્રહ્મણા પુજ્યતે યસ્ય શિષ્યાણામપિ શાસનં ।
તસ્ય બુદ્ધસ્ય સામર્થ્યં પ્રમાતું કો નુ શક્નુયાત્ ॥
કર્તુકામો ઽભવિષ્યત્ કાં શિષ્ટિં ક્ષમો ન સુવ્રતઃ ।
યાં નઽકરિષ્યત્ ક્ષાન્ત્યાં તુ તેનાહમનુરક્ષિતઃ ॥
કિં બહુના ।

અદ્યાવૈમિ મુનેર્મહાકરુણતાં તસ્યાતિમૈત્રાત્મનઃ
સર્વોપદ્રવવિપ્રમુક્તમનસશ્ચામીકરાદ્રિદ્યુતિઃ ।
મોહાન્ધેન હિ તત્ર તત્ર સ મયા તૈસ્તૈર્નયૈઃ ખેદિતઃ
તેનાહં ચ તથાપિ નામ બલિના નૈવાપ્રિયં શ્રાવિતઃ ॥
અથ કામધાત્વધિપતિર્મારો નાસ્ત્યન્યા ગતિર્ અન્યત્ર ઉપગુપ્તકાદેવેતિ જ્ઞાત્વા સર્વમુત્સૃજ્ય સ્થવિરોપગુપ્તસમીપમુપેત્ય પાદયોર્નિપત્યોવાચ । ભદન્ત કિમવિદિતમેતદ્ ભદન્તસ્ય યથા બોધિમૂલમુપાદાય મયા ભગવતો વિપ્રિયશતાનિ કૃતાનિ । કુતઃ ।
શાલાયાં બ્રાહ્મણગ્રામે મામાસાદ્ય સ ગૌતમઃ ।
ભક્તચ્છેદમપિ પ્રાપ્ય નાકાર્ષીન્ મમ વિપ્રિયં ॥
ગૌર્ભૂત્વા સર્પવત્ સ્થિત્વા કૃત્વા શાકટિકાકૃતિં ।
સ મયાયાસિતો નાથો ન ચાહં તેન હિંસિતઃ ॥
ત્વયા પુનરહં વીર ત્યક્ત્વા હિ સહજાં દયાં ।
સદેવાસુરમધ્યેષુ લોકેષ્વદ્ય વિડમ્બિતઃ ॥
સ્થવિરો ઽબ્રવીત્ । પાપીયાન્ કથમપરીક્ષ્યૈવ તથગતમાહાત્મ્યેષુ શ્રાવકમુપસંહરસિ ।
કિં સર્ષપેણ સમતાં નયસીહ મેરું
ખદ્યોતકેન રવિમઞ્જલિના સમુદ્રં ।
અન્યા હિ સા દશબલસ્ય કૃપા પ્રજાસુ
ન શ્રાવકસ્ય હિ મહાકરુણાસ્તિ સૌમ્ય ॥
અપિ ચ ।
યદર્થં હિ ભગવતા સાપરાધો ઽપિ મર્ષિતઃ ।
ઇદં તત્ કારણં સાક્ષાદ્ અસ્માભિરુપલક્ષિતં ॥
માર ઉવાચ ।
બ્રૂહિ બ્રૂહિ શ્રીમતસ્તસ્ય ભાવં સઙ્ગં છેત્તું ક્ષાન્તિગુપ્તવ્રતસ્ય ।
યૌઽસૌ મોહાન્નિત્યમાયસિતો મે તેનાહં ચ પ્રેક્ષિતો મૈત્રચિત્તૈઃ ॥
સ્થવિર ઉવાચ । શૃણુ સૌમ્ય ત્વં હિ ભગવત્યસકૃદસકૃદવસ્ખલિતઃ । ન ચ બુદ્ધાવરોપિતાનામકુશલાનાં ધર્માણામન્યત્ પ્રક્ષાલનમન્યત્ર તથાગતપ્રસાદાદેવ ।
તદેતત્ કારણં તેન પશ્યતા દીર્ઘદર્શિના ।
ત્વં નાપ્રિયમિહ પ્રોક્તઃ પ્રિયાણ્યેવ તુ લમ્ભિતઃ ॥
ન્યાયેનાનેન ભક્તિસ્તવ હૃદિ જનિતા તેનાગ્રમતિના
સ્વલ્પાપિ હ્યત્ર ભક્તિર્ભવતિ મતિમતાં નિર્વાણફલદા ।
સંક્ષેપાદ્ યત્ કૃતં તે વૃજિનમિહ મુનેર્મોહાન્ધમનસા
સર્વં પ્રક્ષાલિતં તત્ તવહૃદયગતૈઃ શ્રદ્ધામ્બુવિસરૈઃ ॥
અથ મારઃ કદમ્બપુષ્પવદ્ આહૃષ્ટરોમકૂપઃ સર્વાઙ્ગેણ પ્રણિપત્યોવાચ ।
સ્થાને મયા બહુવિધં પરિખેદિતો ઽસૌ
પ્રાક્ સિદ્ધિતશ્ચ ભુવિ સિદ્ધિમનોરથેન ।
સર્વં ચ મર્ષિતમૃષિપ્રવરેણ તેન
પુત્રાપરાધ ઇવ સાનુનયેન પિત્રા ॥
સ બુદ્ધપ્રસાદાપ્યયિતમનાઃ સુચિરં બુદ્ધગુણાનનુસ્મૃત્ય સ્થવિરસ્ય પાદયોર્નિપત્યોવાચ ।
અનુગ્રહો મે ઽદ્ય પરઃ કૃતસ્ત્વયા નિવેશિતં યન્ મયિ બુદ્ધગૌરવં ।
ઇદં તુ કણ્ઠવ્યવલમ્બિ મૈત્ર્યા મહર્ષિકોપાભરણં વિસર્જય ॥
સ્થવિર ઉવાચ । સમયતો વિમોક્ષ્યામીતિ । માર ઉવાચ । કઃ સમય ઇતિ । સ્થવિર ઉવાચ । અદ્યપ્રભૃતિ ભિક્ષવો ન વિહેઠયિતવ્યા ઇતિ । મારો ઽબ્રવીત્ । ન વિહેઠયિષ્યે । કિમપરમાજ્ઞાપયસીતિ । સ્થવિર ઉવાચ । એવં તાવચ્છાસનકાર્યં પ્રતિ મમાજ્ઞા । સ્વકાર્યં પ્રતિ વિજ્ઞાપયિષ્યામિ ભવન્તં । મારઃ સસમ્ભ્રમ ઉવાચ । પ્રસીદ સ્થવિર કિમાજ્ઞાપયસીતિ । સ્થવિરો ઽબ્રવીત્ । સ્વયમવગચ્છસિ યદહં વર્ષશતપરિનિર્વૃતે ભગવતિ પ્રવ્રજિતઃ । તદ્
ધર્મકાયો મયા તસ્ય દૃષ્ટસ્ત્રૈલોક્યનાથસ્ય ।
કાઞ્ચનાદ્રિનિભસ્તસ્ય ન દૃષ્ટો રૂપકાયો મે ॥

તદનુપમમનુગ્રહં પ્રતિ ત્વમિહ વિદર્શય બુદ્ધવિગ્રહં ।
પ્રિયમધિકમતો હિ નાસ્તિ મે દશબલરૂપકુતૂહલો હ્યહં ॥
માર ઉવાચ । તેન હિ મમાપિ સમયઃ શ્રૂયતાં ।
સહસા ત્વમિહોદ્વિક્ષ્ય બુદ્ધનેપથ્યધારિણં ।
ન પ્રણામસ્ત્વયા કાર્યઃ સર્વજ્ઞગુણગૌરવાત્ ॥
બુદ્ધાનુસ્મૃતિપેશલેન મનસા પૂજાં યદિ ત્વ મયિ
સ્વલ્પામપ્યુપદર્શયિષ્યસિ વિભો દગ્ધો ભવિષ્યામ્યહં ।
કા શક્તિર્મમ વીતરાગવિહિતાં સોઢું પ્રણામક્રિયાં
હસ્તન્યાસમિવોદ્વહન્તિ ન ગજસ્યૈરણ્ડવૃક્ષાઙ્કુરાઃ ॥
સ્થવિરોપ્યાહ । એવમસ્તુ । ન ભવન્તં પ્રણમિષ્યામીતિ । મારો ઽબ્રવીત્ । તેન મુહૂર્તમાગમસ્વ યાવદહં વનગહનમનુપ્રવિશ્ય
શૂરં વઞ્ચયિતું પુરા વ્યવસિતેનોત્તપ્તહેમપ્રભં
બૌદ્ધં રૂપમચિન્ત્યબુદ્ધવિભવાદાસીન્મયા યત્કૃતં ।
કૃત્વા રૂપમહં તદેવ નયનપ્રલ્હાદિકં દેહિનાં
એષ્યામ્યર્કમયૂખજાલમમલં ભામણ્ડલેનાક્ષિપન્ ॥
અથ સ્થવિર એવમસ્તુ ઇત્યુક્ત્વા તં કુણપમપનીય તથાગતરૂપદર્શનોત્સુકો ઽવસ્થિતઃ । મારશ્ચ વનગહનમનુપ્રવિશ્ય બુદ્ધરૂપં કૃત્વા નટ ઇવ સરુચિરનેપથ્યસ્તસ્માદ્વનગહનાદારબ્ધોનિષ્ક્રમિતું । વક્ષ્યતે હિ ।
તાથાગતં વપુરથોત્તમલક્ષણાઢ્યમાદર્શયન્નયનશાન્તિકરં નરાણાં ।
પ્રત્યગ્રરઙ્ગમિવ ચિત્રપટં મહાર્હમુદ્ઘાતયન્ વનમસૌ તદલંચકાર ॥
અથ વ્યામપ્રભામણ્ડલમણ્ડિતમસેચનકદર્શનં ભગવતો રૂપમભિનિર્માય દક્ષિણે પાર્શ્વે સ્થવિરશારદ્વતીપુત્રં વામપાર્શ્વે સ્થવિરમહામૌદ્ગલ્યાયનં પૃષ્ઠશ્ચાયુષ્મન્તમાનન્દં બુદ્ધપાત્રવ્યગ્રહસ્તં સ્થવિરમહાકાશ્યપાનિરુદ્ધસુભૂતિપ્રભૃતીનાં ( અ-અવ્ 25 ) ચ મહાશ્રાવકાણાં રૂપાણ્યભિનિર્માય અર્ધત્રયોદશભિર્ભિક્ષુશતૈરર્ધચન્દ્રેણાનુપરિવૃતં બુદ્ધવેશમાદર્શયિત્વા મારઃ સ્થવિરોપગુપ્તસ્યાન્તિકમાજગામ । સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય ચ ભગવતો રૂપમિદમિદૃશમિતિ પ્રામોદ્યમુત્પન્નં ।
સ પ્રમુદિતમનાસ્ત્વરિતમાસનાદુત્થાય નિરીક્ષમાણ ઉવાચ ।
ધિગસ્તુ તાં નિષ્કરુણામનિત્યતાં ભિનત્તિ રૂપાણિ યદીદૃશાન્યપિ ।
શરીરમીદૃક્ કિલ તન્મહામુનેર્ અનિત્યતાં પ્રાપ્ય વિનાશમાગતં ॥
સ બુદ્ધાવલમ્બિતયા સ્મૃત્યા તથાપ્યાસક્તમનાઃ સંવૃત્તો યથા બુદ્ધં ભગવન્તમહં પશ્યામીતિ વ્યક્તમુપાગતઃ । સ પદ્મમુકુલપ્રતિમમઞ્જલિં કૃત્વોવાચ । અહો રૂપશોભાઃ ભગવતઃ । કિં બહુના ।
વક્ત્રેણાભિભવત્યયં હિ કમલં નીલોત્પલં ચક્ષુષા
કાન્ત્યા પુષ્પવનં મન પ્રિયતયા ચન્દ્રં સમાપ્તદ્યુતિં ।
ગામ્ભીર્યેણ મહોદધિં સ્થિરતયા મેરું રવિં તેજસા
ગત્યા સિંહમવેક્ષિતેન વૃષભં વર્ણેન ચામીકરં ॥
સ ભૂયસા માત્રયા હર્ષેણાપૂર્યમાણહૃદયો વ્યાપિના સ્વરેણોવાચ ।
અહો ભવવિશુદ્ધાનાં કર્મણાં મધુરં ફલં ।
કર્મણેદં કૃતં રૂપં નૈશ્વર્યેણ યદુચ્છયા ॥
યત્તત્ કલ્પસહસ્રકોટિનિયુતૈર્વાક્કાયચિત્તોભ્દવં
દાનક્ષાન્તિસમાધિબુદ્ધિનિયમૈસ્તેનાર્હતા શોધિતં ।
તેનેદં જનનેત્રકાન્તમમલં રૂપં સમુત્થાપિતં
યં દૃષ્ટ્વા રિપુરપ્યભિપ્રમુદિતઃ સ્યાત્ કિં પુનર્મદ્વિધઃ ॥
સંબુદ્ધાલમ્બનૈઃ સંજ્ઞાં વિસ્મૃત્ય બુદ્ધસંજ્ઞામધિષ્ઠાય મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રૂમઃ સર્વશરીરેણ મારસ્ય પાદયોર્નિપતિતઃ । અથ મારઃ સસમ્ભ્રમો ઽબ્રવીત્ । એવં ત્વં ભદન્ત નાર્હસિ સમયં વ્યતિક્રમિતું । સ્થવિર ઉવાચ । કઃ સમય ઇતિ । માર ઉવાચ । નનુ પ્રતિજ્ઞાતં ભદન્તેન નાહં ભવન્તં પ્રણમિષ્યામીતિ ।
તતઃ સ્થવિર ઉપગુપ્તઃ પૃથિવીતલાદુત્થાય સગદ્ગદકણ્ઠો ઽબ્રવીત । પાપીયાન્ ।
ન ખલુ ન વિદિતં મે યત્ સ વાદિપ્રધાનો
જલવિહત ઇવાગ્નિ ર્નિર્વૃતિં સંપ્રયાતઃ ।
અપિ તુ નયનકાન્તિમાકૃતિં તસ્ય દૃષ્ટ્વા
તમૃષિમભિનતો ઽહં ત્વાં તુ નાભ્યર્ચયામિ ॥
માર ઉવાચ । કથમિહાહં નાર્ચિતો ભવામિ યદેવં મા પ્રણમસીતિ ।

સ્થવિરો ઽબ્રવીત્ । શ્રૂયતાં યથા ત્વં નૈવ મયાભ્યર્ચિતો ભવસિ ન ચ મયા સમયાતિક્રમઃ કૃત ઇતિ ।
મૃન્મયીષુ પ્રતિકૃતિષ્વમરાણાં યથા જનઃ ।
મૃત્સંજ્ઞા[ન્તા]મનાદૃત્ય નમત્યમરસંજ્ઞયા ॥
તથાહં ત્વામિહોદ્વીક્ષ્ય લોકનાથવપુર્ધરં ।
મારસંજ્ઞામનાદૃત્ય નતઃ સુગતસંજ્ઞયા ॥
અથ મારો બુદ્ધવેશમન્તર્ધાપયિત્વા સ્થવિરોપગુપ્તમભ્યર્ચ્ય પ્રક્રાન્તઃ । યાવચ્ ચતુર્થે દિવસે મારઃ સ્વયમેવ મથુરાયાં ઘણ્ટાવઘોષિત્તુમારબ્ધઃ । યો યુષ્માકં સ્વર્ગાપવર્ગસુખં પ્રાર્થયતે સ સ્થવિરોપગુપ્તસકાશાદ્ ધર્મં શૃણોતુ । યૈશ્ચ યુષ્માભિસ્તથાગતો ન દૃષ્ટસ્તે સ્થવિરોપગુપ્તં પશ્યન્ત્વિતિ । આહ ચ ।
ઉત્સૃજ્ય દારિદ્રમનર્થમૂલં યઃ સ્ફીતશોભાં શ્રિયમિચ્છતીહ ।
સ્વર્ગાપવર્ગાય ચ યસ્ય વાઞ્છા સ શ્રદ્ધયા ધર્મમતઃ શૃણોતુ ॥
દૃષ્ટો ન યૈર્વા દ્વિપદપ્રધાનઃ શાસ્તા મહાકારુણિકાઃ સ્વયમ્ભૂઃ ।
તે શાસ્તૃકલ્પં સ્થવિરોપગુપ્તં પશ્યન્તુ ભાસ્વત્ ત્રિભવપ્રદીપં ॥
યાવન્ મથુરાયાં શબ્દો વિસૃતઃ સ્થવિરોપગુપ્તેન મારો વિનીત ઇતિ । શ્રુત્વા ચ યભ્દૂયસા મથુરાવાસ્તવ્યો જનકાયઃ સ્થવિરોપગુપ્તસકાશં નિર્ગતઃ । તતઃ સ્થવિરોપગુપ્તો ઽનેકેષુ બ્રાહ્મણશતસહસ્રેષુ સંનિપતિતેષુ સિંહ ઇવ નિર્ભીઃ સિંહાસનમભિરૂઢો વક્ષ્યતિ ચ ।
માં પ્રતિ ન તેન શક્યં સિંહાસનમવિદુષા સમભિરોઢું ।
યસ્ [તુ] સિંહાસનસ્થો મૃગ ઇવ સ હિ યાતિ સઙ્કોચં ॥
સિંહ ઇવ યસ્તુ નિર્ભીર્નિનદતિ પરવાદિદર્પનાશાર્થં ।
સિંહાસનમભિરોઢું સ કથિકસિંહો ભવતિ યોગ્યઃ ॥
યાવત્ સ્થવિરોપગુપ્તેન પૂર્વકાલકરણીયાં કથાં કૃત્વા સત્યાનિ સંપ્રકાશિતાનિ । શ્રુત્વા ચાનેકૈઃ પ્રાણિશતસહસ્રૈર્ મોક્ષભાગીયાનિ કુશલમૂલાન્યાક્ષિપ્તાનિ । કૈશ્ચિદનાગામિફલં પ્રાપ્તં । કૈશ્ચિત્ સકૃદાગામિફલં । કૈશ્ચિચ્ છ્રોતાપત્તિફલં । યાવદષ્ટાદશસહસ્રાણિ પ્રવ્રજિતાનિ । સર્વૈશ્ચ યુજ્યમાનૈર્યાવદર્હત્ત્વં પ્રાપ્તં ।
તત્ર ચોરુમુણ્ડપર્વતે ગુહાષ્ટાદશહસ્તા દીર્ઘેણ દ્વાદશહસ્તા વિસ્તરેણ । યદા તુ કૃતકરણીયાઃ । સંવૃત્તાસ્તદા સ્થવિરોપગુપ્તેનાભિહિતં । યો મદીયેનવવાદેન સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કરિષ્યતિ તેન ચતુરઙ્ગુલમાત્રા શલાકા ગુહાયાં પ્રક્ષેપ્તવ્યા ।
યાવદેકસ્મિન્ દિવસેષ્ટાદશભિરર્હત્સહસ્રૈઃ શલાકાઃ પ્રક્ષિપ્તાઃ । તસ્ય યાવદાસમુદ્રાયાં શબ્દો વિસૃતઃ । મથુરાયમુપગુપ્તનામા અવવાદકાનામગ્રો નિર્દિષ્ટો ભગવતા । તદ્યથા હિ ।
વિનીતકામધાત્વીશ્વરે દ્વિતીયશાસ્તૃકલ્પે મહાત્મનિ સ્થવિરોપગુપ્તે સુરમનુજમહોરગાસુરગરુડયક્ષગન્ધર્વવિદ્યાધરાર્ચિતપાદયુગ્મે [સતિ] પૂર્વબુદ્ધાક્ષેત્રાવરોપિતકુશલબીજસન્તતીનામ્ અનેકેષાં સત્ત્વશતસહસ્રાણાં સદ્ધર્મસલિલવર્ષધારાનિપાતામોક્ષાઙ્કુરાન્ અભ્યવર્ધયન્નુરુમુણ્ડે શૈલે ।
કાર્યાનુરોધાત્ પ્રણતસકલસામન્તચૂડામણિમયૂખોભ્દાસિતપાદપીઠસ્યાશોકસ્ય રાજ્ઞઃ પૂર્વં પાંશુપ્રદાનં સમનુસ્મરિષ્યામઃ । ઇત્યેવમનુશ્રૂયતે ।
પાંશુપ્રદાનં નામ પ્રકરણં
ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । અથ ભગવાન્ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમાદાય ભિક્ષુગણપરિવૃતો ભિક્ષુસઙ્ઘપુરસ્કૃતો રાજગૃહં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્ । વક્ષ્યતિ ચ ।
કનકાચલસન્નિભાગ્રદેહો દ્વિરદેન્દપ્રતિમઃ સલીલગામી ।
પરિપૂર્ણશશાઙ્કસૌમ્યવક્ત્રૌ ભગવાન્ ભિક્ષુગણૈર્વૃતો જગામ ॥
યાવદ્ ભગવતા સાભિસંસ્કારં નગરદ્વારે પાદં પ્રતિષ્ઠાપિતં । ધર્મતા ખલુ યસ્મિન્ સમયે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સાભિસંસ્કારં નગરદ્વારમિન્દ્રકીલે પાદૌ વ્યવસ્થાપયન્તિ । તદા ચિત્રાણિ અદ્ભૂતાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ । અન્ધાશ્ચક્ષૂંષિ પ્રતિલભન્તે । બધિરાઃ શ્રોત્રગ્રહણસમર્થા ભવન્તિ । પઙ્ગવો ગમનસમર્થા ભવન્તિ । હડિનિગડચારકાવબદ્ધાનાં સત્ત્વાનાં બન્ધનાનિ શિથિલીભવન્તિ । જન્મજન્મવૈરાનુબદ્ધાઃ સત્ત્વાસ્તદનન્તરં મૈત્રચિત્તતાં લભન્તે । વત્સા દામાનિ છિત્ત્વા માતૃભિઃ સાર્ધં સમાગચ્છન્તિ । હસ્તિનઃ ક્રોશન્તિ । અશ્વા હ્રેષન્તે । ઋષભા ગર્જન્તિ । શુકશારિકકોકિલજીવજીવબર્હિણો મધુરાન્ નિકૂજન્તિ । પેડાગતાલઙ્કારા મધુરશબ્દં નિશ્ચારયન્તિ । અપરાહતાનિ ચ વાદિત્રભાણ્ડાનિ મધુરં શબ્દં નિશ્ચારયન્તિ । ઉન્નતોન્નતા પૃથિવીપ્રદેશા અવનમન્તિ । અવનતાશ્ચોન્નમન્તિ । અપગતપાષાણશર્કરકપાલાશ્ચાવતિષ્ઠન્તે ।
ઇયં ચ તસ્મિન્ સમયે પૃથિવી ષડ્વિકારં પ્રકમ્પ્યતે । તદ્યથા પૂર્વો દિગ્ભાગ ઉન્નમતિ । પશ્ચિમો ઽવનમતિ । અન્તો ઽવનમતિ । મધ્ય ( અ-અવ્ 30 ) ઉન્નમતિ । ચલિતઃ પ્રચલિતો વેધિતઃ પ્રવેધિત ઇતીમે ચાન્યે ચાદ્ભુતધર્માઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । ભગવતો નગરપ્રવેશે વક્ષ્યતિ ।
લવણજલનિવાસિની તતો વા નગરનિગમમણ્ડિતા સશૈલા ।
મુનિચરણનિપીડિતા ચ ભૂમી પવનબલહતં હિ યાનપાત્રં ॥
અથ બુદ્ધપ્રવેશકાલનિયતૈઃ પ્રાતિહાર્યૈરાવર્જિતાઃ સ્ત્રીમનુષ્યાસ્, તન્નગરમ્ અનિબલચલિતભિન્નવિચિતરઙ્ગક્ષુભિતમિવ મહાસમુદ્રં વિમુક્તોચ્ચનાદં બભૂવ । ન હિ બુદ્ધપ્રવેશતુલ્યં નામ જગત્યદ્ભુતમુપલભ્યતે । પુરપ્રવેશસમયે હિ ભગવતશ્ ચિત્રાણ્યદ્ભૂતાનિ દૃશ્યન્તે । વક્ષ્યતિ હિ ।
નિમ્ના ચોન્નમતે નતાવનમતે બુદ્ધાનુભાવાન્ મહી
સ્થૂણા શર્કરકણ્ટકવ્યપગતા નિર્દોષતાં યાતિ ચ ।
અન્ધા મૂકજડેન્દ્રિયાશ્ચ પુરુષા વ્યક્તેન્દ્રિયાસ્તત્ક્ષણં
સંવાદ્યન્ત્યનિઘટ્ટિતાશ્ચ નગરે નન્દન્તિ તૂર્યસ્વનાઃ ॥
સર્વં ચ તન્નગરં સૂર્યસહસ્રાતિરેકયા કનકમરીચિવર્ણયા બુદ્ધપ્રભયા સ્ફુટં બભૂવ । આહ ચ ।
સૂર્યપ્રભાં સમવભર્ત્સ્ય હિ તસ્ય ભાભિર્ વ્યાપ્તં જગત્ સકલમેવ સકાનનસ્થં ।
સંપ્રાપ ચ પ્રવરધર્મકથાભિરામો લોકં સુરાસુરનરં હિ સમુક્તભાવં ॥
યાવદ્ ભગવાન્ રાજમાર્ગં પ્રતિપન્નઃ । તત્ર દ્વૌ બાલદારકૌ । એકો ઽગ્રકુલિકપુત્રો દ્વિતીયઃ કુલિકપુત્રશ્ચ । પાંશ્વાગારૈઃ ક્રીડતઃ । એકસ્ય જયો નામ દ્વિતીયસ્ય વિજયઃ । તાભ્યાં ભગવાન્ દૃષ્ટો દ્વાત્રિંશમહાપુરુષલક્ષણાલઙ્કૃતશરીરો ઽસેચનકદર્શનશ્ચ ।
યાવજ્ જયેન દારકેણ શક્તું દાસ્યામીતિ પાંશ્વઞ્જલિર્ભગવતઃ પાત્રે પ્રક્ષિપ્તઃ । વિજયેન ચ કૃતાઞ્જલિનાભ્યનુમોદિતં । વક્ષ્યતિ ચ ।
દૃષ્ટ્વા મહાકારુણિકં સ્વયમ્ભુવં વ્યામપ્રભોદ્દ્યોતિતસર્વગાત્રં ।
ધીરેણ વક્ત્રેણ કૃતપ્રસાદઃ પાંશું દદૌ જાતિજરાન્તકાય ॥

સ ભગવતે પ્રતિપાદયિત્વા પ્રણિધાનં કર્તુમારબ્ધઃ । અનેનાહં કુશલમૂલેન એકચ્છત્રાયાં પૃથિવ્યાં રાજા સ્યામ્ । અત્રૈવ ચ બુદ્ધે ભગવતિ કારાં કુર્યામિતિ ।
તતો મુનિસ્તસ્ય નિશામ્ય ભાવં બાલસ્ય સમ્યક્ પ્રણિધિં ચ બુદ્ધ્વા ।
ઇષ્ટં ફલં ક્ષેત્રવશેન દૃષ્ટ્વા જગ્રાહ પાંશું કરુણાયમાનઃ ॥
તેન યાવદ્ રાજ્યવૈપાક્યં કુશલમાક્ષિપ્તં । તતો ભગવતા સ્મિતં વિદર્શિતં ।
ધર્મતા ખલુ યસ્મિન્ સમયે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સ્મિતં વિદર્શયન્તિ ।
તસ્મિન્ સમયે નીલપીતલોહિતાવદાતમઞ્જિષ્ઠસ્ફટિકરજતવર્ણા અર્ચિષો મુખાન્ નિશ્ચરન્તિ । કેચિદૂર્ધ્વતો ગચ્છન્તિ કેચિદધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ । યે ઽધો ગચ્છન્તિ તે સઞ્જીવં કાલસૂત્રં સંઘાતં રૌરવં મહારૌરવં તપનં પ્રતાપનમવીચિપર્યન્તેષુ ગત્વા યે શીતનરકાસ્તેષૂષ્ણીભૂત્વા નિપતન્તિ । યે ઉષ્ણનરકાસ્તેષુ શીતીભૂત્વા નિપતન્તિ ।
તેન તેષાં સત્ત્વાનાં કારણવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રભ્યન્તે । તેષામેવં ભવતિ । કિં નુ ભવન્તો વયમિતશ્ચ્યુતા આહોસ્વિદન્યત્રોપપન્ના ઇતિ । યેનાસ્માકં કારણવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રબ્ધાઃ । તેષાં ભગવાન્ પ્રસાદસંજનનાર્થં નિર્મિતં વિસર્જયતિ । તેષામેવં ભવતિ । ન વયં ચ્યુતા નાપ્યન્યત્રોપપન્નાઃ । અપિ તુ અયમપૂર્વદર્શનો ઽસ્યાનુભાવેનાસ્માકં કારણવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રબ્ધા ઇતિ । તે નિર્મિતે ચિત્તાનિ પ્રસાદયિત્વા નરકવેદનીયાનિ કર્માણિ ક્ષપયિત્વા દેવમનુષ્યેષુ પ્રતિસન્ધિં ગૃહ્ણન્તિ । યત્ર સત્યાનાં ભાજનભૂતા ભવન્તિ । યે ઊર્ધ્વતો ગચ્છન્તિ તે ચતુર્મહારાજિકાન્ દેવાંસ્ત્રયસ્ત્રિંશાન્ યામાંસ્તુષિતાન્ નિર્માણરતીન્ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકાન્ બ્રહ્મપુરોહિતાન્ મહાબ્રહ્માન્ પરીત્તાભાન્ અપ્રમાણાભાન્ આભાસ્વરાન્ પરીત્તશુભાન્ અપ્રમાણશુભાન્ શુભકૃત્સ્નાન્ અનભ્રકાન્ પુણ્યપ્રસવાન્ બૃહત્ફલાન્ અબૃહાન્ અતપાન્ સુદૃશાન્ સુદર્શનાન્ અકનિષ્ઠપર્યન્તેષુ દેવેષુ ગત્વા અનિત્યં દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મેતિ ઉદ્ઘોષયન્તિ । ગાથાદ્વયં ચ ભાષન્તે ।
આરભધ્વં નિષ્ક્રામત યુજ્યધ્વં બુદ્ધશાસને ।
ધુનીત મૃત્યુનઃ સૈન્યં નડાગારમિવ કુઞ્જરઃ ॥
યો હ્યસ્મિન્ ધર્મવિનયે અપ્રમત્તશ્ચરિષ્યતિ ।
પ્રહાય જાતિસંસારં દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ ॥
અથ તા અર્ચિષસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમન્વાહિણ્ડ્ય ભગવન્તમેવાનુગચ્છન્તિ । યદિ ભગવાનતીતં કર્મ વ્યાકર્તુકામો ભવતિ પૃષ્ઠતો ઽન્તર્ધીયન્તે ઽનાગતં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ પુરતો ઽન્તર્ધીયન્તે । નરકોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ પાદતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । તિર્યગુપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ પાર્ષ્ણ્યામન્તર્ધીયન્તે । પ્રેતોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ પાદાંગુષ્ઠે ઽન્તર્ધીયન્તે । મનુષ્યોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ જાનુનો[ર]ન્તર્ધીયન્તે । બલચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ વામે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । ચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ દક્ષિણે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । દેવોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ નાભ્યામન્તર્ધીયન્તે । શ્રાવકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ આસ્યે ઽન્તર્ધીયન્તે । પ્રત્યેકાં બોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ ઊર્ણાયામન્તર્ધીયન્તે । અનુત્તરાં સ્મયક્સંબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ ઉષ્ણીષે ઽન્તર્ધીયન્તે ।
અથ તા અર્ચિષો ભગવન્તં ત્રિઃપ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતો વામે કરતલે ઽન્તર્હિતાઃ ।
અથાયુષ્માન્ આનન્દઃ કૃતાઞ્જલિપુટો ગાથાં ભાષતે । નાહેત્વપ્રત્યયઃ ।
ગતોદ્ધવા દૈન્યમદપ્રહીણા બુદ્ધા જગત્યુત્તમહેતુભૂતાઃ ।
નાકારણં શઙ્ખમૃણાલગૌરં સ્મિતં વિદર્શેન્તિ જિના જિતારયઃ ॥
તત્કાલં સ્વયમધિગમ્ય વીર બુદ્ધ્યા શ્રોતૃણાં શ્રમણ જિનેન્દ્ર કાંક્ષિતાનાં ।
ધીરાભિર્મુનિવૃષ વાગ્ભિરુત્તમાભિરુત્પન્નં વ્યપનય સંશયં શુભાભિઃ ॥
મેઘસ્તનિતનિર્ઘોષ ગોવૃષેન્દ્રનિભેક્ષણ ।
ફલં પાંશુપ્રદાનસ્ય વ્યાકુરુષ્વ નરોત્તમ ॥
ભગવાનાહ । એતદાનન્દ એવમેતદ્ આનન્દ નાહેત્વપ્રત્યયં તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતમુપદર્શયન્તિ । અપિ તુ સહેતુ સપ્રત્યયં તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતમુપદર્શયન્તિ ।
પશ્યસિ ત્વમાનન્દ દારકં યેન તથાગતસ્ય પાત્રે પાંશ્વઞ્જલિઃ પ્રક્ષિપ્તઃ । એવં ભદન્ત । અયમાનન્દ દારકઃ અનેન કુશલમૂલેન વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય તથાગતસ્ય પાટલિપુત્રે નગરે ઽશોકો નામ્ના રાજા ભવિષ્યતિ । ચતુર્ભાગચક્રવર્તી ધાર્મિકો ધર્મરાજા । યો મે શરીરધાતૂન્ વૈસ્તારિકાન્ કરિષ્યતિ । ચતુરશીતિધર્મરાજિકાસહસ્રં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ । બહુજનહિતાય પ્રતિપત્સ્યતે । ઇતિ । આહ ચ ।
અસ્તંગતે મયિ ભવિષ્યતિ સૈકરાજા યો ઽસૌ હ્યશોક ઇતિ નામ વિશાલકીર્તિઃ ।
મદ્ધાતુગર્ભપરિમણ્ડિતજમ્બુષણ્ડમ્ એતત્ કરિષ્યતિ નરામરપૂજિતં નુ ॥
અયમસ્ય દેયધર્મો યત્ તથાગતસ્ય પાંશ્વઞ્જલિઃ પાત્રે પ્રક્ષિપ્તઃ ।
યાવદ્ ભગવતા તેષાં સર્વ આયુષ્મત આનન્દાય દત્તાઃ । ગોમયેન મિશ્રયિત્વા યત્ર ચંક્રમે તથાગતશ્ચંક્રમ્યતે તત્ર ગોમયકાર્ષી પ્રયચ્છેતિ । યાવદાયુષ્મતાનન્દેન તેષાં સગોમયેન મિશ્રયિત્વા યત્ર ચંક્રમતિ ભગવાન્ તત્ર ગોમયકાર્ષી દત્તા ।
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન રાજગૃહે નગરે બિમ્બિસારો રાજા રાજ્યં કારયતિ । રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય અજાતશત્રુઃ પુત્રઃ । અજાતશત્રોરુદાયી । ( અ-અવ્ 35 ) ઉદાયિભદ્રસ્ય મુણ્ડઃ । મુણ્ડસ્ય કાકવર્ણી । કાકવર્ણિનઃ સહલી । સહલિનસ્તુલકુચિઃ । તુલકુચેર્મહામણ્ડલઃ । મહામણ્ડલસ્ય પ્રસેનજિત્ । પ્રસેનજિતો નન્દઃ । નન્દસ્ય બિન્દુસારઃ । પાટલિપુત્રે નગરે બિન્દુસારો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ । બિન્દુસારસ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રો જાતઃ । તસ્ય સુસીમ ઇતિ નામધેયં કૃતં ।
તેન ચ સમયેન ચમ્પાયાં નગર્યામન્યતમો બ્રાહ્મણઃ । તસ્ય દુહિતા જાતા । અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા જનપદકલ્યાણી । સા નૈમિત્તિકૈર્વ્યાકૃતા । અસ્યા દારિકાયા રાજા ભર્તા ભવિષ્યતિ । દ્વે પુત્રરત્ને જનયિષ્યતિ । એકશ્ચતુર્ભાગચક્રવર્તી ભવિષ્યતિ । દ્વિતીયઃ પ્રવ્રજિત્વા સિદ્ધવ્રતો ભવિષ્યતિ । શ્રુત્વા ચ બ્રાહ્મણસ્ય રોમહર્ષો જાતઃ । સમ્પત્તિકામો લોકઃ ।
સ તાં દુહિતરં ગ્રહાય પાટલિપુત્રં ગતઃ । તેન સા સર્વાલઙ્કારૈર્વિભૂષયિત્વા રાજ્ઞો બિન્દુસારસ્ય ભાર્યાર્થમનુપ્રદત્તા । ઇયં હિ દેવકન્યાધન્યા પ્રશસ્તા ચેતિ ।

યાવદ્રાજ્ઞા બિન્દુસારેણાન્તઃપુરં પ્રવેશિતા । અન્તઃપુરિકાણાં બુદ્ધિરુત્પન્ના । ઇયમભિરૂપા પ્રાસાદિકા જનપદકલ્યાણી । યદિ રાજાનયા સાર્ધં પરિચારયિષ્યતિ અસ્માકં ભૂયશ્ચક્ષુઃસંપ્રેષણમપિ ન કરિષ્યતિ । ( અ-અવ્ 36 ) તાભિઃ સા નાપિતકર્મ શિક્ષાપિતા । સા રાજ્ઞઃ કેશશ્મશ્રુ પ્રસાધયતિ । યાવત્ સુશિક્ષિતા સંવૃત્તા । યદારભતે રાજ્ઞઃ કેશશ્મશ્રુ પ્રસાધયિતું તદા રાજા શેતે । યાવદ્રાજ્ઞા પ્રીતેન વરેણ પ્રવારિતા । કિં ત્વં વરમિચ્છસીતિ । તયાભિહિતં । દેવેન મે સહ સમાગમઃ સ્યાત્ । રાજાહ । ત્વં નાપિની અહં રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ । કથં મયા સાર્ધં સમાગમો ભવિષ્યતિ । સા કથયતિ । દેવ નાહં નાપિની । અપિ બ્રાહ્મણસ્યાહં દુહિતા । તેન દેવસ્ય પત્ન્યર્થં દત્તા । રાજા કથયતિ । કેન ત્વં નાપિતકર્મ શિક્ષાપિતા । સા કથયતિ । અન્તઃપુરિકાભિઃ । રાજાહ । ન ભૂયસ્ત્વયા નાપિતકર્મ કર્તવ્યં ।
યાવદ્રાજાગ્રમહિષી સ્થાપિતા । તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । સા અપન્નસત્ત્વા સંવૃત્તા । યાવદષ્ટાનાં નવાનાં માસાનામત્યયાત્ પ્રસૂતા । તસ્યાઃ પુત્રો જાતઃ ।
તસ્ય વિસ્તરેણ જાતિમહં કૃત્વા [પૃચ્છતિ] કિં કુમારસ્યભવતુ નામ । સા કથયતિ । અસ્ય દારકસ્ય જાતસ્ય અશોકાસ્મિ સંવૃત્તા । તસ્યાશોક ઇતિ નામ કૃતમ્ ।
યાવદ્ દ્વિતીયઃ પુત્રો જાતઃ । વિગતે શોકે જાતસ્ તસ્ય વીતશોક ઇતિ નામ કૃતં ।
અશોકો દુઃસ્પર્શગાત્રઃ । રાજ્ઞો બિન્દુસારસ્યાનભિપ્રેતઃ ।
અથ રાજા બિન્દુસારઃ કુમારં પરીક્ષિતુકામઃ પિઙ્ગલવત્સાજીવં પરિવ્રાજકમામન્ત્રયતે । ઉપાધ્યાય કુમારાંસ્તાવત્ પરીક્ષયામઃ । ( અ-અવ્ 37 ) કઃ શક્યતે મમાત્યયાદ્ રાજ્યં કારયિતું । પિઙ્ગલવત્સાજીવઃ પરિવ્રાજકઃ કથયતિ । તેન હિ દેવ કુમારાનાદાય સુવર્ણમણ્ડપમુદ્યાનં નિર્ગચ્છ, પરીક્ષયામઃ । યાવદ્રાજા કુમારાનાદાય સુવર્ણમણ્ડપમુદ્યાનં નિર્ગતઃ ।
યાવદશોકઃ કુમારો માત્રા ચોચ્યતે । વત્સ રાજા કુમારાન્ પરીક્ષિતુકામઃ સુવર્ણમણ્ડપમુદ્યાનં ગતઃ । ત્વમપિ તત્ર ગચ્છેતિ । અશોકઃ કથયતિ । રાજ્ઞો ઽહમનભિપ્રેતો દર્શનેનાપિ । કિમહં તત્ર ગમિષ્યામિ । સા કથયતિ । તથાપિ ગચ્છેતિ । અશોક ઉવાચ । આહારં પ્રેષય ।
યાવદશોકઃ પાટલિપુત્રન્નિર્ગચ્છતિ । રાધગુપ્તેન ચાગ્રામાત્યપુત્રેણોક્તઃ । અશોક ક્વ ગમિષ્યસીતિ । અશોકઃ કથયતિ । રાજાદ્ય સુવર્ણમણ્ડપે ઉદ્યાને કુમારાન્ પરીક્ષયતિ । તત્ર રાજ્ઞો મહલ્લકો હસ્તિનાગસ્તિષ્ઠતિ । યાવદશોકસ્તસ્મિન્ મહલ્લકે ઽભિરુહ્ય સુવર્ણમણ્ડપમુદ્યાનં ગત્વા કુમારાણાં મધ્યે ઽત્ર પૃથિવ્યાં પ્રસ્તીર્ય નિષસાદ ।
યાવત્ કુમારાણામાહાર ઉપનામિતઃ । અશોકસ્યાપિ માત્રા શાલ્યોદનં દધિસંમિશ્રં મૃદ્ભાજને પ્રેષિતં । તતો રાજ્ઞા બિન્દુસારેણ પિઙ્ગલવત્સાજીવઃ પરિવ્રાજકો ઽભિહિતઃ । ઉપાધ્યાય પરીક્ષસ્વ કુમારાન્ । કઃ શક્યતે મમાત્યયાદ્ રાજ્યં કર્તુમિતિ । પશ્યતિ પિઙ્ગલવત્સાજીવઃ પરિવ્રાજકઃ । ચિન્તયતિ ચ । અશોકો રાજા ભવિષ્યતિ । અયં ચ રાજ્ઞો નાભિપ્રેતઃ । યદિ કથયિષ્યામિ અશોકો રાજા ભવિષ્યતીતિ, નાસ્તિ મે જીવિતં । સ કથયતિ । દેવાભેદેન ( અ-અવ્ 38 ) વ્યાકરિષ્યામિ । રાજાહ । અભેદેન વ્યાકુરુષ્વ । આહ । યસ્ય યાનં શોભનં સ રાજા ભવિષ્યતિ ।
તેષામેકૈકસ્ય બુદ્ધિરુત્પન્ના । મમ યાનં શોભનમહં રાજા ભવિષ્યામિ । અશોકશ્ચિન્તયતિ । અહં હસ્તિસ્કન્ધેનાગતો મમ યાનં શોભનમહં રાજા ભવિષ્યામીતિ । રાજાહ । ભૂયસ્તાવદ્ ઉપાધ્યાય પરીક્ષસ્વ । પિઙ્ગલવત્સાજીવઃ પરિવ્રાજકઃ કથયતિ । દેવ યસ્યાસનમગ્રં સ રાજા ભવિષ્યતિ ।
તેષામેકૈકસ્ય બુદ્ધિરુત્પન્ના । મમાસનમગ્રં । અશોકશ્ચિન્તયતિ । મમ પૃથિવી આસનમહં રાજા ભવિષ્યામિ । એવં ભાજનં ભોજનં પાનં વિસ્તરેણ કુમારાણાં પરીક્ષ્ય [પાટલિપુત્રં] પ્રવિષ્ટઃ ।

યાવદશોકો માત્રોચ્યતે । કો વ્યાકૃતો રાજા ભવિષ્યતીતિ । અશોકઃ કથયતિ । અભેદેન વ્યાકૃતં । યસ્ય યાનમગ્રમાસનં પાનં ભાજનં ભોજનં ચેતિ સ રાજા ભવિષ્યતીતિ । યથા પશ્યામિ અહં રાજા ભવિષ્યામિ । મમ હસ્તિસ્કન્ધં યાનં પૃથિવી આસનં મૃન્મયં ભાજનં શાલ્યોદનં દધિવ્યઞ્જનં ભોજનં પાનીયં પાનમિતિ ।
તતઃ પિઙ્ગલવત્સાજીવઃ પરિવ્રાજકો ઽશોકો રાજા ભવિષ્યતીતિ તસ્ય માતરમારબ્ધ સેવિતું । યાવત્ તયોચ્યતે । ઉપાધ્યાય કતરઃ કુમારો રાજ્ઞો બિન્દુસારસ્યાત્યયાદ્ રાજા ભવિષ્યતીતિ । આહ । અશોકઃ । તયોચ્યતે । કદાચિત્ ત્વાં રાજા નિર્બન્ધેન પૃચ્છેત । ( અ-અવ્ 39 ) ગચ્છ ત્વં પ્રત્યન્તં સમાશ્રય । યદા શ્રૃણોષિ અશોકો રાજા સંવૃત્તસ્તદાગન્તવ્યં । યાવત્સ પ્રયન્તેષુ જનપદેષુ સંશ્રિતઃ ।
અથ રાજ્ઞો બિન્દુસારસ્ય તક્ષશિલા નામ નગરં વિરુદ્ધં । તત્ર રાજ્ઞા બિન્દુસારેણ અશોકો વિસર્જિતઃ । ગચ્છ કુમાર તક્ષિશીલાનગરં । સંનાહય । ચતુરઙ્ગબલકાયં દત્તં । યાનં પ્રહરણં ચ પ્રતિષિદ્ધં ।
યાવદશોકઃ કુમારઃ પાટલિપુત્રાન્નિર્ગચ્છન્ ભૃત્યૈર્વિજ્ઞપ્તઃ । કુમાર નૈવાસ્માકં સૈન્યપ્રહરણં કેન વયં કં યોધયામઃ । તતો ઽશોકેનાભિહિતં ।
યદિ મમ રાજ્યવૈપાક્યં કુશલમસ્તિ સૈન્યપ્રહરણં પ્રાદુર્ભવતુ । એવમુક્તે કુમારેણ પૃથિવ્યામવકાશો દત્તો દેવતાભિઃ સૈન્યપ્રહરણાનિ ચોપનીતાનિ । યાવત્ કુમારશ્ચતુરઙ્ગેણ બલકાયેન તક્ષશિલાં ગતઃ ।
શ્રુત્વા તક્ષશિલાનિવાસિનઃ પૌરા અર્ધતૃતીયાનિ યોજનાનિ માર્ગે શોભાં કૃત્વા પૂર્ણઘટમાદાય પ્રત્યુદ્ગતાઃ । પ્રત્યુદ્ગમ્ય ચ કથયન્તિ । ન વયં કુમારસ્ય વિરુદ્ધા નાપિ રાજ્ઞો બિન્દુસારસ્ય । અપિ તુ દુષ્ટામાત્યા અસ્માકં પરિભવં કુર્વન્તિ । મહતા ચ સત્કારેણ તક્ષશિલાં પ્રવેશિતઃ ।
એવં વિસ્તરેણ અશોકઃ ખશરાજ્યં પ્રવેશિતઃ । તસ્ય દ્વૌ મહાનગ્નૌ સંશ્રિતૌ । તેન તૌ વૃત્ત્યા સંવિભક્તૌ । તસ્યાગ્રતઃ પર્વતાન્ સંછિન્દન્તૌ સંપ્રસ્થિતૌ । દેવતાભિશ્ચોક્તં । અશોકશ્ચતુર્ભાગચક્રવર્તી ભવિષ્યતિ । ન કેનચિદ્ વિરોધિતવ્યમિતિ । વિસ્તરેણ યાવદાસમુદ્રા પૃથિવી આજ્ઞાપિતા ।
યાવત્ સુસીમઃ કુમાર ઉદ્યાનાત્ પાટલિપુત્રં પ્રવિશતિ । રાજ્ઞો બિન્દુસારસ્યાગ્રામાત્યઃ ખલ્વાટકઃ પાટલિપુત્રાન્નિર્ગચ્છતિ । તસ્ય સુસીમેન કુમારેણ ક્રીડાભિપ્રાયતયા ખટકા મુર્ધ્નિ પાતિતા । યાવદમાત્યશ્ચિન્તયતિ । ઇદાનીં ખટકાં નિપાતયતિ । યદા રાજા ભવિષ્યતિ તદા શસ્રં પાતયિષ્યતિ । તથા કરિષ્યામિ યથા રાજૈવ ન ભવિષ્યતિ । તેન પઞ્ચામાત્યશતાનિ ભિન્નાનિ । અશોકશ્ચતુર્ભાગચક્રવર્તી નિર્દિષ્ટઃ । એતં રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામઃ । તક્ષશિલાશ્ચ પુનર્ વિરોધિતાઃ ।
યાવદ્રાજ્ઞા સુસીમઃ કુમારસ્તક્ષશિલામનુપ્રેષિતઃ । ન ચ શક્યતે સંનામયિતું । બિન્દુસારશ્ચ રાજા ગ્લાનીભૂતઃ । તેનાભિહિતં । ( અ-અવ્ 41 ) સુસીમં કુમારમાનયત । રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામીતિ । અશોકં તક્ષશિલાં પ્રવેશયત ।
યાવદમાત્યૈરશોકઃ કુમારો હરિદ્રયા પ્રલિપ્તઃ । લાક્ષાં ચ લોહપાત્રે ક્વાથયિત્વા ક્વથિતેન રસેન લોહપાત્રાણિ મ્રક્ષયિત્વા છોરયન્તિ । અશોકઃ કુમારો ગ્લાનીભૂત ઇતિ । યદા બિન્દુસારઃ સ્વલ્પાવશેષપ્રાણઃ સંવૃત્તસ્તદામાત્યૈરશોકઃ કુમારઃ સર્વાલઙ્કારૈર્ભૂષયિત્વા રાજ્ઞો બિન્દુસારસ્યોપનીતઃ । ઇમં તાવદ્ રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપય । યદા સુસીમ આગતો ભવિષ્યતિ તદા તં રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામઃ ।
તતો રાજા રુષિતઃ । અશોકેન ચાભિહિતં । યદિ મમ ધર્મેણ રાજ્યં ભવતિ દેવતા મમ પટ્ટં બધ્નન્તુ । યાવદ્ દેવતાભિઃ પટ્ટો બદ્ધઃ । તં દૃષ્ટ્વા બિન્દુસારસ્ય રાજ્ઞ ઉષ્ણં શોણિતિઅં મુખાદાગતં । યાવત્ કાલગતઃ ।
યદાશોકો રાજ્યે પ્રતિષ્ઠિતસ્ તસ્યોર્ધ્વ યોજનં યક્ષાઃ [આદેશં] શ્રૃણ્વન્તિ । અધો યોજનં નાગાઃ । તેન રાધગુપ્તો ઽગ્રામાત્યઃ સ્થાપિતઃ ।
સુસીમેનાપિ શ્રુતં બિન્દુસારો રાજા કાલગતો ઽશોકો રાજ્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ । ઇતિ શ્રુત્વા ચ રૂષિતમભ્યાગતઃ । ત્વરિતં ચ તસ્માદ્ દેશાદ્ આગતઃ ।
અશોકેનાપિ પાટલિપુત્રે નગરે એકસ્મિન્ દ્વારે એકો નગ્નઃ સ્થાપિતઃ । દ્વિતીયે દ્વિતીયસ્તૃતીયે રાધગુપ્તઃ પૂર્વદ્વારે સ્વયમેવ રાજાશોકો ઽવસ્થિતઃ ।
રાધગુપ્તેન ચ પૂર્વસ્મિન્ દ્વારે યન્ત્રમયો હસ્તી સ્થાપિતઃ । તસ્યોપરિ અશોકસ્ય ચ પ્રતિમા નિર્મિતા । પરિતશ્ચ પરિખાં ખનયિત્વા ખદિરાઙ્ગારૈશ્ચ પૂરયિત્વા તૃણેનાચ્છાદ્ય [સા] પાંશુનાકીર્ણા । સુસીમશ્ચાભિહિતો યદિ શક્યસે ઽશોકં ઘાતયિતું રાજેતિ ।
સ યાવત્ પૂર્વદ્વારં ગતઃ । અશોકેન સહ યોત્સ્યામીતિ । અઙ્ગારપૂર્ણાયાં પરિખાયાં પતિતઃ । તત્રૈવ ચાનયેન વ્યસનમાપન્નઃ । યદા ચ સુસીમઃ પ્રઘાતિતસ્ તસ્યાપિ મહાનગ્નો ભદ્રાયુધો નામ્નાનેકસહસ્રપરિવારઃ । સ ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતો ઽર્હન્ સંવૃત્તઃ ।
યદાશોકો રાજ્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ સ તૈરમાત્યૈરવજ્ઞાદૃશ્યતે । તેનામાત્યાનાં શાસનાર્થમભિહિતં । ભવન્તઃ પુષ્પવૃક્ષાન્ ફલવૃક્ષાંશ્ચ છિત્ત્વા કણ્ટકવૃક્ષાન્ પરિપાલયન્તુ । અમાત્યા આહુઃ । દેવેન કુત્ર દૃષ્ટં । અપિ તુ કણ્ટકવૃક્ષાન્ છિત્ત્વા પુષ્પવૃક્ષાઃ ફલવૃંક્ષાશ્ચ પરિપાલયિતવ્યાઃ । તૈર્યાવત્ ત્રિરપિ રાજ્ઞ આજ્ઞા પ્રતિકલિતા । તતો ( અ-અવ્ 43 ) રાજ્ઞા રુષિતેન અસિં નિષ્કોશં કૃત્વા પઞ્ચાનામમાત્યશતાનાં શિરાંસિ છિન્નાનિ ।
યાવદ્ રાજાશોકો ઽપરેણ સમયેનાન્તઃ પુરપરિવૃતો વસન્તકાલે સમયે પુષ્પિતફલિતેષુ પાદપેષુ પૂર્વનગરસ્ય ઉદ્યાનં ગતઃ । તત્ર ચ પરિભ્રમતાશોકવૃક્ષઃ સુપુષ્પિતો દૃષ્ટઃ । તતો રાજ્ઞો મમાયં સહનામા ઇત્યનુનયો જાતઃ । સ ચ રાજાશોકો દુઃસ્પર્શગાત્રઃ । તા યુવતયસ્તં નેચ્છન્તિ સ્પ્રષ્ટું । યાવદ્ રાજા શયિતસ્તસ્યાન્તઃપુરેણ રોષેણ તસ્માદશોકવૃક્ષાત્ પુષ્પાણિ શાખાશ્ચ છિન્નાઃ ।
યાવદ્ રાજ્ઞા પ્રતિબુદ્ધેન સો ઽશોકવૃક્ષો દૃષ્ટઃ । પુષ્ટાશ્ચ તત્રસ્થાઃ કેન સ છિન્નઃ । તે કથયન્તિ દેવાન્તઃપુરિકાભિરિતિ । શ્રુત્વા ચ રાજ્ઞામર્ષજાતેન પઞ્ચસ્ત્રીશતાનિ કિટિકૈઃ સંવેષ્ટય દગ્ધાનિ ।
તસ્યેમાનિ અશુભાનિ આલોક્ય ચણ્ડો રાજા ચણ્ડાશોક ઇતિ વ્યવસ્થાપિતઃ ।
યાવદ્ રાધગુપ્તેનાગ્રામાત્યેનાભિહિતઃ । દેવ ન સદૃશં સ્વયમેવેદૃશમકાર્યં કર્તું । અપિ તુ દેવસ્ય વધ્યઘાતકાઃ પુરુષાઃ સ્થાપયિતવ્યા યે દેવસ્ય વધ્યકરણીયં શોધયિષ્યન્તિ । યાવદ્રાજ્ઞા રાજપુરુષાઃ પ્રત્યુક્તા વધ્યઘાતં મે માર્ગધ્વમિતિ ।
યાવત્ તત્ર નાતિદૂરે પર્વતપાદમૂલે કર્વટકં । તત્ર તન્ત્રવાયઃ પ્રતિવસતિ । તસ્ય પુત્રો જાતઃ । ગિરિક ઇતિ નામધેયં કૃતં । ચણ્ડો દુષ્ટાત્મા માતરં પિતરં ચ પરિભાષતે ।
દારકદારિકાશ્ચ તાડયતિ । પિપીલિકાન્ મક્ષિકાન્ મૂષિકાન્ મત્સ્યાંશ્ચ જાલેન બડિશેન પ્રઘાતયતિ । ચણ્ડો દારકસ્તસ્ય ચણ્ડગિરિક ઇતિ નામધેયં કૃતં ।
યાવદ્ રાજપુરુષૈર્દૃષ્ટઃ પાપે કર્મણિ પ્રવૃત્તઃ । સ તૈરભિહિતઃ । શક્યસે રાજ્ઞો ઽશોકસ્ય વધ્યકરણીયં કર્તું । સ આહ । કૃત્સ્નસ્ય જમ્બુદ્વીપસ્ય વધ્યકરણીયં સાધયિષ્યામીતિ ।

યાવદ્ રાજ્ઞો નિવેદિતં । રાજ્ઞાભિહિતમાનીયતામિતિ । સ ચ રાજપુરુષૈરભિહિતઃ । આગચ્છ રાજા ત્વામાહ્વયતીતિ । તેનાભિહિતમ્ । આગમયત । યાવદહં માતાપિતરાવવલોકયામીતિ । યાવન્ માતાપિતરાવુવાચ । અમ્બ, તાતાનુજાનીધ્વં યાસ્યામ્યહં રાજ્ઞો ઽશોકસ્ય વધ્યકરણીયં સાધયિતું । તાભ્યાં ચ સ નિવારિતઃ । તેન તૌ જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતૌ । એવં યાવદ્ રાજપુરુષૈરભિહિતઃ । કિમર્થં ચિરેણાભ્યાગતો ઽસિ । તેન ચૈતત્ પ્રકરણં વિસ્તરેણારોચિતં ।
સ તૈર્યાવદ્ રાજ્ઞો ઽશોકસ્યોપનામિતઃ । તેન રાજ્ઞો ઽભિહિતં । ( અ-અવ્ 45 ) મમાર્થાય ગૃહં કારયસ્વેતિ । યાવદ્ રાજ્ઞા ગૃહં કારાપિતં । પરમદારુણં દ્વારમાત્રરમણીયં । તસ્ય રમણીયકં બન્ધનમિતિ સંજ્ઞા વ્યવસ્થાપિતા । સ આહ । દેવ વરં મે પ્રયચ્છ । યસ્તત્ર પ્રવિશેત્ તસ્ય ન ભૂયો નિર્ગમ ઇતિ । યાવદ્ રાજ્ઞાભિહિતમ્ । એવમસ્ત્વિતિ ।
તતઃ સ ચણ્ડગિરિકઃ કુક્કુટારામં ગતઃ । ભિક્ષુશ્ચ । બાલપણ્ડિતસૂત્રં પઠતિ । સત્ત્વા નરકેષૂપપન્નાઃ । યાવન્ નરકપાલા ગૃહીત્વાયોમય્યાં ભૂમાવાદીપ્તાયાં સંપ્રજ્વલિતાયામ્ એકજ્વાલીભૂતાયામ્ ઉત્તાનકાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય અયોમયેન વિષ્કમ્ભણેન મુખદ્વારં વિષ્કમ્ભ્ય અયોગુડાન્ આદીપ્તાન્ પ્રદીપ્તાન્ સંપ્રજ્વલિતાન્ એકજ્વાલીભૂતાન્ આસ્યે પ્રક્ષિપન્તિ । યે તેષાં સત્ત્વાનામ્ ઓષ્ઠાવપિ દહન્તિ જિહ્વામપિ કણ્ઠમપિ કણ્ઠનાડમપિ હૃદયમપિ હૃદયસામન્તમપિ અન્ત્રાણિ અન્ત્રગુણાનપિ દગ્ધ્વા અધઃ પ્રઘરન્તિ । ઇયદ્દુઃખા હિ ભિક્ષવો નરકાઃ ।
સત્ત્વા નરકેષૂપપન્નાઃ । યાવન્ નરકપાલા ગૃહીત્વા અયોમય્યાં ભૂમાવાદીપ્તાયાં પ્રદીપ્તાયાં સંપ્રજ્વલિતાયામ્ એકજ્વાલીભૂતાયામ્ ઉત્તાનકાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય અયોમયેન વિષ્કમ્ભણેન મૂખદ્વારં વિષ્કમ્ભ્ય ક્વથિતં તામ્રમ્ આસ્યે પ્રક્ષિપન્તિ । યત્ તેષાં સત્ત્વાનામ્ ઓષ્ઠૌ અપિ દહન્તિ જિહ્વામપિ તાલુ અપિ કણ્ઠમપિ કણ્ઠનાડમપિ અન્ત્રાણિ અન્ત્રગુણાનાપિ દગ્ધ્વા અધઃ પ્રઘરન્તિ । ઇયદ્દુઃખા હિ ભિક્ષવો નરકાઃ ।
સન્તિ સત્ત્વા નરકેષૂપપન્નાઃ । યાન્ નરકપાલા ગૃહીત્વાયોમય્યાં ભૂમાવાદીપ્તાયાં સંપ્રજ્વલિતાયામેકજ્વાલીભૂતાયામ્ અવાઙ્મુખાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્યાયોમયેન સૂત્રેણ આદીપ્તેન સંપ્રજ્વલિતેન એકજ્વાલીભૂતેન આસ્ફાટ્ય અયોમયેન કુઠારેણ આદીપ્તેન સંપ્રદીપ્તેન સંપ્રજ્વલિતેન એકજ્વાલીભૂતેન તક્ષ્ણુવન્તિ સંતક્ષ્ણુવન્તિ સંપ્રતક્ષ્ણુવન્તિ અષ્ટાંશમપિ ષડંશમપિ ચતુરસ્રમપિ વૃત્તમપિ મણ્ડલમપિ ઉન્નતમપિ અવનતમપિ શાન્તમપિ વિશાન્તમપિ તક્ષ્ણુવન્તિ । ઇયદ્દુઃખા હિ ભિક્ષવો નરકાઃ ।
સન્તિ સત્ત્વા નરકેષૂપપન્નાઃ । યાન્ નરકપાલા ગૃહીત્વા અયોમય્યાં ભૂમાવાદીપ્તાયાં પ્રદીપ્તાયાં સંપ્રજ્વલિતાયામેકજ્વાલીભૂતાયામવાઙ્મુખાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્યાયોમયેન સૂત્રેણાદીપ્તેન પ્રદીપ્તેન સંપ્રજ્વલિતેનૈકજ્વાલીભૂતેનાસ્ફાટ્યાયોમય્યાં ભૂમ્યામાદીપ્તાયાં પ્રદીપ્તાયાં સંપ્રજ્વલિતાયાં નૈકજ્વાલીભૂતાયાં તક્ષ્ણુવન્તિ સંતક્ષ્ણુવન્તિ સંપરિતક્ષ્ણુવન્તિ અષ્ટાંશમપિ ષડંશમપિ ચતુરસ્રમપિ મણ્ડલમપિ ઉન્નતમપિ અનવતમપિ શાન્તમપિ વિશાન્તમપિ તક્ષ્ણુવન્તિ । ઇયદ્દુઃખા હિ ભિક્ષવો નરકાઃ ।
સન્તિ સત્ત્વા નરકેષૂપપન્નાઃ । યાન્ નરકપાલા ગૃહીત્વાયોમય્યાં ભૂમાવાદીપ્તાયાં પ્રદીપ્તાયાં સંપ્રજ્વલિતાયામેકજ્વાલીભૂતાયામુત્તાનકાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પઞ્ચવિધબન્ધનકારણાં કારયન્તિ । ઉભયોર્હસ્તયોરાયસૌ કીલૌ ક્રામન્તિ । ઉભયોઃ પાદયોરાયસૌ કીલૌ ક્રામન્તિ । મધ્યે હૃદયસ્યાયસં કીલં ક્રામન્તિ । સુદુઃખા હિ ભિક્ષવો નરકાઃ ।
એવં પઞ્ચ વેદના ઇતિ સો ઽપિ (ચણ્ડગિરિકઃ) કુરુતે । તત્સદૃશાશ્ચ કારણાઃ સત્ત્વાનામારબ્ધઃ કારયિતું [સો ઽપિ તચ્ચારકે] ।
યાવચ્છ્રાવસ્ત્યામન્યતમઃ સાર્થવાહઃ પત્ન્યા સહ મહાસમુદ્રમવતીર્ણઃ । તસ્ય સા પત્ની મહાસમુદ્રે પ્રસૂતા । દારકો જાતસ્તસ્ય સમુદ્ર ઇતિ નામધેયં કૃતં ।
યાવત્ વિસ્તરેણ દ્વાદશભિર્વષૈર્મહાસમુદ્રાદુત્તીર્ણઃ । સ ચ સાર્થવાહઃ પઞ્ચભિર્ધૂર્તશતૈર્મુષિતઃ । સાર્થવાહઃ સ પ્રઘાતિતઃ । સ ચ સમુદ્રઃ સાર્થવાહપુત્રો ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । સ જનપદચારિકાં ચરન્ પાટલિપુત્રમનુપ્રાપ્તઃ ।
સ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમાદાય પાટલિપુત્રં પિણ્ડાય પ્રવિષ્ટઃ । સો ઽનભિજ્ઞયા ચ રમણીયકં ભવનં પ્રવિષ્ટઃ । તચ્ચ દ્વારમાત્રરમણીયમભ્યન્તરં નરકભવનસદૃશં પ્રતિભયં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્નિર્ગન્તુકામશ્ચણ્ડગિરિકેણાવલોકિતઃ । ગૃહીત્વા ચોક્તઃ । ઇહ તે નિધનમુપસંગન્તવ્યમિતિ । વિસ્તરેણ કાર્યં ।
તતો ભિક્ષુઃ શોકાર્તો વાષ્પકણ્ઠઃ સંવૃત્તઃ । તેનોચ્યતે । કિમિદં બાલદારક ઇવ રુદસીતિ । સ ભિક્ષુઃ પ્રાહ ।
ન શરીરવિનાશં હિ ભદ્ર શોચામિ સર્વશઃ ।
મોક્ષધર્માન્તરાયં તુ શોચામિ ભૃશમાત્મનઃ ॥
દુર્લભં પ્રાપ્ય માનુષ્યં પ્રવ્રજ્યાં ચ સુખોદયાં ।
શાક્યસિંહં ચ શાસ્તારં પુનસ્ત્યક્ષ્યામિ દુર્મતિઃ ॥

તેનોચ્યતે । દત્તવરો ઽહં નૃપતિના । ધીરો ભવ । નાસ્તિ તે મોક્ષ ઇતિ । તતઃ સકરુણૈર્વચનૈસ્તં ભિક્ષુઃ ક્રમં યાચતિ સ્મ । માસં યાવત્ । સપ્તરાત્રમનુજ્ઞાતઃ ।
સ ખલુ મરણભયોદ્વિગ્નહૃદયઃ સપ્તરાત્રેણ મે ન ભવિતવ્યમિતિ વ્યાયમમતિઃ સંવૃત્તઃ ।
અથ સપ્તમે દિવસે અશોકસ્ય રાજ્ઞો ઽન્તઃપુરિકા કુમારેણ સહ સંરક્તાં નિરીક્ષ્યમાણાં સંલપન્તીં ચ દૃષ્ટ્વા સહદર્શનાદેવ રુષિતેન ( અ-અવ્ 48 ) રાજ્ઞા તૌ દ્વાવપિ તં ચારકમનુપ્રેષિતૌ । તત્ર મૂશલૈરયોદ્રોણ્યામસ્થ્યવશેષૌ કૃતૌ । તતો ભિક્ષુસ્તૌ દૃષ્ટ્વા સંવિગ્નઃ પ્રાહ ।
અહો કારુણિકઃ શાસ્તા સમ્યગાહ મહામુનિઃ ।
ફેનપિણ્ડોપમં રૂપમસારમનવસ્થિતં ॥
ક્વ તદ્ વદનકાન્તિત્વં ગાત્રશોભા ક્વ સા ગાતા ।
ધિગસ્ત્વન્યાયસંસારં રમન્તે યત્ર બાલિશાઃ ॥
ઇદમાલમ્બનં પ્રાપ્તં ચારકે વસતા મયા ।
યદાશ્રિત્ય તરિષ્યામિ પારમદ્ય ભવોદધેઃ ॥
તેન તાં રજનીં કૃત્સ્નાં યુજ્યતા બુદ્ધશાસને ।
સર્વસંયોજનં છિત્ત્વા પ્રાપ્તમર્હત્ત્વમુત્તમં ॥
તતસ્તસ્મિંન્ રજનિક્ષયે સ ભિક્ષુશ્ચણ્ડગિરિકેણોચ્યતે । ભિક્ષો નિર્ગતા રાત્રિર્ ઉદિત આદિત્યઃ કારણાકાલસ્તવેતિ । તતો ભિક્ષુરાહ । દીર્ઘાયુર્મમાપિ નિર્ગતા રાત્રિર્ ઉદિત આદિત્યઃ પરાનુગ્રહકાલ ઇતિ । યથેષ્ટં વર્તતામિતિ ।
ચણ્ડગિરિકઃ પ્રાહ । નાવગચ્છામિ વિસ્તીર્યતાં વચનમેતદિતિ । તતો ભિક્ષુરાહ ।
મમાપિ હૃદયાદ્ ઘોરા નિર્ગતા મોહશર્વરી ।
પઞ્ચાવરણસંચ્છન્ના ક્લેશતસ્કરસેવિતા ॥
ઉદિતો જ્ઞાનસૂર્યશ્ચ મનોનભસિ મે શુભઃ ।
પ્રભયા યસ્ય પશ્યામિ ત્રૈલોક્યમિહ તત્ત્વતઃ ॥
પરાનુગ્રહકાલો મે શાસ્તુર્વૃત્તાનુવર્તિનઃ ।
ઇદં શરીરં દીર્ઘાયુર્યથેષ્ટં ક્રિયતામિતિ ॥
તતસ્તેન નિર્ઘૃણેન દારુણહૃદયેન પરલોકનિરપેક્ષેણ રોષાવિષ્ટેન બહૂદકાયાં સ્થાલ્યાં નરરુધિરવસામૂત્રપૂરીષસંકુલાયાં મહાલોહ્યાં પ્રક્ષિપ્તઃ । પ્રભૂતેન્ધનૈશ્ચાગ્નિઃ પ્રજ્વાલિતઃ । સ ચ બહુનાપીન્ધનક્ષયેણ ન સંતપ્યતે । તતઃ પુનઃ પ્રજ્વાલયિતું ચેષ્ટતે । યદા તસ્યાપિ ન પ્રજ્વલતિ તતો વિચાર્ય તાં લોહીં પશ્યતિ । તં ભિક્ષું પદ્મસ્યોપરિ પર્યઙ્કેણોપવિષ્ટં દૃષ્ટ્વા ચ તતો રાજ્ઞે નિવેદયામાસ । અથ રાજનિ સમાગતે પ્રાણિસહસ્રેષુ સંનિપતિતેષુ સ ભિક્ષુર્વૈનેયકાલમવેક્ષમાણઃ
ઋદ્ધિં સમુત્પાદ્ય સ તન્મુહૂર્તં લોહ્યન્તરસ્થઃ સલિલાદ્રગાત્રઃ ।
નિરીક્ષમાણસ્ય જનસ્ય મધ્યે નભસ્તલં હંસ ઇવોત્પપાત ॥
વિચિત્રાણિ ચ પ્રાતિહાર્યાણિ દર્શયિતુમારબ્ધઃ । વક્ષ્યતિ હિ ।
અર્ધેન ગાત્રેણ વવર્ષ તોયમર્ધેન જજ્વાલ હુતાશનશ્ચ ।
વર્ષઞ્ જ્વલંશ્ચૈવ રરાજ યઃ ખે દીપ્તૌષધિપ્રસ્રવણેવ શૈલઃ ॥
તમુદ્ગતં વ્યોમ્નિ નિશામ્ય રાજા કૃતાઞ્જલિર્વિસ્મયફુલ્લવક્ત્રઃ ।
ઉદ્વીક્ષમાણસ્ તમુવાચ ધીરં કૌતુહલાત્ કિંચિદહં વિવક્ષુઃ ॥
મનુષ્યતુલ્યં તવ સૌમ્ય રૂપમૃદ્ધિપ્રભાવસ્તુ નરાનતીત્ય ।
ન નિશ્ચયં તેન વિભો વ્રજામિ કો નામ ભાવસ્તવ શુદ્ધભાવ ॥
તત્ સામ્પ્રતં બ્રૂહિ મમેદમર્થં યથા પ્રજાનામિ તવ પ્રભાવં ।
જ્ઞાત્વા ચ તે ધર્મગુણપ્રભાવાન્ યથાબલં શિષ્યવદાચરેમ ॥
તતો ભિક્ષુઃ પ્રવચનપરિગ્રાહકો ઽયં ભવિષ્યતિ ભગવદ્ધાતું ચ વિસ્તરીકરિષ્યતિ મહાજનહિતાર્થં ચ પ્રતિપત્સ્યત ઇતિ મત્વા સ્વગુણમુદ્ભાવયંસ્તમ્ ઉવાચ ।
અહં મહાકારુણિકસ્ય રાજન્ પ્રહીણસર્વાસ્રવબન્ધનસ્ય ।
બુદ્ધસ્ય પુત્રો વદતાં વરસ્ય ધર્માન્વયઃ સર્વભવેષ્વસક્તઃ ॥
દાન્તેન દાન્તઃ પુરુષર્ષભેન શાન્તિં ગતેનાપિ શમં પ્રણીતઃ ।
મુક્તેન સંસારમહાભયેભ્યો નિર્મોક્ષિતો ઽહં ભવબન્ધનેભ્યઃ ॥
અપિ ચ મહારાજ ત્વં ભગવતા વ્યાકૃતઃ । વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય મમ પાટલિપુત્રે નગરે ઽશોકો નામ રાજા ભવિષ્યતિ । ચતુર્ભાગચક્રવર્તી ધર્મરાજો યો મે શરીરધાતૂન્ વૈસ્તારિકાન્ કરિષ્યતિ । ચતુરશીતિધર્મરાજિકાસહસ્રં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ । ઇદં ચ દેવેન નરકસદૃશં સ્થાનમેવ સ્થાપિતં યત્ર પ્રાણિસહસ્રાણિ નિપાત્યન્તે । તદર્હસિ દેવ સર્વસત્ત્વેભ્યો ઽભયપ્રદાનં દાતું ભગવતશ્ચ મનોરથં પરિપૂરયિતુમ્ । આહ ચ ।
તસ્માન્ નરેન્દ્ર અભયં પ્રયચ્છ સત્ત્વેષુ કારુણ્યપુરોજવેષુ ।
નાથસ્ય સંપૂર્ય મનોરથં ચ વૈસ્તારિકાન્ ધર્મધરાન્ કુરુષ્વ ॥
અથ સ રાજા બુદ્ધે સમુપજાતપ્રસાદઃ કૃતકરસંપુટસ્તં ભિક્ષું ક્ષમયન્નુવાચ ।

દશબલસુત ક્ષન્તુમર્હસીમં કુકૃતમિદં ચ તવાદ્ય દેશયામિ ।
શરણમૃષિમુપૈમિ તં ચ બુદ્ધં ગણવરમાર્યનિવેદિતં ચ ધર્મં ॥
અપિ ચ ।
કરોમિ ચૈષ વ્યવસાયમદ્ય તદ્ગૌરવાત્ તત્પ્રવણપ્રસાદાત્ ।
ગાં મણ્ડયિષ્યામિ જિનેન્દ્રચૈત્યૈર્હંસાંશુશઙ્ખેન્દુબલાકકલ્પૈઃ ॥
યાવત્ સ ભિક્ષુસ્તદૈવ ઋદ્ધ્યા પ્રક્રાન્તઃ । અથ રાજારબ્ધો નિષ્ક્રામિતું । તતશ્ચણ્ડગિરિકઃ કૃતાઞ્જલિર્ ઉવાચ । દેવ લબ્ધવરો ઽહં નૈકસ્ય વિનિર્ગમ ઇતિ । રાજાહ । મા તાવન્ । મામપીચ્છસિ ઘાતયિતું ।
સ ઉવાચ । એવમેવ ।
રાજાહ । કો ઽસ્માકં પ્રથમતરં પ્રવિષ્ટઃ ।
ચણ્ડગિરિક ઉવાચ । અહં ।
તતો રાજ્ઞાભિહિતં । કો ઽત્રેતિ ।
યાવદ્ વધ્યઘાતૈર્ગૃહીતઃ । ગૃહિત્વા ચ યન્ત્રગૃહં પ્રવેશિતઃ । પ્રવેશયિત્વા દગ્ધઃ । તચ્ચ રમણીયકં બન્ધનમપનીતં । સર્વસત્ત્વેભ્યશ્ચાભયપ્રદાનમનુપ્રદત્તં ॥
તતો રાજા ભગવચ્છરીરધાતું વિસ્તરિષ્યામીતિ ચતુરઙ્ગેણ બલકાયેન ગત્વાજાતશત્રુપ્રતિષ્ઠાપિતં દ્રોણસ્તૂપમુત્પાટ્ય શરીરધાતું ગૃહીતવાન્ । યત્ર ઉદ્ધારણં ચ વિસ્તરેણ કૃત્વા ધાતુપ્રત્યંશં દત્ત્વા સ્તૂપં પ્રત્યસ્થાપયત્ । એવં દ્વિતીયં સ્તૂપં વિસ્તરેણ । ભક્તિમતો યાવત્ સપ્તદ્રોણાદ્ ગ્રહાય સ્તૂપાંશ્ચ પ્રતિષ્ઠાપ્ય રામગ્રામં ગતઃ ।
તતો રાજા નાગૈર્નાગભવનમવતારિતઃ । વિજ્ઞપ્તશ્ચ । વયમસ્ય [શરીરધાતોઃ] અત્રૈવ પૂજાં કરિષ્યામ ઇતિ । યાવદ્ રાજ્ઞાભ્યનુજ્ઞાતં ।
તતો નાગરાજેન પુનરપિ નાગભવનાદુત્તારિતઃ । વક્ષ્યતિ હિ ।
રામગ્રામે ઽસ્તિ ત્વષ્ટમં સ્તૂપમદ્ય નાગાસ્તત્કાલં ભક્તિમન્તો રરક્ષુઃ ।
ધાતૂનેતસ્માન્ નોપલેભે સ રાજા શ્રદ્ધાલૂ રાજા યસ્ત્વકૃત્વા જગામ ॥
યાવદ્ રાજા ચતુરશીતિકરણ્ડસહસ્રં કારયિત્વા સૌવર્ણરૂપ્યસ્ફટિકવૈદૂર્યમયાણાં તેષુ ધાતવઃ પ્રક્ષિપ્તાઃ । એવં વિસ્તરેણ ચતુરશીતિકુમ્ભસહસ્રં ( અ-અવ્ 54 ) પટ્ટસહસ્રં ચ યક્ષાણાં હસ્તે દત્ત્વા વિસર્જિતમ્ । આસમુદ્રાયાં પૃથિવ્યાં હિનોત્કૃષ્ટમધ્યમેષુ નગરેષુ યત્ર કોટિઃ પરિપૂર્યતે તત્ર ધર્મરાજિકા પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ।
તસ્મિન્ સમયે તક્ષશિલાયાં ષટ્ત્રિંશત્ કોટ્યઃ । તૈરભિહિતં । ષટ્ત્રિંશત્ કરણ્ડકાનનુપ્રયચ્છેતિ । રાજા ચિન્તયતિ । ન યદિ વૈસ્તારિકા ધાતવો ભવિષ્યન્તિ । ઉપાયજ્ઞો રાજા । તેનાભિહિતં । પઞ્ચત્રિંશત્ કોટ્યઃ શોધયિતવ્યાઃ । વિસ્તરેણ યાવદ્ રાજ્ઞાભિહિતં । યત્રાધિકતરા ભવન્તિ યત્ર ચ ન્યૂનતરા તત્ર ન દાતવ્યં ।
યાવદ્ રાજા કુક્કુટારામં ગત્વા સ્થવિરયશસમભિગમ્ય ઉવાચ । અયં મે મનોરથઃ । એકસ્મિન્ દિવસે એકસ્મિન્ મૂહૂર્તે ચતુરશીતિધર્મરાજિકાસહસ્રં પ્રતિષ્ઠાપયેયમિતિ । સ્થવિરેણાભિહિતમ્ । એવમસ્તુ । અહં તસ્મિન્ સમયે પાણિના સૂર્યમણ્ડલં પ્રતિચ્છાદયિષ્યામીતિ ।
યાવત્ તસ્મિન્ દિવસે સ્થવિરયશસા પાણિના સૂર્યમણ્ડલં પ્રતિચ્છાદિતં । એકસ્મિન્ દિવસે એકમુહૂર્તે ચતુરશીતિધર્મરાજિકાસહસ્રં પ્રતિષ્ઠાપિતં । વક્ષ્યતિ ચ ।
તાભ્યઃ સપ્તભ્યઃ પૂર્વિકાભ્યઃ કૃતિભ્યો ધાતું તસ્યર્ષેઃ સ હ્યુપાદાય મૌર્યઃ ।
ચક્રે સ્તૂપાનાં શારદાભ્રપ્રભાણાં લોકે સાશીતિ હ્યહ્નિ ચાતુઃસહસ્રં ॥
યાવચ્ચ રાજ્ઞાશોકેન ચતુરશીતિધર્મરાજિકાસહસ્રં પ્રતિષ્ઠાપિતં ધાર્મિકો ધર્મરાજા સંવૃત્તસ્તસ્ય ધર્માશોક ઇતિ સંજ્ઞા જાતા । વક્ષ્યતિ ચ ।
આર્યો મૌર્યશ્રીઃ સ પ્રજાનાં હિતાર્થં કૃત્સ્ને સ્તૂપાન્ યઃ કારયામાસ લોકે ।
ચણ્ડાશોકત્વં પ્રાપ્ય પૂર્વં પૃથિવ્યાં ધર્માશોકત્વં કર્મણા તેન લેભે ॥
પાંશુપ્રદાનાવદાનં ષડ્વિંશતિમં ।
વીતશોકાવદાનં
યદા રાજ્ઞાશોકેન ભગવચ્છાસને શ્રદ્ધા પ્રતિલબ્ધા તેન ચતુરશીતિધર્મરાજિકાસહસ્રં પ્રતિષ્ઠાપિતં । પઞ્ચવાર્ષિકં ચ કૃતં । ત્રીણી શતસહસ્રાણિ ભિક્ષૂણાં ભોજિતાનિ । યત્રૈકમ્ અર્હતાં દ્વે શૈક્ષાણાં પૃથગ્જનકલ્યાણકાનાં ચ । આસમુદ્રાયાં પૃથિવ્યાં જનકાયા યભ્દૂયસા ભગવચ્છાસને ઽભિપ્રસન્નાઃ ।
તસ્ય ભ્રાતા વીતશોકો નામ તીર્થ્યાભિપ્રસન્નઃ । સ તીર્થ્યૈર્વિગ્રાહિતઃ । નાસ્તિ શ્રમણશાક્યપુત્રીયાણાં મોક્ષ ઇતિ । એતે હિ સુખાભિરતાઃ પરિખેદભીરવશ્ચેતિ ।
યાવદ્રાજ્ઞાશોકેનોચ્યતે । વીતશોક મા ત્વં હીનાયતને પ્રસાદમુત્પાદય । અપિ તુ બુદ્ધધર્મસઙ્ઘે પ્રસાદમુત્પાદય । એષ આયતનગતઃ પ્રસાદ ઇતિ ।
અથ રાજાશોકો ઽપરેણ સમયેન મૃગવધાય નિર્ગતઃ । તત્ર વીતશોકેનારણ્યે ઋષિર્દૃષ્ટઃ । પઞ્ચાતપેનાવસ્થિતઃ । સ ચ કષ્ટતપઃસારસંજ્ઞી । તેનાભિગમ્ય પાદાભિવન્દનં કૃત્વા સ ઋષિઃ પૃષ્ટઃ । ભગવન્ કિયચ્ચિરં તે ઇહારણ્યે પ્રતિવસતઃ । સ ઉવાચ । દ્વાદશવર્ષાણીતિ । વીતશોકઃ કથયતિ । કસ્તવાહારઃ । ઋષિરુવાચ । ફલમૂલાનિ । કિં પ્રાવરણં । દર્ભચીવરાણિ । કા શય્યા । તૃણસંસ્તરઃ । વીતશોક ઉવાચ । ભગવન્ કિં દુઃખં બાધતે । ઋષીરુવાચ । ઇમે ( અ-અવ્ 57 ) મૃગા ઋતુકાલે સંવસન્તિ । યદા મૃગાણાં સંવાસો દૃષ્ટો ભવતિ તસ્મિન્ સમયે રાગેણ પરિદહ્યામિ ।
વીતશોક ઉવાચ । અસ્ય કષ્ટેન તપસા [વર્તમાનસ્ય] રાગો ઽદ્યાપિ બાધતે પ્રાગેવ । શ્રમણાઃ શાક્યપુત્રીયાઃ સ્વાસ્તીર્ણાસનશયનોપસેવિનઃ । કુત એષાં રાગપ્રહાણં ભવિષ્યતિ । આહ ચ ।
કષ્ટે ઽસ્મિન્ વિજને વને નિવસતા વાય્વમ્બુમૂલાશિના
રાગો નૈવ જિતો યદીહ ઋષિણા કાલપ્રકર્ષેણ હિ ।
ભુક્ત્વાન્નં સઘૃતં પ્રભૂતપિશિતં દદ્યુત્તમાલઙકૃતં
શાક્યેષ્વિન્દ્રિયનિગ્રહો યદિ ભવેદ્ વિન્ધ્યઃ પ્લવેત્ સાગરે ॥
સર્વથા વઞ્ચિતો રાજાશોકો યચ્છ્રમણેષુ શાક્યપુત્રીયેષુ કારાં કરોતિ ।
એતચ્ચ વચનં શ્રુત્વા રાજા ઉપાયજ્ઞો ઽમાત્યાન્ ઉવાચ । અયં વિતશોકસ્તીર્થ્યાભિપ્રસન્નઃ । ઉપાયેન ભગવચ્છાસને ઽભિપ્રસાદયિતવ્યઃ ।
અમાત્યાઃ આહુઃ । દેવ કિમાજ્ઞાપયસિ । રાજાહ । યદાહં રાજાલઙ્કારં મૌલિ પટ્ટં ચાપનયિત્વા સ્નાનશાલાં પ્રવિષ્ટો ભવામિ, તદા યૂયં વીતશોકસ્ય ઉપાયેન મૌલિ પટ્ટં ચ બદ્ધ્વા [એનં] સિંહાસને નિષાદયિષ્યથ । એવમસ્ત્વિતિ ।
યાવદ્ રાજા રાજાલઙ્કારં મૌલિપટ્ટં ચાપનયિત્વા સ્નાનશાલાયાં પ્રવિષ્ટઃ । તતો ઽમાત્યૈર્વીતશોક ઉચ્યતે । રાજ્ઞો ઽશોકસ્યાત્યયાત્ ( અ-અવ્ 58 ) ત્વં રાજા ભવિષ્યસિ । ઇમં તાવદ્રાજાલઙ્કારં પ્રવરમૌલિપટ્ટં ચ બદ્ધ્વા [ત્વાં] સિંહાસને નિષાદયિષ્યામઃ । કિં શોભસે ન વે ઽતિ ।

[સ] તૈસ્તદાભરણં મૌલિપટ્ટં ચ બદ્ધ્વા સિંહાસને નિષાદિતઃ । રાજ્ઞશ્ચ નિવેદિતં ।
તતો રજાશોકો વીતશોકં રાજાલઙ્કારમૌલિપટ્ટબદ્ધં ચ સિંહાસનોપવિષ્ટં દૃષ્ટ્વા કથયતિ । અદ્યાપ્યહં જીવામિ, ત્વં રાજા સંવૃત્તઃ । તતો રાજ્ઞાભિહિતં । કો ઽત્રં ।
તતો યાવદ્ વધ્યઘાતકા નીલામ્બરવાસિનઃ પ્રલમ્બકેશા ઘણ્ટાશબ્દપાણયો રાજ્ઞઃ પાદયોર્નિપત્યોચુઃ । દેવ કિમાજ્ઞાપયસિ ।
રાજાહ ।
વીતશોકો મયા પરિત્યક્ત ઇતિ । યાવદ્ વીતશોક ઉચ્યતે । સશસ્ત્રૈવૈધ્યઘાતૈરસ્માભિઃ પરિવૃતો ઽસીતિ । તતોમાત્યા રાજ્ઞઃ પાદયોર્નિપત્ય ઊચુઃ । દેવ મર્ષય વીતશોકં । દેવસ્યૈષ ભ્રાતા ।
તતો રાજ્ઞાભિહિતં । સપ્તાહમસ્ય મર્ષયામિ । ભ્રાતા ચૈષ મમ । ભ્રાતુઃ સ્નેહાદસ્ય સપ્તાહં રાજ્યં પ્રયચ્છામિ ।
યાવત્ તૂર્યશતાનિ સંપ્રવાદિતાનિ । જયશબ્દૈશ્ચાનન્દિતં । પ્રાણિશતસહસ્રૈશ્ચાઞ્જલિઃ કૃતઃ । સ્ત્રીશતૈશ્ચ પરિવૃતઃ ।
વધ્યઘાતકાશ્ચ દ્વારિ તિષ્ઠન્તિ । દિવસે ગતે વીતશોકસ્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા આરોચયન્તિ । નિર્ગતં વીતશોક એકં દિવસં । ષડહાન્યવશિષ્ટાનિ । એવં દ્વિતીયે દિવસે । વિસ્તરેણ યાવત્ સપ્તાહદિવસે વીતશોકો રાજાલઙ્કારવિભૂષિતો રાજ્ઞો ઽશોકસ્ય સમીપમુપનીતઃ ।
તતો રાજ્ઞાશોકેનાભિહિતં । વીતશોક કચ્ચિત્ સુગીતં સુનૃત્યં સુવાદિતમિતિ । વીતશોક ઉવાચ । ન મે દૃષ્ટં વા સ્યાચ્છ્રુ તં વેતિ । આહ ચ ।
યેન શ્રુતં ભવેદ્ ગીતં નૃત્યં ચાપિ નિરીક્ષિતં ।
રસાશ્ચાસ્વાદિતા યેન સ બ્રૂયાત્ તવ નિર્ણયં ॥
રાજાહ । વીતશોક ઇદં મયા રાજ્યં સપ્તાહં તવ દત્તં । તર્યશતાનિ સંપ્રવાદિતાનિ । જયશબ્દૈશ્ચાનન્દિતં । અઞ્જલિશતાનિ પ્રગૃહીતાનિ । સ્ત્રીશતૈશ્ચ પરિચીર્ણઃ । કથં ત્વં કથયસિ નૈવ મે દૃષ્ટં ન શ્રુતમિતિ । વીતશોક ઉવાચ ।
ન મે દૃષ્ટં નૃત્યં ન ચ નૃપ શ્રુતો ગીતનિનદઃ
ન મે ગન્ધા ઘ્રાતા ન ચ ખલુ રસા મે ઽદ્ય વિદિતાઃ ।
ન મે સ્પૃષ્ટઃ સ્પર્શઃ કનકમણિહારાઙ્ગજનિતઃ
સમૂહો નારીણાં મરણપરિબદ્ધેન મનસા ॥
સ્ત્રિયો નૃત્યં ગિતં ભવનશયનાન્યાસનવિધિઃ
વયો રૂપં લક્ષ્મીર્બહુવિવિધરત્ના ચ વસુધા ।
નિરાનન્દા શૂન્યા મમ તુ વરશય્યા ગતસુખા
સ્થિતાન્ દૃષ્ટ્વા દ્વારે વધકપુરુષાન્ નીલવસનાન્ ॥
શ્રુત્વા ઘણ્તારવં ઘોરં નીલામ્બરધરસ્ય હિ ।
ભયં મે મરણાજ્જાતં પાર્થિવેન્દ્ર સુદારુણં ॥
મૃત્યુશલ્યપરીતો ઽહં નાશ્રૌષં ગીતમુત્તમં ।
નાદ્રાક્ષં નૃપતે નૃત્યં ન ચ ભોક્તું મનઃસ્પૃહા ॥
મૃત્યુજ્વરગૃહીતસ્ય ન મે સ્વપ્નો ઽપિ વિદ્યતે ।
કૃત્સ્ના મે રજની યાતા મૃત્યુમેવાનુચિન્તતઃ ॥
રાજાહ । વીતશોક । મા તાવત્ । તવૈકજન્મિકસ્ય મરણભયાત્ તવ રાજશ્રિયં પ્રાપ્ય હર્ષો નોત્પન્નઃ । કિં પુનર્ભિક્ષવો યે જન્મશતમરણભયભીતાઃ સર્વાણ્યુપપત્ત્યાયતનાનિ દુઃખાન્યનુસૃતાનિ પશ્યન્તિ । નરકે તાવચ્છરીરસંતાપકૃતમગ્નિદાહદુઃખં ચ તિર્યક્ષ્વન્યોન્યભક્ષણપરિત્રાસદુઃખં, પ્રેતેષુ ક્ષુત્તર્ષદુઃખં । પર્યેષ્ટિસમુદાચારદુઃખં મનુષ્યેષુ । ચ્યવનપતનભ્રંશદુઃખં દેવેષુ । એભિઃ પઞ્ચભિર્દુઃખૈસ્ત્રૈલોક્યમનુષક્તં શારીરમાનસૈર્દુઃખૈરુત્પીડિતા વધકભૂતાન્ સ્કન્ધાન્ પશ્યન્તિ । શૂન્યગ્રામભૂતાન્યાયતનાનિ, ચૌરભૂતાનિ વિષયાણિ કૃત્સ્નં ચ ત્રૈધાતુકમનિત્યાગ્નિના પ્રદીપ્તં પશ્યન્તિ । તેષાં રાગઃ કથમુત્પદ્યતે । આહ ચ ।
તાવદેકજન્મિકસ્ય મરણભયાત્તવ ન જાયતે હર્ષઃ ।
મનસિ વિષયૈર્મનોજ્ઞૈઃ સતતં ખલુ પચ્યમાનસ્ય ॥
કિં પુનર્જન્મશતાનાં મરણભયમનાગતં વિચિન્તયતાં ।
મનસિ ભવિષ્યતિ હર્ષો ભિક્ષૂણાં ભોજનાદ્યેષુ ॥
તેષાં ન વસ્ત્રશયનાસનભોજનાદિ મોક્ષે ઽભિયુક્તમનસાં જનયેત સઙ્ગં ।
પશ્યન્તિ યે વધકશત્રુનિભં શરીરમાદીપ્તવેશ્મસદૃશાંશ્ચ ભવાનનિત્યાન્ ॥
કથં ચ તેષાં ન ભવેદ્ વિમોક્ષો મોક્ષાર્થિનાં જન્મપરાઙમુખાણાં ।
યેષાં મનઃ સર્વસુખાશ્રયેષુ વ્યાવર્તતે પદ્મદલાદિવામ્ભઃ ॥
યદા વીતશોકો રાજ્ઞાશોકેનોપાયેન ભગવચ્છાસને ઽભિપ્રસાદિતઃ સ કૃતકરપુટ ઉવાચ । દેવ એષો ઽહં તં ભગવન્તં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં શરણં ગચ્છામિ । ધર્મં ચ ભિક્ષુસંઙ્ઘં ચેતિ । આહ ચ ।
એષ વ્રજામિ શરણં વિબુદ્ધનવકમલવિમલનિભનેત્રં ।
બુધવિબુધમનુજમહિતં જિનં વિરાગં સઙ્ઘં ચેતિ ॥
અથ રાજાશોકો વીતશોકં કણ્ઠે પરિષ્વજ્યોવાચ । ન ત્વં મયા પરિત્યક્તઃ । અપિ તુ બુદ્ધશાસનાભિપ્રસાદાર્થં તવ મયા એષ ઉપાયઃ પ્રદર્શિતઃ ।
તતો વીતશોકો ગન્ધપુષ્પમાલ્યાદિવાદિત્રસમુદયેન ભગવતશ્ચૈત્યાનર્ચયતિ । સદ્ધર્મં ચ શ્રૃણોતિ । સઙ્ઘે ચ કારાં કુરુતે ।

સ કુક્કુટારામં ગતઃ । તત્ર યશો નામ સ્થવિરઃ અર્હન્ ષડભિજ્ઞઃ । સ તસ્ય પુરતો નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । સ્થવિરશ્ચ તમવલોકયિતુમારબ્ધઃ ।
સ પશ્યતિ વીતશોકમુપચિતહેતુકં ચરમભવિકં તેનૈવાશ્રયેનાર્હત્ત્વં પ્રાપ્તવ્યં । તેન તસ્ય પ્રવ્રજ્યાયા વર્ણો ભાષિતઃ । તસ્ય શ્રુત્વા ( અ-અવ્ 62 ) સ્પૃહા જાતા । પ્રવ્રજેયં ભગવચ્છાસને । તત ઉત્થાય કૃતાઞ્જલિઃ સ્થવિરમુવાચ । લભેયમહં સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામુપસંપદં ભિક્ષુભાવં ચરેયમહં ભવતો ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યં । સ્થવિર ઉવાચ । વત્સ । રાજાનમશોકમનુજ્ઞાપયસ્વેતિ ।
તતો વીતશોકો યેન રાજાશોકસ્તેનોપસંક્રમ્ય કૃતાઞ્જલિરુવાચ । દેવ અનુજાનીહિ માં । પ્રવ્રજિષ્યામિ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે સમ્યગેવ શ્રદ્ધયાગારાદનાગારિકાં । આહ ચ ।
ઉભ્દાન્તો ઽસ્મિ નિરંકુશો ગજ ઇવ વ્યાવર્તિતો વિભ્રમાત્
ત્વદ્બુદ્ધિપ્રભવાંકુશેન વિધિવદ્ બુદ્ધોપદેશૈર્ અહં ।
એકં ત્વર્હસિ મે વરં પ્રવરિતું ત્વં પાર્થિવાનાં પતે
લોકાલોકવરસ્ય શાસનવરે લિઙ્ગં શુભં ધારયે ॥
શ્રુત્વા ચ રાજા સાશ્રુકણ્ઠો વીતશોકં કણ્ઠે પરિષ્વજ્યોવાચ । વીતશોક । અલમનેન વ્યવસાયેન । પ્રવ્રજ્યા ખલુ વૈવર્ણીકાભ્યુપગતા વાસ પાંશુકૂલં ।
પ્રાવરણં પરિજનોજ્ઝિતમ્ । આહારોં ભૈક્ષં પરકુલે । શયનાસનં વૃક્ષમૂલે તૃણસંસ્તરઃ પર્ણસંસ્તરઃ । બ્યાબાધે ખલ્વપિ ભૈષજ્યમસુલભં । પૂતિમુક્તં ચ ભોજનં । ત્વં ચ સુકુમારઃ શીતોષ્ણક્ષિત્પિપાસાનાં દુઃખાનામસહિષ્ણુઃ । પ્રસીદ નિવર્તય માનસં ।
વીતશોક ઉવાચ । દેવ ।
નૈવાહં તન્ન જાને ન વિષયતૃષિતો નાયાસવિહતઃ
પ્રવ્રજ્યાં પ્રાપ્તુકામો ન રિપુહૃતબલો નૈવાર્યકૃપણઃ ।
દુઃખાર્ત મૃત્યુનેષ્ટં વ્યસનપરિગતં દૃષ્ટ્વા જગદિદં
પન્થાનં જન્મભીરુઃ શિવમભયમહં ગન્તુવ્યવસિતઃ ॥
શ્રુત્વા રાજાશોકઃ સશબ્દં પ્રરુદિતુમારબ્ધઃ । અથ વીતશોકો રાજાનમનુનયન્નુવાચ । દેવ ।
સંસારદોલામભિરુહ્ય લોલાં યદા નિપાતો નિયતઃ પ્રજાનાં ।
કિમાર્થમાગચ્છતિ વિક્રિયા તે સર્વેણ સર્વસ્ય યદા વિયોગઃ ॥
રાજાહ । વીતશોક । ભૈક્ષે તાવદભ્યાસઃ ક્રિયતાં । રાજકુલે વૃક્ષવાટિકાયાં તસ્ય તૃણસંસ્તરઃ સંસ્તૃતઃ । ભોજનં ચાસ્ય દત્તં । સો ઽન્તઃપુરં પર્યટતિ મહાર્હં ચાહારં લભતે ।
તતો રાજ્ઞાન્તઃપુરિકાભિહિતા । પ્રવ્રજિતસારૂપ્યમસ્યાહારમનુપ્રયચ્છેતિ । તેન યાવદભિદૂષિતા પૂતિકમાષા લબ્ધાઃ । તાંશ્ચ ( અ-અવ્ 64 ) પરિભોક્તુમારબ્ધઃ । દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞાશોકેન નિવારિતઃ । અનુજ્ઞાતશ્ચ પ્રવ્રજ, કિન્તુ પ્રવ્રજિત્વા ઉપદર્શયિષ્યસિ ।
સ યાવત્ કુક્કુટારામં ગતઃ । તસ્ય બુદ્ધિરુત્પન્ના । યદિ ઇહ પ્રવ્રજિષ્યામિ આકીર્ણો ભવિષ્યામિ । તતો વિદેહેષુ જનપદેષુ ગત્વા પ્રવ્રજિતઃ । તતસ્તેન યુજ્યતા યાવદર્હત્ત્વં પ્રાપ્તં ।
અથાયુષ્મતો વીતશોકસ્ય અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તસ્ય વિમુક્તિપ્રીતિસુખસંવેદિન એતદભવત્ । અસ્તિ ખલુ મે [દ્રષ્ટુકામો ભ્રાતા । તતઃ પાટલિપુત્રાય પ્રસ્થિતઃ ।] પૂર્વં રાજ્ઞો ઽશોકસ્ય ગૃહદ્વારમનુપ્રાપ્તઃ । તતો દૌવારિકમુવાચ । ગચ્છ રાજ્ઞો ઽશોકસ્ય નિવેદય વીતશોકો દ્વારિતિષ્ઠતિ દેવં દ્રષ્ટુકામ ઇતિ ।
તતો દૌવારિકો રાજાનમશોકમભિગમ્યોવાચ । દેવ, દિષ્ટ્યા વૃદ્ધિ ર્વીતશોકો ઽભ્યાગતો દ્વારિ તિષ્ઠતિ દેવં દ્રષ્ટુકામઃ । તતો રાજ્ઞાભિહિતં । ગચ્છ શીઘ્રં પ્રવેશયેતિ ।
યાવદ્ વીતશોકો રાજકુલં પ્રવિષ્ટઃ । દૃષ્ટ્વા ચ રાજાશોકઃ સિંહાસનાદુત્થાય મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રુમઃ સર્વશરીરેણ [ભૂમૌ નિપતિતઃ । તતઃ સ] આયુષ્મન્તં વીતશોકં નિરીક્ષમાણઃ પ્રરુદન્નુવાચ ।
ભૂતેષુ સંસર્ગગતેષુ નિત્યં દૃષ્ટ્વાપિ માં નૈતિ યથા વિકારં ।
વિવેકવેગાધિગતસ્ય શઙ્કે પ્રજ્ઞારસસ્યતિરસસ્ય તૃપ્તઃ ॥
અથ રાજ્ઞો ઽશોકસ્ય રાઘગુપ્તો નામાગ્રામાત્યઃ । સ પશ્યત્યાયુષ્મતો વીતશોકસ્ય પાંશુકૂલં ચ ચીવરં મૃન્મયં પાત્રં યાવદન્નભક્ષં લૂહપ્રણીતં । દૃષ્ટ્વા ચ રાજ્ઞઃ પાદયોર્નિપત્ય કૃતાઞ્જલિરુવાચ । દેવ યથાયમલ્પેચ્છઃ સન્તુષ્ટશ્ચ નિયતમયં કૃતકરણીયો ભવિષ્યતિ । પ્રીતિરુત્પાદ્યેત । કુતઃ ।
ભૈક્ષાન્નભોજનં યસ્ય પાંશુકૂલં ચ ચીવરં ।
નિવાસો વૃક્ષમૂલં ચ તસ્ય હ્યનિયતં કથં ॥
નિરાસ્રવં યસ્ય મનો વિશાલં નિરામયં ચોપચિતં શરીરં ।
સ્વચ્છન્દતો જીવિતસાધનં ચ નિત્યોત્સવં તસ્ય મનુષ્યલોકે ॥
શ્રુત્વા તતો રાજા પ્રીતમના ઉવાચ ।
અપહાય મૌર્યવંશં મગધપુરં સર્વરત્નનિચયં ચ ।
દૃષ્ટ્વા વશંનિવહં [નુ]પ્રહીણમદમાનમોહસારમ્ભં ॥
અત્યુદ્ધતમિવ મન્યે યશસા પૂતં પુરમિવ ગેહં ચ ।
પ્રતિપદ્યતાં ત્વયા [વૈ] દશબલધરશાસનમુદારં ॥
અથ રાજાશોકઃ સર્વાઙ્ગેણ પરિગૃહ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષાદયામાસ । પ્રણીતેન ચાહારેણ સ્વહસ્તં સન્તર્પયતિ । ભુક્તવન્તં ( અ-અવ્ 66 ) વિદિત્વા ઘૌતહસ્તમપનીતપાત્રમાયુષ્મતો વીતશોકસ્ય પુરતો નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય ।
અથાયુષ્માન્ વીતશોકો રાજાનમશોકં ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શયન્નુવાચ ।
અપ્રમાદેન સમ્પાદ્ય રાજૈશ્વર્યં પ્રવર્તતાં ।
દુર્લભત્રીણિ રત્નાનિ નિત્યં પૂજય પાર્થિવ ॥
સ યાવદ્ ધર્મ્યયા કથયા સંપ્રહર્ષયિત્વા સંપ્રસ્થિતઃ । અથ રાજાશોકઃ કૃતકરપુટઃ પઞ્ચભિરમાત્યશતૈઃ પરિવૃતો ઽનેકૈશ્ચ પૌરજનસહસ્રૈઃ પરિવૃતઃ પુરસ્કૃત આયુષ્મન્તં વીતશોકમનુવ્રજિતુમારબ્ધઃ । વક્ષ્યતિ હિ ।

ભ્રાતા જ્યેષ્ઠેન રાજ્ઞા તુ ગૌરવેણાનુગમ્યતે ।
પ્રવ્રજ્યાયાઃ ખલુ શ્લાધ્યં સંદૃષ્ટિકમિદં ફલં ॥
તત આયુસ્માન્ વીતશોકઃ સ્વગુણાનુભ્દાવયન્ પશ્યતઃ સર્વજનકાયસ્ય ઋદ્ધ્યા વૈહાયસમુત્પત્ય પ્રક્રાન્તઃ । અથ રાજાશોકઃ કૃતકરપુટઃ પ્રાણિકશતસહસ્રૈઃ પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો ગગનતલાવસક્તદૃષ્ટિરાયુષ્મન્તં વીતશોકં નિરીક્ષમાણ ઉવાચ ।
સ્વજનસ્નેહનિઃસઙ્ગો વિહઙ્ગ ઇવ ગચ્છસિ ।
શ્રીરાગનિગડૈર્બદ્ધાનસ્માન્ પ્રત્યાદિશન્નિવ ॥
આત્માયત્તસ્ય શાન્તસ્ય મનઃસંકેતચારિણઃ ।
ધ્યાનસ્ય ફલમેતચ્ચ રાગાન્ધૈર્યન્ ન દૃશ્યતે ॥
અપિ ચ ।
ઋદ્ધયા ખલ્વવભર્ત્સિતાઃ પરમયા શ્રીગર્વિતાસ્તે વયં
બુદ્ધ્યા ખલ્વપિ નામિતાઃ શિરસિતાઃ પ્રજ્ઞાભિમાનોદયાઃ ।
પ્રાપ્તાર્થેન ફલાન્ધબુદ્ધિમનસઃ સંવેજિતાસ્તે વયં
સંક્ષેપેણ સબાસ્પદુર્દિનમુખાઃ સ્થાને વિમુક્તા વયં ॥
તત્રાયુષ્માન્ વીતશોકઃ પ્રત્યન્તિકેષુ જનપદેષુ શય્યાશનાય નિર્ગતઃ । તસ્ય ચ મહાવ્યાધિરુત્પન્નઃ । શ્રુત્વા ચ રાજ્ઞાશોકેન ભૈષજ્યમુપસ્થાયકાશ્ચ વિસર્જિતાઃ । તસ્ય તેન વ્યાધિના સ્પૃષ્ટસ્ય શિરઃ ખુસ્તમભવત્ । યદા ચ વ્યાધિર્નિર્ગતસ્તસ્ય વિરુઢાનિ શિરસિ રોમાણિ । તેન વૈદ્યોપસ્થાયકાશ્ચ વિસર્જિતાઃ । તસ્ય ચ ગોરસઃ પ્રાય આહારોનુસેવ્યતે । સ ઘોષં ગત્વા ભૈક્ષં પર્યટતિ ।
તસ્મિંશ્ચ સમયે પુણ્ડવર્ધનનગરે નિર્ગ્રન્થોપાસકેન બુદ્ધપ્રતિમા નિર્ગ્રન્થસ્ય પાદયોર્નિપતિતા ચિત્રાર્પિતા । ઉપાસકેનાશોકસ્ય રાજ્ઞો નિવેદિતં । શ્રુત્વા ચ રાજ્ઞાભિહિતં શીઘ્રમાનીયતાં ।
તસ્યોર્ધ્વં યોજનં યક્ષાઃ શ્રુણ્વન્તિ । અધો યોજનં નાગાઃ । યાવત્તં તત્ક્ષણેન યક્ષૈરુપનીતં । દૃષ્ટ્વા ચ રાજ્ઞા રુષિતેનાભિહિતં । પુણ્ડવર્ધને સર્વે આજીવિકાઃ પ્રઘાતયિતવ્યાઃ । યાવદેકદિવસે ઽષ્ટાદશસહસ્રાણિ આજીવિકાનાં પ્રઘાતિતાનિ ।
તતઃ પાટલિપુત્રે ભૂયો ઽન્યેન નિર્ગ્રન્થોપાસકેન બુદ્ધપ્રતિમા નિર્ગ્રન્થસ્ય પાદયોર્નિપતિતા ચિત્રાર્પિતા । શ્રુત્વા ચ રાજ્ઞામર્ષિતેન સ નિર્ગ્રન્થોપાસકઃ સબન્ધુવર્ગો ગૃહં પ્રવેશયિત્વાગ્નિના દગ્ધઃ । આજ્ઞપ્તં ચ યો મે નિર્ગ્રન્થસ્ય શિરો દાસ્યતિ તસ્ય દીનારં દાસ્યામિ । ઇતિ ઘોષિતં ।
સ ચાયુષ્માન્ વીતશોક આભીરસ્ય ગૃહે રાત્રિવાસમુપગતઃ । તસ્ય ચ વ્યાધિના ક્લિષ્ટસ્ય લૂહાનિ ચીવરાણિ દીર્ઘકેશનખશ્મશ્રુ । આભીર્યા બુદ્ધિરુત્પન્ના નિર્ગ્રન્થો ઽયમસ્માકં ગૃહે રાત્રિવાસમુપગતઃ । સ્વામિનમુવાચ । આર્યપુત્ર સમ્પન્નો ઽયમસ્માકં દીનારઃ । ઇમં નિર્ગ્રન્થં પ્રઘાતયિત્વા શિરો રાજ્ઞો ઽશોકસ્યોપનામયેયમિતિ ।
તતઃ સ આભીરો ઽસિં નિષ્કોષં કૃત્વા આયુષ્મન્તં વીતશોકમભિગતઃ । આયુષ્મતા ચ વીતશોકેન પૂર્વાન્તં જ્ઞાનં ક્ષિપ્તં । પશ્યતિ સ્વયંકૃતાનાં કર્મણાં ફલમિદમુપસ્થિતં । તતઃ કર્મપ્રતિશરણો ભૂત્વાવસ્થિતઃ । તેન તથાસ્યાભીરેણ શિરશ્છિન્નં । રાજ્ઞો ઽશોકસ્યોપનીતં । દીનારં પ્રયચ્છેતિ ।
દૃષ્ટ્વા ચ રાજ્ઞાશોકેન ન પરિજ્ઞાતં । વિરલાનિ ચાસ્ય શિરસિ રોમાણિ ન વ્યક્તિમુપગચ્છન્તિ । તતો વૈદ્યા ઉપસ્થાયકા આનીતાઃ । તૈર્દૃષ્ટ્વાભિહિતં । દેવ વીતશોકસ્યૈત્ શિરઃ । શ્રુત્વા રાજા મુર્ચ્છિતો ભૂમૌ પતિતઃ । યાવજ્ જલસેકં દત્ત્વા સ્થાપિતઃ । અમાત્યૈશ્ચાભિહિતં । દેવ વીતરાગાણામપિ અત્ર પીડા જાતા । દીયતાં સર્વસત્ત્વેષ્વભયપ્રદાનં ।
યાવદ્રાજ્ઞાભયપ્રદાનં દત્તં, ન ભૂયઃ કશ્ચિત્ પ્રઘાતયિતવ્યઃ ।
તતો ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયછેત્તારમ્ આયુષ્મન્તમુપગુપ્તં પૃચ્છન્તિ । કિં કર્મ કૃતમાયુષ્મતા વીતશોકેન યસ્ય કર્મણો વિપાકેન શસ્ત્રેણ પ્રઘાતિતઃ । સ્થવિર ઉવાચ । તેન હ્યાયુષ્મન્તઃ કર્માણિ કૃતાનિ પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ । શૂયતાં ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અન્યતમો લુબ્ધો મૃગાન્ પ્રઘાતયિત્વા જીવિકાં કલ્પયતિ । અટવ્યામુદપાનં । સ તત્ર લુબ્ધો ગત્વા પશાન્ યન્ત્રાંશ્ચ સ્થાપયિત્વા મૃગાન્ પ્રઘાતયતિ ।
અસતિ બુદ્ધાનામુત્પાદે પ્રત્યેકબુદ્ધા લોકે ઉત્પદ્યન્તે । વિસ્તરઃ । અન્યતરઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ તસ્મિન્નુદપાને આહારકૃત્યં કૃત્વોદપાનાદુત્તીર્ય વૃક્ષમૂલે પર્યઙ્કેણ નિષણ્ણઃ । તસ્ય ગન્ધેન મૃગાસ્તસ્મિન્નુદપાને ( અ-અવ્ 70 ) નાભ્યાગતાઃ । સ લુબ્ધ આગત્ય પશ્યતિ નૈવ મૃગા ઉદપાનમભ્યાગતાઃ । પદાનુસારેણ ચ તં પ્રત્યેકબુદ્ધમભિગતઃ । દૃષ્ટ્વા ચાસ્ય બુદ્ધિરુત્પન્ના । અનેનૈષ આદીનવ ઉત્પાદિતઃ । તેનાસિં નિષ્કોષં કૃત્વા સ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પ્રઘાતિતઃ ।
કિં મન્યધ્વે આયુષ્મન્તઃ । યો ઽસૌ લુબ્ધઃ સ એષ વિતશોકઃ । યત્રાનેન મૃગાઃ પ્રઘાતિતાસ્ તસ્ય કર્મણો વિપાકેન મહાન્ વ્યાધિરુત્પન્નઃ ।
યત્પ્રત્યેકબુદ્ધઃ શસ્ત્રેણ પ્રઘાતિતસ્તસ્ય કર્મણો વિપાકેન બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણિ નરકેષુ દુઃખમનુભૂય પઞ્ચજન્મશતનિ મનુષ્યષુપપન્નઃ શસ્ત્રેણ પ્રઘાતિતઃ । તત્કર્માવશેષેણૈતર્હિ અર્હત્ત્વપ્રાપ્તો ઽપિ શસ્ત્રેણ પ્રઘાતિતઃ ।
કિં કર્મ કૃતં યેન ઉચ્ચકુલે ઉપપન્નઃ । અર્હત્ત્વં ચ પ્રાપ્તં ।
સ્થવિર ઉવાચ । કાશ્યપે સમ્યક્સમ્બુદ્ધે પ્રવ્રજિતઃ । અભૂત્ પ્રદાનરુચિઃ । તેન દાયકદાનપતયઃ સઙ્ઘભક્તાઃ કારાપિતાઃ । તર્પણાનિ યવાગૂપાનાનિ નિમન્ત્રણાકાનિ [કારાપિતાનિ] સ્તૂપેષુ ચ છત્રાણ્યવરોપિતાનિ । ધ્વજપતાકાગન્ધમાલ્યપુષ્પવાદિત્રસમુદયેન પૂજાઃ કૃતાઃ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેનોચ્ચકુલ ઉપપન્નઃ । યાવદ્ દશવર્ષસહસ્રાણિ બ્રહ્મચર્યં ચરિત્વા સમ્યક્ પ્રણિધાનં કૃતં । તસ્ય કર્મણો વિપાકેનાર્હત્ત્વં પ્રાપ્તમિતિ ।
ઇતિ શ્રીદિવ્યાવદાને વીતશોકાવદાનમષ્ટાવિંશતિતમં ।
કુનાલાવદાનં
યશો ઽમાત્યોપાખ્યાનં
સ ઇદાનીમચિરજાતપ્રસાદો બુદ્ધાશાસને યત્ર શાક્યપુત્રીયાન્ દદર્શ, આકીર્ણે રહસિ વા તત્ર શિરસા પાદયોર્નિપત્ય વન્દતે સ્મ ।
તસ્ય ચ યશો નામામાત્યઃ પરમશ્રાદ્ધો ભગવતિ । સ તં રાજાનમુવાચ ।
દેવ નાર્હસિ સર્વર્ણપ્રવ્રજિતાનાં પ્રણિપાતં કર્તું । સન્તિ હિ શાક્યશ્રામણેરકાશ્ચતુર્ભ્યો વર્ણેભ્યઃ પ્રવ્રજિતા ઇતિ । તસ્ય રાજા ન કિંચિદવોચદ્ ।
અથ સ રાજા કેનચિત્ કાલાન્તરેણ સર્વસચિવાન્ ઉવાચ । વિવિધાનાં પ્રાણિનાં શિરોભિઃ કાર્યં । તત્ત્વમમુકસ્ય પ્રાણિનઃ શીર્ષમાનય ત્વમમુકસ્યેતિ । યશો ઽમાત્યઃ પુનરાજ્ઞપ્તસ્ત્વં માનુષં શીર્ષમાનયેતિ । સમાનીતેષુ ચ શીરઃસ્વભિહિતાઃ । ગચ્છતેમાનિ શિરાંસિ મૂલ્યેન વિક્રીણિધ્વમિતિ ।
અથ સર્વશિરાંસિ વિક્રીતાનિ । તદેવ માનુષં શિરો ન કશ્ચિજ્ ( અ-અવ્ 72 ) જગ્રાહ । તતો રાજ્ઞાભિહિતઃ । વિનાપિ મૂલ્યેન કસ્મૈચિદ્ એતચ્છિરો દેહિતિ ।
ન ચાસ્ય કશ્ચિત્ પ્રતિગ્રાહકો બભૂવ । તતો યશો ઽમાત્યસ્તસ્ય શિરસઃ પ્રતિગ્રાહકમનાસાદ્ય સવ્રીડો રાજાનમુપેત્યેદમર્થમુવાચ ।
ગોગર્દભોરભ્રમૃગદ્વિજાનાં મૂલ્યૈર્ગૃહીતાનિ શિરાંસિ પુમ્ભિઃ ।
શિરસ્ત્વિદં માનુષમપ્રશસ્તં ન ગૃહ્યતે મૂલ્યમૃતે ઽપિ રાજન્ ॥
અથ સ રાજા તમમાત્યમુવાચ । કિમિદમિતિ । ઇદં માનુષશિરો ન કશ્ચિદ્ ગૃણ્હાતીતિ ।
અમાત્ય ઉવાચ । જુગુપ્સિતત્વાદિતિ । રાજાબ્રવીત્ । કિમેતદેવ શિરો જુગુપ્સિતમાહોસ્વિત્ સર્વમાનુષશિરાંસીતિ । અમાત્ય ઉવાચ । સર્વમાનુષશિરાંસીતિ ।

રાજાબ્રવીત્ । કિમિદં મદીયમપિ શિરો જુગુપ્સિતમિતિ । સ ચ ભયાન્નેચ્છતિ તસ્માદ્ ભૂતાર્થમભિધાતું । સ રાજ્ઞાભિહિતઃ । અમાત્ય સત્યમુચ્યતામિતિ । સ ઉવાચ । એવમિતિ ।
તતઃ સ રાજા તમમાત્યં પ્રતિજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પ્રત્યાદિશન્નિમમર્થમુવાચ । હં ભો રૂપૈશ્વર્યજનિતમદવિસ્મિત યુક્તમિદં ભવતઃ । યસ્માત્ત્વં ભિક્ષુચરણપ્રણામં માં વિચ્છન્દયિતુમિચ્છસિ ।
વિનાપિ મૂલ્યૈર્વિજુગુપ્સિતત્વાત્ પ્રતિગ્રહીતા ભુવિ યસ્ય નાસ્તિ ।
શિરસ્તદાસાદ્ય મમેહ પુણ્યં યદ્યર્જિતં કિં વિપરીતમત્ર ॥
જાતિં ભવાન્ પશ્યતિ શાક્યભિક્ષુષ્વન્તર્ગતાંસ્તેષુ ગુણાન્ન ચેતિ ।
અતો ભવાન્ જાતિમદાવલેપાદાત્માનમન્યાંશ્ચ હિનસ્તિ મોહાત્ ॥
આવાહકાલે ઽથ વિવાહકાલે જાતેઃ પરીક્ષા ન તુ ધર્મકાલે ।
ધર્મક્રિયાયા હિ ગુણા નિમિત્ત ગુણાશ્ચ જાતિં ન વિચારયન્તિ ॥
યદ્યુચ્ચકુલીનગતા દોષા ગર્હાં પ્રયાન્તિ લોકે ઽસ્મિન્ ।
કથમિવ નીચજનગતા ગુણા ન સત્કારમર્હન્તિ ॥
ચિત્તવશેન હિ પુંસાં કડેવરં નિન્દ્યતે ઽથ સત્ક્રિયતે ।
શાક્યશ્રમણમનાંસિ ચ શુદ્ધાન્યર્ચામ્યતઃ શાક્યાન્ ॥
યદિ ગુણપરિવર્જિતો દ્વિજાતિઃ પતિત ઇતિ પ્રથિતો ઽપિ યાત્યવજ્ઞાં ।
નનુ નિધનકુલોદ્ગતો ઽપિ જન્તુઃ શુભગુણયુક્ત ઇતિ પ્રણમ્યપૂજ્યઃ ॥
અપિ ચ ।
કિં તે કારુણિકસ્ય શાક્યવૃષભસ્યૈતદ્ વચો ન શ્રુતં
પ્રાજ્ઞૈઃ સારમસારકેભ્ય ઇહ યન્ત્રેભ્યો ગ્રહીતું ક્ષમં ।
તસ્યાનન્યથવાદિનો યદિ ચ તામાજ્ઞાં ચિકીર્ષામ્યહં
વ્યાહન્તું ચ ભવાન્ યદિ પ્રયતતે નૈતત્ સુહૃલ્લક્ષણં ॥
ઇક્ષુક્ષોદવદ્ ઉજ્ઝિતો ભુવિ યદા કાયો મમ સ્વપ્સ્યતિ
પ્રત્યુત્થાનનમસ્કૃતાઞ્જલિપુટક્લેશક્રિયાસ્વક્ષમઃ ।
કાયેનાહમનેન કિન્નુ કુશલં શક્ષ્યામિ કર્તું તદા
તસ્માન્ ન્વર્હમતઃ શ્મશાનનિધનાત્ સારં ગ્રહીતું મયા ॥
ભવનાદિવ પ્રદીપ્તાન્ નિમજ્જમાનાદિવાપ્સુ રત્નનિધેઃ ।
કાયાદ્ વિધાનનિધનાદ્ યે સારં નાધિગચ્છન્તિ ॥
તે સારમપશ્યન્તઃ સારાસારેષ્વકોવિદાપ્રાજ્ઞાઃ ।
તે મરણમકરવદનપ્રવેશસમયે વિષીદન્તિ ॥
દધિઘૃતનવનીતક્ષીરતક્રોપયોગાદ્
વરમપહૃતસારો મણ્ડકુમ્ભોવભગ્નઃ ।
ન ભવતિ બહુશ્ચોચ્યં યદ્વદેવં શરીરં
સુચરિતહૃતસારં નૈતિ શોકો ઽન્તકાલે ॥
સુચરિતવિમુખાનાં ગર્વિતાનાં યદા તુ
પ્રસભમિહ હિ મૃત્યુ કાયકુમ્ભં ભિનત્તિ ।
દહતિ હૃદયમેષાં શોકવન્હિસ્તદાનીં
દધિઘત ઇવ ભગ્ને સર્વશો ઽપ્રાપ્તસારે ॥
કર્તું વિઘ્નમતો ન મે ઽર્હતિ ભવાન્ કાયપ્રણામં પ્રતિ
શ્રેષ્ઠો ઽસ્મીત્યપરીક્ષકો હિ ગણયન્ મોહાન્ધકારાવૃતઃ ।
કાયં યસ્તુ પરીક્ષતે દશબલવ્યાહારદીપૈર્બુધઃ
નાસૌ પાર્થિવભૃત્યયોર્વિસ[ષ]મતાં કાયસ્ય સંપશ્યતિ ॥
ત્વઙ્માંસાસ્થિશિરાયાકૃત્પ્રભૃતો ભાવા હિ તુલ્યા નૃણાં

આહાર્યૈસ્તુ વિભૂષણૈરધિકતા કાયસ્ય નિષ્પાદ્યતે ।
એતત્ સારમિહેષ્યતે તુ યદિમં નિશ્રિત્ય કાયાધમં
પ્રત્યુત્થાનનમસ્કૃતાદિ કુશલં પ્રાજ્ઞૈઃ સમુત્થાપ્યતે ।
ઇતિ ।
રાજાશોકોપાખ્યાનં
અથાશોકો રાજા હિ ક્ષોદકસિકતાપિણ્ડૈરણ્ડકાષ્ઠેભ્યો ઽપિ અસારતરત્વં કાયસ્યાવેત્ય, પ્રણામાદિભ્યઃ સમુત્થસ્ય ફલસ્ય બહુકલ્પશઃ સ્થાપયિત્વા સુમેરુવન્, મહાપૃથિવીભ્યઃ સારતરતામવેક્ષ્ય ભગવતઃ ( અ-અવ્ 75 ) સ્તૂપવન્દનાયામ્ આત્માનમલઙ્કર્તુકામો ઽમાત્યગણપરિવૃતઃ કુક્કુટારામં ગત્વા તત્ર વૃદ્ધાન્તે સ્થિત્વા કૃતાઞ્જલિર્ ઉવાચ ।
અસ્તિ કશ્ચિદન્યો ઽપિ નિર્દિષ્ટઃ સર્વદર્શિના ।
યથાહં તેન નિર્દિષ્ટં પાંશુદાનેન ધીમતા ॥
તત્ર યશો નામ્ના સઙ્ઘસ્થવિર ઉવાચ । અસ્તિ મહારાજ । યદા ભગવતઃ પરિનિર્વાણકાલસમયસ્તદાપલાલં નાગં દમયિત્વા કુમ્ભકારીં ચણ્ડાલીં ગોપાલીં ચ નાગં ચ મથુરામનુપ્રાપ્તઃ ।
તત્ર ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમ્ આમન્ત્રયત । અસ્યામાનન્દ મથુરાયાં વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય તથાગતસ્ય ગુપ્તો નામ્ના ગાન્ધિકો ભવિષ્યતિ । તસ્ય પુત્રો ભવિષ્યત્યુપગુપ્તો નામ્ના અવવાદકાનામગ્રઃ અલક્ષણકો બુદ્ધો યો મમ વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય બુદ્ધકાર્યં કરિષ્યતિ ।
પશ્યસિ ત્વમાનન્દ દૂરત એવ નીલનીલામ્બરરાજિં । એવં ભદન્ત । એષ આનન્દ ઉરુમુણ્ડો નામ પર્વતો ઽત્ર વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય તથાગતસ્ય નટભટિકા નામારણ્યાયતનં ભવિષ્યતિ । એતદગ્રં મે ( અ-અવ્ 76 ) આનન્દ ભવિષ્યતિ શમથાનુકૂલાનાં શય્યાસનાનાં યદુત નટભટિકા નામારણ્યાયતનમ્ । આહ ચ ।
અવવાદકાનાં પ્રવર ઉપગુપ્તો મહાયશાઃ ।
વ્યાકૃતો લોકનાથેન બુદ્ધકાર્યં કરિષ્યતિ ॥
રાજાહ ।
કિં પુનઃ સ શુદ્ધસત્ત્વ ઉપપન્નઃ । અથાદ્યાપિ નોત્પદ્યત ઇતિ । સ્થવિર ઉવાચ । ઉત્પન્નઃ સ મહાત્મા ઉરુમુણ્ડે પર્વતે જિતક્લેશો ઽર્હદ્ગણૈઃ પરિવૃતસ્તિષ્ઠતિ લોકાનુકમ્પાર્થં । અપિ ચ દેવ ।
સર્વજ્ઞલીલો હિ સ શુદ્ધસત્ત્વો ધર્મં પ્રણીતં વદતે ગણાગ્રે ।
દેવાસુરેન્દ્રોરગમાનુષાંશ્ચ સહસ્રશો મોક્ષપુરં પ્રણેતા ॥
તેન ખલુ સમયેનાયુષ્માનુપગુપ્તો ઽષ્ટાદશભિરર્હત્સહસ્રૈઃ પરિવૃતો નટભટિકારણ્યાયતને પ્રતિવસતિ । શ્રુત્વા ચ રાજામાત્યગણાન્ આહૂય કથયતિ ।
સંનાહ્યતાં હસ્તિરથાશ્વકાયઃ શીઘ્રં પ્રયાસ્યામ્યુરુમુણ્ડશૈલં ।
દ્રક્ષ્યામિ સર્વાસ્રવ વિપ્રમુક્તં સાક્ષદર્હન્તઃ હ્યુપગુપ્તમાર્યં ॥
તતો ઽમાત્યૈરભિહિતઃ । દેવ દૂતઃ પ્રેષયિતવ્યો વિષયનિવાસી સ દેવસ્ય સ્વયમેવાગમિષ્યતિ । રાજાહ । નાસાવસ્માક અર્હત્યભિગન્તુમ્ કિંતુ વયમેવાર્હામસ્તસ્યાભિગન્તુમ્ । અપિ ચ ।
મન્યે વજ્રમયં તસ્ય દેહં શૈલોપમાધિકં ।
શાસ્તૃતુલ્યોપગુપ્તસ્ય યો હ્યાજ્ઞામાક્ષિપેન્ નરઃ ॥
યાવદ્ રાજ્ઞા સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય સકાશં દૂતઃ પ્રેષિતઃ સ્થવિરદર્શનાય આગમિષ્યામીતિ । સ્થવિરોપગુપ્તશ્ચિન્તયતિ । યદિ રાજાગમિષ્યતિ મહાજનકાયસ્ય પીડા ભવિષ્યતિ । ગોચરસ્ય ચ । તતઃ સ્થવિરેણાભિહિતં । સ્વયમેવાગમિષ્યામીતિ ।
તતો રાજ્ઞા સ્થવિરોપગુપ્તસ્યાર્થે નૌયાનેનાગમિષ્યતીતિ યાવચ્ચ મથુરાં યાવચ્ચ પાટલિપુત્રમન્તરાન્ નૌસઙ્ક્રમો ઽવસ્થાપિતઃ । અથ સ્થવિરોપગુપ્તો રાજ્ઞો ઽશોકસ્ય અનુગ્રહાર્થમ્ અષ્ટાદશભિરર્હત્સહસ્રૈઃ પરિવૃતો નાવમભિરુહ્ય પાટલિપુત્રમનુપ્રાપ્તઃ ।
તતો રાજપુરુષૈ રાજ્ઞો ઽશોકસ્ય નિવેદિતં । દેવ દિષ્ટ્યા વર્ધસ્વ । અનુગ્રહાર્થં તવ સોપગુપ્તશ્ચિત્તેશ્વરઃ શાસનકર્ણધારઃ પુરસ્કૃતસ્તીર્ણભવૌઘપારૈઃ સાર્ધં સમભ્યાગત એષ પભ્દ્યાં ।
શ્રુત્વા ચ રાજ્ઞા પ્રીતમનસા શતસહસ્રમૂલ્યો મુક્તાહારઃ સ્વશરીરાદવનીય પ્રિયાખ્યાયિનો દત્તઃ । ઘાણ્ટિકં ચાહૂય કથયતિ । ઘૂષ્યન્તાં પાતલિપુત્રે ઘણ્ટાઃ । સ્થવિરોપગુપ્તસ્યાગમનં નિવેદ્યતાં । વક્તવ્યં ।
ઉત્સૃજ્ય દારિદ્રમનર્થમૂલં યઃ સ્ફીતશોભાં શ્રિયમિચ્છતીહ ।
સ્વર્ગાપવર્ગાય ચ હેતુભૂતં સ પશ્યતાં કારુણિકોપગુપ્તં ॥
યેભિર્ન દૃષ્ટો દ્વિપદપ્રધાનઃ શાસ્તા મહાકારુણિકઃ સ્વયમ્ભૂઃ ।
તે શાસ્તૃકલ્પં સ્થવિરોપગુપ્તં પશ્યન્ત્યુદારં ત્રિભવપ્રદીપં ॥
યાવદ્રાજ્ઞા પાટલિપુત્રે ઘણ્ટાં ઘોષયિત્વા નગરશોભાં ચ કારયિત્વા અર્ધતૃતીયાનિ યોજનાનિ ગત્વા સર્વવાદ્યેન સર્વપુષ્પગન્ધમાલ્યેન સર્વપૌરૈઃ સર્વમાત્યૈઃ સહ સ્થવિરોપગુપ્તં પ્રત્યુદ્ગતઃ ।
દદર્શ રાજા સ્થવિરોપગુપ્તં દુરત એવ અષ્ટાદશભિરર્હત્સહસ્રૈરર્ધચન્દ્રેણોપગુપ્તં । યદન્તરં ચ રાજા સ્થવિરોપગુપ્તમદ્રાક્ષીત્ તદન્તરં હસ્તિસ્કન્ધાદ્ અવતીર્ય પદ્ભ્યાં નદીતિરમભિગમ્ય એકં પાદં નદીતીરે સ્થાપ્ય દ્વિતીયં નૌફલકે સ્થવિરોપગુપ્તં સર્વાઙ્ગેણાનુપરિગૃહ્ય નાવ ઉત્તારિતવાન્ । ઉત્તાર્ય ચ મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રુમઃ સર્વશરીરેણોપગુપ્તસ્ય પાદયોર્નિપતિતો મુખતુણ્ડકેન ચ પાદાવનુપરિમાર્જ્ય ઉત્થાય દ્વૌ જાનુમણ્ડલૌ પૃથિવીતલે નિક્ષિપ્ય કૃતાઞ્જલિઃ સ્થવિરોપગુપ્તં નિરીક્ષમાણ ઉવાચ ।
યદા મયા શત્રુગણાન્ નિહત્ય પ્રાપ્તા સમુદ્રાભરણા સશૈલા ।
એકાતપત્રા પૃથિવી તદા મે પ્રીતિર્ન સા યા સ્થવિરં નિરીક્ષ્ય ॥
ત્વદ્દર્શનામ્ મે દ્વિગુણપ્રસાદઃ સંજાયતે ઽસ્મિન્ વરશાસનાગ્રે ।
ત્વદ્દર્શનાચ્ચૈવ પરોપિ શુદ્ધો દૃષ્ટો મયાદ્ય અપ્રતિમઃ સ્વયમ્ભૂઃ ॥
અપિ ચ ।
શાન્તિંગતે કારુણિકે જિનેન્દ્રે ત્વં બુદ્ધકાર્યં કુરુષે ત્રિલોકે ।
નષ્ટે જગન્મોહનમીલિતાક્ષે ત્વમર્કવજ્ જ્ઞાનવભાસકર્તા ॥

ત્વં શાસ્તૃકલ્પો જગદેકચક્ષુરવવાદકાનાં પ્રવરઃ શરણ્યં ।
વિભો મમાજ્ઞાં વદ શીઘ્રમદ્ય કર્તાસ્મિ વાક્યં તવ શુદ્ધસત્ત્વ ॥
અથ સ્થવિરોપગુપ્તો દક્ષિણેન પાણિના રાજાનં શિરસિ પરિમાર્જયન્નુવાચ ।
અપ્રમાદેન સંપાદ્ય રાજૈશ્વર્યં પ્રવર્તતાં ।
દુર્લભત્રીણિ રત્નાનિ નિત્યં પૂજય પાર્થિવ ॥
અપિ ચ મહારાજ તેન ભગવતા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સમ્બુદ્ધેન તવ ચ મમ શાસનમુપન્યસ્તં સત્ત્વસારથિવરેણ ગણમધ્યે પરીત્તં પરિપાલ્યં યત્નતો ઽસ્માભિઃ । રાજાહ । સ્થવિર યથાહં નિર્દિષ્ટો ભગવતા તદેવાનુષ્ઠીયતે । કુતઃ ।
સ્તૂપૈર્વિચિત્રૈર્ગિરિશ્રૃઙ્ગકલ્પૈશ્ છત્રધ્વજૈશ્ચોચ્છ્રિતરત્નચિત્રૈઃ ।
સંશોભિતા મે પૃથિવી સમન્તાદ્ વૈસ્તારિકા ધાતુધરાઃ કૃતાશ્ચ ॥
અપિ ચ ।
આત્મા પુત્રો ગૃહં દારાઃ પૃથિવી કોશમેવ ચ ।
ન કિઞ્ચિદપરિત્યક્તં ધર્મરાજસ્ય શાસને ॥
સ્થવિરોપગુપ્ત આહ । સાધુ સાધુ મહારાજ । એતદેવાનુષ્ઠેયં । કુતઃ ।
યે ધર્મમુપજીવન્તિ કાયૈર્ ભોગૈશ્ચ જીવિતૈઃ ।
ગતે કાલે ન શોચન્તિ ઇષ્ટં યાન્તિ સુરાલયં ॥
યાવદ્ રાજા મહતા શ્રીસમુદયેન સ્થવિરોપગુપ્તં રાજકુલે પ્રવેશયિત્વા સર્વાઙ્ગેણાનુપરિગૃહ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષાદયામાસ । સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય શરીરં મૃદુ સુમૃદુ । તદ્યથા તૂલપિશુર્વા કર્પાસપિશુર્વા ।
અથ રાજા સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય શરીરસંસ્પર્શમવગમ્ય કૃતાઞ્જલિરુવાચ ।
મૃદૂનિ તે ઽઙ્ગાનિ ઉદારસત્ત્વ તૂલોપમાઙ્ગં કાશિકોપમં ચ ।
અહં ત્વધન્યઃ ખરકર્કશાઙ્ગો નિઃસ્પર્શગાત્રઃ પરુષાશ્રયશ્ચ ॥
સ્થવિર ઉવાચ ।
દાનં મનાપં સુશુભં પ્રણિતં દત્તં મયા હ્યપ્રતિપુદ્ગલસ્ય ।
ન પાંશુદાનં હિ મયા પ્રદત્તં યથા ત્વયાદાયિ તથાગતસ્ય ॥
રાજાહ । સ્થવિર ।
બાલભાવાદહં પૂર્વં ક્ષેત્રં પ્રાપ્ય હ્યનુત્તરં ।
પાંશૂન્ રોપિતવાંસ્તત્ર ફલં યસ્યેદૃશં મમ ॥
અથ સ્થવિરો રાજાનં સંહર્ષયન્નુવાચ । મહારાજ ।
પશ્ય ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં પાંશુર્યત્ર વિરુહ્યતે ।
રાજશ્રીર્યેન તે પ્રાપ્તા આધિપત્યમનુત્તરં ॥
શ્રુત્વા ચ રાજા વિસ્મયોત્ફુલ્લનેત્રઃ અમાત્યાનાહૂયોવાચ ।
બલચક્રવર્તિરાજ્યં પ્રાપ્તં મે પાંશુદાનમાત્રેણ ।
કેન ભગવન્ ભવન્તો નાર્ચયિતવ્યઃ પ્રયત્નેન ॥
અથ રાજા સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય પાદયોર્નિપત્યોવાચ । સ્થવિરો ઽયં મે મનોરથો યે ભગવતા બુદ્ધેન પ્રદેશા અદ્યુષિતાસ્તાન્ અર્ચેયં । ચિન્હાનિ ચ કુર્યાં પશ્ચિમસ્યાં જનતાયામનુગ્રહાર્થં ।
સ્થવિર ઉવાચ । સાધુ મહારાજ શોભનસ્તે ચિત્તોત્પાદઃ । અહં પ્રદર્શયિષ્યામ્યધુના ।
બુદ્ધેનાધ્યુષિતા દેશાસ્તાન્ નમસ્યે કૃતાઞ્જલિઃ ।
ગત્વા ચિન્હાનિ તેષ્વેવ કરિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥
અથ રાજા ચતુરઙ્ગબલકાયં સંનાહ્ય ગન્ધમાલ્યપુષ્પમાદાય સ્થવિરોપગુપ્તસહાયઃ સંપ્રસ્થિતઃ । અથ સ્થવિરોપગુપ્તો રાજાનમશોકં સર્વપ્રથમેન લુમ્બિનીવનં પ્રવેશયિત્વા દક્ષિણં હસ્તમભિપ્રસાર્યોવાચ । અસ્મિન્ મહારાજ પ્રદેશે ભગવાન્ જાતઃ । આહ ચ ।
ઇદં હિ પ્રથમં ચૈત્યં બુદ્ધસ્યોત્તમચક્ષુષઃ ।
જાતમાત્રેહ સ મુનિઃ પ્રક્રાન્તઃ સપ્તપદં ભુવિ ॥
ચતુર્દિશમવલોક્ય વાચં ભાષિતવાન્ પુરા ।
ઇયં મે પશ્ચિમા જાતિર્ગર્ભવાસશ્ચ પશ્ચિમઃ ॥
અથ રાજા સર્વશરીરેણ તત્ર પાદયોર્ નિપત્યોત્થાય કૃતાઞ્જલિઃ પ્રરુદન્નુવાચ ।

ધન્યાસ્તે કૃતપુણ્યાશ્ચ યૈર્દૃષ્ટઃ સ મહામુનિઃ ।
પ્રજાતઃ સંશ્રુતા યૈશ્ચ વાચસ્તસ્ય મનોરમાઃ ॥
અથ સ્થવિરો રાજ્ઞઃ પ્રસાદબુદ્ધ્યર્થમુવાચ । મહારાજ કિં દ્રક્ષ્યસિ તાં દેવતાં ।
યયા દૃષ્ટઃ પ્રજાયન્ સ વને ઽસ્મિન્ વદતાં વરઃ ।
ક્રમમાણઃ પદાન્ સપ્ત શ્રુત્વા વાચો યયા મુનેઃ ॥
રાજાહ । પરં સ્થવિર દ્રક્ષ્યામિ । અથ સ્થવિરોપગુપ્તો યસ્ય વૃક્ષસ્ય શાખામવલમ્બય દેવી મહામાયા પ્રસૂતા તેન દક્ષિણહસ્તમભિપ્રસાર્ય ઉવાચ ।
નૈવાસિકા ય ઇહાશોકવૃક્ષે સમ્બુદ્ધદર્શિની યા દેવકન્યા ।
સાક્ષાદસૌ દર્શયતુ સ્વદેહં રાજ્ઞો હ્યશોકસ્ય પ્રસાદવૃદ્ધ્યૈ ॥
યાવત્ સા દેવતા સ્વરૂપેણ સ્થવિરોપગુપ્તસમીપે સ્થિત્વા કૃતાઞ્જલિરુવાચ । સ્થવિર કિમાજ્ઞાપયસિ । અથ સ્થવિરો રાજાનમશોકમુવાચ । મહારાજ ઇયં સા દેવતા યયાં દૃષ્ટો ભગવાઞ્ જાયમાનઃ । અથ રાજા કૃતાઞ્જલિસ્તાં દેવતામુવાચ ।
દૃષ્ટ્સ્ત્વયા લક્ષણભૂષિતાઙ્ગઃ પ્રજાયમાનઃ કમલાયતાક્ષઃ ।
શ્રુતાસ્ત્વયા તસ્ય નરર્ષભસ્ય વાચો મનોજ્ઞાઃ પ્રથમા વને ઽસ્મિન્ ॥
દેવતા પ્રાહ ।
મયા હિ દૃષ્ટઃ કનકાવદાતઃ પ્રજાયમાનો દ્વિપદપ્રધાનઃ ।
પાદાનિ સપ્ત ક્રમમાણ એવ શ્રુતાશ્ચ વાચા અપિ તસ્ય શાસ્તુઃ ॥
રાજાહ । કથય દેવતે કીદૃશી ભગવતો જાયમાનસ્ય શ્રીર્બભૂવેતિ । દેવતા પ્રાહ । ન શક્યં મયા વાગ્ભિઃ સંપ્રકાશયિતુમપિ તુ સંક્ષેપતઃ શ્રૃણુ ।
વિનિર્મિતાભા કનકાવદાતા સૈન્દ્રે ત્રિલોકે નયનાભિરામા ।
સસાગરાન્તા ચ મહી સશૈલા મહાર્ણવસ્થા ઇવ નૌશ્ચચાલ ॥
યાવદ્રાજ્ઞા જાત્યાં શતસહસ્રં દત્તં । ચૈત્યં ચ પ્રતિષ્ઠાપ્ય રાજા પ્રક્રાન્તઃ । અથ સ્થવિરોપગુપ્તો રાજાનં કપિલવસ્તુ નિવેશયિત્વા દક્ષિણહસ્તમભિપ્રસાર્યોવાચ । અસ્મિન્ પ્રદેશે મહારાજ બોધિસત્ત્વો રાજ્ઞઃ શુદ્ધોદનસ્યોપનામિતઃ । તં દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાલંકૃતશરીરમસેચનકદર્શનં ચ દૃષ્ટ્વા રાજા સર્વશરીરેણ બોધિસત્ત્વસ્ય પદયોર્નિપતિતઃ ।
ઇદં મહારાજ શાક્યવર્ધં નામ દેવકુલમ્ । અત્ર બોધિસત્ત્વો જાતમાત્ર ઉપનીતો દેવમર્ચયિષ્યતીતિ । સર્વદેવતા ચ બોધિસત્ત્વસ્ય પાદયોર્નિપતિતા । તતો રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન બોધિસત્ત્વો દેવતાનામપ્યયં દેવ ઇતિ તેન બોધિસત્ત્વસ્ય દેવાતિદેવ ઇતિ નામધેયં કૃતં । અસ્મિન્ પ્રદેશે મહારાજ બોધિસત્ત્વો બ્રાહ્મણાનાં નૈમિત્તિકાનાં વિપશ્ચિકાનામ્ ઉપદર્શિતઃ । અસ્મિન્ પ્રદેશે ઽસિતેન ઋષિણા નિર્દિષ્ટો બુદ્ધો લોકે ભવિષ્યતીતિ ।
અસ્મિન્ પ્રદેશે મહારાજ મહાપ્રજાપત્યા સંવર્ધિતઃ । અસ્મિન્ પ્રદેશે લિપિજ્ઞાનં શિક્ષાપિતઃ । અસ્મિન્ પ્રદેશે હસ્તિગ્રીવાયામશ્વપૃષ્ઠે રથે શરધનુગ્રહે તોમરગ્રહે ઽઙકુશગ્રહે કુલાનુરૂપાસુ વિદ્યાસુ પારગઃ સંવૃતઃ । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય વ્યાયામશાલા બભૂવ । અસ્મિન્ પ્રદેશે મહારાજ બોધિસત્ત્વો દેવતાશતસહસ્રૈઃ પરિવૃતઃ ષષ્ટિભિઃ સ્ત્રીસહસ્રૈઃ સાર્ધં રતિમનુભૂતવાન્ ।
અસ્મિન્ પ્રદેશે બોધિસત્ત્વો જીર્ણાતુરમૃતસંદર્શનોદ્વિગ્નો વનસંશ્રિતઃ । અસ્મિન્ પ્રદેશે જમ્બુચ્છાયાયાં નિષદ્ય વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખમનાસ્રવસદૃશં પ્રથમધ્યાનં સમાપન્નઃ । અથ પરિણતે મધ્યાન્હે ઽતિક્રાન્તે ભક્તકાલસમયે ઽન્યેષાં વૃક્ષાણાં છાયા પ્રાચીનનિમ્ના પ્રાચીનપ્રવણા પ્રાચીનપ્રાગ્ભારા જમ્બુચ્છાયા બોધિસત્ત્વસ્ય કાયં ન જહાતિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ રાજા શુદ્ધોદનઃ સર્વશરીરેણ બોધિસત્ત્વસ્ય પાદયોર્નિપતિતાઃ । અનેન દ્વારેણ બોધિસત્ત્વો દેવતાશતસહસ્રૈઃ પરિવૃતો ઽર્ધરાત્રે કપિલવસ્તુનો નિર્ગતઃ ।
અસ્મિન્ પ્રદેશે બોધિસત્ત્વેન છન્દકસ્યાશ્વમાભરણાનિ ચ દત્ત્વા પ્રતિનિવર્તિતઃ । આહ ચ ।
છન્દકાભરણાન્યશ્વશ્ચાસ્મિન્ પ્રતિનિવર્તિતઃ ।
નિરુપસ્થાયકો વીરઃ પ્રવિષ્ટૈકસ્તપોવનં ॥
અસ્મિન્ પ્રદેશે બોધિસત્ત્વો લુબ્ધકસકાશાત્ કાશિકૈર્વસ્ત્રૈઃ કાષાયાણિ વસ્ત્રાણી ગ્રહાય પ્રવ્રજિતઃ । અસ્મિન્ પ્રદેશે ભાર્ગવેણાશ્રમેણોપનિમન્ત્રિતઃ । અસ્મિન્ પ્રદેશે બોધિસત્ત્વો રાજ્ઞા બિમ્બિસારેણાર્ધરાજ્યેનોપનિમન્ત્રિતઃ । અસ્મિન્ પ્રદેશે આરાડોદ્રકમભિગતઃ । આહ ચ ।
ઉદ્રકારાડકા નામ ઋષયો ઽસ્મિન્ તપોવને ।
અધિગતાર્યસત્ત્વેન પુરુષેન્દ્રેણ તાપિતાઃ ॥
અસ્મિન્ પ્રદેશે બોધિસત્ત્વેન ષડ્વર્ષાણિ દુષ્કરં ચીર્ણં । આહ ચ ।
ષડ્વર્ષાણિ હિ કટુકં તપસ્તપ્ત્વા મહામુનિઃ ।
નાયં માર્ગો હ્યભિજ્ઞાયા ઇતિ જ્ઞાત્વા સમત્યજત્ ॥
અસ્મિન્ પ્રદેશે બોધિસત્ત્વેન નન્દાયા નન્દબલાયાશ્ચ ગ્રામિકદુહિત્રોઃ સકાશાત્ ષોડશગુણિતં મધુપાયસં પરિભુક્તં ।
આહ ચ ।
અસ્મિન્ પ્રદેશે નન્દાયા ભુક્ત્વા ચ મધુપાયસં ।
બોધિમૂલં મહાવીરો જગામ વદતાં વરઃ ॥
અસ્મિન્ પ્રદેશે બોધિસત્ત્વઃ કાલિકેન નાગરાજેન બોધિમૂલમભિગચ્છન્ સંસ્તુતઃ ।
આહ ચ ।
કાલિકભુજગેન્દ્રેણ સંસ્તુતો વદતાં વરઃ ।
પ્રયાતો ઽનેન માર્ગેણ બોધિમણ્ડે ઽમૃતાર્થિકઃ ॥
અથ રાજા સ્થવિરસ્ય પાદયોર્નિપત્ય કૃતાઞ્જલિરુવાચ
અપિ પશ્યેમ નાગેન્દ્રં યેન દૃષ્ટસ્તથાગતઃ ।

વ્રજાનો ઽનેન માર્ગેણ મત્તનાગેન્દ્રવિક્રમઃ ॥
અથ કાલિકો નાગરાજઃ સ્થવિરસમીપે સ્થિત્વા કૃતાઞ્જલિરુવાચ । સ્થવિર કિમાજ્ઞાપયસીતિ । અથ સ્થવિરો રાજાનમુવાચ । અયં સ મહારાજ કાલિકો નાગરાજા યેન ભગવાન્ અનેન માર્ગેણ બોધિમૂલં નિર્ગચ્છન્ સંસ્તુતઃ । અથ રાજા કૃતાઞ્જલિઃ કલિકં નાગરાજમુવાચ ।
દૃષ્ટસ્ત્વયા જ્વલિતકાઞ્ચનતુલ્યવર્ણઃ શાસ્તા મમાપ્રતિસમઃ શરદેન્દુવક્ત્રઃ ।
આખ્યાહિ મે દશબલસ્ય ગુણૈકદેશં તત્કીદૃશી વદ હિ શ્રીઃ સુગતે તદાનીં ॥
કાલિક ઉવાચ । ન શક્યં વાગ્ભિઃ સંપ્રકાશયિતુમપિ તુ સંક્ષેપં શૃણુ ।
ચરણતલપરાહતઃ સશૈલો હ્યવનિતલઃ પ્રચચાલ ષડ્વિકારં ।
રવિકિરણવિભાધિકા નૃલોકે સુગતશશિદ્યુતિરક્ષયા મનોજ્ઞા ॥
યાવદ્ રાજા ચૈત્યં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પ્રક્રાન્તઃ । અથ સ્થવિરોપગુપ્તો રાજાનં બોધિમૂલમુપનામયિત્વા દક્ષિણં કરમભિપ્રસાર્યોવાચ । અસ્મિન્ પ્રદેશે મહારાજ બોધિસત્ત્વેન મહામૈત્રીસહાયેન સકલં મારબલં જિત્વાનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિરભિસમ્બુદ્ધા । આહ ચ ।
ઇહ મુનિવૃષભેણ બોધિમૂલે નમુચિબલં વિકૃતં નિરસ્તમાશુ ।
ઇદમમૃતમુદારમગ્ર્યબોધિ હ્યધિગતમપ્રતિપુદ્ગલેન તેન ॥
યાવદ્ રાજ્ઞા બોધૌ શતસહસ્રં દત્તં । ચૈત્યં ચ પ્રતિષ્ઠાપ્ય રાજા પ્રક્રાન્તઃ । અથ સ્થવિરોપગુપ્તો રાજાનમશોકમુવાચ । અસ્મિન્ પ્રદેશે ભગવાન્ ચતુર્ણાં મહારાજાનાં સકાશાચ્ ચત્વારિ શૈલમયાનિ પાત્રાણિ ગ્રહાય એકપાત્રમધિયુક્તં । અસ્મિન્ પ્રદેશે ત્રપુષભલ્લિકયોર્વણિજોરપિ પિણ્ડપાત્રં પ્રતિગૃહીતં । અસ્મિન્ પ્રદેશે ભગવાન્ વારાણસીમભિગચ્છન્ ઉપગણેનાજીવિકેન સંસ્તુતઃ । યાવત્ સ્થવિરો રાજાનમ્ ઋષિપતનમ્ ઉપનીય દક્ષિણં હસ્તમભિપ્રસાર્યોવાચ । અસ્મિન્ પ્રદેશે મહારાજ ભગવતા ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં ધાર્મ્યં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતં । આહ ચ ।
શુભં ધર્મમયં ચક્રં સંસારવિનિવર્તયે ।
અસ્મિન્ પ્રદેશે નાથેન પ્રવર્તિતમનુત્તરં ॥
અસ્મિન્ પ્રદેશે જટિલસહસ્રં પ્રવ્રાજિતં । અસ્મિન્ પ્રદેશે રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય ધર્મં દેશિતં । રાજ્ઞા ચ બિમ્બિસારેણ સત્યાનિ દૃષ્ટાનિ ( અ-અવ્ 88 ) ચતુરશીતિભિશ્ચ દેવતાસહસ્રૈર્ અનેકૈશ્ચ માગધકૈર્ બ્રાહ્મણગૃહપતિસહસ્રૈઃ । અસ્મિન્ પ્રદેશે ભગવતા શક્રસ્ય દેવન્દ્રસ્ય ધર્મો દેશિતઃ । શક્રેણ ચ સત્યાનિ દૃષ્ટાનિ ચતુરશીતિભિશ્ચ દેવતાસહસ્રૈઃ । અસ્મિન્ પ્રદેશે મહાપ્રાતિહાર્યં વિદર્શિતં । અસ્મિન્ પ્રદેશે ભગવાન્ દેવેષુ ત્રયાસ્ત્રિંશેષુ વર્ષા ઉષિત્વા માતુર્જનયિત્ર્યા ધર્મં દેશયિત્વા દેવગણપરિવૃતઃ અવતીર્ણઃ । વિસ્તરેણ યાવત્ સ્થવિરો રાજાનમશોકં કુશિનગરીમુપનામયિત્વા દક્ષિણં કરતલમભિપ્રસાર્યોવાચ । અસ્મિન્ પ્રદેશે મહારાજ ભગવાન્ સકલં બુદ્ધકાર્યં કૃત્વા નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતઃ । આહ ચ ।
લોકં સદેવમનુજાસુરયક્ષનાગમક્ષય્યધર્મવિનયે મતિમાન્ વિનીય ।
વૈનેયસત્ત્વવિરહાદુપશાન્તબુદ્ધિઃ શાન્તિં ગતઃ પરમકારુણિકો મહર્ષિઃ ॥
શ્રુત્વા ચ રાજા મૂર્ચ્છિતઃ પતિતઃ । યાવજ્ જલપરિષેકં કૃત્વોત્થાપિતઃ । અથ રાજા કથંચિત્ સંજ્ઞામુપલભ્ય પરિનિર્વાણે શતસહસ્રં દત્ત્વા ચૈત્યં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પાદયોર્નિપત્યોવાચ । સ્થવિર અયં મે મનોરથો યે ચ ભગવતા શ્રાવકા અગ્રતાયાં નિર્દિષ્ટાસ્તેષાં શરીરપૂજાં કરિષ્યામીતિ । સ્થવિર ઉવાચ । સાધુ સાધુ મહારાજ । શોભનસ્તે ચિત્તોત્પાદઃ । સ્થવિરો રાજાનમશોકં જેતવનં પ્રવેશયિત્વા દક્ષિણં કરમભિપ્રસાર્યોવાચ । અયં મહારાજ સ્થવિરશારિપુત્રસ્ય સ્તૂપઃ । ક્રિયતામસ્યાર્ચનમિતિ । રાજાહ । કે તસ્ય ગુણા બભૂવુઃ । સ્થવિર ઉવાચ । સ હિ દ્વિતીયશાસ્તા ધર્મસેનાધિપતિર્ધર્મચક્રપ્રવર્તનઃ પ્રજ્ઞાવતામગ્રો નિર્દિષ્ટો ભગવતા ।
સર્વલોકસ્ય યા પ્રજ્ઞ સ્થાપયિત્વા તથાગતં ।
શારિપુત્રસ્ય પ્રજ્ઞાયાઃ કલાં નાર્હતિ ષોડશીં ॥
આહ ચ ।
સદ્ધર્મચક્રમતુલં યજ્ જિનેન પ્રવર્તિતં ।
અનુવૃત્તં હિ તત્ તેન શારિપુત્રેણ ધીમતા ॥
કસ્તસ્ય સાધુ બુદ્ધાદન્યઃ પુરુષઃ શારદ્વતસ્યેહ ।
જ્ઞાત્વા ગુણગણનિધિં વક્તું શક્નોતિ નિરવશેષાત્ ॥
તતો રાજા પ્રીતમનાઃ સ્થવિરશારદ્વતીપુત્રસ્તૂપે શતસહસ્રં દત્ત્વા કૃતાઞ્જલિરુવાચ ।
શારદ્વતીપુત્રમહં ભક્ત્ત્યા વન્દે વિમુક્તભવસઙ્ગં । લોકપ્રકાશકિર્તિં જ્ઞાનવતામુત્તમં વીરં ॥
યાવત્ સ્થવિરોપગુપ્તઃ સ્થવિરમહામૌદ્ગલ્યાયનસ્ય સ્તૂપમુપદર્શયન્નુવાચ । અયં મહારાજ સ્થવિરમહામૌદ્ગલ્યાયનસ્ય સ્તૂપઃ । ક્રિયતામસ્યાર્ચનમિતિ । રજાહ । કેતસ્ય ગુણા બભૂવુરિતિ । સ્થવિર ઉવાચ । સ હિ ઋદ્ધિમતામગ્રો નિર્દિષ્ટો ભગવતા યેન દક્ષિણેન પાદાઙગુષ્ઠેન શક્રસ્ય દેવેન્દ્રસ્ય વૈજયન્તઃ પ્રાસાદઃ પ્રકમ્પિતો નન્દોપનન્દૌ નાગરાજાનૌ વિનીતૌ । આહ ચ ।
શક્રસ્ય યેન ભવનં પાદાઙગુષ્ઠેન કમ્પિતં ।
પૂજનીયઃ પ્રયત્નેન કોલિતઃ સ દ્વિજોત્તમઃ ॥
ભુજગેશ્વરૌ પ્રતિભયૌ દાન્તૌ યેનાતિદુર્દમૌ લોકે ।
કસ્તસ્ય શુદ્ધબુદ્ધેઃ પારં ગચ્છેદ્ ગુણાર્ણવસ્ય ॥
યાવદ્ રાજા મહામૌદ્ગલ્યાયનસ્ય સ્તૂપે શતસહસ્રં દત્ત્વા કૃતાઞ્જલિરુવાચ ।
ઋદ્ધિમતામગ્રો યો જન્મજરાશોકદુઃખનિર્મુક્તઃ ।
મૌદ્ગલ્યાયનં વન્દે મૂર્ધ્ના પ્રણિપત્ય વિખ્યાતં ॥
યાવત્ સ્થવિરોપગુપ્તઃ સ્થવિરમહાકાશ્યપસ્ય સ્તૂપમ્ ઉપદર્શયન્નુવાચ । અયં મહારાજ સ્થવિરમહાકાશ્યપસ્ય સ્તૂપઃ । ક્રિયતામસ્યાર્ચનમિતિ । રાજાહ । કે તસ્ય ગુણા બભૂવુઃ । સ્થવિરોવાચ । સ હિ મહાત્માપેચ્છાન્નાં સન્તુષ્ટાનાં ધૂપગુણવાદિનામગ્રો નિર્દિષ્ટો ભગવતા, અર્ધાસનેનોપનિમન્ત્રિતઃ શ્વેતચીવરેણાચ્છાદિતો દીનાતુરગ્રાહકઃ શાસનસંધરકશ્ચેતિ । આહ ચ ।
પુણ્યક્ષેત્રમુદારં દીનાતુરગ્રાહકો નિરાયાસઃ ।
સર્વજ્ઞચીવરધરઃ શાસનસંધારકો મતિમાન્ ॥
કસ્તસ્ય ગુરોર્મનુજો વક્તું શક્તો ગુણાન્ નિરવશેષાન્ ।
આસનવરસ્ય સુમતિર્યસ્ય જિનો દત્તવાનર્ધં ॥
તતો રાજાશોકઃ સ્થવિરમહાકાશ્યપસ્ય સ્તૂપે શતસહસ્રં દત્ત્વા કૃતાઞ્જલિરુવાચ ।

પર્વતગુહાનિલયમરણં વૈરપરાઙમુખં પ્રશમયુક્તં ।
સન્તોષગુણવિવૃદ્દં વન્દે ખલુ કાશ્યપં સ્થવિરં ॥
યાવત્ સ્થવિરોપગુપ્તઃ સ્થવિરબત્કુલસ્ય સ્તૂપં દર્શયન્નુવાચ । અયં મહારાજ સ્થવિરબત્કુલસ્ય સ્તૂપઃ । ક્રિયતામર્ચનમિતિ । રાજાહ । કેતસ્ય ગુણા બભૂવુરિતિ ।
સ્થવિર ઉવાચ । સ મહાત્માલ્પબાધાનામ્ અગ્રો નિર્દિષ્ટો ભગવતા । અપિ ચ ન તેન કસ્યચિદ્ દ્વિપદિકા ગાથા શ્રાવિતા । રાજાહ । દીયતામત્ર કાકણિઃ । યાવદમાત્યૈરભિહિતઃ । દેવ કિમર્થં તુલ્યેષ્વવસ્થિતેષ્વત્ર કાકણી દીયત ઇતિ । રાજાહ । શ્રૂયતામત્રાભિપ્રાયો મમ ।
આજ્ઞાપ્રદીપેન મહોગૃહસ્થં હૃતં તમો યદ્યપિ તેન કૃત્સ્નં ।
અલ્પેચ્છભાવાન્ન કૃતં હિ તેન યથા કૃતં સત્ત્વહિતં તદન્યૈઃ ॥
સા પ્રત્યાહતા તસ્યૈવ રાજ્ઞઃ પાદમૂલે નિપતિતા । યાવદ્ અમાત્યા વિસ્મિતા ઊચુઃ । અહો તસ્ય મહાત્મનો ઽલ્પેચ્છતા । બભૂવાનયાપ્યનર્થી ।
યાવત્ સ્થવિરોપગુપ્તઃ સ્થવિરાનન્દસ્ય સ્તૂપમુપદર્શયન્નુવાચ । અયં સ્થવિરાનન્દસ્ય સ્તૂપઃ । ક્રિયતામસ્યાર્ચનમિતિ । રાજાહ । કે તસ્ય ગુણા બભૂવુરિતિ । સ્થવિર ઉવાચ । સ હિ ભગવત ઉપસ્થાયકો બભૂવ । બહુશ્રુતાનામગ્ર્યો પ્રવચનગ્રાહકશ્ચેતિ । આહ ચ ।
મુનિપાત્રરક્ષણપટુઃ સ્મૃતિધૃતિમતિનિશ્ચિતઃ શ્રુતસમુદ્રઃ ।
વિસ્પષ્ટમધુરવચનઃ સુરનરમહિંતઃ સદાનન્દઃ ॥
સમ્બુદ્ધચિત્તકુશલઃ સર્વત્ર વિચક્ષણો ગુણકરણ્ડઃ ।
જિનસંસ્તુતો જિતરણઃ સુરનરમહિતઃ સદાનન્દઃ ॥
યાવદ્ રાજ્ઞા તસ્ય સ્તૂપે કોટિર્દત્તા । યાવદ્ અમાત્યૈરભિહિતઃ । કિમર્થમયં દેવ સર્વેષાં સકાશાદધિકતરં પૂજ્યતે ।
રાજાહ । શ્રૂયતામભિપ્રાયઃ ।
યત્તચ્છરીરં વદતાં વરસ્ય ધર્માત્મનો ધર્મમયં વિશુદ્ધં ।
તદ્ ધારિતં તેન વિશોકનામ્ના તસ્માદ્ વિશેષેણ સ પૂજનીયઃ ॥
ધર્મપ્રદીપો જ્વલતિ પ્રજાસુ ક્લેશાન્ધકારાન્તકરો યદદ્ય ।
તત્ તત્પ્રભાવાત્ સુગતેન્દ્રસૂનોસ્તસ્માદ્ વિશેષેણ સ પૂજનીયઃ ॥
યથા સામુદ્રં સલિલં સમુદ્રૈર્ધાર્યેત કચ્ચિન્ ન હિ ગોષ્પદેન ।
નાથેન તદ્ધર્મમવેક્ષ્ય ભાવં સૂત્રાન્તકો ઽયં સ્થવિરો ઽભિષિક્તઃ ॥
અથ રાજા સ્થવિરાણાં સ્તૂપાર્ચનં કૃત્વા સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય પાદયોર્નિપત્ય પ્રીતિમના ઉવાચ ।
માનુષ્યં સફલીકૃતં ઋતુશતૈરિષ્ટેન યત્ પ્રાપ્યતે
રાજ્યૈશ્વર્યગુણૈશ્ચલૈશ્ચ વિભવૈઃ સારં ગૃહીતં પરં ।
લોકં ચૈત્યશતૈરલઙ્કૃતમિદં સ્વેતાભ્રકૂટપ્રભૈઃ
અસ્યાદ્યાપ્રતિમસ્ય શાસનકૃતે કિં નો કૃતં દુષ્કરં ॥
ઇતિ ॥
યાવદ્ રાજા સ્થવિરોપગુપ્તસ્ય પ્રણામં કૃત્વા પ્રક્રાન્તઃ ।
યાવદ્ રાજ્ઞાશોકેન જાતૌ બોધૌ ધર્કચક્રે પરિનિર્વાણે એકૈકશતસહસ્રં દત્તં । તસ્ય બોધૌ વિશેષતઃ પ્રસાદો જાત ઇહ ભગવતાનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિરભિસમ્બુદ્ધેતિ । સ યાનિ વિશેષયુક્તાનિ રત્નાનિ તાનિ બોધિં પ્રેષયતિ ।
અથ રાજ્ઞો ઽશોકસ્ય તિષ્યરક્ષિતા નામાગ્રમહિષી । તસ્યા બુદ્ધિરુત્પન્ના । અયં રાજા મયા સાર્ધં રતિમનુભવતિ વિશેષયુક્તાનિ ચ રત્નાનિ બોધૌ પ્રેષયતિ । તયા માતઙ્ગી વ્યાહરિતા । શક્યસિ ત્વં બોધિં મમ સપત્નીં પ્રઘાતયિતું । તયાભિહિતં । શક્ષ્યામિ કિન્તુ કાર્ષાપણાન્ દેહીતિ ।
યાવન્ માતઙ્ગ્યા બોધિવૃક્ષો મન્ત્રૈઃ પરિજપ્તઃ સૂત્રં ચ બદ્ધં । યાવદ્ બોધિવૃક્ષઃ શોષ્ટુમારબ્ધઃ । તતો રાજપુરુષૈ રાજ્ઞે નિવેદિતં । દેવ બોધિવૃક્ષ શુષ્યત ઇતિ । આહ ચ ।
યત્રોપવિષ્ટેન તથાગતેન કૃત્સ્નં જગબ્દુદ્ધમિદં યથાવદ્ ।
સર્વજ્ઞતા ચાધિગતા નરેન્દ્ર બોધિદ્રુમો ઽસૌ નિધનં પ્રયાતિ ॥
શ્રુત્વા ચ રાજા મુર્ચ્છિતો ભૂમૌ પતિતઃ । યાવજ્ જલસેકં દત્ત્વા ઉત્થાપિતઃ । અથ રાજા કથંચિત્ સંજ્ઞામુપલભ્ય પ્રરુદન્નુવાચ ।
દૃષ્ટ્વા ન્વહં તં દ્રુમરાજમૂલં જાનામિ દૃષ્ટો ઽદ્ય મયા સ્વયમ્ભૂઃ ।
નાથદ્રૂમે ચૈવ ગતે પ્રણાશં પ્રાણાઃ પ્રયાસ્યન્તિ મમાપિ નાશં ।
અથ તિષ્યરક્ષિતા રાજાનં શોકાર્તમવેક્ષ્યોવાચ । દેવ, યદિ બોધિર્ન ભવિષ્યત્યહં દેવસ્ય રતિમુત્પાદયિષ્યામિ । રાજાહ । ન સા સ્ત્રી અપિ તુ બોધિવૃક્ષઃ । સ યત્ર ભગવતાનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિરધિગત । તિષ્યરક્ષિતા માતઙ્ગીમુવાચ । શક્યસિ ત્વં બોધિવૃક્ષં યથાપૌરાણમવસ્થાપયિતું । માતઙ્ગી આહ । યદિ તાવત્ પ્રાણણુકમવશિષ્ટં ભવિષ્યતિ, યથાપૌરાણમવસ્થાપયિષ્યામીતિ ।
વિસ્તરેણ યાવત્ તયા સૂત્રં મુક્ત્વા વૃક્ષં સામન્તેન ખનિત્વા દિવસે ક્ષીરકુમ્ભસહસ્રેણ પાયયતિ । યાવદલ્પૈરહોભિર્યથાપૌરાણઃ સંવૃત્તઃ । તતો રાજપુરુષૈ રાજ્ઞે નિવેદિતં । દેવ, દિષ્ટ્યા વર્ધસ્વ । યથાપૌરાણઃ સંવૃત્તઃ । શ્રુત્વા ચ પ્રીતિમના બોધિવૃક્ષં નિરીક્ષમાણ ઉવાચ ।
બિમ્બિસારપ્રભૃતિભિઃ પાર્થિવેન્દ્રૈર્ દ્યુતિન્ધરૈઃ ।
ન કૃતં તત્ કરિષ્યામિ સત્કારદ્વયમુત્તમં ॥
બોધિં ચ સ્નાપયિષ્યામિ કુમ્ભૈર્ગન્ધોદકાકુલૈઃ ।

સઙ્ઘસ્ય ચ કરિષ્યામિ સત્કારં પઞ્ચવાર્ષિકઃ ॥
અથ રાજા સૌવર્ણરૂપ્યવૈડૂર્યસ્ફટિકમયાનાં કુમ્ભાનાં સહસ્રં ગન્ધોદકેન પૂરયિત્વા પ્રભૂતં ચાન્નપાનં સમુદાનીય ગન્ધમાલ્યપુષ્પસઞ્ચયં કૃત્વા સ્નાત્વાહતાનિ વાસાંસિ નવાનિ દીર્ઘદશાનિ પ્રાવૃત્યાષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતમુપવાસમુપોષ્ય ધૂપકટચ્છુકમાદાય શરણતલમભિરુહ્ય ( અ-અવ્ 95 ) ચતુર્દિશમાયાચિતુમારબ્ધઃ । યે ભગવતો બુદ્ધસ્ય શ્રાવકાસ્તે મમાનુગ્રહાયાગચ્છન્તુ ।
અપિ ચ ।
સમ્યગ્ગતા યે સુગતસ્ય શિષ્યાઃ શાન્તેન્દ્રિયા નિર્જિતકામદોષાઃ ।
સમ્માનનાર્હા નરદેવપૂજિતા અયાન્તુ તે ઽસ્મિન્નનુકમ્પયા મમ ॥
પ્રશમદમરતા વિમુક્તસઙ્ગાઃ પ્રવરસુતાઃ સુગતસ્ય ધર્મરાજાઃ ।
અસુરસુરનરાર્ચિતાર્યવૃત્તાસ્ત્વિહ મદનુગ્રહણાત્ સમભ્યુપેયુઃ ॥
વસન્તિ કાશ્મીરપુરે સુરમ્યે યે ચાપિ ધીરાસ્તમસોવને ઽસ્મિન્ ।
મહાવને રેવતકે ય આર્યા અનુગ્રહાર્થં મમ તે ઽભ્યુપેયુઃ ॥
અનવતપ્તહ્રદે નિવસન્તિ યે ગિરિનદીષુ ચ પર્વતકન્દરેઃ ।
જિનસુતાઃ ખલુ ધ્યાનરતાઃ સદા સમુદયન્ત્વિહ તે ઽદ્ય કૃપાબલાઃ ॥
શઈરીષકે યે પ્રવરે વિમાને વસન્તિ પુત્રા વદતાં વરસ્ય ।
અનુગ્રહાર્થં મમ તે વિશોકા હ્યાયાન્તુ કારુણ્યનિવિષ્ટભાવાઃ ॥
ગન્ધમાદનશૈલે ચ યે વસન્તિ મહૌજસઃ ।
ઇહાયાન્તુ હિ કારુણ્યુમુત્પાદ્યોપનિમન્ત્રિતાઃ ॥
એવમુક્તે ચ રાજ્ઞિ ત્રીણિ શતસહસ્રાણિ ભિક્ષૂણાં સંનિપતિતાનિ । તત્રૈકં શતસહસ્રમર્હતાં દ્વે શૈક્ષાણાં પૃથગ્જનકલ્યાણકાનાં ચ । ન કશ્ચિદ્ વૃદ્ધાસનમાક્રમ્યતે સ્મ । રાજાહ । કિમર્થં વૃદ્ધાસનં તન્ નાક્રમ્યતે । તત્ર યશો નામ્ના વૃદ્ધઃ ષડભિજ્ઞઃ । સ ઉવાચ । મહારાજ વૃદ્ધસ્ય તદાસનમિતિ । રાજાહ । અસ્તિ સ્થવિર ત્વત્સકાશાદન્યો વૃદ્ધતર ઇતિ । સ્થવિર ઉવાચ । અસ્તિ મહારાજ । વદતાં વરેણ વશિના નિર્દિષ્ટઃ સિંહનાદિનામગ્ર્યઃ । પિણ્ડોલભરદ્વાજસ્યૈતદ્ અગ્રાસનં નૃપતે ।
અથ રાજા કદમ્બપુષ્પવદાહૃષ્ટરોમકૂપઃ કથયતિ । અસ્તિ કશ્ચિદ્ બુદ્ધદર્શી ભિક્ષુર્ઘ્રિયત ઇતિ ।
સ્થવિર ઉવાચ । અસ્તિ મહારજ પિણ્ડોલભરદ્વાજો નામ્ના બુદ્ધદર્શી તિષ્ઠત ઇતિ ।
રાજા કથયતિ । સ્થવિર, શક્યઃ સો ઽસ્માભિર્દૃષ્ટિમિતિ । સ્થવિર ઉવાચ । મહારાજ ઇદાનીં દ્રક્ષ્યસિ । અયં તસ્ય આગમનકાલ ઇતિ । અથ રાજા પ્રીતિમાના ઉવાચ ।
લાભઃ પરઃ સ્યાદ્ અતુલો મમેહ મહાસુખશ્ચાયમનુત્તમશ્ચ ।
પશ્યામ્યહં યત્તમુદારસત્ત્વં સાક્ષાદ્ ભરદ્વાજસગોત્રનામ ॥
તતો રાજા કૃતકરપુટો ગગનતલાવસક્તદૃષ્ટિરવસ્થિતઃ । અથ સ્થવિરપિણ્ડોલભરદ્વાજો ઽનેકૈરર્હત્સહસ્રૈરર્ધચન્દ્રાકારેણોપગૂઢો રાજહંસ ( અ-અવ્ 97 ) ઇવ ગગનતલાદવતીર્ય વૃદ્ધાન્તે નિષસાદ્ । સ્થવિરપિણ્ડોલભરદ્વાજં દૃષ્ટ્વા તાન્યનેકાનિ ભિક્ષુશતસહસ્રાણિ પ્રત્યુપસ્થિતાનિ ।
અદ્રાક્ષીદ્ રાજા પિણ્ડોલભરદ્વાજં શ્વેતપલિતશિરસં પ્રલમ્બુભ્રૂલલાટં નિગૂઢાક્ષિતારકં પ્રત્યેકબુદ્ધાશ્રયં । દૃષ્ટ્વા ચ રાજા મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રુમઃ સર્વશરીરેણ સ્થવિરપિણ્ડોલભરદ્વાજસ્ય પાદયોઃ પતિતઃ । મુખતુણ્ડકેન ચ પાદાવનુપરિમાર્જ્યોત્થાય તૌ જાનુમણ્ડલૌ પૃથિવીતલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય કૃતાઞ્જલિઃ સ્થવિરપીણ્ડોલભરદ્વાજં નિરીક્ષમાણઃ પ્રરુદન્નુવાચ ।
યદા મયા શત્રુગણાન્ નિહત્ય પ્રાપ્તા સમુદ્રાભરણા સશૈલા ।
એકાતપત્રા પૃથિવી તદા મે પ્રીતીર્ન સા યા સ્થવિરં નિરીક્ષ્ય ॥
ત્વદ્દર્શનાદ્ ભવતિ દૃષ્ટો ઽદ્ય તથાગતઃ । કરુણાલાભાત્ ત્વદ્દર્શનાચ્ચ દ્વિગુણપ્રસાદો મમોત્પન્નઃ । અપિ ચ સ્થવિર દૃષ્ટસ્તે ત્રૈલોક્યનાથો ગુરુર્મે ભગવાન્ બુદ્ધ ઇતિ । તતઃ સ્થવિરપિણ્ડોલભરદ્વાજ ઉભાભ્યાં પાણિભ્યાં ભ્રુવમુન્નામ્ય રાજાનમશોકં નિરીક્ષમાણ ઉવાચ ।
દૃષ્ટો મયા હ્યસકૃદપ્રતિમો મહર્ષિઃ । સન્તપ્તકાઞ્ચનસમોપમતુલ્યતેજઃ ।
દ્વાત્રિંશલક્ષણધરઃ શરદિન્દુવક્ત્રો બ્રાહ્મસ્વરાધિકરણો હ્યરણાવિહારી ॥
રાજાહ । સ્થવિર કુત્ર તે ભગવાન્ દૃષ્ટઃ કથં ચેતિ । સ્થવિર ઉવાચ । યદા મહારાજ ભગવાન્ વિજિતમારપરિવારઃ પઞ્ચભિરર્હચ્છતૈઃ સાર્ધં પ્રથમતો રાજગૃહે વર્ષામુષિતો ઽહં તત્કાલં તત્રૈવાસમ્ । મયા સ દક્ષિણીયઃ સમ્યગ્ દૃષ્ટ ઇતિ । આહ ચ ।
વીતરાગૈઃ પરિવૃતો વીતરાગો મહામુનિઃ ।
યદા રાજગૃહે વર્ષા ઉષિતઃ સ તથાગતઃ ॥
તત્કાલમાસં તત્રાહં સુબુદ્ધસ્ય તદન્તિકે ।
યથ પશ્યસિ માં સાક્ષાદેવં દૃષ્ટો મયા મુનિઃ ॥
યદાપિ મહારાજ ભગવતા શ્રાવસ્ત્યાં તીર્થ્યાન્ વિજયાર્થં મહાપ્રાતિહાર્ય કૃતં બુદ્ધાવતંસકં યાવદકનિષ્ઠભવનં નિર્મિતં મહત્ તત્કાલં તત્રૈવાહમાસમ્ । મયા તદ્ બુદ્ધવિક્રીડિતં દુષ્તમિતિ ।
આહ ચ ।
તીર્થ્યા યદા ભગવતા કુપથપ્રયાતા ઋદ્ધિપ્રભાવવિધિના ખલુ નિર્ગૃહીતાઃ ।
વિક્રીડીતં દશબલસ્ય તદા હ્યુદારં દૃષ્ટં મયા તુ નૃપ હર્ષકરં પ્રજાનાં ॥
યદાપિ મહારાજ ભગવતા દેવેષુ ત્રયસ્ત્રિંશેષુ વર્ષા ઉષિત્વા માતુર્જનયિત્ર્યા ધર્મં દેશયિત્વા દેવગણપરિવૃતઃ સાંકાશ્યે નગરે ઽવતીર્ણો ઽહં તત્કાલં તત્રૈવાસમ્ । મયા સા દેવમનુષ્યસંપદા દૃષ્ટા ઉત્પલવર્ણયા ચ નિર્મિતા ચક્રવર્તિસંપદા ઇતિ ।
યદાવતીર્ણો વદતાં વરિષ્ઠો વર્ષામુષિત્વા ખલુ દેવલોકે ।
તત્રાપ્યહં સન્નિહિતો બભૂવ દૃષ્ટો મયાસૌ મુનિરગ્રસત્ત્વઃ ॥