અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 49
કીર્તિમાલ્યુપાખ્યાનવર્ણનં નામ પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
વક્ષ્યમાણાર્થસૂચનમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
ઇદં તુ શૃણુ દેવર્ષે કીર્તિમાલી વિતાનતઃ ।
અજયત્ ત્રિદિવં પૂર્વં યેનૈવ વિધિના બલી ॥ ૫૦-
ભદ્રશૃઙ્ગનામ્ના રાજ્ઞા ભૂમણ્ડલસ્ય પરિપાલનમ્
ભદ્રશૃઙ્ગ ઇતિ ખ્યાતો રાજા પરમધાર્મિકઃ ।
આસીદુદારચરિતો વિશાલાખ્યે પુરે પુરા ॥ ૫૦-
તસ્ય સ્વપુરવત્ પૃથ્વીં સપ્તદ્વીપવતીમપિ ।
શાસતઃ શક્રકલ્પસ્ય શરદામયુતં ગતમ્ ॥ ૫૦-
તત્પુત્રસ્ય કીર્તિમાલિનો ગુણવર્ણનમ્
તસ્ય દીર્ઘાયુષઃ પુત્રઃ કીર્તિમાલી મદોદ્ધતઃ ।
શૂરઃ કમલપત્રાક્ષઃ કન્દર્પ ઇવ રૂપવાન્ ॥ ૫૦-
પ્. ૪૮૩) બલવાનપ્રતિદ્વન્દ્વઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
વિનયજ્ઞો મહોદારઃ પ્રતાપી સત્યસંગરઃ ॥ ૫૦-
સમરેષ્વપરાવર્તી ગમ્ભીરો ધનદર્પિતઃ ।
મેઘગમ્ભીરનિર્હ્રાદી જિગીષુઃ શત્રુતાપનઃ ॥ ૫૦-
મત્તદ્વિપ ઇવ સ્વૈરં ચચાર જગતીમિમામ્ ।
પિતુરનન્તરં તેનાપિ ધર્મતો રાજ્યસ્ય પાલનમ્
તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય પિતા મૃત્યુમુપાગતઃ ॥ ૫૦-
પિતર્યુપરતે શ્રીમાઞ્છશાસ પિતૃવદ્ ભુવમ્ ।
જગત્યાઃ સર્વવૃત્તાન્તં ચારૈઃ કૈશ્ચિદ્વિવેદ સઃ ॥ ૫૦-
સ્વપુરે સ્વયમઙ્ગેષુ ચરિતં વેદ સપ્તસુ ।
કદાચિત્ નિશીથે ગૂઢં સંચરતસ્તસ્ય પુરાદ્ બહિર્વિપ્રદર્શનમ્
એકાકી ચૈકદા ધન્વી નૃપઃ સ્વૈરકથા નૃણામ્ ॥ ૫૦-
શ્રોતું નિશીથે નિર્ગત્ય સર્વતો વ્યચરત્ પુરમ્ ।
આપણેષુ ચ રથ્યાસુ ચત્વરેષુ ગૃહેષુ ચ ॥ ૫૦-
સર્વદ્વારેષુ વપ્રેષુ સરસીષુ વનેષુ ચ ।
ઉપકાર્યાસુ ચૈત્યેષુ દેવતાયતનેષુ ચ ॥ ૫૦-
શસ્ત્રશાલાસુ તીર્થેષુ વનેષૂદ્યાનભૂમિષુ ।
સંચરન્ વિપ્રમાસીનં શમીમૂલે પુરાદ્ બહિઃ ॥ ૫૦-
પ્. ૪૮૪) દદર્શ રાજા નિર્ભીકો જ્વલન્તમિવ પાવકમ્ ।
પ્રસાધિતતનું શાન્તં સાક્ષાત્કૃતસુદર્શનમ્ ॥ ૫૦-
સંપ્રાપ્તસર્વકામં તં યોગારૂઢમકલ્મષમ્ ।
પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા પપ્રચ્છેદં મહીપતિઃ ॥ ૫૦-
તદ્વૃત્તાન્તજિજ્ઞાસોઃ રાજ્ઞસ્તં પ્રતિ પ્રશ્નઃ
કસ્ત્વં કિમર્થમધુના વૃક્ષમૂલમુપાશ્રિતઃ ।
કસ્માદુપાગતઃ સર્વમાચક્ષ્વાનઘ પૃચ્છતે ॥ ૫૦-
યોગારૂઢસ્ય તસ્ય રાજપ્રશ્નમજાનતો મૌનીભાવઃ
એવમુક્તોઽપિ યોગસ્થો ન વેદૈતદુદીરિતમ્ ।
તથા પુનઃ પુનશ્ચોક્તો રાજાનં નાભ્યભાષત ॥ ૫૦-
બલાદ્ ગ્રહીતુમુદ્યુક્તસ્ય રાજ્ઞો વિપ્રપ્રભાવાત્ સ્તમ્ભીભાવઃ
બલાદ્ ગ્રહીતુમારેભે બ્રાહ્મણં કુપિતો નૃપઃ ।
તતસ્તસ્ય પ્રભાવેણ સ્તબ્ધચેષ્ટોઽભવત્ તદા ॥ ૫૦-
વિસ્મિતેન રાજ્ઞા સ્તુતિભિર્વિપ્રસ્ય પ્રસાદનમ્
સ્તબ્ધમાત્માનમાલક્ષ્ય વિસ્મયં પરમં યયૌ ।
સ્તુતિભિસ્તોષયામાસ તં પ્રણમ્ય તતસ્તતઃ ॥ ૫૦-
પ્. ૪૮૫) પ્રસન્નેન વિપ્રેણ સ્વવૃત્તાન્તસ્યાવિષ્કરણમ્
તુષ્ટઃ સ યોગાદુત્થાય જગાદેદં વચો નૃપમ્ ।
સાલગ્રામ ઇતિ ખ્યાતં વિષ્ણુસ્થાનમનુત્તમમ્ ॥ ૫૦-
નિત્યં સંનિહિતસ્તત્ર ચક્રરૂપી જગત્પતિઃ ।
તત્ર ચક્રાઙ્કિતં સર્વં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ યત્ ॥ ૫૦-
તત્ર પ્રવેશમાત્રેણ જન્તવો વીતકલ્મષાઃ ।
તત્ર ત્યક્તશરીરાસ્તુ યાન્તિ નિર્વાણમુત્તમમ્ ॥ ૫૦-
તસ્મિન્ દેશે સમુત્પન્નો બ્રાહ્મણઃ શિષ્ટસંમતઃ ।
સુદર્શનપ્રભાવેણ સાધિતાખિલસાધનઃ ॥ ૫૦-
ગમ્યતે પૌષ્કરં તીર્થં મયાદ્ય જગતીપતે ।
નિશિ માર્ગવશાત્ પ્રાપ્તઃ પુરમેતત્ તવર્દ્ધિમત્ ॥ ૫૦-
પિહિતદ્વારમાલક્ષ્ય શમીમૂલમિહ શ્રિતઃ ।
વિદિતવૃત્તાન્તેન રાજ્ઞા સ્વપુરં પ્રતિ બ્રાહ્મણસ્યાનયનમ્
એવમુક્તસ્તતો રાજા સત્કૃત્યૈનમનિન્દિતમ્ ॥ ૫૦-
પ્રાવેશયત્ પુરીં રમ્યાં તત્રાપ્યાયતનં હરેઃ ।
તત્રોષિતસ્તુ તાં રાત્રિં સર્વસત્કારપૂર્વકમ્ ॥ ૫૦-
અપરેદ્યુર્દ્વિજો ગન્તુમારેભે પુષ્કરં પ્રતિ ।
હિતમુપદેષ્ટું રાજપ્રાર્થના
રાજા તુ કૃતપૂર્વાહ્ણકર્માણં તમભાષત ॥ ૫૦-
પ્. ૪૮૬) સાધૂનાં દર્શનં પુણ્યં સમસ્તાભીષ્ટસાધનમ્ ।
ઇતિ શ્રુતમતો ભાષે ભગવન્ કિં હિતં મમ ॥ ૫૦-
યથેહ વિન્દેય સુખં પરત્રાપ્યસપત્નકમ્ ।
તથા પ્રસાદં કુરુ મે કરુણાર્દ્રમના હ્યસિ ॥ ૫૦-
તેન રાજ્ઞે સાઙ્ગસૌદર્શનમહામન્ત્રસ્યોપદેશઃ
તતઃ પ્રસન્નો રાજાનમુપસન્નં (૧) મુને દ્વિજઃ ।
સૌદર્શનં મહામન્ત્રં ષડ્વર્ણં સર્વસાધકમ્ ॥ ૫૦-
સત્કારપૂર્વકં તસ્મૈ નૃપાયોપાદિશત્ તદા ।
સાઙ્ગમન્ત્રં તથા ધ્યાનં સાધનં યન્ત્રમેવ ચ ॥ ૫૦-
અસ્ત્રમન્ત્રાંસ્તથા સર્વાન્ પ્રવર્તકનિવર્તકાન્ ।
પરિચ્છદાનિ પઞ્ચાશદ્યન્ત્રિતાનિ મહામુને ॥ ૫૦-
સર્વં તસ્મૈ પ્રદાયાસૌ ગન્તું સમુપચક્રમે ।
રાજ્ઞા ગુરવે દક્ષિણયાઃ પ્રદાનમ્
રાજા ચ પરમપ્રીતો દ્રવ્યજાતમુપાનયત્ ॥ ૫૦-
ગવાં સહસ્રં કોટિં ચ સુવર્ણાનાં તથા મુને ।
૧ અત્ર અભિલક્ષ્યેતિ પદમધ્યાહૃત્ય વાક્યં યોજનીયમ્ । ઉપસન્નપદં ચ
તસ્મૈ સ વિદ્વાનુપસન્નાય સમ્યક્પ્રશાન્તચિત્તાય શમાન્વિતાય
ઇત્યાદિશ્રુતિપ્રતિપાદિતાનામવશ્યંભાવિનાં
શિષ્યગુણાન્તરાણામુપલક્ષકમ્ । તથાચ સ દ્વિજઃ
પ્રશ્રયમૃદુવચનાદિભિર્લિઙ્ગૈ રાજાનં પ્રશાન્તચિત્તત્વાદિગુણયુક્તં
બ્રહ્મવિદ્યોપદેશયોગ્યમભિલક્ષ્ય સાઙ્ગં સૌદર્શનમહામન્ત્રં
તસ્મૈ ઉપાદિશદિતિ સંબન્ધઃ
પ્. ૪૮૭) રત્નપૂર્ણાનિ હૈમાનિ પાત્રાણ્યન્યાનિ સપ્ત ચ ॥ ૫૦-
તથા ભૂયાંસિ વાસાંસિ મહાર્હાણિ ચ ભૂપતિઃ ।
ગ્રામાનષ્ટૌ ચ ગુરવે પ્રાદાત્ પરમધાર્મિકઃ ॥ ૫૦-
ગુરુણા તદગ્રહણપૂર્વકં સ્વાભિમતદેશસ્ય ગમનમ્
ન ચૈચ્છદ્ બ્રાહ્મણસ્તત્ર દક્ષિણાઃ સમુપાહૃતાઃ ।
કિં કાર્યમેભિર્નૃપતે સર્વં સંકલ્પિતે ભવેત્ ॥ ૫૦-
યથેષ્ટં વિનિયુઙ્ક્ષ્વૈતદિત્યુક્તઃ પ્રાહ ભૂપતિઃ ।
અવશ્યં ગૃહ્યતામેતન્ન ચેન્નૈવાસ્મિ સાધકઃ ॥ ૫૦-
ત્યજ્યતાં વા યથેષ્ટં ભો મદ્દત્તં દત્તમેવ હિ ।
ઇત્યુક્તો બ્રાહ્મણોઽપ્યાહ રાજાનમમિતૌજસમ્ ॥ ૫૦-
મદર્થમર્થજાતં તદ્ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદીયતામ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ વિપ્રો ભૂપતિશ્ચૈનમન્વયાત્ ॥ ૫૦-
નિવર્તિતઃ સ ગુરુણા બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દદૌ ।
રાજ્ઞા ધર્મતો રાજ્યસ્ય પ્રશાસનમ્
તસ્મિન્ ગતે મહારાજો વિપ્રસાત્કૃત્ય તદ્ધનમ્ ॥ ૫૦-
અન્વશાત્ પૃથિવીમેતાં ત્રિદિવં મઘવાનિવ ।
નક્તંદિવં વિભજ્યૈવ ધર્મમોક્ષાવિરોધિનૌ ॥ ૫૦-
અર્થકામૌ યથાકાલમસેવત મહીપતિઃ ।
રાજધર્મેષુ ચાન્યેષુ નાત્યવર્તિષ્ટ કિંચન ॥ ૫૦-
પ્. ૪૮૮) એવં ચ માનવં માર્ગમનુતિષ્ઠન્ મહીપતિઃ ।
ધર્મ્યેણ પાલનેનૈવ પ્રજા રઞ્જયતિ સ્મ સઃ ॥ ૫૦-
વશ્યાવશ્યપરરાષ્ટ્રાદિબુભુત્સયા કદાચિદમાત્યાન્ પ્રતિ રાજ્ઞઃ
પ્રશ્નઃ
એકદા મન્ત્રિણઃ સર્વાનાહૂયાસ્થાનમણ્ડપે ।
પપ્રચ્છ પૃથિવીપાલઃ કે ચ વશ્યા ઉતેતરે ॥ ૫૦-
દેશેષુ ભૂમિપાલેષુ પ્રકૃતિષ્વથવા મમ ।
બ્રૂત સર્વં હિ જાનન્તિ ભવન્તશ્ચારચક્ષુષઃ ॥ ૫૦-
મન્ત્રિણાં પ્રતિવચનમ્
ઇતિ પ્રતિસમાદિષ્ટાસ્તે સર્વે મન્ત્રિણોઽવદન્ ।
દેવ ત્વયિ મહીમેતાં શાસત્યેવ પરંતપે ॥ ૫૦-
પ્રતિપક્ષાઃ પ્રલીયન્તે તપત્યર્કે યથા તમઃ ।
કૃત્સ્નસ્યાપિ ભૂમણ્ડલસ્ય વશ્યત્વપ્રતિપાદનમ્
સાધુના પૃથિવી વશ્યા સશૈલામ્બુધિપત્તના ॥ ૫૦-
દિવીવ દેવ રાજાનઃ સર્વે દ્વારિ નિવારિતાઃ ।
તવ પ્રકૃતિવર્ગેષુ કા કથા જગતીપતે ॥ ૫૦-
દેવાદીનાં વશ્યત્વાભાવપ્રતિપાદનમ્
ન ચ દેવા ન ગન્ધર્વા નાસુરા ન ચ પન્નગાઃ ।
યથા વયં તે સેવન્તે ભવન્તં પરમેશ્વરમ્ ॥ ૫૦-
દેવઃ પ્રમાણમિતિ તે વિજ્ઞાપ્યાર્થમુપારમન્ ।
પ્. ૪૮૯) પુનરમાત્યાન્ પ્રતિ રાજ્ઞો દેવાદિવિજયોપાયપ્રશ્નઃ
કીર્તિમાલી ચ તચ્છ્રુત્વા દેવાદીનાં જિગીષયા ॥ ૫૦-
વ્યજૃમ્ભત તદા સર્વાન્ મન્ત્રિણશ્ચાબ્રવીદિદમ્ ।
કથમેતાન્ વિજેષ્યામો બલિનો વીર્યશાલિનઃ ॥ ૫૦-
વિચિત્રયોધિનો દૃપ્તા માયાબલસમન્વિતાઃ ।
અનુકૂલા વિશિષ્ટાશ્ચ લોકાન્તરમુપાશ્રિતાઃ ॥ ૫૦-
યથા ભવન્તિ તે વશ્યાસ્તથા વદત મા ચિરમ્ ।
અમાત્યાનાં પ્રતિવચનમ્
ઇત્યુક્તાસ્તે મહારાજમૂચુઃ સંમન્ત્ર્ય મન્ત્રિણઃ ॥ ૫૦-
એતાનદ્યૈવ યાસ્યામો વિજેષ્યામશ્ચ સંયુગે ।
સ્વપક્ષે બલસમૃદ્ધિનિરૂપણપૂર્વકમભિષેણનોદ્યોગજનનમ્
અસ્મદ્વરૂથિની સર્વા ચતુરઙ્ગબલાન્વિતા ॥ ૫૦-
મેરુમન્દરસંકાશા ગજાઃ પરમદુર્જયાઃ ।
એકૈકમેવ પર્યાપ્તં શત્રુશૈન્યપ્રમર્દને ॥ ૫૦-
એવંવિધાનાં નાગાનાં નિયુતાનિ દશાભવન્ ।
મત્તાનાં તુરગાણાં ચ પઞ્ચ કોટ્યઃ પરંતપ ॥ ૫૦-
તિસ્રઃ કોટ્યશ્ચ સંપૂર્ણાઃ સ્યન્દનાનાં તથાભવન્ ।
બદ્ધાપદાનમાનાનાં શૂરાણામનિવર્તિનામ્ ॥ ૫૦-
પ્. ૪૯૦) ચતુર્વિધપદાતીનામક્ષૌહિણ્યશ્ચતુર્દશ ।
નિશિતાસ્ત્રાણિ નઃ સંખ્યે યાન્યસંખ્યાનિ ભૂપતે ॥ ૫૦-
એકતઃ સર્વમેતચ્ચ એકતઃ કેવલો બલી ।
અતિરિક્તો ભવાન્ વીર્યાદિતિ મન્યામહે વયમ્ ॥ ૫૦-
કિંચ દિવ્યાનિ ચાસ્ત્રાણિ લબ્ધવાનસિ ભૂસુરાત્ ।
એભિઃ પરિવૃતસ્યૈવં કસ્તિષ્ઠેત્ સંમુખે તવ ॥ ૫૦-
સંવર્તવર્તિનઃ શંભોર્ભૂતાનીવ દિધક્ષતઃ ।
યત્ર યત્ર જિગીષા તે વર્તતે તત્ર મા ચિરમ્ ॥ ૫૦-
નિયુઙ્ક્ષ્વાસ્માન્ મહાબાહો જયં વિદ્ધિ કરે સ્થિતમ્ ।
મન્ત્રિવચનાત્ પ્રથમં રાજ્ઞો નાગલોકાભિષેણનમ્
ઇત્યુક્તઃ પરમપ્રીતઃ કીર્તિમાલી મહાબલઃ ॥ ૫૦-
સર્વાનમાત્યાનાહૂય તત્તત્સેના મયાહૃતા ।
નાગલોકં પ્રયાત્વદ્ય યુધ્યતામદ્ય પન્નગૈઃ ॥ ૫૦-
અહં ચાદ્યૈવ યાસ્યામિ સમૂલબલવાહનઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા તૈઃ પરિવૃતો જગામ સ મહીપતિઃ ॥ ૫૦-
ગરુડાસ્ત્રપ્રભાવેણ તત્ર રાજ્ઞો વિજયપ્રાપ્તિઃ
તત્ર તૈઃ પન્નગૈર્યુદ્ધમભવદ્રોમહર્ષણમ્ ।
તતોઽચિરેણ કાલેન દિવ્યાસ્ત્રેણ ગરુત્મતઃ ॥ ૫૦-
વિજયં પ્રાપ્તવાંસ્તત્ર તેભ્યો રત્નાદિકં કરમ્ ।
ગૃહીત્વા દૈત્યનાશાય મનશ્ચક્રે મહામનાઃ ॥ ૫૦-
પ્. ૪૯૧) તથા દૈત્યવિજયઃ
તૈર્યુદ્ધમભવત્ તીવ્રં ચિરકાલં મહામુને ।
નાશયિત્વા તુ તત્સૈન્યં વિજયં પરમં યયૌ ॥ ૫૦-
યક્ષગન્ધર્વાદિજયપૂર્વકં રાજ્ઞઃ સ્વનગરગમનમ્
તતશ્ચ યક્ષગન્ધર્વાન્ સિદ્ધવિદ્યાધરાનપિ ।
નિર્જિત્ય સમરે સર્વાન્ કિંકરાનકરોદ્ બલી ॥ ૫૦-
એતાન્ વિજિત્ય સમરે સ્વપુરં પુનરાયયૌ ।
તત્ર સ્વપરિવારેષુ દેવાનામદર્શનાદિન્દ્રં પ્રતિ સંદેશપ્રેષણમ્
આસ્થાનસદ્મન્યાસીનો રાજભિઃ પરિવારિતઃ ॥ ૫૦-
તથા ગન્ધર્વયક્ષૈશ્ચ દાનવૈઃ પન્નગેશ્વરૈઃ ।
ચક્રવર્તી નિજાસ્થાને નામરાન્ દદૃશે તદા ॥ ૫૦-
તતો મનોજવં નામ ગન્ધર્વમિદમૂચિવાન્ ।
અદ્ય ત્રિદિવમભ્યેત્ય વચનાન્મમ વાસવમ્ ॥ ૫૦-
બ્રૂયા ઐરાવતં નાગં કુલિશં કલ્પકં તથા ।
અષ્ટૌ ચાપ્સરસઃ ક્ષિપ્રં મદર્થં વિસૃજેતિ વૈ ॥ ૫૦-
રાજસંદેશાત્ મનોજવનામ્નો દૂતસ્યામરાવતીગમનમ્
મનોજવસ્તથેત્યુક્ત્વા શિરસા ચક્રવર્તિનઃ ।
માલામિવાજ્ઞાં સંગૃહ્ય પ્રયયાવમરાવતીમ્ ॥ ૫૦-
તત્રાસ્થાનમણ્ડપે વાસવદર્શનમ્
પ્રવિશ્ય તત્ પુરં રમ્યમુપમાનં પરં પુરામ્ ।
પ્. ૪૯૨) વાસવં વસુભી રુદ્રૈરાદિત્યૈશ્ચ સમાવૃતમ્ ॥ ૫૦-
આસ્થામણ્ડપાસીનમપ્સરોગણસેવિતમ્ ।
વિશ્વાવસુમુખૈઃ સિદ્ધૈઃ સ્તૂયમાનં શચીપતિમ્ ॥ ૫૦-
દદર્શ સ તદા દેવં નાટ્યદર્શનલાલસમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય તુષ્ટાવ વિરતે નૃત્યકર્મણિ ॥ ૫૦-
વાસવેન દૂતસ્યાભિનન્દનમ્
દૃષ્ટ્વા પ્રીતઃ સુરપતિર્મનોજવમવૈક્ષત ।
દૂતેનેન્દ્રાય રાજસંદેશસ્ય નિવેદનમ્
વિમલીકૃતમાત્માનં મન્યમાનઃ સ વીક્ષિતૈઃ ॥ ૫૦-
વ્યજિજ્ઞપદ્યથાવૃત્તં વૃત્રહન્ત્રેઽવિલમ્બિતમ્ ।
દેવ ભૂમણ્ડલે કશ્ચિત્ કીર્તિમાલીતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૫૦-
ચક્રવર્તી સુરપતે દેવાયૈતન્ન્યવેદયત્ ।
દૂતેન રાજોક્તસંદેશસ્યાનુવાદઃ
વિનિર્જિતા મયા લોકાઃ સર્વે ત્રિદિવમન્તરા ॥ ૫૦-
ભવન્તં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ સાંપ્રતં ત્રિદિવેશ્વર ।
આરોહણાર્થં નાગેન્દ્રમૈરાવતમવારિતમ્ ॥ ૫૦-
કલ્પકં કુલિશં ચાષ્ટૌ યોષિતો વિસૃજેહ નઃ ।
ઇત્થમાજ્ઞાપિતં તેન મહારાજેન ગોપતે ॥ ૫૦-
દેવઃ પ્રમાણમત્રેતિ વિરરામ મનોજવઃ ।
પ્. ૪૯૩) સંદેશશ્રવણાત્ કુપિતસ્યેન્દ્રસ્ય તત્પ્રતિક્રિયાચરણમ્
તતો વિહસ્ય મઘવાનાસ્થાને દેવસેવિતે ॥ ૫૦-
પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા વિજ્ઞાયૈતાં વિડમ્બનામ્ ।
વજ્રમૈરાવતં નાગં પ્રેષયામ્યદ્ય તે ઉભે ॥ ૫૦-
આગત્ય સ્વયમન્યાંસ્તુ સમાહૃત્ય પ્રયાત્વસૌ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રેષયામાસ વજ્રમૈરાવતં ગજમ્ ॥ ૫૦-
સવજ્રેણૈરાવતેન રાજસૈન્યસ્ય વિનાશનમ્
નિષ્ક્રમ્યોભૌ વિવિશતુઃ કીર્તિમાલિમહાપુરીમ્ ।
પ્રવિશ્યૈરાવતો નાગો વજ્રમાદાય વાહિનીમ્ ॥ ૫૦-
અદૃષ્ટેનૈવ રૂપેણ જઘાનૈનાં મહામુને ।
ભીતૈર્જાનપદૈઃ રાજ્ઞે તદ્વૃત્તાન્તસ્ય નિવેદનમ્
હન્યમાનેષુ સૈન્યેષુ ગજવાજિભટાત્મસુ ॥ ૫૦-
સર્વે જાનપદા ભીતા ભૂપાયૈન્ન્યવેદયન્ ।
દેવ સામોદ્ભવા નાગા નિહતા ભુવિ શેરતે ॥ ૫૦-
તથા હયોત્તમાઃ શૂરા ભટાઃ પરમશોભનાઃ ।
અકસ્માદેવ દૃશ્યન્તે નિહતા જગતીપતે ॥ ૫૦-
સૈન્યવિનાશશ્રવણાત્ દુઃખિતેન રાજ્ઞા પુરોધસં પ્રતિ પ્રશ્નઃ
એતચ્છ્રુત્વા મહારાજઃ શોકેન મહતા વૃતઃ ।
પુરોધસં સમાહૂય વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥ ૫૦-
વારણા વાજિનો યોધા હન્યન્તે કારણાદૃતે ।
પ્. ૪૯૪) ન રોગો દૃશ્યતે ચૈષુ ન તાપઃ કાલકલ્પિતઃ ॥ ૫૦-
નાભિચારઃ પરકૃતો દૃશ્યતે સુનિરૂપિતઃ ।
કિમેતચ્ચિન્ત્યતાં બ્રહ્મન્ ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ ॥ ૫૦-
પુરોધસા દેવકોપસ્યૈવ તત્કારણત્વેન નિવેદનમ્
ઇત્યુદીરિતમાકર્ણ્ય પુરોધાશ્ચાપ્યચિન્તયત્ ।
ચિન્તયિત્વા જગાદૈતદ્ દેવકોપાદુપાગતમ્ ॥ ૫૦-
ઇતિ શઙ્કે ન શોકસ્ય વશમાગાઃ પરંતપ ।
અત્રાન્તરે મનોજવસમાગમઃ
ઇતિ ચિન્તયતોરેવ તયોરાગાન્મનોજવઃ ॥ ૫૦-
પ્રણતઃ પ્રાઞ્જલિસ્તથૌ મહારાજસ્ય પાર્શ્વતઃ ।
મનોજવં પ્રતિ રાજ્ઞઃ પ્રશ્નઃ
મનોજવ કિમાનીતમુક્તરત્નચતુષ્ટયમ્ ॥ ૫૦-
કિમાહ વાસવઃ સર્વં કથયાદ્યાવિલમ્બિતમ્ ।
મનોજવેન રાજ્ઞે નિવેદનમ્
ઇત્યુક્તસ્તેન સકલં પૃષ્ટમસ્મૈ ન્યવેદયત્ ॥ ૫૦-
રાજવાક્યસ્ય કથનમતો મઘવતઃ સ્મયઃ ।
વજ્રૈરાવતયોસ્તેન પ્રેષણં તદ્વચસ્તતઃ ॥ ૫૦-
પ્. ૪૯૫) સ્વસૈન્યવિનાશમૈરાવતકૃતં જ્ઞાતવતા રાજ્ઞા
વારણાસ્ત્રેણૈરાવતસ્ય
એવં તેનેરિતો રાજા નિશ્ચિત્યૈરાવતક્રિયામ્ ।
પુરોધસા પ્રતીકારં તસ્ય સંમન્ત્ર્ય તત્ક્ષણાત્ ॥ ૫૦-
વ્યસૃજદ્વારણાખ્યાસ્ત્રં દિવ્યં વારણવારણમ્ ।
તદસ્ત્રં તુ ગજં પ્રાપ્તં નિશ્ચેષ્ટઃ સોઽભવત્ તદા ॥ ૫૦-
તચ્છ્રુતવતા વાસવેન યુદ્ધાર્થં દેવસૈન્યસ્ય પ્રેષણમ્
સ્તબ્ધમૈરાવતં વજ્રં તેનાસ્ત્રેણ મહાત્મના ।
વ્યજિજ્ઞપુર્મઘવતે સુરાશ્ચૈરાવતાનુગાઃ ॥ ૫૦-
તચ્છ્રુત્વા પરમક્રુદ્ધો મઘવાન્ સમનહ્યત ।
સંનદ્ધમિન્દ્રમાલક્ષ્ય સુરાશ્ચુક્ષુભિરે તદા ॥ ૫૦-
પ્રેષિતાસ્તેન તે સર્વે સૈનિકાસ્તત્પુરં યયુઃ ।
પ્રલયોજ્જૃમ્ભિતામ્ભોધિકલ્પં સૈન્યં શતક્રતોઃ ॥ ૫૦-
તતો દેવમાનુષસેનયોર્ઘોરયુદ્ધપ્રવૃત્તિઃ
વિલોક્ય ત્વરિતો રાજા સસૈન્યો નિર્યયૌ પુરાત્ ।
તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં દેવમાનુષસેનયોઃ ॥ ૫૦-
પ્રવૃત્તયુદ્ધવર્ણનમ્
અદૃષ્ટચરમાશ્ચર્યં હાહાકારિ ભયાવહમ્ ।
દિવ્યદુન્દુભિનિર્ઘોષૈઃ શઙ્ખભેરીરવૈરપિ ॥ ૫૦-
ક્ષ્વેલિતૈસ્તલશબ્દૈશ્ચ વિહાયઃ સમપૂર્યત ।
નાગા યુયુધિરે નાગૈઃ પત્તિભિઃ પત્તયસ્તથા ॥ ૫૦-
પ્. ૪૯૬) સ્યન્દનૈઃ સ્યન્દનાશ્ચાશ્વૈરશ્વાશ્ચૈવ પરસ્પરમ્ ।
નારાચૈઃ પરિઘૈઃ શૂલૈઃ પટ્ટસૈર્મુદ્ગરૈરપિ ॥ ૫૦-
કાર્મુકૈઃ શક્તિભિઃ ખડ્ગૈઃ પ્રાસૈઃ કુન્તૈઃ પરશ્વધૈઃ ।
એવં નાનાવિધૈઃ શસ્ત્રૈર્નિજઘ્નુસ્તે પરસ્પરમ્ ॥ ૫૦-
કેચિન્નિકૃત્તશિરસઃ કેચિચ્છિન્નોરસઃ પરૈઃ ।
કેચિદુત્કૃત્તશસ્ત્રાસ્તુ વિદ્ધવક્ષાંસિ કાનિ ચ ॥ ૫૦-
છિન્નહસ્તા ગજાઃ કેચિત્ ખડ્ગનિર્ભિન્નમસ્તકાઃ ।
ભલ્લૈર્નિર્ભિન્નહૃદયા દૃશ્યન્તે તુરગાસ્તથા ॥ ૫૦-
પ્રવૃત્તા રક્તસરિતો હસ્તિસ્યન્દનવાજિનામ્ (૧) ।
નિપતચ્છસ્ત્રસંભિન્ના દૃશ્યન્તે રણભૂમયઃ ॥ ૫૦-
તત્ર જિગીષુણેન્દ્રેણ સ્વસેનાધિપતીનાં પ્રચોદનમ્
એવં પ્રવૃત્તે સંગ્રામે જયાર્થી પાકશાસનાઃ ।
દેવસેનાપતીન્ સર્વાંશ્ચોદયામાસ સત્વરઃ ॥ ૫૦-
દેવસેનાપતીનાં તાત્કાલિકજયપ્રાપ્તિઃ
તેન પ્રવર્તિતા દેવા વિદ્રાવ્ય નૃપતેર્બલમ્ ।
વિજયં લેભિરે સદ્યસ્તતઃ ક્રુદ્ધોઽભવન્નૃપઃ ॥ ૫૦-
૧ સ્યન્દનાનાં વાજિનઃ સ્યન્દનવાજિન ઇતિ પ્રથમં ષષ્ઠીતત્પુરુષઃ ।
તતો હસ્તિનશ્ચ સ્યન્દનવાજિનશ્ચેતિ દ્વિપદઘટિતો દ્વન્દ્વઃ । ન તુ
હસ્તિનશ્ચ સ્યન્દનાશ્ચ વાજિનશ્ચેતિ ત્રિપદઘટિતઃ અચેતનાનાં
સ્યન્દનાનાં રક્તસંરિત્સંબન્ધિત્વાયોગેન સ્યન્દનપદસ્ય
દ્વન્દ્વઘટકત્વાસંભવાત્
પ્. ૪૯૭) રાજ્ઞા દિવ્યાસ્ત્રસ્ય વિમોચનમ્
વિનષ્ટે સ્વબલે સોઽથ દિવ્યાસ્ત્રાણિ મુમોચ હ ।
આગ્નેયાદીનિ ચાસ્ત્રાણિ પ્રવૃત્તાનિ મહામુને ॥ ૫૦-
તેષામપીન્દ્રેણ નિવારણાન્નિર્વિણ્ણેન રાજ્ઞા
સુદર્શનયન્ત્રઘટિતવિતાનસમાશ્રયણમ્
નિવૃત્ય બલભિત્ ક્રુદ્ધઃ પ્રત્યસ્ત્રૈસ્તાન્યવારયત્ ।
તતો નિર્વેદમાપન્નઃ કીર્તિમાલી દ્વિજોત્તમાત્ ॥ ૫૦-
લબ્ધં વિમાનં સસ્માર તત્તથાકારયત્ તતઃ ।
સુદર્શનમહાયન્ત્રયન્ત્રિતં સવિતાનકમ્ ॥ ૫૦-
કૃત્વા નિષેદિવાંસ્તસ્ય છાયાયાં સ મહીપતિઃ ।
રાજપ્રયુક્તેન વૈષ્ણવચક્રેણ દેવસૈન્યસ્ય પ્રતિહતિઃ
પ્રાહિણોદ્વિષ્ણુચક્રં તુ મહાસ્ત્રપ્રભવં પરમ્ ॥ ૫૦-
તેજસા વિશ્વમાપૂર્ય વિરરાજ વિહાયસિ ।
તસ્યૈવ તેજસા સર્વે સુરાઃ પ્રતિહતા રણે ॥ ૫૦-
વિનિઘ્નાશ્ચેષ્ટિતું નૈવ શેકુર્દેવગણા મુને ।
વાસવપ્રયુક્તાનાં દિવ્યાસ્ત્રાણામપિ તસ્મિન્ વિષ્ણુચક્રે વિલયઃ
તતઃ ક્રુદ્ધઃ સ મઘવાન્ દિવ્યાસ્ત્રાણિ વ્યસર્જયત્ ॥ ૫૦-
તાનિ સર્વાણિ નિર્ગત્ય વિષ્ણુચક્રે નિલિલ્યિરે ।
સર્વાસ્ત્રપ્રકૃતૌ તસ્મિઞ્છલભા ઇવ પાવકે ॥ ૫૦-
પ્. ૪૯૮) તતશ્ચિક્ષેપ શસ્ત્રાણિ સર્વાણ્યપિ પુનઃ પુનઃ ।
તાનિ તત્રૈવ લીનાનિ સરિતઃ સાગરે યથા ॥ ૫૦-
અન્તતો વજ્રસ્યાપ્યકિંચિત્કરત્વમ્
તતશ્ચ પરમક્રુદ્ધો વજ્રં સુરસુપૂજિતમ્ ।
ચિક્ષેપ તચ્ચ તત્રૈવ તથૈવાન્તરધીયત ॥ ૫૦-
સ્વપરાજયાત્ વિસ્મિતસ્ય શક્રસ્ય રાજ્ઞા સહ સંલાપઃ
તદ્ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ શક્રો રાજપાર્શ્વમુપાયયૌ ।
કીર્તિમાલી ચ દેવેન્દ્રં વિમાનસ્થં પુરઃ સ્થિતમ્ ॥ ૫૦-
ઉત્થાય પ્રણતો ભૂત્વા તુષ્ટાવ શુભયા ગિરા ।
તતસ્તુષ્ટઃ શચીનાથો રાજાનમિદમબ્રવીત્ ॥ ૫૦-
પુરા વિમુક્તાન્યસ્ત્રાણિ વિફલાનિ તવાભવન્ ।
અધુના વિપરીતાનિ દૃશ્યન્તે કારણં વદ ॥ ૫૦-
રાજ્ઞા સુદર્શનયન્ત્રઘટિતવિતાનપ્રભાવાત્ સ્વસ્યાજયયત્વસ્ય
ખ્યાપનમ્
સુદર્શનમહાયન્ત્રયન્ત્રિતસ્ય પ્રભાવતઃ ।
વિતાનસ્ય હરે પ્રાપ્તમજયયત્વમવેહિ નઃ ॥ ૫૦-
રાજશક્રયોઃ સખ્યકરણપૂર્વકં સ્વસ્વસ્થાનગમનમ્
અતઃ પરં મહારાજ સખ્યં ભવતુ ચાવયોઃ ।
યન્મે તત્ તવ યત્ તે સ્યાત્ તન્મમ સ્યાદિતિ બ્રુવન્ ॥ ૫૦-
પ્. ૪૯૯) સ યયૌ ત્રિદિવં દેવઃ સબલાયુધવાહનઃ ।
કીર્તિમાલી ચ સંતુષ્ટો વિજયી સ્વપુરં યયૌ ॥ ૫૦-
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
કીર્તિમાલ્યુપાખ્યાનવર્ણનં નામ પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
આદિતઃ શ્લોકાઃ
મૂળ પાઠ: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0