આલમ્બનપરીક્ષા (ટીકા સહિત) · ભાગ 12

આલમ્બનપરીક્ષાવૃત્તિઃ (આપ્વ્)
આચાર્યદિઙ્નાગકૃતા
નમઃ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ
યે ચક્ષુરાદિજ્ઞાનસ્યાલમ્બનં બાહ્યાર્થો ઽસ્તીતીચ્છન્તિ । નનુ તે કલ્પયન્તિ પરમાણુન્; તત્કારણાત્વાત્[જ્ઞાનસ્ય] । સંઘાતં વા તદાભજ્ઞાનસ્ય જાયમાનત્વાત્ । તત્ર તાવત્
યદ્યપીન્દ્રિયવિજ્ઞપ્તેર્ગ્રાહ્યાંશઃ(=અણવઃ) કારણં ભવેત્ ।
અતદાભતયા તસ્યા નાક્ષવદ્વિષયઃ સ તુ(અણવઃ) ॥ આ
વિષય ઇતિ । જ્ઞાનેન સ્વરૂપ મેવ નિર્ધાર્યતે । તદાકારતયા જાયમાનત્વાત્ । યદ્યપ્યણવઃ તત્કારણમ્ । તથાપિ ન તાદૃશાઃ અક્ષવત્ । એવઞ્ચ નાણવસ્તાવદાલમ્બનમ્ । સંઘાતસ્તુ તદાભત્વે ઽપિ[જ્ઞાનમ્ય નાલમ્બનમ્ । યતઃ]
યદાભાસા ન તસ્માત્સા
યો ઽર્થઃ સ્વાવભાસિવિજ્ઞપ્તિમુત્પાદયતિ સહ્યાલમ્બનં યુજ્યતે । યતઃ સ એવ હ્યુત્પત્તિપ્રત્યય ઉચ્યતે । સંઘાતસ્તુ નૈવમ્ ।
દ્રવ્યાભાવાદ્ દ્વિચન્દ્રવત્ ।
ઇન્દ્રિયવૈકલ્યાત્ દ્વિચન્દ્રદર્શનસ્ય તદાભત્વે ઽપિ ન તસ્ય વિષયો ઽસ્તિ । તદ્વત્ સંઘાતઃ દ્રવ્યતો ઽસત્ત્વેન અકારણાત્વાત્ નાલમ્બનમ્ ।
એવં બાહ્યદૂયઞ્ચૈવ ન યુક્તં મતિગોચરઃ ॥ આ
અણુઃ કલાપશ્ચેતિ બાહ્યો ઽર્થઃ નાલમ્બનમ્, એકાઙ્ગવૈકલ્યાત્ ॥ તત્ર સાધનં સઞ્ચિતાકારમિચ્છન્તિ કિલ કેચન ।
સર્વો ઽર્થો બહ્વાકારઃ અતઃ તત્ર કેનચિદાકારેણ પ્રત્યક્ષ ઇપ્યતે ।
પરમાણુષ્વપ્યસ્તિ સઞ્ચિતાભજ્ઞાનોત્પત્તિકારણભાવઃ ।
અણ્વાકારો ન વિજ્ઞપ્તેરર્થઃ કઠિનતાદિવત્ ॥ આ
યથા કઠિનતાદિ વિદ્યમાનમપિ ન ચાક્ષુષબુદ્ધિવિષયઃ । એવમનુત્વમપિ ॥
ભવેદ્ધટશરાવાદેસ્તથા સતિ સમા મતિઃ ।
ઘટશરાવાદિપરમાણુષુ બહુષ્વપિ ન કો ઽપિ વિશેષો ઽસ્તિ ।
આકારભેદાદ્ભેદશ્ચેત
યદિ મન્યસે ગ્રીવાદ્યાકારઃ વિશેષક્રિયા યેન બુદ્ધેર્વિશેષણમુપાધિર્ભવેત્ । ઇતિ । અયમુપાધિર્ધટાદાવસ્તિ ।
નાસ્તિ તુ દ્રવ્યસત્યણૌ ॥ આ
પ્રમાણભેદાભાવાત્ સઃ
પરમાણુષુ દ્રવ્યાન્તરેષ્વપિ પારિમણ્ડલ્યે ભેદો નાસ્તિ ।
અદ્રવ્યે ઽસ્તિ તતઃ સ હિ ।
આકારભેદઃ સંવૃતિસત્સ્વેવાસ્તિ ન તુ પરમાણુષુ । ઘટાદયશ્ચ સંવૃતિસન્ત એવ ॥
અણુનાં પરિહારે હિ તદાભજ્ઞાનવિપ્લવાત્ ॥ આ
દ્રવ્યસત્સુ અપનીતસમ્બન્ધિષ્વપિ[નીલ-] વર્ણાદિવત્ સ્વબુદ્ધિર્ન ત્યજ્યતે । તથા સતિ ઇન્દ્રિયબુદ્ધીનાં વિષયો બહિર્નાસ્તીત્યુપપદ્યતે ॥
યદન્તર્હેયરૂપં તુ બહિર્વદવભાસતે ।
સો ઽર્થઃ
વાહ્યાર્થે ઽવિદ્યમાને અન્તસ્સદેવ વહિર્વદવભાસનમાલમ્બનપ્રત્યયઃ ।
વિજ્ઞાનરૂપત્વાત્તત્પ્રત્યયતયાપિ ચ ॥ આ
અન્તર્વિજ્ઞાન મર્થતયાવભાસતે તતો ઉત્પદ્યતે ચેતિ ધર્મતાદ્વયવિશિષ્ટમિત્યતઃ અન્તસ્સદેવાલમ્બનપ્રત્યયઃ ॥
યદિ તાવદેવમવભાસ એવ વેદ્યતે । કથં તદેકદેશઃ સહજાતઃ પ્રત્યયઃ ।
એકાંશઃ પ્રત્યયો ઽવીતાત્,
સહભૂતો ઽપિ અવ્યભિચારાત્ અન્યજાતસ્ય પ્રત્યયો ભવતી ॥ નૈયાયિકાસ્તુ એવમાહુઃ । ક્રમેણ જાયમાનયોર્હેતુહેતુમતોઃ ભવાભાવતદ્વત્તા લક્ષણ મિતિ ॥ અથવા
શક્ત્યર્પણાત્ ક્રમેણ [વા] ।
ક્રમેણાપિ સો ઽર્થાવભાસઃ સ્વાનુરૂપકાર્યોત્પત્તયે શક્તિં વિજ્ઞાનધારાં કરોતીત્યવિરોધઃ ॥ યદિ તર્હિ સ્વરૂપમેવાલમ્બનપ્રત્યયઃ । કથં તત્[રૂપં] ચક્ષુશ્ચોપાદાય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ॥ [ઇતિ] ।
સહકારિવશાદ્યદ્ધિ શક્તિરૂપં [તત્] ઇન્દ્રિયમ્ ॥ આ
ઇન્દ્રિયં સ્વકાર્યાત્ શક્તિરૂપમેવાનુમીયતે ન તુ ભૌતિકમ્ ।

સા ચાવિરુદ્ધા વિજ્ઞપ્તેઃ
શક્તિસ્તુ વિજ્ઞાને વાસ્તુ । અનિર્દેશ્યે સ્વસ્ય રૂપે વાસ્તુ કાર્યોત્પત્તૌ ન વિશેષઃ ।
એવં વિષયરૂપકમ્ ।
પ્રવર્તેતે ઽનાદિકાલં શક્તિશ્ચાન્યોન્યહેતુકે ॥ આ
ચક્ષુરાખ્યાં શક્તિમન્તઃ રૂપઞ્ચોપાદાય વિજ્ઞાનમર્થાવભાસિ આલમ્બનાદવિભક્તમુત્પદ્યતે । ઇદં દ્વયમપિ અનાદિકાલમન્યોન્યહેતુકમ્ । કદાચિત્ વિજ્ઞાનસ્ય શક્તિપરિપાકાત્ વિષયાકારતા ભવતિ । કદાચિચ્ચ તદાકારશક્તિઃ । વિજ્ઞાનં સા ચ ઉભયમન્યત્વેનાનન્યત્વેન ચ યથેષ્ટમુચ્યતામ્ । એવમન્તરાલમ્બનં ધર્મતાદ્વયવિશિષ્ટત્વાત્ વિષયતયા ઉપપદ્યતે ॥
ઇત્યાચાર્યદિઙ્નાગકૃતા આલમ્બનપરીક્ષાવૃત્તિઃ સમાપ્તા