આનન્દસાગરસ્તવઃ · અધ્યાય 1

॥ આનન્દસાગરસ્તવઃ ॥
વિજ્ઞાપનાર્હવિરલાવસરાનવાપ્ત્યા
મન્દોદ્યમે મયિ દવીયસિ વિશ્વમાતુઃ ।
અવ્યાજભૂતકરુણાપવનાપવિદ્ધા-
ન્યન્તઃ સ્મરામ્યહમપાઙ્ગતરઙ્ગિતાનિ

આવેદ્યતામવિદિતં કિમથાપ્યનુક્તં
વક્તવ્યમાન્તરરુજોપશમાય નાલમ્ ।
ઇત્યર્થ્યસે કિમપિ તચ્છ્રવણે નિધાતું
માતઃ પ્રસીદ મલયધ્વજપાણ્ડ્યકન્યે

આક્રન્દિતં રુદિતમાહતમાનને વા
કસ્યાર્દ્રમસ્તુ હૃદયં કિમતઃ ફલં વા ।
યસ્યા મનો દ્રવતિ યા જગતાં સ્વતન્ત્રા
તસ્યાસ્તવામ્બ પુરતઃ કથયામિ ખેદમ્

પર્યાકુલે મનસિ વાચિ પરિસ્ખલન્ત્યાં
આવર્તગર્ત ઇવ ચક્ષિષિ ઘૂર્ણમાને ।
કસ્તેઽભિદાસ્યતિ શિવે મમતામવસ્થાં
કાલે દયસ્વ કથયામિ તવાધુનૈવ

ભક્તિં કરોતુ નિતરાં સુરજાતિમાત્રે
ગ્રામીણજન્તુરિવ પૌરજનેષુ લોકઃ ।
અન્યત્ર દેવિ ભવદીયપદારવિન્દા-
દાકૃષ્યમાણમપિ મે હૃદયં ન યાતિ

અઙ્ગીકુરુ ત્વમવધીરય વા વયં તુ
દાસાસ્તવેતિ વચસૈવ જયેમ લોકાન્ ।
એતાવતૈવ સુકરો નનુ વિશ્વમાતઃ
ઉદ્દણ્ડદણ્ડધરકિઙ્કરમૌલિભઙ્ગઃ

વેદાન્તવાક્યજનિતં વિમલં વિચારૈઃ
આસાદ્ય બોધમનુચિન્તનતોઽપરોક્ષમ્ ।
મુક્તિં વ્રજન્તિ મનુજા ઇતિ સૂક્તિમાદ્યા-
માલમ્બ્ય કસ્તરિતુમર્હતિ શૈલકન્યે

એકૈકવેદવિષયાઃ કતિ નામશાખા-
સ્તાસાં શિરાંસિ કતિ નામ પૃથગ્વિધાનિ ।
અર્થાવબોધવિધુરોઽક્ષરલાભ એવ
કેષાં નૃણાં કતિભિરસ્તુ શરીરબન્ધૈઃ

ન્યાયાઃ પરસ્પરવિભિન્નદિશઃ સહસ્ર-
મુચ્છાવચાનિ ચ ભવન્ત્યુપબૃંહણાનિ ।
એવં સ્થિતે ગિરિસુતે નિગમોપલાનાં
તાત્પર્યસારમવધારયિતું ક્ષમઃ કઃ

અસ્ત્વક્ષરગ્રહવિધિર્જનુષાં સહસ્રૈ-
રાપાતતો ભવતુ નામ તતોઽર્થબોધઃ ।
દુર્વાદિકલ્પિતવિકલ્પતરઙ્ગસાન્દ્રાન્
દુષ્પૂર્વપક્ષજલધીન્ કથમુત્તરેયઃ

બ્રહ્મેતિ શક્તિરિતિ બન્ધવિમોચનીતિ
માયામયીતિ મદનાન્તકવલ્લભેતિ ।
સપ્તાષ્ટશબ્દપરિવર્તનમાત્ર એવ
સામર્થ્યમાવહતિ શાસ્ત્રપરિશ્રમોઽયમ્

તસ્યૈ પ્રસીદસિ ગિરીન્દ્રસુતે ય ઇત્થં
સમ્પાદયેત શનકૈરપરોક્ષબોધમ્ ।
યસ્મૈ પ્રસીદસિ સ ચ ક્ષમતેઽવબોદ્ધુ-
મિત્થં પરસ્પરસમાશ્રયમેતદાસ્તે

આકર્ણય ત્વમિમમભ્યુપગમ્ય વાદં
જાનાતુ કોઽપિ યદિ વા હૃદયં શ્રુતીનામ્ ।
તસ્યાપ્યસઙ્ખ્યભવબન્ધશતાર્જિતોઽયં
દ્વૈતભ્રમો ગલતુ જન્મશતૈઃ કિયદ્ભિઃ

કાલે મહત્યનવધાવપતન્ક્વદાપિ
ક્વાપ્યન્તિમે જનુષિ કોઽપિ ગતિં લભેત ।
ઇત્થં સમર્થનવિધિઃ પરમાગમાનાં
પર્યાયસૂક્તિવિધયા નયનં નઞર્થે

એકાપવર્ગસમયે જગતોઽપવર્ગઃ
સર્વાપવર્ગસમયે પુનરસ્તશઙ્કઃ ।
ઈદૃગ્વિધં કમપિ પક્ષમિહાવલમ્બ્ય
સ્થાતું સુખં ક્ષમમનેવ પથા પ્રવૃત્તૈઃ

અભ્યસ્ય વેદમવધાર્ય ચ પૂર્વતન્ત્ર-
માલક્ષ્ય શિષ્ટચરિતાનિ પૃથગ્વિધાનિ ।
અધ્યાપનાદિભિરવાપ્ય ધનં ચ ભૂરિ
શર્માણિ માતરલસાઃ કથમાચરેયુઃ

આયસ્ય તાવદપિ કર્મ કરોતુ કશ્ચિ-
ત્તેનાપિ માતરધિકં કિમિવાનુભાવ્યમ્ ।
અસ્તે સુખં ય ઇહ ભારતવર્ષસીમ-
ન્યાસ્તે સ કિઞ્ચિદિત ઉત્તરતોઽપસૃત્ય

કર્મ ત્યજેમ યદિ નૂનમધઃ પતેમ
યદ્યાચરેમ ન કદાપિ ભવં તરેમ ।
કર્મ ત્યજેદિતિ ચરેદિતિ ચ પ્રવૃત્તાઃ
ભાવેન કેન નિગમા ઇતિ ન પ્રતીમઃ

કર્મણ્યકર્મવિધિરેષ યદાચરન્તિ
કર્માણિ તત્તદનુબન્ધજિહાસયેતિ ।
સત્યં તથાપ્યભિનવો ભવિતા ન બન્ધઃ
પ્રાચીનબન્ધહરણે ક ઇવાભ્યુપાયઃ

પ્રારબ્ધકર્મ કિયદારભતે કિયદ્વા
પ્રારપ્સ્યતે કિયદિદં ક ઇવાવધત્તામ્ ।
કાલઃ કિયાનિવ મયા પ્રતિપાલનીયો
યસ્ય ક્ષણાર્ધમપિ કલ્પશતત્વમેતિ

પુંસઃ ક્ષણાર્ધમપિ સંસરણાક્ષમસ્ય
સાઙ્ખ્યાદયઃ સરણયો ન વિશન્તિ કર્ણમ્ ।
સઙ્ખ્યાય ગાઙ્ગસિકતાઃ સકલાશ્ચ સૂક્ષ્મા
ભુઙ્ક્ષ્વેતિ વાગિવ મહાક્ષુધયાર્દિતસ્ય

ભક્તિસ્તુ કા યદિ ભવેદ્રતિભાવભેદ-
સ્તત્કેવલાન્વયિતયા વિફલૈવ ભક્તિઃ ।
પ્રીતિસ્ત્વયિ ત્રિજગદાત્મનિ કસ્ય નાસ્તિ
સ્વાત્મદ્રુહો ન ખલુ સન્તિ જનાસ્ત્રિલોક્યામ્

આત્મા સમસ્તજગતાં ભવતીતિ સમ્ય-
ગ્વિજ્ઞાય યદ્વિતનુતે ત્વયિ ભાવબન્ધમ્ ।
સા ભક્તિરિત્યભિમતં યદિ સિદ્ધમિષ્ટં
વ્યર્થં વિશેષ્યમલમસ્તુ વિશેષણં નઃ

સ્વાત્મેતરત્વમવધાર્ય પરત્વબુદ્ધ્યા
યત્પ્રીયતે ગુરુજનેષ્વિવ સૈવ ભક્તિઃ ।
સ્યાદેતદેવમિયમેવ તુ મે જિહાસ્યા
દ્વૈતભ્રમાત્કિમધિકં ભવબન્ધમૂલમ્

સેવૈવ ભક્તિરિતિ કર્મપથપ્રવેશઃ
સેવ્યપ્રસાદફલકા કિલ કર્મસેવા ।
ધ્યાનપ્રવાહ ઇતિ ચેચ્છ્રવણાત્ તૃતીયઃ
પ્રાગેવ માતરયમાકલિતોઽભ્યુપાયઃ

અત્રૈવ દાસ્યસિ વિમુક્તિમથાપિ યાચે
માતઃ શરીરપતનં મણિકર્ણિકાયામ્ ।
અસ્તુ સ્વકૃત્યમનુકમ્પનમીશ્વરાણાં
દાસસ્ય કર્મકરતૈવ તથા સ્વકૃત્યમ્

સદ્યો ભવેત્સુકૃતિનામુપદેશલાભઃ
પાપાત્મનાં બહુતિથે સમયે વ્યતીતે ।
ઇત્યાદિભિઃ કિલ પુરાણવચોભિરમ્બ
વારાણસીમપિ ન યાચિતુમુત્સુકોઽસ્મિ

આક્રાન્તમન્તરરિભિઃ મદમત્સરાદ્યૈઃ
ગાત્રં વલીપલિતરોગશતાનુવિદ્ધમ્ ।
દારૈઃ સુતૈશ્ચ ગૃહમાવૃતમુત્તમર્ણૈઃ
માતઃ કથં ભવતુ મે મનસઃ પ્રસાદઃ

ધન્યાઃ કતિ ત્રિભુવને પરમોપભાગ્યં
સંસારમેવ પરમેશ્વરિ ભાવયન્તઃ ।
આભાસરૂપમવબોધમિમં સમેત્ય
ક્લિશ્યે કિયત્કિયદહં ત્વમુના ભવેન

કા સંસ્કૃતિઃ કિમપચારનિબન્ધનેયં
કીદૃગ્વિધસ્ય તવ કિં ક્ષતમેતયેતિ ।
પ્રશ્ને તુ નાસ્મિ કુશલઃ પ્રતિવક્તુમેવ
ખેદસ્તુ મે જનનિ કોઽપ્યયમેવમાસ્તે

એવં ગતસ્ય મમ સામ્પ્રતમેતદર્હ-
મત્રેદમૌપયિકમિત્થમિદં ચ સાધ્યમ્ ।
અસ્મિન્પ્રમાણમિદમિત્યપિ બોદ્ધુમમ્બ
શક્તિર્ન મે ભુવનસાક્ષિણિ કિં કરોમિ

ન જ્ઞાયતે મમ હિતં નિતરામુપાયો
દીનોઽસ્મિ દેવિ સમયાચરણાક્ષમોઽસ્મિ ।
તત્ત્વામનન્યશરણઃ શરણં પ્રપદ્યે
મીનાક્ષિ વિશ્વજનનીં જનનીં મમૈવ

કિઞ્ચિન્મયા શ્રુતિષુ કિઞ્ચિદિવાગમેષુ
શાસ્ત્રેષુ કિઞ્ચિદુપદેશપથેષુ કિઞ્ચિત્ ।
આઘ્રાતમસ્તિ યદતો ભવતીં વરીતું
ગોપ્ત્રીતિ કાચિદુદપદ્યત બુદ્ધિરેષા

બ્રહ્મૈવમેવમહમેષ તદાપ્ત્યુપાય
ઇત્યાગમાર્થવિધુરાઃ પ્રથમે દયાર્હાઃ ।
ત્વદ્રક્ષકત્વગુણમાત્રવિદો દ્વિતીયા
ઇત્યર્થયે સદધિકાર નિરૂપણાય

માતા કરોષિ મમતાં મયિ યાવદીશ-
ત્તાવદ્યતે મમ તતઃ કિમિવાસ્તિ સાધ્યમ્ ।
મામિત્થમિત્થમુપયુઙ્ક્ષ્વ ન વિસ્મરેતિ
કિં સ્વામિનં ત્વરયતે ક્વચન સ્વભૃત્યઃ

ત્યાજ્યં ત્યજાનિ વિહિતં ચ સમાચરાણિ
નિત્યેષુ શક્તિમનુરુધ્ય હુ વર્તિતવ્યમ્ ।
તદ્બુદ્ધિશક્તિમનુરુદ્ધ્ય ન કાર્યશક્તિ-
મિત્યેતદેવ તુ શિવે વિનિવેદયામિ

આત્મૈવ ભાર ઇતિ તં ત્વયિ યો નિધત્તે
સોઽઙ્ગાનિ કાનિ કલયત્વલસઃ પ્રપત્તેઃ ।
વિશ્વસ્ય સાક્ષિણિ વિલક્ષણલક્ષણા યા
વિસ્રમ્ભસમ્પદિયમેવ સમસ્તમઙ્ગમ્

ત્વત્પ્રેરણેન મિષતઃ શ્વસતોઽપિ માતઃ
પ્રામાદિકેઽપિ સતિ કર્મણિ મે ન દોષઃ ।
માત્રૈવ દત્તમશનં ગ્રસતઃ સુતસ્ય
કો નામ વક્ષ્યતિ શિશોરતિભુક્તિદોષમ્

મુક્તિં નિષાધયિષતાં નિજયૈવ બુદ્ધ્યા
પ્રારબ્ધકર્મ ભવતુ પ્રતિબન્ધહેતુઃ ।
ત્વામેવ સાધનતયાપિ સમાશ્રિતાનાં
તુલ્યં તદમ્બ યદિ કસ્તવ વીરવાદઃ

પ્રારબ્ધકર્મ ગિરિજે ભવદાશ્રિતાના-
મન્યત્ર સંક્રમય નાશય વા સમૂલમ્ ।
મર્ત્યાશ્ચ ખલ્વપિ વિષં વપુષિ પ્રસક્તં
સંક્રામયન્તિ પરતોઽપિ ચ નાશયન્તિ

ત્વદ્દર્શનશ્રવણચિન્તનવન્દનાદિ-
ષ્વક્ષાણિ દેવિ વિનિયુજ્ય યથાધિકારમ્ ।
રક્ષેત્યસઙ્ખ્યભવસમ્ભૃતયૈવ મૈત્ર્યા
રુન્ધ્યાં યદિ સ્થિરમમૂન્યધુનૈવ ન સ્યુઃ

ત્રાતવ્ય એષ ઇતિ ચેત્કરુણા મયિ સ્યા-
ત્ત્રાયસ્વ કિં સુકૃતદુષ્કૃતચિન્તયા મે ।
કર્તું જગત્તિરયિતું ચ વિશૃંખલાયાઃ
કર્માનુરોધ ઇતિ કં પ્રતિ વઞ્ચનેયમ્

ત્વય્યર્પિતં પ્રથમમપ્પયયજ્વનૈવ
સ્વાત્માર્પણં વિદધતા સ્વકુલં સમસ્તમ્ ।
કા ત્વં મહેશિ કુલદાસમુપેક્ષિતું માં
કો વાનુપાસિતુમહં કુલદેવતાં ત્વામ્

મૌઢ્યાદહં શરણયામિ સુરાન્તરં ચે-
ત્કિં તાવતા સ્વમપિ તસ્ય ભવામિ માતઃ ।
અજ્ઞાનતઃ પરગૃહં પ્રવિશન્પરસ્ય
સ્વત્વં પ્રયાસ્યતિ પશુઃ કિમુ રાજકીયઃ

આધાય મૂર્ધનિ વૃથૈવ ભરં મહાન્તં
મૂર્ખા નિમજ્જથ કથં ભવસાગરેઽસ્મિન્ ।
વિન્યસ્ય ભારમખિલં પદયોર્જનન્યા
વિસ્રબ્ધમુત્તરત પલ્વલતુલ્યમેનમ્

ક્વેદં પતિષ્યતિ વપુઃ ક્વ તતો નુ ગમ્યં
કો દણ્ડયિષ્યતિ કિયંતમનેહસં વા ।
કિં તસ્ય સન્તરણસાધનમિત્યનન્તા
ચિન્તા સ્થિતા ત્વયિ શનૈરવતારિતા સા

જ્ઞાનં વિશેયમુત તેન વિનોદ્ધરેયં
પ્રારબ્ધમપ્યપલપેયમુતાનુરુંધ્યામ્ ।
ઇત્થં સકૃત્પ્રપદનૈકવશંવદાયા
માતુર્મયિ પ્રવવૃતે મહતીહ ચિન્તા

એતજ્જડાજડવિવેચનમેતદેવ
ક્ષિત્યાદિતત્વપરિશોધનકૌશલં ચ ।
જ્ઞાનં ચ શૈવમિદમાગમકોટિલભ્યં
માતુર્યદઙ્ઘ્રિયુગલે નિહિતો મયાત્મા

ષટ્ત્રિંશદાવરણમધ્યજુષિ ત્વદઙ્ઘ્રૌ
હાલાસ્યનાથદયિતે નિહિતો મયાત્મા ।
ભૂભુતલત્રિદિવવર્તિષુ કઃ ક્ષમેત
તચ્ચક્ષુશાદિ નિભૃતેન નિરીક્ષિતું મામ્

બન્ધં હરિષ્યસિ સુખં વિતરિષ્યસીતિ
નિશ્ચપ્રચં નિખિલમમ્બ તદાસ્ત એવ ।
સમ્પ્રત્યહં ત્વયિ નિધાય ભરં સમસ્તં
યાનિર્વૃણોમિકિમિતોઽપિ મમાપવર્ગે

કાશ્યાં નિપાતય વપુઃ શ્વપચાલયે વા
સ્વર્ગં નય ત્વમપવર્ગમધોગતિં વા ।
અદ્યૈવ વા કુરુ દયાં પુનરાયતૌ વા
કઃ સમ્ભ્રમો મમ ધને ધનિનઃ પ્રમાણમ્

નાહં સહે તવ કથાશ્રવણાન્તરાયં
નાહં સહે તવ પદાર્ચનવિચ્યુતિં વા ।
મોક્ષં દિશૈતદવિરુદ્ધમિદં ન ચેત્યા-
ન્નૈવાસ્તુ માતરપવર્ગમહોપસર્ગઃ

આચૂડમાચરણમમ્બ તવાનુવાર-
મન્તઃસ્મરન્ભુવનમઙ્ગલમઙ્ગમઙ્ગમ્ ।
આનન્દસાગરતરઙ્ગપરમ્પરાભિ-
રાન્દોલિતો ન ગણયામિ ગતાન્યહાનિ

પાષાણતોઽપિ કઠિને શિરસિ શ્રુતીનાં
પ્રાયઃ પરિક્રમવશાદિવ પાટલાભમ્ ।
અમ્બ સ્મરેયમમૃતાર્ણવમાથલબ્ધ-
હૈય્યઙ્ગવીનસુ કુમારમિદં પદં તે

યે નામ સન્તિ કતિચિદ્ગુરવિસ્ત્રિલોક્યાં
તેષામપિ સ્વયમુપેતવતા ગુરુત્વમ્ ।
પાદેન મૂર્ધ્નિ વિધૃતેન વયં તવામ્બ
સંસારસાગરમિમં સુખમુત્તરામઃ ॥ ૫૫ ।
સાધારણે સ્મરજયે નિતિલાક્ષિસાધ્યે
ભાગી શિવો ભજતુ નામ યશઃ સમગ્રમ્ ।
વામાઙ્ઘ્રિમાત્રકલિતે જનનિ ત્વદીયે
કા વા પ્રસક્તિરપિ કાલજયે પુરારેઃ

સ્યાત્કોમલં યદિ મનો મમ વિશ્વમાતઃ
તત્પાદયોર્મૃદુલયોસ્તવ પાદુકાઽસ્તુ ।
સ્યાત્કર્કશં યદિ કરગ્રહણે પુરારેઃ
અશ્માધિરોપણવિધૌ ભવતૂપયોગઃ

પ્રસ્નિગ્ધમુગ્ધરુચિપાદતલે ભવત્યા
લગ્નં દૃઢં યદિહ મે હૃદયારવિન્દમ્ ।
એષૈવ સાગ્રભુવનદ્વિશતીપતિત્વ-
સામ્રાજ્યસૂચનકરી તવ પદ્મરેખા

અપ્રાકૃતં મૃદુલતામવિચિન્ત્ય કિઞ્ચિ-
દાલમ્બિતાસિ પદયોઃ સુદૃઢં મયા યત્ ।
તન્મે ભવાર્ણવનિમજ્જનકાતરસ્ય
માતઃ ક્ષમસ્વ મધુરેશ્વરિ બાલકૃત્યમ્

યત્રાનમન્પશુપતિઃ પ્રણયાપરાધે
મન્દં કિલ સ્પૃશતિ ચન્દ્રકલાઞ્ચલેન ।
પુષ્પાર્ચનેઽપિ મૃદિતં પદયોર્યુગં ત-
ન્માતસ્તુદન્તિ ન કથં પરુષા ગિરો મે

અવ્યાજસુન્દરમનુત્તરમપ્રમેય-
મપ્રાકૃતં પરમમઙ્ગલમઙ્ઘ્રિપદ્મમ્ ।
સંદર્શયેદપિ સકૃદ્ભવતી દયાર્દ્રા
દ્રષ્ટાસ્મિ કેન તદહં તુ વિલોચનેન

દિવ્યા દૃશોઽપિ દિવિષદ્ગ્રહણોચિતાનિ
વસ્તૂનિ કામમવધારયિતું ક્ષમન્તે ।
ત્વન્માત્રવેદ્યવિભવે તવ રૂપધેયે
ત્વદ્ભાવ એવ શરણં પરિશેષિતો નઃ

અસ્મિન્મહત્યનવધૌ કિલ કાલચક્રે
ધન્યાસ્તુ યે કતિપયે શુકયોગિમુખ્યાઃ ।
લીનાસ્ત્વદઙ્ઘ્રિયુગલે પરિશુદ્ધસત્વાન્
તાનાત્મનસ્તવ નખાનવધારયામઃ

આ શૈશવાન્મમતયા કલિતસ્ત્વયાસા-
વાનૃણ્યમમ્બ તવ લબ્ધુમના મૃગાઙ્ગકઃ ।
સ્વાત્માનમેવ નિયતં બહુધા વિભજ્ય
ત્વત્પાદયોર્વિનિદધે નખરાપદેશાત્

નાન્તઃ પ્રવેશમયતે કિમપિ શ્રુતં મે
નાસ્તિક્યવાદશિલયા પ્રતિરુધ્યમાનમ્ ।
તત્પાતયામ્યહમિમાં મહતીમધસ્તા-
ત્પાદોદકેન કિયતા પરદેવતાયાઃ

સન્નાહિભિઃ યમભટૈઃ પરિવાર્યમાણે
મય્યર્ભકે કરુણયા સ્વયમાપતન્ત્યાઃ ।
આકર્ણયેયમપિ નામ વિરામકાલે
માતસ્તવાઙ્ઘ્રિમણિનૂપુરશિઞ્જિતાનિ

બ્રહ્મેશકેશવમુખૈર્બહુભિઃ કુમારૈઃ
પર્યાયતઃ પરિગૃહીતવિમુક્તદેશમ્ ।
ઉત્સઙ્ગમમ્બ તવ દાસ્યસિ મે કદા ત્વં
માતૃપ્રિયં કિલ જડં સુતમામનન્તિ

ઊરૌ શિરસ્તવ નિવેશ્ય દયાવિતીર્ણ-
સંવ્યાનપલ્લવસમીરવિનીતખેદમ્ ।
અત્રૈવ જન્મનિ વિભોઃ પરમોપદેશ-
માકર્ણયેયમપિ કિં મણિકર્ણિકાયામ્

કાઞ્ચીગુણગ્રથિતકાઞ્ચનચેલદૃશ્ય-
ચણ્ડાતકાંશુકવિભાપરભાગશોભિ ।
પર્યઙ્કમણ્ડલપરિષ્કરણં પુરારેઃ
ધ્યાયામિ તે વિપુલમમ્બ નિતમ્બબિમ્બમ્

ગર્ભે નિવેશ્ય ભુવનાનિ ચતુર્દશાપિ
સંરક્ષિતું કલિતનિશ્ચિતયા ભવત્યા ।
પ્રાકારમેવ રચિતં પરિતોઽપિ નૂન-
મૂહે સુવર્ણમયમેદુરપટ્ટબન્ધમ્

મુક્તાશ્ચ ખલ્વપિ યદિ ત્રિપુરે ભવત્યાઃ
સ્તન્યાશયા સ્તનતટં ન પરિત્યજન્તિ ।
અસ્માકમુદ્ભટભવજ્વરતાપિતાના-
માર્દ્રીભવન્ તુ વદનાનિ કુતો ન હેતોઃ

નષ્ટોપલબ્ધમધિગત્ય શિશું ચિરાન્માં
વાત્સલ્યવિદ્રુતહૃદઃ પરદેવતાયાઃ ।
ક્લિદ્યત્પયોધરવિનિઃસૃતદુગ્ધબિન્દુ-
નિષ્યન્દપઙ્ક્તિરિવ દીવ્યતિ હારયષ્ટિઃ

યત્તદ્ધનુર્જનમનોમયમૈક્ષવં તે
તસ્યાસ્તુ દેવિ હૃદયં મમ મૂલદેશઃ ।
ચાપાધિરોપણવિધૌ ચરણાઞ્ચલેન
સમ્ભાવ્યતે કિલ સમાક્રમણં કદાચિત્

આસ્થાય દારુણતરં કમપિ સ્વભાવ-
મત્યન્તદુષ્કૃતકૃતામપિ શિક્ષણાય ।
ગૃહ્ણાસિ સાયકપદે કુસુમાન્યમૂનિ
માતઃ સુતેષુ મહતી કિલ રૂક્ષતેયમ્

પાશં સૃણિં ચ કરયોસ્તવ ભાવયન્તઃ
સંસ્તમ્ભયન્તિ વશયન્તિ ચ સર્વલોકાન્ ।
ચાપં શરં ચ સકૃદમ્બ તવ સ્મરન્તો
ભૂપાલતાં દધતિ ભોગપથાવતીર્ણઃ

પાશાઙ્કુશૌ તવ કરે પરિચિન્ત્ય રાગ-
દ્વેષૌ જયન્તિ પરમાર્થવિદસ્તુ ધન્યાઃ ।
એકત્ર ચાપમિતરત્ર શરં ચ મત્વા
વ્યાવર્તયન્તિ હૃદયં વિષયાન્ધકૂપાત્

ઉત્ક્રાન્તમાન્તરમિદં શરણં જનાના-
મપ્યેતિ ચન્દ્રમિતિ હે શ્રુતયો વદન્તિ ।
આસ્તામિદં મમ તુ દેવિ મનોઽધુનૈવ
લીનં દૃઢં વદનચન્દ્રમસિ ત્વદીયે

વિદ્યાત્મનો જનનિ તાવકદન્તપઙ્ક્તેઃ
વૈમલ્યમીદૃગિતિ વર્ણયિતું ક્ષમઃ કઃ ।
તત્સમ્ભવા યદમલા વચસાં સવિત્રી
તન્મૂલકં કવિયશોઽપિ તતસ્તરાં યત્

સ્વચ્છાપિ તે વહતિ યત્કિલ દન્તપઙ્ક્તિઃ
સ્વચ્છન્દનિર્દલિતદાડિમબીજશોભામ્ ।
તન્મે રજોવ્યતિકરાધિકપાટલિમ્નિ
ચિત્તે પરં પરિચયાદિતિ ચિન્તયામિ

અર્ધં જિતત્રિપુરમમ્બ તવ સ્મિતં ચે-
દર્ધાન્તરેણ ચ તથા ભવિતવ્યમેવ ।
તચ્ચિન્તયે જનનિ કારણસૂક્ષ્મરૂપ-
સ્થૂલાત્મકત્રિપુરશાન્તિકૃતે સ્મિતં તે

મત્ક્લેશદર્શનપરિદ્રવદન્તરઙ્ગ-
હૈય્યઙ્ગવી નપરિવાહનિભં જનન્યાઃ ।
અન્તસ્તમોપહમનુસ્મરતાં જનાનાં
મન્દસ્મિતં ભુવનમઙ્ગલમસ્તુ ભૂત્યૈ

સાંસિદ્ધિકાનનસરોરુહદિવ્યગન્ધ-
સાન્દ્રીકૃતેન્દુશકલાકલિતાધિવાસમ્ ।
તામ્બૂલસારમખિલાગમબોધસારં
માતર્વિધેહિ મમ વક્ત્રકલાચિકાયામ્

નાસામણિસ્તવ શિવે ચિરસંસ્તવેન
પ્રત્યાહૃતે મનસિ ભાતિ તપોધનાનામ્ ।
અજ્ઞાનસન્તતિનિશાત્યયસૂચનાર્થં
આવિર્ભવન્ત્યસુરદેશિકતારકેવ

તામ્બૂલગર્ભપરિફુલ્લકપોલલક્ષ્ય-
તાટઙ્કમૌક્તિકમણિપ્રતિબિમ્બદમ્ભાત્ ।
અસ્તદ્વયવ્યતિકરામલસત્વમાદ્યં
વર્ણં બિભર્તિ જઠરે તવ વક્ત્રબિમ્બમ્

દત્તે શ્રિયં બહુવિધાં કુશલાનિ દત્તે
દત્તે પદં સુરપતેરપિ લીલયૈવ ।
ઈદૃગ્વિધામ્બ તવ દૃષ્ટિરિતોઽધિકા વા
નાદ્યાપિ કર્ણમતિવર્તિતુમીશ્વરીયમ્

પાશાણકૂટકઠિણે જનદુર્વિગાહે
વ્યર્થં મહત્યુપનિષદ્વિપિને પ્રવૃત્તા ।
સેવ્યેત કેન તવ લોચનચન્દ્રિકેય-
મેનાં નિપાતય સકૃન્મયિ તપ્યમાને

કામં શિવેન શમિતં પુનરુજ્જગાર
દૃષ્ટિસ્તવેતિ કિમિયં જનનિ સ્તુતિસ્તે ।
લીલાપ્રસૂતપુરુષાર્થચતુષ્ટયાયા-
સ્તસ્યાઃ પરં તુ સ ભવત્યવયુત્યવાદઃ

સોમો જગજ્જનયિતેતિ યદાહ વેદો
નેદં લતાપરમિતિ ભ્રમિતવ્યમાર્યૈઃ ।
યઃ શૈવવામતનુવર્તિભવદ્દૃગાત્મા
ચન્દ્રો જગત્સૃજતિ તત્પર એષ વાદઃ

સૂચ્યગ્રવદ્વસુમતીમણુવચ્ચ મેરું
દૃષ્ટિર્યદમ્બ તવ પશ્યતિ દાનશૌણ્ડા ।
દૃષ્ટાસ્ત્વયા વયમપીહ તતઃ સ્મરામો
વેશન્તમેવ ભવસાગરમુત્તરઙ્ગમ્

વાણીનિકેતનતયા ઘનસારગૌરાઃ
કલ્હારકેસરરુચઃ કમલાનુષઙ્ગાત્ ।
માતર્જયન્તિ શરણાગતલોકચેતો-
માલિન્યમાર્જનવશાદસિતાઃ કટાક્ષાઃ

આકર્ણમુલ્લસતિ માતરપાઙ્ગદેશે
કાલાઞ્જનેન ઘટિતા તવ ભાતિ રેખા ।
શૈવાલપઙ્ક્તિરિવસન્તતનિર્જિહાન-
કારુણ્યપૂરપદવીકલિતાનુબન્ધઃ

વિશ્વં સૃજતિ હન્તિ ચ યઃ કટાક્ષો
વિશ્વસ્યતાં કથમસૌ ચપલસ્વભાવઃ ।
એષોઽપિ યામનુસરલ્લભતે યશાંસિ
તામેવ વિશ્વસિમિ દેવિ તવાનુકમ્પામ્

અર્ધં કલઙ્કરહિતા કરુણૈવ શમ્ભો-
રર્ધં ગુણાસ્તદિતરે સકલાઃ સમેતાઃ ।
ઇત્યમ્બ સમ્પ્રતિ કિલ સ્ફુરિતં રહસ્યં
સમ્પશ્યતો મમ ભવન્મયમૈશમર્ધમ્

અમ્બ ભ્રુવોસ્તવ વિચેષ્ટિતમપ્રમત્તં
સમ્પશ્યતાં નિજનિજાર્થનિદેશહેતોઃ ।
તન્મૂલદેશનિહિતા નિભૃતા સુરાણાં
દૃષ્ટિઃ પ્રયાતિ મૃગનાભિવિશેષકત્વમ્

સારં કણં કણમઘર્મરુચાં સહસ્રા-
ત્સઙ્ગૃહ્ય નિર્મિતમિદં તવ વક્ત્રબિમ્બમ્ ।
તાવત્સુધાકરકલઙ્કકુલાનિ પશ્ચા-
દેકત્ર દેવિ નિહિતાનિ કચાપદેશાત્

વિન્યસ્તમિન્દ્રમણિકન્દલસુન્દરેષુ
કેશેષુ તે સ્ફટિકનિર્મલમિન્દુખણ્ડમ્ ।
આધારસઙ્ગતિવશાદસિતાયમાન-
મિન્દીવરચ્છદવતંસદશાં બિભર્તિ

ચિન્તામણિસ્ત્રિભુવનેશ્વરિ કૌસ્તુભશ્ચ
ખ્યાતૌ મણી તવ ગૃહાઙ્ગણકુટ્ટિમસ્થૌ ।
કિં રત્નમન્યદુપલભ્ય કિરીટકોટિં
વાચસ્પતિપ્રભૃતયસ્તવ વર્ણયન્તુ

પ્રાદુર્ભવત્તરણિબિમ્બશતારુણાનિ
પર્યાપ્તશીતકિરણાયુતશીતલાનિ ।
શૃઙ્ગારસારપરિવાહમયાનિ માત-
રઙ્ગાનિ કેઽપિ ચરમે જનુષિ સ્મરન્તિ

પ્રત્યુગ્રકુઙ્કુમરસાકલિતાઙ્ગરાગં
પ્રત્યઙ્ગદત્તમણિભૂષણજાલરમ્યમ્ ।
તામ્બૂલપૂરિતમુખં તરુણેન્દુચૂડં
સર્વારુણં કિમપિ વસ્તુ મમાવિરસ્તુ

અર્ધં સ્ત્રિયસ્ત્રિભુવને સચરાચરેઽસ્મિ-
ન્નર્ધં પુમાંસ ઇતિ દર્શયિતું ભવત્યા ।
સ્ત્રીપુંસલક્ષણમિદં વપુરાદૃતં ય-
ત્તેનાસિ દેવિ વિદિતા ત્રિજગચ્છરીરા

નિર્માસિ સંહરસિ નિર્વહસિ ત્રિલોકીં
વૃત્તાન્તમેતમપિ વેત્તિ ન વા મહેશઃ ।
તસ્યેશ્વરસ્ય ગિરિજે તવ સાહચર્યા-
જ્જાતઃ શ્રુતિષ્વપિ જગજ્જનકત્વવાદઃ

સત્તાસ્યખણ્ડસુખસંવિદસિ ત્રિલોકી-
સર્ગસ્થિતિપ્રતિહતિષ્વપિનિર્વ્યપેક્ષા ।
ત્વામન્તરેણ શિવ ઇત્યવશિષ્યતે કિ-
મર્ધં શિવસ્ય ભવતીત્યનભિજ્ઞવાદઃ

નાસ્મિન્રવિસ્તપતિ નાત્ર વિવાતિ વાતો
નાસ્ય પ્રવૃત્તિમપિ વેદ જગત્સમસ્તમ્ ।
અન્તઃપુરં તદિદમીદૃશમન્તકારે-
રસ્માદૃશાસ્તુ સુખમત્ર ચરન્તિ બાલાઃ

ત્વત્સન્નિધાનરહિતો મમ માસ્તુ દેશ-
સ્ત્વત્તત્ત્વબોધરહિતા મમ માસ્તુ વિદ્યા ।
ત્વત્પાદભક્તિરહિતો મમ માસ્તુ વંશ-
સ્ત્વચ્ચિન્તયા વિરહિતં મમ માસ્તુ ચાયુઃ

ત્વં દેવિ યાદૃગસિ તાદૃગસિ ત્વમીદૃ-
ગેવેતિ વક્તુમપિ બોદ્ધુમપિ ક્ષમઃ કઃ ।
મામેવ તાવદવિદન્નતિપામરોઽહં
માતઃ સ્તુતિં ત્વયિ સમર્પયિતું વિલજ્જે

કાચિત્કૃતા કૃતિરિતિ ત્વયિ સાઽર્પિતેતિ
કાપિ પ્રમોદકણિકા ન મમાંતરઙ્ગે ।
મૌઢ્યં મદીયમિહ યદ્વિદિતં મમૈવ
કિં ત્વમ્બ વિશ્વસિમિ દીનશરણ્યતાં તે

કાલાનપાસ્ય વિષુવાયનસઙ્ક્રમાદી-
નસ્તઙ્ગતે હિમકરે ચ દિવાકરે ચ ।
અમ્બ સ્મરેયમપિ તે ચરણારવિન્દ-
માનન્દલક્ષણમપાસ્તસમસ્તભેદમ્

ચતુરધ્યાયીરૂપં કલહંસવ્યઞ્જનં જગન્માતુઃ ।
અપરબ્રહ્મમયં વપુરન્તઃ શશિખણ્ડમણ્ડનમુપાસે

॥ ઇતિ શ્રી નીલકણ્ઠદીક્ષિતવિરચિતઃ
શ્રીઆનન્દસાગરસ્તવઃ સમ્પૂર્ણઃ ॥