અદ્વૈતરસમઞ્જરી · અધ્યાય 1

શ્રી ગણેશાય નમઃ ॥
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ ॥
॥ અદ્વૈતરસમઞ્જરી ॥
અખણ્ડસત્યજ્ઞાનાનન્દામૃતસ્યાત્મસ્તવ
સ્તવાદિકં કથં કુર્યાં કરણાગોચરત્વતઃ ॥ (૧)
સ્વભક્તલોકાનુજિધૃક્ષયૈવયા
સમસ્તલોકાનુગતા વિરાજતે ।
અકાદિરૂપેણ શુકાદિવન્દિતાં
નમામિ તં શ્રીલલિતાં સ્વદેવતામ્ ॥ (૨)
ગજમુખમુપરિષ્ટાન્માનવાઙ્ગં ત્વધસ્તા
નરપરપરમૈક્યજ્ઞાપનાયભ્યુપેત્ય ।
પરિલસતિપરસ્તાન્મોહજાલાન્મહોય
ત્તદિહ મમ પુરસ્તાદસ્તુ વસ્તુપશસ્તમ્ ॥ (૩)
વટતરુનિકટે શ્રીદક્ષિણામૂર્તિરૂપં
યદધિવસતિ સચ્ચિન્મુદ્રયા ભદ્રયાર્થમ્ ।
પરમમમૃતમન્તેવાસિનાં સંપ્રદાતું
તદિહવરદમેકં ભાવયે ભાવશૂન્યમ્ ॥ (૪)
યતીન્દ્રમણ્ડલં ધ્યાયન્નખણ્ડરસમણ્ડલમ્ ।
અદ્વૈતરસમઞ્જર્યાઃ કુર્વેદ્ય સુવિકાસિનીમ્ ॥ (૫)
અબદ્ધાઽપિ સુબદ્ધૈષા સતા બદ્ધસુદૃષ્ટિના ।
ભવેત્સન્તોષવન્તો હિ સન્તસ્સન્તિ સમેક્ષણાઃ ॥ (૬)
પાદશૂન્યપતગાયિતસ્ય મે ખેરત્વમતિદુર્લભં ખલુ ।
તદ્વિદોઽપિ તદવાપ્તુમિચ્છત સ્સાહસં સહતુ સૌહૃદીજનઃ ॥ (૭)
અદ્વૈતમેવ પરમાર્થતયા વિવેક્તુ
મઙ્ગીકૃતદ્વિપનરાકૃતિસન્નિવેશઃ ।
અદ્વૈતગોચરમશેષવિદોષમન્ત
રાવિષ્કરોતુ વરદો મમ વિઘ્નરાજઃ

અજ્ઞાનવિસ્ફુરદનેકવિધાત્મભેદ
મજ્ઞાનમાશ્રિવતસ્સુલભા ન મુક્તિઃ ।
આદર્શગેહમમિતઃ પ્રતિબિમ્બિતાન્ત
ર્દ્વારં ગતસ્ય ન બહિર્ગતિરર્ભકસ્ય

શાન્ત્યાદિસાધનવતા પુરુષોત્તમેન
સંપ્રાપ્યતે નિજપદં વરદેશિકોક્ત્યા ।
ચોરૈરણ્યસરિણીં ગમિતેન પુંસા
દેશો નિજો હિ તદભિજ્ઞગિરૈવ ગમ્યઃ

ભૂમા ભવાનિતિ ગુરૂપનિષદ્વચોભિઃ
કર્ત્રાત્મતા ગલતિ સિદ્ધ્યતિ ભૂમભાવઃ ।
રાજાત્મજસ્ય નિજતત્વનિબોધનેન
વ્યાધાત્મતાવિગલનાદિવ રાજભાવઃ

કૂટસ્થનિત્યસુખબોધતનોઃ પ્રતીચો
બન્ધો વિમોચનમિતિ ભ્રમ દુર્વિલાસઃ ।
વન્ધ્યાસુતસ્ય વપુરાદિગુણપ્રપઞ્ચ
સ્તત્પઞ્ચતાઽપિ સુતરાં પરિકલ્પનૈવ

આપાતતઃ પ્રતિભયા જગદસ્તિવાદઃ
સત્યં નિરૂપણવિધૌ ન હિ કિઞ્ચિદસ્તિ ।
ભીરોર્વિભાતિ પરિતસ્તિમિરં પિશાચ
સ્તત્રૈવ દીપકલિકાઽઽનયતે કિમસ્તિ

ચિજ્જ્યોતિરેવ જગદાત્મતયા ચકાસ્તિ
વસ્ત્વન્તરં કિમપિ નાસ્તિ વિચાર્યમાણે ।
રજ્જ્વૌ ભ્રમાધિકરણાદપિ રજ્જુસર્પ
તત્વાન્તરં ભવિતુમર્હતિ કિં કથઞ્ચિત્

વિશ્વં સમસ્તમપિ વિભ્રમમાત્રમેત
દાત્મૈવ સન્નયનન્યસુખપ્રકાશઃ ।
સ્ફૂર્ત્યૈવ વિશ્વમપિ સત્યમિતીર્યતે ચેત્
કો નામ શુક્તિરજતેન ધનીનભાવિ

નાસ્તિ પ્રતીત્યવસરે ન પુરા ન પશ્ચા
દાશ્ચર્યમેતદવભાતિ તથાઽપિ વિશ્વમ્ ।
યદ્વા કિમદ્ભુતવિવેહ મહેન્દ્રજાલં
માયાવિકલ્પિતમિતિ પ્રતિભાસતે હિ

એકોઽપિ સન્નયમનેકતયા વિભાતિ
ભૂમા સ્વકલ્પિતતમઃ પટલાનુષઙ્ગાત્ ।
ઇન્દુર્દ્વિતીયરહિતોઽપિ ચ સદ્વિતીય
ભાવેન ભાતિ પુરુષસ્ય નિજાક્ષિદોષાત્

આલોક્યતે ભુવનચક્રમલાતચક્ર
મત્યન્તવિભ્રમવિજૃમ્ભિતમસ્થિરં ચ ।
દૈવાત્ ભ્રમસ્યવિરતૌ સમુપસ્થિતાયાં
નાલોક્યતે કિલ પુરેવ પુનસ્તદેવ

ગન્ધર્વપત્તનમિદં જગદવ્યવસ્થં
ચૈતન્યનામનિ વિહાયસિ નશ્ચકાસ્તિ ।
વિદ્યોતતે યદિ ચ વિદ્યુદિવાત્મવિદ્યા
સદ્યસ્તિરોભવતિ સર્વમિદં તદૈવ

આરોપિતસ્ય જગતઃ પ્રવિલાપનેન
ચિત્તં શિવાત્મકતયા પરિશિષ્યતે નઃ ।
શત્રૂન્ નિહત્ય હતયિન્તુરધોનિપ્રાતાત્
ગન્ધદ્વિપો ભવતિ કેવલમદ્વિતીયઃ

અદ્યાસ્તમેતુ વપુરાશિતારમાસ્તાં
કસ્તાવતાપિ મમ ચિદ્વપુષો વિશેષઃ ।
કુમ્ભેઽપિ નશ્યતિ ચિરં સમવસ્થિતે વા
કુમ્ભાંબરસ્ય નહિ કોઽપિ વિશેષલેશઃ

સઙ્કલ્પમાત્રસવિકલ્પિતમૂર્તિવિશ્વં
વિશ્વં ચ સત્યમિતિ મૂર્ચ્છિતમન્દબુદ્ધિઃ ।
ચિન્તાપ્રકર્ષજનિતાં વનિતાં વિદિત્વા
શૈવેતિ વલ્ગતિ યથા ચિરવિપ્રયુક્તઃ

સ્વસ્યે મયિ સ્વરસસત્યસુખાવબોધે
વ્યામોહનાજ્જગદિતિ વ્યપદિશ્યતે યત્ ।
અન્યત્ર કુત્રચિદદૃષ્ટમરૂપરૂપ
મસ્થાનચિત્રમિતિ નિશ્ચિનુમસ્તદેતત્

આધ્યાસિકસ્ફુરણભેદતિરોહિતોઽપિ
ચિદ્ધાતુરેકરસતાં ન જહાતિ જાતુ ।
નાનાચરાચરવિચિત્રવિચિત્રિતોઽપિ
ચિત્રઃ પટો ન પટભાવમપાસ્યતિ સ્વમ્

સચ્ચિત્ સુખાત્મકમખણ્ડિતમાત્મતત્ત્વં
મન્યેત કશ્ચિદહમિત્યતિનિશ્ચિતાર્થમ્ ।
દેહેન્દ્રિયાદકમપિ વિભ્રમવાસનાભિ
વ્યાપ્તો મમાહમિતિયદ્વદવિદ્વદાત્મા

વિશ્વં મૃષા વિરસમિત્યવધાર્ય ધૈર્ય
માસ્વાદ્યતે મુનિભિરન્તરસૌ રસાત્મા ।
સન્તાપજં મરુમરીચિરસં નિરસ્ય
સંસેવ્યતે સુમતિભિસ્સુરસિન્ધુપૂરઃ

એકાન્તસન્નિહિતમીદૃશમાત્મતત્ત્વં
લોકા વિમૂઢમતયો બત નાદ્રિયન્તે ।
આકાશગોચરમશેષજગત્પ્રકાશં
ઘૂકા ન ભાસ્કરમુદીક્ષિતુમુત્સહન્તે

આનન્દવિસ્ફુરણરૂપમપિ પ્રપઞ્ચ
મન્યં વિભાવ્ય પરિતાપમુપૈતિ મુગ્ધઃ ।
દીપાદિષુ સ્વવપુષઃ પરિદૃશ્યમાનાં
છાયાં વિગાહ્ય પરિમુહ્યતિ કિં ન બાલઃ

માયા સ્વકીયવિયદાદિવિકારજાલૈ
ર્નાત્માનમન્યથયિતું પ્રભવત્યસઙ્ગમ્ ।
આધારપુષ્કરપલાશકમંબુધારા
સ્વીયૈઃ કિમાર્દ્રયિતુમર્હતિ શીકરૌઘૈઃ

આભાસમાત્રતનવો જગતીવિકલ્પા
માં ન સ્પૃશ્યન્ત્યપિ વિમુક્તસમસ્તસઙ્ગમ્ ।
આરોપિતા મલિનતાદિવિચિત્રધર્મા
લિમ્પન્તિ કિં નુ વિમલં વિયદન્તરાલમ્

સ્વપ્નસ્સુષુપ્તિરથજાગ્રદિતિ હ્યવસ્થા
સ્તિસ્રોઽપિ શશ્વદુદયાસ્તમયૈરુપેતાઃ ।
નિર્મોકરાજય ઇવોરગરાજભોગે
મય્યેવ સાક્ષિણિ વિભાન્ત્યનુવર્તમાને

સ્વપ્નઃ પ્રજાગ્રદિતિ શબ્દકૃતો વિશેષો
માયામયત્વમુભયોરપિ તુલ્યમેવ ।
પ્રત્યગ્પરાગિતિ નામકૃતો વિકલ્પઃ
સત્યાવબોધસુખતાં તુ તયોસ્સ્વરૂપમ્

સર્વેન્દ્રિયોપરમશાન્તજગદ્વિકલ્પાઃ
સ્વાનન્દમાત્રપરિશેષિતચૈત્યબોધે ।
તે જાગ્રતોઽપ્યનુભવન્તિ સુષુપ્ત્યવસ્થાં
ક્રીડન્તિ યે સતતમાત્મનિ સત્યબોધે

કર્તેતિ કાયિકવિચેષ્ટિતદર્શિનો માં
ગૃહ્ણન્તિ ચેત્ કિમુ યથૈવ તથા ભવામિ ।
પારિપ્લવોઽયમિતિ પામરધીગૃહીત
શ્ચન્દ્રસ્તથા નહિ ચલાંબુદસન્નિકૃષ્ટઃ

મિથ્યા સમુલ્લસતુ નામ જગદ્વિચિત્ર
મેતાવતા વિમલતત્વવિદો ન હાનિઃ ।
સ્વપ્ને ભયઙ્કરગજાદિનિરીક્ષણેઽપિ
ન સ્વાપ્નકત્વમનુસન્ધધતોઽસ્તિ ભીતિઃ

અત્યન્તમેતદસદિત્યપિ ચાવ્યવસ્થં
મય્યાત્મદૃષ્ટિરનુવર્તત એવ લોકમ્ ।
નાસ્ત્યત્ર વક્ત્રમિતિ નિશ્ચિતવાનપિ દ્રા
ગાદત્ત એવ મુકુરં મુખદર્શનાય

ઉદ્બોધિતોઽપિ કબલે કબલે જનન્યા
નિદ્રાલસશ્શિશુરિવાવિદિતાન્યભાવઃ ।
આલોકયન્નપિ બહિર્જગદિન્દ્રજાલ
મન્તઃ કયાપિ કલયા ન પરિચ્યુતોઽસ્મિ

દૃશ્યે સ્ફુટીભવતિ નેક્ષ્યત એવ ભૂમા
ભૂમ્નિ સ્ફુટીભવતિ નેક્ષ્યત એવ દૃશ્યમ્ ।
દ્વીપાન્તરે સ્ફુરતિ ભૂમિરિયં ન દૃશ્યા
ભૂમણ્ડલે સ્ફુરતિ તચ્ચ તથા ન દૃશ્યમ્

બોધે શનૈરુપચયં પ્રતિપદ્યમાને
વિચ્છિદ્યતે હૃદિ તદા વિમલં ભ્રમોઽપિ ।
ચન્દ્રે કલાભિરનુવાસરમેધમાને
મન્દીભવત્યપિ યથૈવ મહાન્ધકારઃ

બ્રહ્માનુભૂતિરસનિર્ભરિતે મુનીન્દ્રે
કર્માનુબન્ધવિધયો વિમુખીભવન્તિ ।
સિદ્ધોપદર્શિતરસાયનપાનતૃપ્તે
કિન્નુ વ્યપાકવિષયા વિધયઃ ક્રમન્તે

સર્વાત્મતામુપગતોઽપિ મુનિસ્સમાધિં
પૂર્વાનુવૃત્તમયતે સમયાપનુત્યૈ ।
પર્યાપ્તસર્વવિભવઃ ક્ષિતિપોઽપિ કાલ
નિર્યાપણાય જુષતે ચતુરઙ્ગલીલામ્

આત્મજ્ઞમસ્તમિતસર્વવિધિપ્રવૃત્તિ
માનન્દયન્તિ નિગમાભિમતા નિષેધાઃ ।
વ્યાપારમાત્રવિમુખસ્ય મહાલસસ્ય
માશબ્દકવ્યવહૃતાનિ મનોહરાણિ

તત્ત્વાનુચિન્તનપરો મુનિસાર્વભૌમઃ
સ્વચ્છન્દતો વ્યવહરન્નપિ નાનુયોજ્યઃ ।
સામ્રાજ્યમેત્ય હિ યથારુચિ વર્તમાનો
રાજા પ્રજાભિરનુયોક્તુમશક્ય એવ

પ્રારબ્ધજામધિકસંપદમાપદં વા
ભુઞ્જાન એવ પુરુષઃ પરિશુદ્ધિયેતિ ।
કિં વાઽઽહિતુણ્ડિકગૃહીતતનુર્ભુજઙ્ગ
સ્તત્ક્લૃપ્તદણ્ડનવિધિં પરિહર્તુમીષ્ટે

પૂર્વોત્તરાર્જિતશુભાશુભકર્મભિસ્સ્વ
સંપદ્વિપશ્ચ ન ભવેત્ પરમાર્થદૃષ્ટેઃ ।
જાત્યોષરસ્ય ધનવર્ષજલાભિષેકૈ
રત્યોષ્મણા ચ નહિ સસ્યવિવૃદ્ધિહાની

પ્રારબ્ધકર્મપરિપાકવશંવદો ન
ક્લિશ્નાતિ નિશ્ચિતપરાવધિરાત્મવેદી ।
ગ્રામાન્તમાર્ગપરિમાણવિદધ્વનીનો
મધ્યેપથં ન હિ વિષીદતિ દુઃખિતોઽપિ

અન્તર્બહિશ્ચ પરમાર્થતયાનુપશ્યન્
ન ક્લિશ્યતિ વ્યસનમુત્કટમપ્યુપેતઃ ।
ધીરઃ કિલાહમુખે વિજયૈકદૃષ્ટિઃ
પ્રત્યર્થિભિઃ પ્રમથિતોઽપિ ન વિક્લવસ્સ્યાત્

પ્રાપઞ્ચિકસ્તુ વિભવઃ પરમાદ્ભુતોઽપિ
ધીરં ન રઞ્જયતિ દૃષ્ટતદીયતત્વમ્ ।
સ્ત્રીવેષભૂષિતતનુઃ પુરુષો વિલાસૈ
સ્તજ્ઞં યુવાનમપિ મોહયિતું હિ નાલમ્

અન્તર્નિરન્તરનિગૂઢનિજાત્મતત્વો
ન પ્રાગિવ વ્યસનિતાં વિષયેષુ ધત્તે ।
ભાગ્યાત્ કુતશ્ચિદપિ લબ્ધનિધિર્મનસ્વી
કિં પૂર્વવત્ કૃપણતામુરરીકરોતિ

અધ્યાસ્થિતસ્વમહિમાનમલક્રિયા વ
દાધ્યાત્મિકાશ્શુભગુણાસ્સ્વયમાવિશન્તિ ।
સ્વાધીનિતે સુહૃદિ રાજનિ તસ્ય ભૃત્યા
એતેઽપિ ચ સ્વયમુપેત્ય તમાશ્રયન્તે

અજ્ઞાનમેવ ન કુતો જગતઃ પ્રસઙ્ગો
જીવેશદેશિકવિકલ્પકથાઽપિ દૂરે ।
એકાન્તનિર્મલચિદેકરસસ્વરૂપં
બ્રહ્મૈવ કેવલમહં પરિપૂર્ણમસ્મિ

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસ પરિવ્રાજક સદાશિવ બ્રહ્મેન્દ્ર વિરચિતા
અદ્વૈતરસમઞ્જરી સમ્પૂર્ણા ॥