અમૃતનાદોપનિષત્ · અધ્યાય 1

॥ અમૃતનાદોપનિષત્ ॥
ૐ સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ । તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
શાસ્ત્રાણ્યધીત્ય મેધાવી અભ્યસ્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
પરમં બ્રહ્મ વિજ્ઞાય ઉલ્કાવત્તાન્યથોત્સૃજેત્

ઓઙ્કારરથમારુહ્ય વિષ્ણું કૃત્વાથ સારથિમ્ ।
બ્રહ્મલોકપદાન્વેષી રુદ્રારાધનતત્પરઃ

તાવદ્રથેન ગન્તવ્યં યાવદ્રથપથિ સ્થિતઃ ।
સ્થિત્વા રથપથસ્થાનં રથમુત્સૃજ્ય ગચ્છતિ

માત્રાલિઙ્ગપદં ત્યક્ત્વા શબ્દવ્યઞ્જનવર્જિતમ્ ।
અસ્વરેણ મકારેણ પદં સૂક્ષ્મં ચ ગચ્છતિ

શબ્દાદિવિષયાઃ પઞ્ચ મનશ્ચૈવાતિચઞ્ચલમ્ ।
ચિન્તયેદાત્મનો રશ્મીન્પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે

પ્રત્યાહારસ્તથા ધ્યાનં પ્રાણાયામોઽથ ધારણા ।
તર્કશ્ચૈવ સમાધિશ્ચ ષડઙ્ગો યોગ ઉચ્યતે

યથા પર્વતધાતૂનાં દહ્યન્તે ધમનાન્મલાઃ ।
તથેન્દ્રિયકૃતા દોષા દહ્યન્તે પ્રાણધારણાત્

પ્રાણાયામૈર્દહેદ્દોષાન્ધારણાભિશ્ચ કિલ્બિષમ્ ।
પ્રત્યાહારેણ સંસર્ગાન્ ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ગુણાન્

કિલ્બિષં હિ ક્ષયં નીત્વા રુચિરં ચૈવ ચિન્તયેત્

રુચિરં રેચકં ચૈવ વાયોરાકર્ષણં તથા ।
પ્રાણાયામાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તા રેચપૂરકકુમ્ભકાઃ

સવ્યાહૃતિં સપ્રણવાં ગાયત્રીં શિરસા સહ ।
ત્રિઃ પઠેદાયતપ્રાણઃ પ્રાણાયામઃ સ ઉચ્યતે

ઉત્ક્ષિપ્ય વાયુમાકાશે શૂન્યં કૃત્વા નિરાત્મકમ્ ।
શૂન્યભાવે નિયુઞ્જીયાદ્રેચકસ્યેતિ લક્ષણમ્

વક્ત્રેણોત્પલનાલેન તોયમાકર્ષયેન્નરઃ ।
એવં વાયુર્ગ્રહીતવ્યઃ પૂરકસ્યેતિ લક્ષણમ્

નોચ્છ્વસેન્ન ચ નિશ્વસેત્ ગાત્રાણિ નૈવ ચાલયેત્ ।
એવં ભાવં નિયુઞ્જીયાત્ કુમ્ભકસ્યેતિ લક્ષણમ્

અન્ધવત્પશ્ય રૂપાણિ શબ્દં બધિરવત્ શૃણુ ।
કાષ્ઠવત્પશ્ય તે દેહં પ્રશાન્તસ્યેતિ લક્ષણમ્

મનઃ સઙ્કલ્પકં ધ્યાત્વા સંક્ષિપ્યાત્મનિ બુદ્ધિમાન્ ।
ધારયિત્વા તથાઽઽત્માનં ધારણા પરિકીર્તિતા

આગમસ્યાવિરોધેન ઊહનં તર્ક ઉચ્યતે ।
સમં મન્યેત યં લબ્ધ્વા સ સમાધિઃ પ્રકીર્તિતઃ

ભૂમૌ દર્ભાસને રમ્યે સર્વદોષવિવર્જિતે ।
કૃત્વા મનોમયીં રક્ષાં જપ્ત્વા વૈ રથમણ્ડલે

પદ્મકં સ્વસ્તિકં વાપિ ભદ્રાસનમથાપિ વા ।
બદ્ધ્વા યોગાસનં સમ્યગુત્તરાભિમુખઃ સ્થિતઃ

નાસિકાપુટમઙ્ગુલ્યા પિધાયૈકેન મારુતમ્ ।
આકૃષ્ય ધારયેદગ્નિં શબ્દમેવાભિચિન્તયેત્

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ ઓમિત્યેકેન રેચયેત્ ।
દિવ્યમન્ત્રેણ બહુધા કુર્યાદાત્મમલચ્યુતિમ્

પશ્ચાદ્ધ્યાયીત પૂર્વોક્તક્રમશો મન્ત્રવિદ્બુધઃ ।
સ્થૂલાતિસ્થૂલમાત્રાયં નાભેરૂર્ધ્વરુપક્રમઃ

તિર્યગૂર્ધ્વમધો દૃષ્ટિં વિહાય ચ મહામતિઃ ।
સ્થિરસ્થાયી વિનિષ્કમ્પઃ સદા યોગં સમભ્યસેત્

તાલમાત્રાવિનિષ્કમ્પો ધારણાયોજનં તથા ।
દ્વાદશમાત્રો યોગસ્તુ કાલતો નિયમઃ સ્મૃતઃ

અઘોષમવ્યઞ્જનમસ્વરં ચ અકણ્ઠતાલ્વોષ્ઠમનાસિકં ચ ।
અરેફજાતમુભયોષ્મવર્જિતં યદક્ષરં ન ક્ષરતે કદાચિત્

યેનાસૌ પશ્યતે માર્ગં પ્રાણસ્તેન હિ ગચ્છતિ ।
અતસ્તમભ્યસેન્નિત્યં સન્માર્ગગમનાય વૈ

હૃદ્દ્વારં વાયુદ્વારં ચ મૂર્ધદ્વારમતઃ પરમ્ ।
મોક્ષદ્વારં બિલં ચૈવ સુષિરં મણ્ડલં વિદુઃ

ભયં ક્રોધમથાલસ્યમતિસ્વપ્નાતિજાગરમ્ ।
અત્યાહરમનાહરં નિત્યં યોગી વિવર્જયેત્

અનેન વિધિના સમ્યગ્નિત્યમભ્યસતઃ ક્રમાત્ ।
સ્વયમુત્પદ્યતે જ્ઞાનં ત્રિભિર્માસૈર્ન સંશયઃ

ચતુર્ભિઃ પશ્યતે દેવાન્પઞ્ચભિસ્તુલ્યવિક્રમઃ ।
ઇચ્છયાપ્નોતિ કૈવલ્યં ષષ્ઠે માસિ ન સંશયઃ

પાર્થિવઃ પઞ્ચમાત્રસ્તુ ચતુર્માત્રસ્તુ વારુણઃ ।
આગ્નેયસ્તુ ત્રિમાત્રોઽસૌ વાયવ્યસ્તુ દ્વિમાત્રકઃ

એકમાત્રસ્તથાકાશો હ્યર્ધમાત્રં તુ ચિન્તયેત્ ।
સિદ્ધિં કૃત્વા તુ મનસા ચિન્તયેદાત્મનાત્મનિ

ત્રિંશત્સાર્ધાઙ્ગુલઃ પ્રાણો યત્ર પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
એષ પ્રાણ ઇતિ ખ્યાતો બાહ્યપ્રાણસ્ય ગોચરઃ

અશીતિશ્ચ શતં ચૈવ સહસ્રાણિ ત્રયોદશ ।
લક્ષશ્ચૈકોનનિઃશ્વાસ અહોરાત્રપ્રમાણતઃ

પ્રાણ આદ્યો હૃદિસ્થાને અપાનસ્તુ પુનર્ગુદે ।
સમાનો નાભિદેશે તુ ઉદાનઃ કણ્ઠમાશ્રિતઃ

વ્યાનઃ સર્વેષુ ચાઙ્ગેષુ સદા વ્યાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
અથ વર્ણાસ્તુ પઞ્ચાનાં પ્રાણાદીનામનુક્રમાત્

રક્તવર્ણો મણિપ્રખ્યઃ પ્રાણવાયુઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અપાનસ્તસ્ય મધ્યે તુ ઇન્દ્રગોપસમપ્રભઃ

સમાનસ્તુ દ્વયોર્મધ્યે ગોક્ષીરધવલપ્રભઃ ।
આપાણ્ડુર ઉદાનશ્ચ વ્યાનો હ્યર્ચિસ્સમપ્રભઃ

યસ્યેદં મણ્ડલં ભિત્વા મારુતો યાતિ મૂર્ધનિ ।
યત્ર તત્ર મ્રિયેદ્વાપિ ન સ ભૂયોઽબિજાયતે ।
ન સ ભૂયોઽભિજાયત ઇત્યુપનિષત્

ૐ સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ । તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ અમૃતનાદોપનિષત્સમાપ્તા ॥