અદ્વૈતશતકમ્ · અધ્યાય 1

પ્રણમ્ય પરમાનન્દં
સ્વાત્માનં પરમેશ્વરમ્ ।
અદ્વૈતશતકં વક્ષ્યે
સર્વવેદાન્તસંગ્રહમ્

જ્ઞપ્તિરૂપો મહાદેવો
સ્વેચ્છયા દેહમાવિશન્ ।
જીવાત્મેતિ શ્રુતૌ પ્રોક્તો
દેહો માયેતિ સંજ્ઞિતઃ

તસ્માદ્ દૃશ્યમયો દેહો
દેહિ દૃગ્ રૂપ ઉચ્યતે ।
એવં દૃગ્ દૃશ્યરૂપેણ
સંસ્થિતં ભૂતમણ્ડલમ્

વિના દેહેન જીવાત્મા
કિઞ્ચિત્ કર્તું ન શક્તિમાન્ ।
વિના જોવેન દેહોઽપિ
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ન શક્તિમાન્

તસ્માત્તાદાત્ન્તસંબન્ધં
પ્રાપ્તો દેહેન ચેતનઃ ।
દેહોહમિતિ નિશ્ચિત્ય
કર્માણિ કુરુતે સદા

વપુશ્ચતુર્વિધં પ્રોક્તં
મનુષ્યાણાં વિવેકિનામ્ ।
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં કારણઞ્ચ
સામાન્યઞ્ચેતિ નામભિઃ

સંસારાર્ણવમગ્નાનાં
જન્તૂનામવિવેકિનામ્ ।
સામાન્યદેહરહિતમ્
ત્રિવિધં વપુરૂચ્યતે

જાગરે સ્થૂલદેહસ્યાત્
સૂક્ષ્મદેહઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
સ્વપ્ને, સુષુપ્તૌ દેહશ્ચ
કારણાક્યઃ પ્રકીર્તિતઃ

દૃશ્યરૂપમિદં સર્વં
દેહ ઇત્યાભિધીયતે ।
તત્રવ્યાપ્તં પરં જ્યોતિ-
ર્દેહોતિ પરિગીયતે

અયં સામાન્ય દેહસ્યાત્
મનુષ્યાણાં વિવેકિનામ્ ।
સાવસ્થા હિ તુરોયારખ્યા
ભુવનેષુ સુદુર્લભા

યદા સામન્યદેહેઽસ્મિન્
સ્થિતિઃ પુંસાભિજાયતે ।
તદા યોગીશ્વરો વેદૈઃ
પરમાત્મેતિ ગીયતે

યદા સ્થૂલાદિદેહેષુ
મનુષ્યાણાં સ્થિતિર્ભવેત્ ।
જીવાત્મેતિ તદા પ્રોક્તઃ
સઙ્કોચગ્રહણાદ્ બુધૈઃ

અયં જીવો હિ સંસારે
સદાઽસારે પરિભ્રમન્ ।
લોકાલ્લોકાન્તરં ગત્વા
ગર્ભપાત્રં વિશાત્યસૌ

ગત્વા ગર્ભગૃહાદ્ ભૂયો
માનુષં લોકમાવિશન્ ।
પુત્રોઽયં મમ ભાર્યેયં
અસ્મદીયમિદં ધનમ્

ઇદં ગોત્રમિદં મિત્રં
અસ્મદીયમિદં ગૃહમ્ ।
ઇયં માતા મમ પિતા
જના એતે મમારયઃ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય જીવાત્મા
રાગદેષં દિને દિને ।
એતાન્ પ્રતિ કરોત્યેવ
સ્વાજ્ઞાનાદેવ કેવલમ્

એકરૂપસ્ય દેવસ્ય
સર્વેષામન્તરાત્મનઃ ।
વ્યોમવદ્ વ્યાપ્તદેહસ્ય
બોધરૂપસ્ય સર્વદા

કુત્રચિદ્ દૃશ્યરૂપસ્ય
માયાદીનાં પરિગ્રહાત્ ।
સર્વસ્યાધારરૂપસ્ય
મેઘાધીનાં યથા નભઃ

સચ્ચિદાનન્દરૂપસ્ય
બ્રહ્મરુદ્રાદિકલ્પનાત્ ।
વિભાગં કુરુતે જીવઃ
સ્વાઽજ્ઞાનાદેવ કેવલમ્

વ્યાપ્તરૂપસ્ય દેવસ્ય
સઙ્કોચં દુઃખમેવ હિ ।
તદેવ જીવઃ કુરુતે
સ્વાઽજ્ઞાનાદેવ કેવલમ્

અથ સત્યવિહીનાનાં
કામિનાં કામચારિણામ્ ।
સ્વધર્મવિમુખાનાં ચ
સંસર્ગં કુરુતે સદા

પુનર્વશ્યાવશો સ્થિત્વા
તૈસ્સાર્ધં શ્વખરાગવત્ ।
સર્વધર્મવિનિર્મુક્તો
દેહો તા એવ સેવતે

આલાપે હરિણાક્ષીણાં
દર્શનસ્પર્શનાદિષુ ।
હાસભાવવિલાસેષુ
મનઃ સમ્યઙ્ નિમજ્જતિ

વિષયગ્રહણાજ્જન્તોઃ
પ્રદ્વેષ ઉપજાયતે ।
માતરં પિતરં પુત્રં
વૃદ્ધઞ્ચાન્યજનાન્ પ્રતિ

અલબ્ધવિષયો જન્તુઃ
ચિન્તયા પરિતપ્યતે ।
શોકમોહભયક્ળેશ-
ક્રોધલોભાધિયુક્તયા

લબ્ધે તુ પરમપ્રીતિ
સૌભાગ્યશતસંયુતમ્ ।
અભિપ્રાયશતં ધ્યાત્વા
વિષયેષુ વિષજ્યતે

અલબ્ધવિષયે લબ્ધે
જન્તુઃ શ્રેયો ન લભ્યતે ।
એવં વિષયગર્તેષુ
પરિમજ્જતિ માનવઃ

સમ્પાદ્ય મિત્રં જીવાત્મા
તેષાં દુઃખં દિને દિને ।
મમેતિ મન્યતે નિત્યં
જન્માન્તરકૃતાશ્રુભાત્

પ્રારબ્ધકર્મણાં ભુક્તિં
કુર્વન્ દેહિ દિને દિને ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન
કર્માણિ કુરુતે સદા

સંસારે વર્તમાનાનાં
પુંસાં તેનૈવ હેતુના ।
શ્રુભાશ્રુભાનિ કર્માણિ
દ્વિવિધનીતિ સન્મતમ્

શ્રુભાશ્રુભાનિ કર્માણિ
પૌરુષાણિ ન ચેદ્યદિ ।
વેદાનાં વિધિવાક્યાનાં
વ્યર્થત્વં ભવતિ ધ્રુવમ્

ન હિંસ્યાત્ સર્વભૂતાનિ
ન કુર્યાદહિતં સતામ્ ।
એવમાદીનિ વાક્યાનિ
વ્યાર્થન્યેવ વિચારણે

અન્યથા વિધિવાક્યાનિ
પ્રવર્તન્તે તુ કં પ્રતિ ।
જીવં પ્રતિ પ્રવૃત્તિશ્ચેત્
સોઽપિ કર્મવશાનુગઃ

કર્માનુસારિ જીવશ્ચ
કર્માણ્યેવાનુવર્તતે ।
તસ્માદ્ધિ કર્માણિ ક્ષીણે
તસ્ય મૃત્યુર્ભવેદ્ ધ્રુવમ્

યે મૂઢા દ્વિવિધં કર્મ
નાઙ્ગીકુર્વન્તિ મોહતઃ ।
તેષાં હિ મરણં મોક્ષો
લોકાયતિકવદ્ધ્રુવમ્

સ્થૂલદેહં ગૃહીત્વૈવં
અનુભૂય શુભાશુભમ્ ।
પૌરુષં સૂક્ષ્મદેહેન
ભોક્તુમારભતે પુનઃ

સ્થૂલદેહાત્ સૂક્ષ્મદેહ-
વ્યાવૃત્તિં મરણં સ્મૃતમ્ ।
જીવાનાં મૃતિકાલેઽસ્મિન્
સૂક્ષ્મદેહઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્રારબ્ધકર્માણાં નાશાત્
ઉપભોગેન ચેતનઃ ।
સ્થૂલદેહાત્ સૂક્ષ્મદેહ-
વ્યાવૃત્તિં કુરુતેઽવશઃ

યથા સ્વપ્ને સ્થૂલદેહાત્
સૂક્ષ્મદેહસ્થિતિર્ભવેત્ ।
મૃતિકાલે તથા પુસાં
સૂક્ષ્મદેહસ્થિતિર્ભવેત્

યત્ કર્મ કુરુતે સ્વપ્ને
સૂક્ષ્મદેહેન ચેતનઃ ।
સ્થૂલદેહેન જીવાત્મા
તદેવ કુરુતે તદા

સ્થૂલદેહં વિહયૈવં
ગૃહીત્વા સૂક્ષ્મવિગ્રહમ્ ।
સ્વર્ગં વા નરકં વાઽપિ
જીવાત્મા પરિગચ્છતિ

જીવાત્મા પુણ્યબાહુલ્યાત્
સ્વર્ગલોકં યથાક્રમમ્ ।
વિકાસયતિ ભોગાર્થં
સ્વરૂપે સ્વેન ચતેસા

વિશુદ્ધં જ્ઞાનમેવૈકં
યથા સ્વપ્ને ત્રિધા ભવેત્ ।
ગ્રાહકગ્રહણાધ્યૈશ્ચ
સ્વર્ગલોકે તથા ભવેત્

યદ્યત્ સ્વપ્નપ્રપઞ્ચસ્ય
ચોપાદાનં સ્વયં ભવેત્ ।
સ્વર્ગસ્ય નરકસ્યૈવ
ઉપાદાનં સ્વયં ભવેત્

જીવાત્મા લિઙ્ગદેહેન
સ્વર્ગં નરકમેવ વા ।
ગત્વા મનોમયં પશ્ચા-
દનુભૂય શુભાશુભમ્

પ્રવિશ્ય કારણં દેહં
પરિપૂર્ણં મનોમયમ્ ।
મહત્ સુખમવાપ્નોતિ
પરિત્યજ્ય પરિશ્રમમ્

વિહાય કારણં દેહં
સ્વાત્મજ્ઞાનમયાદ્ભુતમ્ ।
શુક્ળાર્તેવે સુસંશુદ્ધે
ગર્ભપાત્રે પ્રબુદ્ધવાન્

પુનર્ગર્ભગૃહાદ્બુદ્ધ્વા
શુદ્ધશુક્ળાર્તવં તદા ।
ઉપાધિત્વેન સંગૃહ્ય
દેહમેવ કિલેચ્છતિ

ગર્ભપાત્રે સ્થિતં કુર્વન્
બહ્વભદ્રાવહઃ પુમાન્ ।
મૂર્ચ્છાવસ્થાં ગૃહીત્વાદૌ
જન્માન્તરસુભાશુભાત્

પ્રવાહતોઽનાદિમયં
દેહમેવ પુનઃ પુનઃ ।
ધ્યાત્વા ધ્યાત્વા કાલવશાત્
દેહ એવ પ્રજાયતે

ઉપાધિત્વેન સંગૃહ્ય
સ્થિતશ્શુક્ળાર્તવં યદા ।
દેહં વિના સ્થિયસ્યાસ્ય
કથં ધ્યાનં ભવેત્તદા

બોધમાત્રૈકરૂપસ્ય
દેવસ્યાનન્દરૂપિણઃ ।
સ્વસ્વરૂપેઽપરિચ્છેદ્યા
માયા સ્યાત્ પારમેશ્વરી

જ્ઞપ્તિરૂપસ્ય દેવસ્ય
જ્ઞપ્તિરૂપોઽહમેવ હિ ।
ઇતિ જ્ઞાનવિહીનસ્ય
બોધો માયેતિ કથ્યતે

એવં વિચારણે માયા
દૈવીતિ પરિકલ્પિતા ।
તયા સઙ્કોચમાત્તસ્ય
બન્ધોઽનાદિરિહોચ્યતે

અનાધ્યન્તવતી માયા
સ્થિતા માયાવિચારણે ।
ચરાચરમિદં વિશ્વં
તત્કાર્યત્વાત્ તથા ભવેત્

અત એવ હિ દેવસ્ય
સચ્ચિદાનન્દરૂપિણઃ ।
સપ્તયોનિષ્વહંભાવ-
સ્તત્ર તત્ર દૃઢં ભવેત્

લોકેષુ વર્તમાનાનાં
પુંસાં તેન ચ હેતુના ।
દેહં વિનાપ્યહઙ્કારો
વર્તતે વાસનાવશાત્

વૃક્ષબીજે યથા વૃક્ષો
સ્થિતશ્શાખાદિસંયુતઃ ।
તથાહમિ સ્થિતો દેહો
હસ્તપાદાદિસંયુતઃ

તસ્માદ્ ગર્ભસ્થિતિં કુર્વન્
જીબોઽવિદ્યાદિસંયુતઃ ।
અહઙ્કારવશાદેવ
દેહ એવ પ્રજાયતે

દેહિ સમ્પૂર્ણદેહોઽસૌ
જન્માન્તરશુભાશુભાત્ ।
પુનર્ગર્ભગૃહાદ્ ગત્વા
મૂર્ચ્છામાપ સુવિસ્મિતામ્

એવં દેહત્રયે કુર્વન્
સ્થિતિં દેહિ પરિભ્રમન્ ।
જીવાત્મેતુચ્યતે સદ્ભિઃ
સર્વવેદાન્તપારગૈઃ

એવં સંસરતઃ પુંસઃ
સ્વેનાર્જિતશુભાશુભાત્ ।
દેશિકાલોકનાદેવ
વૈરાગ્યં જાયતે હૃદિ

એવં વૈરાગ્યયુક્તસ્ય
પુંસો હૃદિ નિરન્તરમ્ ।
આવિર્બભૂવ શુદ્ધાત્મા
વિચારસ્સોયમીદૃશઃ

ધનેન દુઃખરોપેણ
દુર્લભેનાત્મમૃત્યુના ।
પુંસાં કા પ્રીતિરેવસ્યાત્
પાપરૂપેણ સર્વદા

કિં મે ગેહેન કિં ભોગૈઃ
કિં ધનઈર્ધનદૈરપિ ।
કિં મિત્રબાન્ધવઈઃ કાર્યં
સર્વ કાલવશાદસત્

કિં સ્ત્રિયા પાપરૂપિણ્યા
કિં પુત્રૈર્ભન્દહેતુકૈઃ ।
મૃત્યુના ગૃહ્યમાણસ્ય
તૈઃ કિં કાર્યં ક્ષણે ક્ષણે

અતીતા બહવઃ પુત્રાઃ
દારા જન્મનિ જન્મનિ ।
પ્રારબ્ધકર્મભોક્તૃણાં
પુંસાં કિમિહ તૈઃ ફલમ્

ભાવેષ્વરતિયુક્તસ્ય
પુંસસ્સત્યાર્થભાષિણઃ ।
કોઽહં કથમિદઞ્ચેતિ
ચિન્તા સ્યાત્ સુવ્હિશારદા

સા ચિન્તા દેશિકં વિપ્રં
વેદશાસ્ત્રાગમાન્વિતમ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનવતાં પુંસાં
વરં ઘટયતિ ક્ષણાત્

શક્તિપાતપવિત્રોઽયં
જીવાત્મા ગુરુવિગ્રહમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પરવશો ભૂત્વા
નતિઞ્ચકૈ પુનઃ પુનઃ

નત્વા દેવં મહાત્માનં
દેશિકં કરુણામયમ્ ।
સ્વસ્વરૂપં પરિજ્ઞાતું
પ્રાઞ્જલિસ્તમભાષત

સ્વરૂપં પરમાનન્દં
જ્ઞાતુભિચ્છામિ દેશિક ।
સંસારાબ્ધિતિતીર્ષૂણાં
કર્ણધારોઽસિ દેહિનામ્

ઇતિ પૃષ્ટો વિરક્તેન
શિષ્યેણ પરમાર્થવિત્ ।
સ્વસ્વરૂપં પાં ધ્યાયન્
દેશિકસ્તમભાષત

યમાશ્રિત્ય પ્રવર્તન્તે
જનાસ્સર્વે નિરન્તરમ્ ।
સ્વરૂપમિતિ તં વિદ્યાત્
કરણૈશ્ચક્ષુરાદિભિઃ

જાગ્રત્‌કાલે યમાશ્રિત્ય
સ્થૂલદેહઃ પ્રબર્તતે ।
સૂક્ષ્મદેહસ્તથા સ્વપ્ને
સ્વરૂપં તં વિદુર્બુધાઃ

સુષૂપ્તૌ તુ યમાશ્રિત્ય
ભાસતે કારણં વપુઃ ।
સ્વાજ્ઞાનમયમવ્યક્તં
સ્વરૂપમવધારય

યો જાગ્રદાદિભેદેન
મિથ્યારૂપેણ ભાસતે ।
તેષાં દ્રષ્ટૃસ્વરૂપેણ
સ એવ પરમેશ્વરઃ

સ એવ ત્વં શિવો વિષ્ણુ-
રગ્નિરિન્દ્રચતુર્મુખઃ ।
સ એવ સૂર્યસ્સોમશ્ચ
સઃ શાસ્તા સ વિનાયકઃ

વાણી શ્રીગિરિજા દુર્ગા
દેવી ચેત્યાદિનામભિઃ ।
વિભિદ્ય પ્રોચ્યતે પ્રાજ્ઞૈ-
ર્મતિભેદેન નાન્યથા

એકરૂપં સમાશ્રિત્ય
સઙ્કલ્પઞ્ચ વિકલ્પકમ્ ।
યદા કરોત્યસૌ દેહી
મન ઇત્યુચ્યતે તદા

સંશયં પરિત્યજ્ય
રૂપં પ્રત્યવધારિતઃ ।
યસ્મિન્ કાલે પ્રત્યગાત્મા
બુદ્ધિરિત્યુચ્યતે તદા

યદાઽસૌ સ્વપરામર્શાદ્
ઇદમિત્થમિતિ સ્ફુટમ્ ।
રૂપં પ્રતિ વિજાનાતિ
તદાહઙ્કારવાન્ ભવેત્

યદા હસ્તઃ કર ઇતિ
બાહોઃ પર્યાય એવ હિ ।
મનોબુદ્ધિરહઙ્કાર-
શ્ચિત્તં ચેતિ તથાત્મનઃ

યથાવહ્નોર્વર્તિભેદાત્
ઇક્ષોઃ પાકવિશેષતઃ ।
નામરૂપાત્મકો ભેદઃ
સ તથા જીવસ્ય નાન્યથા

યથા ક્ષીરે ઘૃતં વ્યાપ્ત
તથ્યા દૃશ્યે પરઃ પુમાન્ ।
ઉપાધિભેદાત્ ભેદસ્સ્યાત્
તસ્માદેકસ્ય નાન્યથા

એકરૂપો મહાદેવઃ
સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતઃ ।
એકરૂપો મહાકાશો
ઘટાદિષુ યથા સ્થિતઃ

પૃથક્ પૃથક્ સ્થિતાનાઞ્ચ
દેહાનામવિવાદતઃ ।
પાણિપાદાદિયુક્તાનાં
ભેદો નાસ્તિ વિચારણે

ચરાચરમિદં વિશ્વં
પઞ્ચભૂતાત્મકં સ્મૃતમ્ ।
દેહાનાં પઞ્ચભૂતાનાં
ભેદો નાસ્તિ તથાસ્થિતે

મૃન્મયત્વાદ્ ઘટાદીનાં
યથા ભેદો ન વિદ્યતે ।
પઞ્ચભૂતાત્મકત્વેન
દેહાનાઞ્ચ તથૈવ ચ

એવં વિચારણે તાત
નાસ્તિ ભેદઃ કદાચન ।
દેહાનાં પઞ્ચભૂતાનાં
જડાનામાશુનાશિનામ્

નવપ્રદેશમાત્રોઽયં
હસ્તપાદાદિમાનહમ્ ।
ઇતિ નિશ્ચયવાન્ લોકે
જીવ ઇત્યભિધીયતે

સર્વત્ર પરિપૂર્ણોઽહં
અયં દેહો સમેતિ ચ ।
ઇતિ નિશ્ચયવાનન્તઃ
પરમાત્મેતિ કથ્યતે

એવં સ્થિતે ન ભેદસ્સ્યાત્
જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ।
તયોરભેદ એવ સ્યાત્
ચિત્સ્વરૂપાવિશેષતઃ

દેહસાક્ષી પ્રાણ એવ
ઇતિ ચેત્તન્ન સંગતમ્ ।
સુષુપ્તૌ સર્વદેહાનાં
જડત્વાદેવ નાન્યથા

સ્વવ્યાપારકૃતે પ્રાણો
દેહોપરતિદર્શનાત્ ।
દેહસ્ય કર્તા ન પ્રાણ
ઇત્યેવમવધારય

યચ્ચિન્ત્યતે ભૂપતિના
તત્ કુર્વન્ત્યનુજીવિનઃ ।
તસ્માત્ પ્રાણો ન કર્તા સ્યાદ્
ઇતિ લોકેષુ દર્શનાત્

દેહત્રયસમુદ્ભૂતાં
વાસનાં સંપરિત્યજન્ ।
પરિગૃહ્ય પરં દેહં
પરિપૂર્ણં પરો ભવ

પરિપૂર્ણમયં રૂપં
પરિગૃહ્ય શુભશુભમ્ ।
નિત્યનૈમિત્તિકં કર્મ
સદા કુર્વન્ન લિત્યતે

કૃતાનિ વાઙ્‌ મનઃ કાયૈ-
ર્લોકે કર્માણિ જન્તુભિઃ ।
તોષામન્યતમત્વેન
કથં કર્તા ભવિષ્યતિ

સર્વત્રાવસ્થિતં શાન્તં
સ્વસ્વરૂપાભિધં શિવમ્ ।
અનુભૂય વપુસ્ત્યક્ત્વા
જ્ઞાપ્તિમાત્રમયો ભવ