અભિસમયાલંકારવિવરણ · ભાગ 120

પરિશિષ્ટમ્ - 1
નમઃ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ
અભિસમયાલઙ્કારાન્તઃ પાતિનાં પદાર્થાનાં સંક્ષેપતો વિવરણમ્
સર્વાકારજ્ઞતાદ્યષ્ટૌ પદાર્થાઃ; ચિત્તોત્પાદાદયઃ સપ્તતિશ્ચ પદાર્થા અભિસમયાલઙ્કારસ્યાભિધેયા સન્તિ । તેષામિહ સ્વરૂપં સંક્ષેપેણ પ્રસ્તૂયતે ।
અષ્ટૌ પદાર્થાઃ
સર્વાકારજ્ઞતા, માર્ગજ્ઞતા, સર્વજ્ઞતા (વસ્તુજ્ઞતા), સર્વાકારાભિસમ્બોધઃ, મૂર્ધાભિસમયઃ, આનુપૂર્વિકાભિસમયઃ, એકક્ષણાભિસમ્બોધઃ, ધર્મકાયશ્ચેત્યષ્ટૌ પદાર્થા અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યાં પ્રદર્શિતાઃ । યથા -
પ્રજ્ઞાપારમિતાષ્ટાભિઃ પદાર્થૈઃ સમુદીરિતા ।
સર્વાકારજ્ઞતા માર્ગજ્ઞતા સર્વજ્ઞતા તતઃ ॥
સર્વાકારાભિસમ્બોધો મૂર્ધપ્રાપ્તો ઽનુપૂર્વિકઃ ।
એકક્ષણાભિસમ્બોધો ધર્મકાયશ્ચ તે ઽષ્ટધા ॥
1. સર્વાકારજ્ઞતા
(ક) લક્ષણમ્
એકસ્મિન્નેવ ક્ષણે યાવત્પદાર્થાકારાણાં યથાવત્ સાક્ષાત્કારિ પર્યન્તજ્ઞાનં સર્વાકારજ્ઞતાયા લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
યાવજ્જ્ઞાનં યથાવજ્જ્ઞાનમિતિ સર્વાકારજ્ઞતાયા દ્વૌ ભેદૌ । યા પ્રજ્ઞા અશેષાકારાન્ જાનાતિ સા યાવજ્જ્ઞાનમ્, યા ચ યથા પદાર્થાનાં સ્વરૂપં તથા જાનાતીતિ યથાવજ્જ્ઞાનમ્ ।
અથવા - ચિત્તોત્પાદાદિહેતૂનાં અનાસ્રવફલાનાં ચ અશેષાકારસાક્ષાત્કારિ સર્વાકારજ્ઞાનમિત્યેકો ભેદઃ । બુદ્ધભૂમૌ જાયમાનાનિ દ્વાવિંશતિઃ અનાસ્રવજ્ઞાનાનીતિ દ્વિતીયો ભેદઃ ।
(ગ) અવધિઃ
બુદ્ધભૂમાવેવ કેવલં સર્વાકારજ્ઞતા ભવતિ ।
2. માર્ગજ્ઞતા
(ક) લક્ષણમ્
માર્ગત્રયનિઃસ્વભાવત્વસાક્ષાત્કારિણ્યા પ્રજ્ઞયોપાત્તત્વે સતિ આર્યમાહાયાનિકાભિસમયત્વં માર્ગજ્ઞતાયા લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
ચત્વારો ઽસ્યા ભેદા ભવન્તિ, યથા શ્રાવકમાર્ગજ્ઞતા, પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગજ્ઞતા, મહાયાનમાર્ગજ્ઞતા, માહાયાનિકાર્યસન્તતિસ્થસર્વપ્રજ્ઞોપાયજ્ઞતા ચેતિ ।
(ગ) અવધિઃ
મહાયાનદર્શનમાર્ગમારભ્ય બુદ્ધભૂમિં યાવત્ માર્ગજ્ઞતાયાઃ સીમા ભવતિ ।
3. સર્વજ્ઞતા (વસ્તુજ્ઞતા)
(ક) લક્ષણમ્
સમસ્તધર્મગતપુદ્ગલનૈરાત્મ્યસાક્ષાત્કારિણ્યા પ્રજ્ઞયોપાત્તત્વેન હૈનયાનિકજાતીયાભિસમયસ્વરૂપં આર્યસન્તતિસ્થં જ્ઞાનં માર્ગજ્ઞતાયા લક્ષણમ્ । હૈનયાનિકાર્યસન્તતિસ્થં યજ્જ્ઞાનં તચ્છૂન્યતાયાઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યાપરપર્યાયાઃ સાક્ષાત્કારિ, તેનોપાત્તત્વાત્ સર્વજ્ઞતાયા લક્ષણે હૈનયાનિકજાતીયેતિ વિશેષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
ફલભૂતાયા જિનજનન્યા દૂરત્વમ્ અવિદૂરત્વં ચેતિ સર્વજ્ઞતાયા દ્વૌ ભેદૌ ।
(ગ) અવધિઃ
શ્રાવકીયદર્શનમાર્ગમારભ્ય બુદ્ધભૂમિપર્યન્તં સર્વજ્ઞતાયાઃ સીમા ભવતિ ।
4. સર્વાકારાભિસમ્બોધઃ
(ક) લક્ષણમ્
ત્રિસર્વજ્ઞતાકારાણાં ભાવનામય્યા પ્રજ્ઞયોપાત્તઃ સત્ત્વયોગઃ સર્વાકારાભિસમ્બોધ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
સ્વરૂપેણ વિંશતિઃ પ્રયોગાઃ । આકારેણ ત્રિસર્વજ્ઞતાસમ્બદ્ધાનાં ત્રિસપ્તત્યુત્તરશતસંખ્યાકાનામાકારાણામભિનિર્હારકાઃ સત્ત્વયોગાઃ ત્રિસપ્તત્યુત્તરશતમસ્ય સર્વાકારાભિસમ્બોધસ્ય ભેદા ભવન્તિ ।
સત્વયોગઃ, માર્ગપારમિતા, બોધિસત્ત્વમાર્ગઃ, મહાયાનપતિપત્તિઃ, સન્નાહપ્રતિપત્તિરિત્યેતે પર્યાયવાચિનઃ ।
(ગ) અવધિઃ
મહાયાનસમ્ભારમાર્ગમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થિતબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તં સર્વાકારાભિસમ્બોધસ્ય સીમા ભવતિ ।

5. મૂર્ધાભિસમયઃ
(ક) લક્ષણમ્
શૂન્યતાલમ્બનયા ભાવનામય્યા પ્રજ્ઞયોપાત્તાનાં તદ્દૃષ્ટ્યા વ્યવસ્થાપિતાનાં ચ ત્રિસર્વજ્ઞતાકારાણાં ભાવનાયાં પ્રકર્ષપર્યન્તઃ સત્ત્વયોગઃ મૂર્ધપ્રયોગઃ ઇતિ મૂર્ધાભિસમયસ્ય લક્ષણમ્ । બોધિસત્ત્વસ્ય શ્રુતમય્યા પ્રજ્ઞયોપાત્તાનાં પ્રયોગાણામપ્યત્રૈવ સંગૃહીતત્વાલ્લક્ષણે તદ્દૃષ્ટ્યા વ્યવસ્થાપિતેતિ વિશેષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
સંક્ષેપતઃ પ્રયોગમાર્ગીયો મૂર્ધપ્રયોગઃ, દર્શનમાર્ગીયો મૂર્ધપ્રયોગઃ, ભાવનામાર્ગીયો મૂર્ધપ્રયોગઃ, આનન્તર્યમૂર્ધપ્રયોગશ્ચેતિ ચત્વારો ભેદા ભવન્તિ ।
અથવા ઊષ્મમૂર્ધક્ષાન્ત્યગ્રધર્માખ્યાઃ પ્રયોગમાર્ગસ્ય ચત્વારઃ, દર્શનભાવનામાર્ગયો આનન્તર્યમૂર્ધપ્રયોગાસ્ત્રય ઇતિ સપ્ત મૂર્ધપ્રયોગા ભવન્તીતિ ।
વિસ્તરેણ તુ ત્રિસપ્તત્યુત્તરશતં મૂર્ધપ્રયોગા ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
(ગ) અવધિઃ
મહાયાનપ્રયોગમાર્ગીયોષ્મપ્રયોગમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થિતબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતિ ।
6. આનુપૂર્વિકાભિસમયઃ
(ક) લક્ષણમ્
ત્રિસર્વજ્ઞતાકારાણાં સ્થિરીકરણાય વિભાવનાવ્યવસ્થાપિતઃ સત્ત્વયોગ આનુપૂર્વિકપ્રયોગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
ત્રયોદશાસ્યાનુપૂર્વિકાભિસમયસ્ય ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
મહાયાનસમ્ભારમાર્ગમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થિતબોધિસત્ત્વાવસ્થાતઃ પૂર્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતીતિ ।
7. એકક્ષણાભિસમ્બોધઃ
(ક) લક્ષણમ્ ત્રિસર્વજ્ઞતાકારાણાં સ્વભ્યસ્તીકરણાય અનુપૂર્વભાવનયોત્પન્નઃ પાર્યન્તિકઃ સત્ત્વયોગઃ એકક્ષણાભિસમ્બોધ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
વ્યાવૃત્યા ઽસ્ય ચત્વારો ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
ચરમભવિકબોધિસત્ત્વાવસ્થાયામેવ કેવલમયં પ્રયોગો ભવતિ ।
8. ધર્મકાયઃ
(ક) લક્ષણમ્
ત્રિસર્વજ્ઞતાકારાણાં ભાવનાપ્રકર્ષબલેનોત્પન્નં ફલં પર્યન્તાનાસ્રવગુણા વા ધર્મકાય ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
સ્વભાવકાયઃ, જ્ઞાનધર્મકાયઃ, સામ્ભોગિકકાયઃ, નૈર્માણિકકાયશ્ચેતિ ચત્વારો ઽસ્ય ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
બુદ્ધભૂમાવેવ કેવલમયં ધર્મકાયો ભવતીતિ ।
સપ્તતિઃ પદાર્થાઃ
ત્રિસર્વજ્ઞતોપલક્ષકાસ્ત્રિંશદ્ ધર્માઃ, ચતુર્ણાં પ્રયોગાણામુપલક્ષકાઃ ષટ્ત્રિંશદ્ ધર્માઃ, ધર્મકાયોપલક્ષકાશ્ચત્વાર ઇતિ સપ્તતિઃ પદાર્થાસ્ત્રિષુ વિભજ્ય પૃથક્ નિરૂપ્યન્તે ।
1. ત્રિસર્વજ્ઞતોપલક્ષકાઃ ત્રિંશદ્ ધર્માઃ ત્રિસર્વજ્ઞતોપલક્ષકેષુ ત્રિંશદ્ધર્મેષુ સર્વાકારજ્ઞતાબોધકા દશ, માર્ગજ્ઞતાબોધકા એકાદશ, સર્વજ્ઞતાબોધકા નવ ચેતિ ત્રિંશદ્ ભવન્તિ ।
(અ) સર્વાકારજ્ઞતોપલક્ષકા દશ ધર્માઃ તત્ર 1. મહાયાનચિત્તોત્પાદઃ, 2. અવવાદઃ, 3. નિર્વધાઙ્ગમ્, 4. મહાયાનપ્રતિપત્ત્યાધારઃ, 5. મહાયાનપ્રતિપત્ત્યાલમ્બનમ્, 6. મહાયાનપ્રતિપત્તિસમુદ્દેશઃ, 7. સન્નાહપ્રતિપત્તિઃ, 8. પ્રસ્થાનપ્રતિપત્તિઃ, 9. સમ્ભારપ્રતિપત્તિઃ, 10. નિર્યાણપ્રતિપત્તિરિતિ દશ ધર્માઃ સર્વાકારજ્ઞતામુપલક્ષયન્તીતિ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યાં પ્રદર્શિતાઃ ।
યથા -
ચિત્તોત્પાદો ઽવવાદશ્ચ નિર્વેધાઙ્ગં ચતુર્વિધમ્ ।
આધારઃ પ્રતિપત્તેશ્ચ ધર્મધાતુસ્વભાવકઃ ॥
આલમ્બનં સમુદ્દેશં સન્નાહપ્રસ્થિતિક્રિયે ।
સમ્ભારાશ્ચ સનિર્યાણાઃ સર્વાકારજ્ઞતા મુનેઃ ॥
1. ચિત્તોત્પાદઃ
અસ્ય લક્ષણમ્, ભેદઃ આલમ્બનમ્, અવધિશ્ચેતિ ચત્વારિ જ્ઞાતવ્યાનિ । અભિસમયાલઙ્કારે તિસૃભિઃ કારિકાભિઃ સર્વ પ્રતિપાદિતમ્ । તથાહિ -

ચિત્તોત્પાદઃ પરાર્થાય સમ્યક્સમ્બોધિકામતા ।
સમાસવ્યાસતઃ સા ચ યથાસૂત્રં ચ ચોચ્યતે ॥
ભૂહેમચન્દ્રજ્વલનૈર્નિધિરત્નાકરાર્ણવૈઃ ।
વજ્રાચલૌષધીમિત્રૈશ્ચિન્તામણ્યર્કગીતિભિઃ ।
નૃપગઞ્જમહામાર્ગયાનપ્રસ્રવણોદકૈઃ ।
આનન્દોક્તિનદીમેઘૈર્દ્વાવિંશતિવિધઃ સ ચ ॥
(ક) લક્ષણમ્
પરાર્થાય સ્વહેતુકેન છન્દેન સમુદાનીતં બોધિકામતાસમ્પ્રયુક્તં માહાયાનિક વિશિષ્ટં મનોવિજ્ઞાન ચિત્તોત્પાદ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) આલમ્બનમ્
સ્વાર્થાં બોધિં પરાર્થં ચ પરસન્તતિસ્થ નિર્વાણમાલમ્બ્ય ચિત્તોત્પાદઃ પ્રવર્તતે ।
(ગ) ભેદઃ
બોધિપ્રણિધિસ્વભાવઃ બોધિપ્રસ્થાનસ્વભાવશ્ચેતિ સ્વરૂપતશ્ચિત્તોત્પાદસ્ય દ્વૌ ભેદૌ ભવતઃ ।
સમ્પ્રયુક્તચૈતસિકદૃષ્ટ્યા ચિત્તોત્પાદસ્ય દ્વાવિંશતિઃ પ્રભેદા ભવન્તિ, યથા 1. પૃથિવીસમઃ, 2. સુવર્ણસમઃ, 3. ચન્દ્રસમઃ, 4. જ્વલનસમઃ, 5. મહાનિધિસમઃ, 6. રત્નાકરસમઃ, 7. મહાર્ણવસમઃ, 8. વજ્રસમઃ, 9. પર્વતસમઃ, 10. ઔષધિસમઃ, 11. કલ્યાણમિત્રસમઃ, 12. ચિન્તામણિસમઃ, 13. આદિત્યસમઃ, 14. મધુરગીતિસમઃ, 15. નૃપસમઃ, 16. કોષ્ઠાગારસમઃ, 17. મહામાર્ગસમ, 18. યાનસમઃ, 19. પ્રસ્રવણોદકસમઃ, 20. આનન્દોક્તિસમઃ, 21. નદીસમઃ, 22. મેઘસમશ્ચેતિ ।
(ઘ) અવધિઃ
ચતુર્વિધો બોધિસત્ત્વાનાં ચિત્તોત્પાદઃ । તથા હિ - આદિમોક્ષિકો ઽધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ, શુદ્ધાધ્યાશયિકઃ સપ્તસુભૂમિષુ, વૈપાકિકો ઽષ્ટમ્યાદિષુ, અનાવરણિકો બુદ્ધભૂમૌ । યથોક્તં મહાયાનસૂત્રાલઙ્કારે -
ચિત્તોત્પાદો ઽધિમોક્ષો ઽસૌ શુદ્ધાધ્યાશયિકો ઽપરઃ ।
વૈપાક્યો ભૂમિષુ મતસ્તથાવરણવર્જિતઃ ॥
2. અવવાદઃ
અસ્ય લક્ષણમ્, ભેદઃ. અવધિ, શ્રવણનિયમશ્ચેતિ સર્વો વિષયઃ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યાં પ્રતિપાદિતઃ । તથાહિ -
પ્રતિપત્તૌ ચ સત્યેષુ બુદ્ધરત્નાદિષુ ત્રિષુ ।
અસક્તાવપરિશ્રાન્તૌ પ્રતિપત્સમ્પરિગ્રહે ॥
ચક્ષુઃષુ પઞ્ચસુ જ્ઞેયઃ ષટ્સ્વભિજ્ઞાગુણેષુ ચ ।
દૃઙ્માર્ગે ભાવનાખ્યે ચેત્યવવાદો દશાત્મકઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્
મોક્ષમાર્ગસ્ય અભ્રાન્તોપદેશઃ અવવાદ ઇતિ લક્ષણં ભવતિ ।
અથવા - મહાયાનચિત્તોત્પાદદ્વારેણ પ્રર્થિતાર્થપ્રાપ્ત્યુપાયાત્મકઃ અભ્રાન્તવિશુદ્ધોપદેશઃ માહાયાનીયાવવાદલક્ષણમ્
(ખ) ભેદઃ
પ્રથમં સમ્પ્રાપ્તગુણપરિપાચનાર્થેન અપરિહાણિમુપાદાય શિક્ષણાવવાદઃ, તતઃ પશ્ચાદપ્રાપ્તગુણપ્રાપ્તિમુપાદાય અનુશાસનાવવાદ ઇતિ દ્વૌ ભેદૌ । વિષયભેદાત્ પુનઃ અવવાદો દશધાઃ જ્ઞેયઃ । તથાહિ - પ્રતિઅપત્ત્યાકારમધિકૃત્ય સત્યદ્વયસ્વરૂપમનતિક્રમ્ય શિક્ષણં પ્રતિપત્ત્યવવાદઃ પ્રથમઃ । પ્રતિપત્તેર્યદાલમ્બનં ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ, તદ્વિષયકોપદેશઃ સત્યાવવાદઃ દ્વિતીયઃ । યશ્ચાશ્રયસ્ત્રીણિ શરણાનિ તદ્વિષયકોપદેશઃ રત્નત્રયાવવાદસ્તૃતીયઃ । યો વિશેષગમનહેતુઃ અસક્તિસ્તદ્વિષયે દેશનાવવાદશ્ચતુર્થઃ । યો ઽવ્યાવૃત્તિગમનહેતુઃ અપરિશ્રાન્તિઃ તદ્વિષયકો દેશનાવવાદઃ પઞ્ચમઃ । યો ઽનન્યયાનગમનહેતુઃ પ્રતિપત્સમ્પરિગ્રહસ્તદ્વિષયકાવવાદઃ ષષ્ઠઃ । યો ઽપરપ્રત્યયગામિત્વહેતુઃ પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ તદ્વિષયકઃ પઞ્ચચક્ષુરવવાદઃ સપ્તમઃ । યઃ સવ કારજ્ઞતાપરિપૂરિહેતુઃ ષડભિજ્ઞાઃ તદ્વિષયકો ઽભિજ્ઞાવવાદઃ અષ્ટમઃ । પરિકલ્પિતસ્વભાવાનાં દર્શનપ્રહાતવ્યાનાં ક્લેશાનાં સબીજાનાં સર્વથા સમુદ્ઘાતકો યો દર્શનમાર્ગસ્તદ્વિષયકો દર્શનમાર્ગાવવાદો નવમઃ । ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં સહજાવરણાનાં સબીજાનાં સર્વથા સમુદ્ઘાતકો યો ભાવનામાર્ગસ્તદ્વિષયકો ભાવનામાર્ગાવવાદો દશમઃ ।
(ગ) અવધિઃ
માર્ગાપ્રવેશમારભ્ય બુદ્ધભૂમિપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતિ ।
(ઘ) શ્રવણનિયમઃ
માર્ગે ઽપ્રવિષ્ટો ઽપિ શુદ્ધાધ્યાશયિકઃ શુદ્ધકર્મિકઃ પુદ્ગલો માહાયાનીયાવવાદં શ્રોતું ભવ્યો ભવતિ । યશ્ચ માર્ગપ્રવિષ્ટો બોધિસત્ત્વઃ સ કલ્પાનામનેકાનિ બુદ્ધેભ્યો બોધિસત્ત્વેભ્યઃ કલ્યાણમિત્રેભ્યઃ અવવાદં શૃણોતિ ।
3. નિર્વેધાઙ્ગમ્
ચતુર્વિધનિર્વેધભાગીયાનામૂષ્માદીનાં લક્ષણ-ભેદ-અવધ્યાલમ્બનાકારાદયઃ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિભ્યાં પ્રતિપાદિતાઃ । તથાદિ -
આલમ્બનત આકારાદ્ધેતુત્વાત્ સમ્પરિગ્રહાત્ ।
ચતુર્વિકલ્પસંયોગં યથાસ્વં ભજતાં સતામ્ ॥
શ્રાવકેભ્યઃ સખડ્ગેભ્યો બોધિસત્ત્વસ્ય તાયિનઃ ।
મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણામુષ્માદીનાં વિશિષ્ટતા ॥
(ક) લક્ષણમ્
સ્વહેતુમોક્ષભાગીયાનન્તરમુત્પદ્યમાનો ઽભિસમયઃ પ્રયોગમાર્ગ ઇતિ લક્ષણમ્ । પ્રયોગમાર્ગઃ, અર્થાભિસમયઃ, નિર્વેધાઙ્ગમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।

(ખ) ભેદઃ
શ્રાવકાદિયાનત્રયસ્ય ત્રયઃ પ્રયોગમાર્ગા ભવન્તિ । પ્રયોગમાર્ગેષુ ત્રિષુ પ્રતિસ્વં ઊષ્મ-મૂર્વ-ક્ષાન્ત્યગ્રધર્માખ્યાશ્ચત્વારો ભેદા ભવન્તિ । ઇત્થં દ્વાદશ ભવન્તિ પ્રયોગમાર્ગસ્ય ભેદાઃ ।
મહાયાનપ્રયોગમાર્ગઃ
સ્વહેતોર્મહાયાનસમ્ભારમાર્ગાદુત્પદ્યમાનો માહાયાનીયો ઽર્થાભિસમયઃ મહાયાનપ્રયોગમાર્ગઃ ।
મહાયાનપ્રયોગમાર્ગઃ, મહાયાનાર્થાભિસમયઃ, મહાયાનનિર્વેધભાગીય ઇતિ પર્યાયાઃ ।
મહાયાનપ્રયોગમાર્ગભેદાઃ
ઊષ્મ-મૂર્ધ-ક્ષાન્ત્યગ્રધર્માખ્યાશ્ચતુર્નિર્વેધભાગીયાઃ શ્રાવકનિર્વેધભાગીયેભ્યઃ પઞ્ચભિર્વિશેષૈર્વિશિષ્ટા ભવન્તિ । એતેષુ નિર્વેધભાગીયેષુ પ્રત્યેકં મૃદુ-મધ્યાધિમાત્રભેદેન ત્રિધા ભવતિ । એવં મહાયાનપ્રયોગમાર્ગસ્ય દ્વાદશ ભેદા જાયન્તે ।
(ગ) અવધિઃ
ત્રિવિધનૈરાત્મ્યેષુ (પુદ્ગલનૈરાત્મ્ય-સ્થૂલધર્મનૈરાત્મ્ય-સૂક્ષ્મધર્મનૈરાત્મ્યેષુ) કિમપ્યેકં નૈરાત્મ્યમાલમ્બ્ય પ્રવર્તમાનાયા વિદર્શનાયાઃ પ્રાપ્તિમારભ્ય ભૂમિપ્રાપ્તિપર્યન્તં પ્રયોગમાર્ગસ્ય વ્યાપ્તિર્ભવતિ ।
(ઘ) આલમ્બનાકારાદયઃ
હૈનયાનિકપ્રયોગમાર્ગાન્માહાયાનિકપ્રયોગમાર્ગઃ ષડ્ભિર્વિશેષેર્વિશિષ્ટો ભવતિ, યથા - આલમ્બનવિશેષાત્, આકારવિશેષાત્, હેતુત્વવિશેષાત્, સમ્પરિગ્રહવિશેષાત્, પ્રહેયવિકલ્પસંયોગવિશેષાત્, મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદવિશેષાચ્ચ ।
ઇદં ચ વૈશિષ્ટ્યમ્ અભિસમયાલઙ્કારે "આલમ્બનમનિત્યાદિ" - ઇત્યતઃ પ્રારમ્ય "સર્વથા સમ્પરિગ્રહઃ" - ઇત્યન્તં નવભિઃ કારિકાભિઃ સુવિશદં વ્યાખ્યાતમ્ ।
4. પ્રતિપત્તેરાધારઃ મહાયાનપ્રતિપત્તેરાધારઃ પ્રકૃતિગોત્રં ભવતિ । તસ્ય લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યાં વર્ણિતમ્ । તથા હિ -
ષોઢાધિગમધર્મસ્ય પ્રતિપક્ષપ્રહાણયોઃ ।
તયોઃ પર્યુપયોગસ્ય પ્રજ્ઞાયાઃ કૃપયા સહ ॥
શિષ્યાસાધારણત્વસ્ય પરાર્થાનુક્રમસ્ય ચ ।
જ્ઞાનસ્યાયત્નવૃત્તેશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ગોત્રમુચ્યતે ॥
(ક) લક્ષણમ્
સામાન્યતો યો ધર્મધાતુઃ પરિશોધિતઃ સન્ બોધૌ પરિણમતે, સ ગોત્રમિતિ લક્ષણમ્ । વિશેષતો યો ધર્મધાતુઃ પરિશોધિતઃ સન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્ સમ્બોધૌ પરિણમતે, મહાયાનપ્રતિપત્તેશ્ચાધારો ભવન્તિ, સ પ્રકૃતિગોત્રમિતિ ।
(ખ) ભેદઃ
અભિધાનદૃષ્ટ્યા પ્રકૃતિગોત્રં પરિપુષ્ટગોત્રં ચેતિ દ્વૌ ભેદૌ । મહાયાનપ્રતિપત્તેરાશ્રયભૂતં પ્રકૃતિસ્થં ગોત્રમ્ આશ્રિતધર્મદૃષ્ટ્યા ત્રયોદશવિધ ભવતિ । ઇદમેવ પ્રકૃતિગોત્રં મહાયાનસમ્ભારમાર્ગસ્યાપ્યાધારો ભવતિ ।
ઊષ્મ-મૂર્ધ-ક્ષાન્ત્યગ્રધર્માખ્યચતુર્વિધલૌકિકનિર્વેધભાગીયાનામાધારાશ્ચત્વારઃ, લોકોત્તરદર્શનમાર્ગમસ્યાધાર એકઃ, લોકોત્તરભાવનામાર્ગસ્યાધાર એક ઇતિ ષટ્ પ્રકૃતિગોત્રાણિ । તતઃ પ્રતિપક્ષપ્રતિપત્તેરાધારઃ, તતઃ પ્રહાણપ્રતિપત્તેરાધારઃ, તદનન્તરં પ્રતિપક્ષપ્રહેયાનુપલબ્ધ્યા તદુત્પાદનિરોધયુક્તવિકલ્પાપગમસ્ય વિમુક્તિમાર્ગસ્યાધારઃ, તતઃ પ્રજ્ઞાકરુણયોરાધારઃ, શ્રાવકાદ્યસાધારણધર્મસ્યાધારઃ, પરાર્થાનુક્રમસ્યાધારઃ, જ્ઞાનસ્યાયત્નવૃત્તેશ્ચાધાર ઇતિ પ્રકૃતિસ્થગોત્રસ્ય ત્રયોદશભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
મહાયાનસમ્ભારમાર્ગમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતિ । વિશેષતશ્ચ ઉપરિષ્ટાત્ સાક્ષાન્નિર્દિષ્ટપ્રયોગમાર્ગીયોષ્માવસ્થાતઃ પ્રારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્ય વ્યાપ્તિર્ભવતીતિ જ્ઞેયમ્ ।
5. પ્રતિપત્તેરાલમ્બનમ્
પ્રતિપત્તેરાલમ્બનાનાં લક્ષણં ભેદઃ અવધિશ્ચેતિ ત્રીણ્યત્ર પ્રતિપાદ્યન્તે । અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યાં આલમ્બનસ્વરૂપં પ્રદર્શિતમ્ । તથા હિ -
આલમ્બનં સર્વધર્માસ્તે પુનઃ કુશલાદયઃ ।
લૌકિકાધિગમાખ્યાશ્ચ યે ચ લોકોત્તરા મતાઃ ।
સાસ્રવાનાસ્રવા ધર્માઃ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાશ્ચ યે ।
શિષ્યસાધારણા ધર્મા યે ચાસાધારણા મુનેઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્
પ્રતિપત્તેર્જ્ઞેયત્વમેવાલમ્બનત્વમિતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
આલમ્બનમેકાદશવિધં ભવતિ । તથા હિ - કુશલાકુશલાવ્યાકૃતાનિ કાયકર્માદીનિ ત્રીણિ, બાલપૃથગ્જનસમ્બદ્ધાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ, સર્વાર્યજનસંગૃહીતાનિ ચત્વારિ અનાસ્રવધ્યાનાનિ, આત્મદર્શનાપ્રતિપક્ષત્વેન પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ, આત્મદર્શનપ્રતિપક્ષત્વેન ચત્વાર્યનાસ્રવાણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, હેતુપ્રત્યયાધીનકામાદિધાતુસંગૃહીતા
બોધિપક્ષાદયં સંસ્કૃતાઃ (માર્ગસત્યમ્), કારણાનપેક્ષધાતુત્રયાપર્યાપન્નતથતાદયો ઽસંસ્કૃતાઃ (નિરોધસત્યમ્), સર્વાર્યજનસન્તાનપ્રભવચતુર્ધ્યાનાદયો ગુણાઃ, સમ્યક્સમ્બુદ્ધસન્તાનોદયધર્મિદશબલાન્યસાધારણાનીત્યેકાદશવિધમાલમ્બનમ્ ।
(ગ) અવધિઃ
અધિગમાનુક્રમેણ સર્વધર્મા યથાવદાલમ્બ્યન્ત ઇતિ નાસ્ત્યાલમ્બનાનાં ભૂમ્યવધિરિતિ જ્ઞેયમ્ ।
6. પ્રતિપત્તિસમુદ્દેશઃ
અસ્ય લક્ષણં ભેદઃ અવધિરિતિ ત્રીણિ પરિજ્ઞાતવ્યાનિ, તાનિ અભિસમયાલઙ્કારે કારિકયૈકયા ઽનયા નિર્દિષ્ટાનિ । તથા હિ -
સર્વસત્ત્વાગ્રતાચિત્તપ્રહાણાધિગમત્રયે ।

ત્રિભિર્મહત્ત્વૈરુદ્દેશો વિજ્ઞેયો ઽર્ય સ્વયમ્ભુવામ્ ॥
(ક) લક્ષણમ્
પ્રતિપત્તૌ પ્રતિષ્ઠિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વલક્ષ્યમેવ પ્રતિપત્તિસમુદ્દેશ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
સર્વસત્ત્વાગ્રતાચિત્તમહત્ત્વમ્, પ્રહાણમહત્ત્વમ્, અધિગમમહત્ત્વં ચેતિ ત્રયો ઽસ્યભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
બુદ્ધભૂમાવેવ કેવલમયં સમુદ્દેશો નિષ્પન્નો ભવતિ ।
7. સન્નાહપ્રતિપત્તિઃ
અસ્યા લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયેત્થમુપવર્ણિતમ્ । યથા
દાનાદૌ ષડ્વિધે તેષાં પ્રત્યેકં સંગ્રહેણ યા ।
સન્નાહપ્રતિપત્તિઃ સા ષડ્ભિઃ ષટ્કૈર્યથોદિતાઃ ॥
પ્રતિપત્તેર્લક્ષણમ્
મહાયાનચિત્તોત્પાદમાશ્રિત્ય અનુત્તરસમ્યક્સંમ્બોધિનિષ્પત્તયે યા ત્રિસર્વજ્ઞતાવિષયે સામાન્યેન શુક્લધર્માધિષ્ઠાના, સર્વાકારાભિસમ્બોધાદૌ ચતુર્વિધે ઽભિસમયે પ્રત્યભિસમયં ષટ્પારમિતાધિષ્ઠાના ચ ક્રિયા, સા મહાયાનપ્રતિપત્તેર્લક્ષણમ્ ।
પ્રતિપત્તિભેદઃ
ઇયં મહાયાનપ્રતિપત્તિશ્ચતુર્વિધા ભવતિ, યથા - સન્નાહપ્રતિપત્તિઃ, પ્રસ્થાનપ્રતિપત્તિઃ, સમ્ભારપ્રતિપત્તિઃ, નિર્યાણપ્રતિપત્તિશ્ચેતિ ।
(ક) સન્નાહપ્રતિપત્તેર્લક્ષણમ્
ષટ્પારમિતાસુ પ્રતિપારમિતાં ષટ્પારમિતાસંગ્રાહિકયા પ્રજ્ઞયોપાત્તઃ સત્ત્વયોગઃ સન્નાહપ્રતિપત્તેર્લક્ષણમ્ । સન્નાહપ્રતિપત્તિઃ બોધિસત્ત્વમાર્ગ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
દાનપારમિતાસન્નાહપ્રતિપત્તિમારભ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાસન્નાહપ્રતિપત્તિં યાવત્ ષડ્ ભેદા ભવન્તિ । દાને ઽપિ દાનં શીલમિત્યાદિષટ્પારમિતા ભવન્તિ । એવં ષટ્સુ પારમિતાસુ ષટ્ ષટ્કાનીતિ કૃત્વા વિસ્તરેણ ષટ્ત્રિંશદ્ ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
સમ્ભારમાર્ગીયબોધિસત્ત્વમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વપર્યન્તમસ્યાઃ સીમા ભવતિ ।
8. પ્રસ્થાનપ્રતિપત્તિઃ
અસ્યાઃ સ્વરૂપમ્ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યામુપવર્ણિતમ્ । તથા હિ
ધ્યાનારૂપ્યેષુ દાનાદૌ માર્ગે મૈત્ર્યાદિકેષુ ચ ।
ગતોપલમ્ભયોગે ચ ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધિષુ ॥
ઉદ્દેશે ષટ્સ્વભિજ્ઞાસુ સર્વાકારજ્ઞતાનયે ।
પ્રસ્થાનપ્રતિપજ્જ્ઞેયા મહાયાનાધિરોહિણી ॥
(ક) લક્ષણમ્
ભાવનાપ્રધાનયા પ્રતિપત્ત્યા મહાયાને હેત્વાત્મકે ફલાત્મકે વા ધર્મે પ્રસ્થિતિક્રિયા પ્રસ્થાનપ્રતિપત્તેર્લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
સેયં પ્રસ્થાનપ્રતિપત્તિર્નવવિધા જ્ઞેયા, તથા હિ - ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ પ્રસ્થાનમ્, દાનાદિષટ્પારમિતાસુ પ્રસ્થાનમ્, આર્યમાર્ગેષુ પ્રસ્થાનમ્, ચતુરપ્રમાણેષુ પ્રસ્થાનમ્, અનુપલમ્ભયોગે પ્રસ્થાનમ્, ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધિષુ પ્રસ્થાનમ્, સર્વસત્ત્વાગ્રતાદિત્રિવિધોદ્દેશેષુ પ્રસ્થાનમ્, ષડ્ભિજ્ઞાસુ પ્રસ્થાનમ્, સર્વાકારજ્ઞતાયાં પ્રસ્થાનમિતિ ।
(ગ) અવધિઃ
અધિમુક્તિચર્યાભૂમિકપ્રયોગમાર્ગીયોષ્માવસ્થાત આરભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વપર્યન્તમસ્યાઃ સીમા ભવતિ ।
9. સમ્ભારપ્રતિપત્તિઃ
અસ્થાઃ પ્રતિપત્તેર્લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યાં સમ્યક્ પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
દયા દાનાદિકં ષટ્કં શમથઃ સવિદર્શનઃ ।
યુગનદ્ધશ્ચ યો માર્ગં ઉપાયે યચ્ચ કૌશલમ્ ॥
જ્ઞાનં પુણ્યં ચ માર્ગશ્ચ ધારણી ભૂમયો દશ ।
પ્રતિપક્ષશ્ચ વિજ્ઞેયઃ સમ્ભારપ્રતિપત્ક્રમઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્

આત્મનઃ ફલભૂતાં મહાબોધિં યા સાક્ષાત્ પ્રદદાતિ તાદૃશી ક્રિયા સમ્ભારપ્રતિપત્તિરિતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદં
અસ્યાઃ સમ્ભારપ્રતિપત્તેઃ સપ્તદશ ભેદા ભવન્તિ । યથા મહાકરુણાસમ્ભારઃ, દાનસમ્ભારઃ, શીલસમ્ભારઃ, ક્ષાન્તિસમ્ભારઃ, વીર્યસમ્ભારઃ, ધ્યાનસમ્ભારઃ, પ્રજ્ઞાસમ્ભારઃ, શમથસમ્ભારઃ, વિદર્શનાસમ્ભારઃ, યુગનદ્ધસમ્ભારઃ, ઉપાયકૌશલસમ્ભારઃ, જ્ઞાનસમ્ભારઃ, પુણ્યસમ્ભારઃ, માર્ગસમ્ભારઃ, ધારણીસમ્ભારઃ, ભૂમિસમ્ભારઃ, પ્રતિપક્ષસમ્ભારશ્ચેતિ ।
(ગ) અવધિઃ
સમ્ભારમાત્રં ત્વાદિકર્મિકભૂમાવપિ ભવતિ । કિન્તુ યે મહાબોધિપ્રાપક્ત્વેન સાક્ષાન્નિર્દિષ્ટાસ્તે સમ્ભારાઃ પ્રયોગમાર્ગીયાગ્રધર્માવસ્થાત આરભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તં ભવન્તિ । આદિતઃ પઞ્ચદશ સમ્ભારપ્રતિપત્તયઃ પ્રયોગમાર્ગીયાગ્રધર્માવસ્થાપર્યન્તં ભવન્તિ । ષોડશો ભૂમિસમ્ભારઃ સપ્તદશશ્ચ પ્રતિપક્ષસમ્ભારો દશસુ ભૂમિષુ ભવતઃ ।
10. નિર્યાણપ્રતિપત્તિઃ
અસ્યાઃ સ્વરૂપમ્ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યાં સમ્યક્ પ્રદર્શિતમ્ । તથા હિ -
ઉદ્દેશે સમતાયાં ચ સત્ત્વાર્થે યત્નવર્જંને ।
અત્યન્તાય ચ નિર્યાણં નિર્યાણં પ્રાપ્તિલક્ષણમ્ ।
સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચ નિર્યાણં માર્ગગોચરમ્ ।
નિર્યાણપ્રતિપજ્જ્ઞેયા સેયમષ્ટવિધાત્મિકા ॥
(ક) લક્ષણમ્
એકાન્તેન સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાણકરઃ શૌદ્ધભૂમિકઃ સત્ત્વયોગઃ નિર્યાણપ્રતિપત્તિરિતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
નિર્યાણપ્રતિપત્તિઃ સેયમષ્ટવિધાત્મિકા ભવતિ । તદ્યથા - ત્રિવિધસમુદ્દેશે નિર્યાણમ્, સમતાયાં નિર્યાણમ્, સત્ત્વાર્થે નિર્યાણમ્, અનાભોગનિર્યાણમ્, અત્યન્તનિર્યાણમ્, પ્રાપ્તિનિર્યાણમ્, સર્વાકારજ્ઞાતાનિર્યાણમ્, માર્ગનિર્યાણમિતિ ।
(ગ) અવધિઃ
તિસૃષુ શુદ્ધભૂમિષ્વેવાસ્યા વ્યાપ્તિર્ભવતીતિ ।
॥ ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતોપલક્ષકા દશ ધર્માઃ ॥
(આ) માર્ગજ્ઞતોપલક્ષકા એકાદશ ધર્માઃ
1. ધ્યામીકરણતાદીનિ માર્ગજ્ઞતાઙ્ગાનિ, 2. શ્રાવકમાર્ગઃ, 3. પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગઃ, 4. બોધિસત્ત્વમાર્ગઃ, 5. ભાવનામાર્ગકારિત્રમ્, 6. ભાવનામાર્ગાધિમુક્તિઃ, 7. ભાવનામાર્ગાધિમુક્તસ્ય સ્તુતિઃ સ્તોભ પ્રશંસા ચ, 8. પરિણામના, 9. અનુમોદના, 10. અભિનિર્હારઃ, 11. અત્યન્તવિશુદ્ધિશ્ચેતિ એકાદશ ધર્મા માર્ગજ્ઞતામુપલક્ષયન્તીતિ અભિસમયાલઙ્કારે તિસૃભિઃ કારિકાભિરુપદર્શિતાઃ । તથા હિ -
ધ્યામીકરણતાદીનિ શિષ્યખડ્ગપથૌ ચ યૌ ।
મહાનુશંસો દૃઙ્માર્ગં ઐહિકામુત્રિકૈર્ગુણૈઃ ॥
કારિત્રમધિમુક્તિશ્ચ સ્તુતસ્તોભિતશંસિતાઃ ।
પરિણામે ઽનુમોદે ચ મનસ્કારાવનુત્તમૌ ॥
નિર્હારઃ શુદ્ધિરત્યન્તમિત્યયં ભાવનાપથઃ ।
વિજ્ઞાનાં બોધિસત્ત્વાનામિતિ માર્ગજ્ઞતોદિતા ॥
1. ધ્યામીકરણતાદીનિ
ધ્યામીકરણતાદીનાં માર્ગજ્ઞતાઙ્ગાનાં લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયોપવર્ણિતમ્ । તથા હિ -
ધ્યામીકરણતા ભાભિર્દેવાનાં યોગ્યતાં પ્રતિ ।
વિષયો નિયતો વ્યાપ્તિઃ સ્વભાવસ્તસ્ય કર્મ ચ ॥
(ક) લક્ષણમ્
માર્ગજ્ઞતાપરિપૂરકા અવયવીભૂતા ગુણા એવ માર્ગજ્ઞતાઙ્ગાનીતિ લક્ષણમ્ ।
અથવા - માર્ગજ્ઞતાપરિપૂરકાઃ અસ્યામવસ્થાયાં સાક્ષાન્નિર્દિષ્ટાઃ સત્ત્વસન્તતિસ્થગુણા માર્ગજ્ઞતાઙ્ગાનીતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
પઞ્ચ માર્ગજ્ઞતાઙ્ગાનિ ધ્યામીકરણતાદીનિ ભવન્તિ, તદ્યથા - આધારઃ અપરોક્ષાહઙ્કારરાહિત્યમ્, સહકારિપ્રત્યયશ્ચિત્તોત્પાદઃ, સહેતુકા વ્યાપ્તિઃ, સંસારાત્યજનં સ્વભાવઃ, અપરિગૃહીતસત્ત્વપરિગ્રહણમિતિ ।
(ગ) અવધિઃ
સામાન્યતો માર્ગાપ્રવેશમાદાય બુદ્ધભૂમિપર્યન્તં સીમા ભવતિ । સાક્ષાન્નિર્દિષ્ટાઙ્ગાનાં દૃષ્ટ્યા સમ્ભારમાર્ગમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તં સીમા ભવતિ ।
2. શ્રાવકમાર્ગઃ
શ્રાવકમાર્ગાધિગમસ્ય લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે અઘોલિખિતયૈકયા કારિકયા સમ્યગુપદર્શિતમ્ । તથા હિ -
ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામાકારાનુપલમ્ભતઃ ।

શ્રાવકાણામયં માર્ગો જ્ઞેયો માર્ગજ્ઞતાનયે ॥
(ક) લક્ષણમ્
શ્રાવકજાતીયવિનેયજનાનુગ્રહાર્થં દુઃખાદિચતુરાર્યસત્યેષુ કિમપ્યેકમાલમ્બ્ય અનિત્યાદિષોડશાકારેષ્વન્યતમસ્ય સાક્ષાત્કારદૃષ્ટ્યા વ્યવસ્થાપિતઃ શ્રાવકાધિગમજાતીયો માહાયાનિકાર્યાભિસમયઃ શ્રાવકમાર્ગજ્ઞ માર્ગજ્ઞાનમિતિ ।
(ખ) ભેદઃ
આકારદૃષ્ટ્યા ષોડશવિધઃ, માર્ગદૃષ્ટ્યા તુ દર્શનભાવના ઽશૈક્ષમાર્ગભેદેન ત્રિવિધઃ ।
(ગ) અવધિઃ
દર્શનમાર્ગમારભ્ય બુદ્ધભૂમિપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતિ । કેષાંચન મતેન મહાયાનસમ્ભારમાર્ગમારભ્ય બુદ્ધભૂમિપર્યન્તમવધિરિતિ ।
3. પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગઃ
પ્રત્યેકબુદ્ધાધિગમસ્ય લક્ષણાદિકં સર્વમભિસમયાલઙ્કારે તિસૃભિઃ કારિકાભિઃ પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
પરોપદેશવૈયર્થ્ય સ્વયમ્બોધાત્ સ્વયમ્ભુવામ્ ।
ગમ્ભીરતા ચ જ્ઞાનસ્ય ખડ્ગાનામભિધીયતે ॥
સુશ્રૂષા યસ્ય યસ્યાર્થે યત્ર યત્ર યથા યથા ।
સ સો ઽર્થઃ ખ્યાત્યશબ્દો ઽપિ તત્ર તત્ર તથા તથા ॥
ગ્રાહ્યાર્થકલ્પનાહાનાદ્ ગ્રાહકસ્યાપ્રહાણતઃ ।
આધારતશ્ચ વિજ્ઞેયઃ ખડ્ગમાર્ગસ્ય સંગ્રહઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્
પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રીયવિનેયજનાનુગ્રહાર્થં દ્વાદશાયતનાન્યાલમ્બ્ય બાહ્યગ્રાહ્યાર્થશૂન્યતાસાક્ષાત્કારિજ્ઞાનદૃષ્ટ્યા વ્યવસ્થાપિતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાધિગમજાતીયો માહાયાનિકાર્યાભિસમયઃ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગમાર્ગજ્ઞં માર્ગજ્ઞાનમિતિ ।
(ખ) ભેદઃ
દર્શનમાર્ગઃ, ભાવનામાર્ગઃ, અશૈક્ષમાર્ગ ઇતિ ત્રયો ઽસ્ય ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
મહાયાનદર્શનમાર્ગમારસ્ય બુદ્ધભૂમિપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતિ ।
4. મહાયાનદર્શનમાર્ગઃ
મહાનુશંસસ્ય દર્શનામાર્ગસ્ય લક્ષણમ્, ભેદઃ, અવધિશ્ચેતિ ત્રીણિ પરિજ્ઞાતવ્યાન્યત્ર સંક્ષેપતો નિરૂપ્યન્તે । અભિસમયાલઙ્કારે તત્સ્વરૂપં પઞ્ચભિઃ કારિકાભિરુપદર્શિતમ્ ।
(ક) લક્ષણમ્
ભવશમાન્તદ્વયનિરોધલક્ષણઃ સત્યાભિસમયો મહાયાનદર્શનમાર્ગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
સમાહિતજ્ઞાનં પૃષ્ઠલબ્ધજ્ઞાનં ચેતિ દ્વૌ દર્શનમાર્ગસ્ય ભેદૌ ।
જ્ઞાનદૃષ્ટ્યા ત્રીણિ જ્ઞાનાનિ દર્શનમાર્ગઃ । પ્રથમં યદ્ દર્શનમાર્ગભૂતં શ્રાવકમાર્ગં જાનાતિ, દ્વિતીયં યત્ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગં જાનાતિ । તૃતીયં યન્મહાયાનમાર્ગં જાનાતીતિ ત્રયો ભેદા ભવન્તિ ।
આલમ્બનદૃષ્ટ્યા વ્યાવૃત્તિદૃષ્ટ્યા ચાષ્ટૌ ક્ષાન્તયઃ, અષ્ટૌ ચ જ્ઞાનાનીતિ ષોડશ ભેદા અવસાતવ્યાઃ ।
(ગ) અવધિઃ
પ્રથમાયામેવ બોધિસત્ત્વભૂમાવસ્ય વ્યાપ્તિર્ભવતીતિ ।
5. ભાવનામાર્ગકારિત્રમ્
ભાવનામાર્ગકારિત્રાણાં લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયા સ્પષ્ટમુપદર્શિતમ્ । તથા હિ -
સર્વતો દમનં નામ સર્વતઃ ક્લેશનિર્જયઃ ।
ઉપક્રમાવિષહ્યત્વં બોધિરાધારપૂજ્યતા ॥
(ક) લક્ષણમ્
દૃષ્ટતત્ત્વભાવનાબલેન પ્રાપ્તાનુશંસા ભાવનામાર્ગકારિત્રસ્ય લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
અસ્ય ષડ્ ભેદા ભવન્તિ, યથા - આત્મોત્કર્ષનિષેધાત્ દમનકારિત્રમ્, સર્વજનનમનકારિત્રમ્, રાગાદિક્લેશાભિભવકારિત્રમ્, પરકૃતાઘાતવિરોધોપનિપાતાદ્ ઉપક્રમાવિષહ્યત્વકારિત્રમ્, સમ્યક્ સંબોધિપ્રતિપત્તિકારિત્રમ્, પ્રજ્ઞાપારમિતાધારવિષયપૂજ્યતાકારિત્રમિતિ ।
(ગ) અવધિઃ

પ્રથમાં ભૂમિમારભ્ય દશમીં ભૂમિં યાવદસ્ય સીમા ભવતિ ।
ભાવનામાર્ગંઃ અસ્ય લક્ષણમ્, ભેદઃ અવધિશ્ચેતિ ત્રીણ્યત્રોચ્યન્તે ।
(ક) લક્ષણમ્
માહાયાનિકો ઽન્વભિસમયઃ મહાયાનભાવનામર્ગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
અન્વભિસમયઃ ભાવનામાર્ગ ઇતિ પર્યાયવાચિનૌ ।
(ખ) ભેદઃ
સાસ્રવો ભાવનામાર્ગઃ, અનાસ્રવો ભાવનામાર્ગશ્ચેતિ દ્વૌ ભેદૌ । તત્ર સાસ્રવઃ સવિકલ્પભાવનામાર્ગઃ અનાસ્રવશ્ચ નિર્વિકલ્પ ઇતિ ।
તત્ર સાસ્રવો ઽધિમુક્તિપરિણામનાનુમોદનામનસ્કારલક્ષણસ્ત્રિવિધઃ । અનાસ્રવઃ પુનરભિનિર્હારઃ અત્યન્તવિશુદ્ધિસ્વભાવશ્ચેતિ દ્વિવિધઃ ।
6. ભાવનામાર્ગાધિમુક્તિઃ
અધિમુક્તિભાવનામાર્ગસ્ય લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યાં સ્પષ્ટમાદર્શિતમ્ । તથા હિ -
અધિમુક્તિસ્ત્રિધા જ્ઞેયા સ્વાર્થા ચ સ્વપરાર્થિકા ।
પરાર્થિકૈવેત્યેષા ચ પ્રત્યેકં ત્રિવિધેષ્યતે ॥
મૃદ્વી મધ્યાધિમાત્રા ચ મૃદુમૃદ્વાદિભેદતઃ ।
સા પુનસ્ત્રિવિધેત્યેવં સપ્તવિંશતિધા મતા ॥
(ક) લક્ષણમ્
સ્વાર્થ-સ્વપરાર્થ-પરાર્થાકરભૂતાયાં જિનજનન્યામ્ અભિસમ્પ્રત્યયવશેન વ્યવસ્થાપિતો માહાયાનિકો ઽન્વભિસમયો ઽધિમુક્ત્યાખ્યભાવનામાર્ગઃ સવિકલ્પ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
અધિમુક્તિઃ સ્વાર્થા સ્વપરાર્થા પરાર્થા ચેતિ મૂલભેદેન ત્રિવિધા । ત્રિવિધા ઽપિ સતી મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદેન પ્રત્યેકં મેદાત્ ત્રિકત્રિભિર્નવધા ભવતિ । તદ્યથા મૃદ્વી મધ્યા ઽધિમાત્રા ચ સ્વાર્થાધિમુક્તિઃ; એવં સ્વપરાર્થાધિમુક્તિઃ પરાર્થાધિમુક્તિશ્ચેતિ । એવમેષા ઽપિ નવપ્રકારા ઽધિમુક્તિઃ મૃદુમૃદ્વાદિપ્રકારભેદેન પ્રત્યેકં વિભિદ્યમાના નવભિસ્ત્રિભિઃ સપ્તવિંશતિપ્રકારા ભવતિ । તદ્યથા - મૃદુમૃદુઃ, મૃદુમધ્યઃ, મૃદ્વધિમાત્રઃ, મધ્યમૃદુઃ, મધ્યમધ્યઃ, મધ્યાધિમાત્રઃ; અધિમાત્રમૃદુઃ, અધિમાત્રમધ્યઃ, અધિમાત્રાધિમાત્ર ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તેર્નવપ્રકારાઃ । તથા સ્વપરાર્થાધિમુક્તેઃ પરાર્થાધિમુક્તેશ્ચ વેદિતવ્યાઃ ।
(ગ) અવધિઃ
પ્રથમાં ભૂમિમારભ્ય દશમીં ભૂમિં યાવદ્ અસ્યાઃ સીમા ભવતિ । દ્વિતીયાં ભૂમિમારભ્યં દશમભૂમિપર્યન્તમિતિ કેચિત્ ।
7. ભાવનામાર્ગાધિમુક્તસ્ય સ્તુતિઃ સ્તોભઃ પ્રશંસા ચ
ભાવનામાર્ગાધિમુક્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સ્તુત્યાદીનાં લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયોપવર્ણિતમ્ । તથા હિ -
સ્તુતિઃ સ્તોભઃ પ્રશંસા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિ ।
અધિમોક્ષસ્ય માત્રાણાં નવકૈસ્ત્રિભિરિષ્યતે ॥
(ક) લક્ષણમ્
પુર્વોક્તત્રિવિધાધિમુક્તિપ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિ પ્રવૃત્તસ્ય તદ્ભાવકબોધિસત્ત્વસ્યોત્સાહવર્ધનાર્થં તદધિમોક્ષસ્ય ક્રિયમાણાઃ સ્તુત્યાદયો યથાભૂતાર્થાધિગમલક્ષણા નાર્થવાદરૂપા ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
પૂર્વવત્ સપ્તવિંશતિરેવ પ્રભેદાઃ ।
(ગ) અવધિઃ
અધિમુક્તિભાવનામાર્ગવત્ ।
8. ભાવનામાર્ગપરિણામના
અસ્યાઃ પરિણામનાયાઃ લક્ષણભેદાદિસર્વં સ્વરૂપમ્ અભિસમયાલઙ્કારે તિસૃભિઃ કારિકાભિઃ સ્પષ્ટમુપદર્શિતમ્ । તથા હિ -
વિશેષઃ પરિણામસ્તુ તસ્ય કારિત્રમુત્તમમ્ ।
નોપલમ્ભાકૃતિશ્ચાસાવવિપર્યાસલક્ષણઃ ॥
વિવિક્તો બુદ્ધપુણ્યૌઘસ્વભાવસ્મૃતિગોચરઃ ।
સોપાયશ્ચાનિમિત્તશ્ચ બુદ્ધૈરભ્યનુમોદિતઃ ॥
ત્રૈધાતુકાપ્રપન્નશ્ચ પરિણામો ઽપરસ્ત્રિધા ।
મૃદુર્મધ્યો ઽધિમાત્રશ્ચ મહાપુણ્યોદયાત્મકઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્
યો માહાયાનિકઃ સવિકલ્પો ઽન્વભિસમયઃ સ્વપરકુશલપુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ પરિણામયતિ, સ પરિણામનાખ્યો મહાયાનભાવનામાર્ગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।

(ખ) ભેદઃ
અયં ભાવનામાર્ગો દ્વાદશવિધો ભવતિ, તદ્યથા - વિશેષપરિણામનામનસ્કારઃ, અનુપલમ્ભાકારપરિણામનામનસ્કારઃ, અવિપર્યાસલક્ષણઃ પરિણામનામનસ્કારઃ, વિવિક્તપરિણામનામનસ્કારઃ, બુદ્ધપુણ્યૌઘસ્વભાવાનુસ્મૃતિપરિણામનામનસ્કારઃ, ઉપાયકૌશલપરિણામનામનસ્કારઃ, અમિમિત્તપરિણામનામનસ્કારઃ, બુદ્ધાનુજ્ઞાત (અનુમોદિત)-પરિણામનામનસ્કારઃ, ત્રૈધાતુકાપર્યાપન્નપરિણામનામનસ્કારઃ, મહાપુણ્યોદયાત્મકો મૃદુપરિણામનામનસ્કારઃ, મહાપુણ્યોદયાત્મકો મધ્યપરિણામનામનસ્કારઃ, મહાપુણ્યોદયાત્મકો ઽધિમાત્રપરિણામનામનસ્કાર ઇતિ દ્વાદશ ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
પ્રથમાં પ્રમુદિતા ભૂમિમારભ્ય યાવદ્ દશમીં ભૂમિમસ્ય પરિણામનામનસ્કારસ્ય સીમા ભવતિ ।
9. ભાવનામાર્ગીયાનુમોદના
અનુમોદનામનસ્કારસ્ય લક્ષણભેદાદયો ઽભિસમયાલઙ્કારે એકયૈવ કારિકયેત્થમુપવર્ણિતમ્ । તથા હિ -
ઉપાયાનુપલમ્ભાભ્યાં શુભમૂલાનુમોદના ।
અનુમોદે મનસ્કારભાવનેહ વિધીયતે ॥
(ક) લક્ષણમ્
યો માહાયાનિકઃ સવિકલ્પો ઽન્વભિસમયઃ સ્વ-પરકુશલપુણ્યક્રિયાવસ્તૂનિ અનુમોદતે, સ અનુમોદનાખ્યો મહાયાનભાવનામાર્ગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
અનુમોદનામનસ્કારસ્ય દ્વૌ ભેદૌ ભવતઃ, યથા-સ્વકુશલપુણ્યક્રિયાવસ્ત્વનુમોદનમ્, પરકુશલપુણ્યક્રિયાવસ્ત્વનુમોદનં ઇતિ ।
અથવા - સંવૃતિવિષયી અનુમોદનામનસ્કારઃ પરમાર્થવિષયી અનુમોદનામનસ્કારશ્ચેતિ ।
(ગ) અવધિઃ
અધિમુક્તિપરિણામનાનુમોદનામનસ્કારાણાં ત્રયાણાં ભૂમ્યવધિઃ સમાન એવ ।
10. અભિનિર્હારઃ
અનાસ્રવસ્ય અભિનિર્હારભાવનામાર્ગસ્ય લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયા પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
સ્વભાવ-શ્રેષ્ઠતા તસ્ય સર્વસ્યાનભિસંસ્કૃતિઃ ।
નોપલમ્ભેન ધર્માણામર્પણા ચ મહાર્થતા ॥
(ક) લક્ષણમ્
માહાયાનિકો ઽનાસ્રવો ઽન્વભિસમયઃ, યઃ પર્યંન્તાધિગમકૃત્યં વ્યવસ્થાપયતિ, સ અભિનિર્હારાખ્યો મહાયાનભાવનામાર્ગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
અસ્ય પઞ્ચ ભેદા ભવન્તિ, તદ્યથા - રૂપાદિસર્વધર્માવિપરીતદર્શનં સ્વભાવઃ, નાન્યથા બુદ્ધત્વસમ્પ્રાપ્તિરિતિ ભાવનામાર્ગસ્ય શ્રેષ્ઠતા, સર્વધર્મવિશેષાનુત્પાદનેન અધિગમપ્રયોગો ઽનભિસંસ્કારઃ, સર્વધર્માણાં પરમાર્થતો ઽનુપલમ્ભતયા અર્પણા, બુદ્ધત્વમહાર્થસાધનાન્મહાર્થતેતિ ।
(ગ) અવધિઃ
પ્રથમાં ભૂમિમારભ્ય દશમીં ભૂમિં યાવદસ્યાભિનિર્હારસ્ય સીમા ભવતિ ।
11. અત્યન્તવિશુદ્ધિઃ
અત્યન્તવિશુદ્ધ્યાખ્યસ્ય અનાસ્રવભાવનામાર્ગસ્ય લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે તિસૃભિઃ કારિકાભિઃ સુસ્પષ્ટં પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
ફલશુદ્ધિશ્ચ રૂપાદિશુદ્ધિરેવ તયોર્દ્વયોઃ ।
અભિન્નાચ્છિન્નતા યસ્માદિતિ શુદ્ધિરુદીરિતા ॥
ક્લેશજ્ઞેયત્રિમાર્ગસ્ય શિષ્યખડ્ગજિનૌરસામ્ ।
હાનાદ્ વિશુદ્ધિરાત્યન્તિકી તુ બુદ્ધસ્ય સર્વદા ॥
મૃદુમૃદ્વાદિકો માર્ગઃ શુદ્ધિર્નવસુ ભૂમિષુ ।
અધિમાત્રાધિમાત્રાદેર્મલસ્ય પ્રતિપક્ષતઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્
માહાયાનિકો ઽનાસ્રવો ઽન્વભિસમયઃ, યો ઽન્તિમપ્રહાણસ્ય કૃત્યં વ્યવસ્થાપયતિ, સ અત્યન્તવિશુદ્ધ્યાખ્યો મહાયાનભાવનામાર્ગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
ભાવનામાર્ગપ્રહાતવ્યાનાં નવાનાં વિપક્ષાણાં પ્રતિપક્ષભૂતા મૃદુમૃદ્વાદયો નવ ભાવનામાર્ગા એવાસ્ય અત્યન્તવિશુદ્ધિભાવનામાર્ગસ્ય ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
પ્રથમાં ભૂમિમારભ્ય દશમભૂમિપર્યન્તમસ્ય ભાવનામાર્ગસ્ય સીમા ભવતીતિ ।
॥ ઇતિ માર્ગજ્ઞતોપલક્ષકા એકાદશ ધર્માઃ ॥

(ઇ) સર્વજ્ઞતોપલક્ષકા નવ ધર્માઃ
1. પ્રજ્ઞયા ન ભવે સ્થાનમ્, 2. કૃપયા ન શમે સ્થિતિઃ, 3. અનુપાયેન જિનજનન્યા દૂરત્વમ્, 4. ઉપાયેન અવિદૂરતા, 5. વિપક્ષઃ, 6. પ્રતિપક્ષઃ, પ્રયોગઃ, 8. સમતા, 9. દર્શનમાર્ગશ્ચેતિ નવ ધર્માઃ સર્વજ્ઞતોપલક્ષકા ઇતિ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યાં સમ્યગુક્તાઃ । તથા હિ -
પ્રજ્ઞયા ન ભવે સ્થાનં કૃપયા ન શમે સ્થિતિઃ ।
અનુપાયેન દૂરત્વમ્ ઉપાયેનાવિદૂરતા ॥
વિપક્ષપ્રતિપક્ષૌ ચ પ્રયોગઃ સમતા ઽસ્ય ચ ।
દૃઙ્માર્ગઃ શ્રાવકાદીનામિતિ સર્વજ્ઞતેષ્યતે ॥
1. પ્રજ્ઞતા ન ભવે સ્થાનમ્
2. કૃપયા ન શમે સ્થિતિઃ
ઉભયોર્લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયા પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
નાપરે ન પરે તીરે નાન્તરાલે તયોઃ સ્થિતા ।
અધ્વનાં સમતાજ્ઞાનાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા મતા ॥
તત્ર ઉભયોઃ લક્ષણાદીનિ પૃથક્ પૃથગત્રાભિધીયન્તે ।
પ્રજ્ઞયા ન ભવે સ્થાનમ્
(ક) લક્ષણમ્
અનિત્યાદિષોડશાકારાણાં સાક્ષાત્કારિણી હીનયાનજાતીયા મહાકરુણાગર્ભા માહાયાનિકર્યસન્તતિસ્થા પ્રજ્ઞા અસ્યાઃ સર્વજ્ઞતાયા લક્ષણમ્ । ઇયં ચ બોધિસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞયા સંસારાદીનવદર્શનાત્ ન સંસારે ભવાન્તે સ્થિતા ।
(ખ) ભેદઃ
દર્શનમાર્ગઃ ભાવનામાર્ગઃ અશૈક્ષમાર્ગશ્ચેતિ ત્રયો ભેદા ભવન્તિ ।
દુઃખાદિચતુરાર્યસત્યસમ્બદ્ધાનિત્યાદિષોડશાકારાણાં સાક્ષાત્કારી મહાયાનભાવનામાર્ગો ઽસ્યાઃ સર્વજ્ઞતાયાઃ પ્રજ્ઞતા ન ભવે સ્થાનમિતિલક્ષણાત્મિકાયા ઉપલક્ષકઃ ।
કૃપયા ન શમે સ્થિતિઃ
(ક) લક્ષણમ્
મહાકરુણયા સંવૃત્યપેક્ષશમાન્તવ્યાવર્તકો માહાયાનિકો ઽભિસમયો ઽસ્યાઃ સર્વજ્ઞતાયા લક્ષણમ્ । ઇયં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા કૃપયા સત્ત્વાર્થકરણાત્ ન નિર્વાણે શમાન્તે સ્થિતા । માહાયાનિકભાવનામાર્ગીયાર્યપુદ્ગલસન્તતિસ્થા મહાકરુણા અસ્યાઃ કૃપયા ન શમે સ્થિતિરિતિમાર્ગજ્ઞતાયા ઉપલક્ષિકા ।
(ખ) ભેદઃ
માહાયાનિકસ્યાર્યસ્ય સત્ત્વાલમ્બના ધર્માલમ્બના નિરાલમ્બના ચેતિ તિસ્રો મહાકરુણાઃ, બોધિચિત્તોત્પાદાદયશ્ચ ભેદા ભવન્તિ ।
ત્રૈયધ્વિકધર્માણામનુત્પાદાકારેણ તુલ્યતાવબોધાત્ યા શ્રાવકાદ્યગોચરત્વેન વિપ્રકૃષ્ટા બોધિસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા, સા પુનર્નાપરે તીરે સંસારે, ન પરે તીરે નિર્વાણે વ્યવસ્થિતા । નાપિ સંસારનિર્વાણમુભયમન્તરેણ વસ્તુનો ઽસત્ત્વાત્ મધ્યે ઽપિ સ્થિતા, પ્રજ્ઞાકરુણયોઃ સમ્યક્ પ્રતિવેધેન સંસારનિર્વાણોભયોપલમ્ભવિયોગાત્ ।
(ગ) અવધિઃ
પ્રથમાં પ્રમુદિતાભૂમિમારભ્ય બુદ્ધભૂમિપર્યન્તમુભયોઃ સીમા ભવતિ ।
3. અનુપાયેન દૂરત્વમ્
અસ્ય લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે કારિકાર્ધેન સ્પષ્ટમુલ્લિખિતમ્ તથા હિ -
અનુપાયેન દૂરં સા સનિમિત્તોપલભ્ભતઃ ।
(ક) લક્ષણમ્
શ્રાવકાદીનામ્ અધ્વસમતાજ્ઞાનાભાવાત્ અનિત્યાદ્યાકારાણાં સાક્ષાત્કારિ જ્ઞાનં સનિમિત્તોપલમ્ભયોગેન કૃપાપ્રજ્ઞાવૈકલ્યાત્ દૂરીભૂતં જિનજનન્યા ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
શ્રાવકસન્તતિસ્થં અનિત્યાદ્યાકારજ્ઞાનં પ્રત્યેકબુદ્ધસન્તતિસ્થં ચાનિત્યાદ્યાકારજ્ઞાનમિતિ ભેદદ્વયમ્ ।
(ગ) અવધિઃ
દર્શનમાર્ગમારભ્ય અર્હત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતિ ।
4. ઉપાયેન અવિદૂરતા
અસ્ય લક્ષણાદીનાં પ્રતિપાદનમ્ અભિસમયાલઙ્કારે કારિકાર્ધેન સમ્યક્ કૃતમ્ । તથા હિ -
ઉપાયકૌશલેનાસ્યાઃ સમ્યગાસન્નતોદિતા ॥
(ક) લક્ષણમ્
મહાકરુણયા શૂન્યતાસાક્ષાત્કારિણ્યા પ્રજ્ઞયા ચોપાત્તં માહાયાનિકર્યાણાં હીનયાનજાતીયમ્ અનિત્યાદ્યાકારજ્ઞાનમ્ અસ્ય લક્ષણમ્ ।

"બોધિસત્ત્વાદીનાં તુ ઉત્સારિતભાવાભિનિવેશભ્રાન્તિનિમિત્તાનાં રૂપાદિસર્વધર્મપરિજ્ઞાનમેવ તત્સમતાપરિજ્ઞાનમિત્યતઃ સમ્યગાસન્નીભાવો માતુરિતિ જ્ઞેયમ્ ।"
(ખ) ભેદઃ
માહાયાનિકો દર્શનમાર્ગઃ, ભાવનામાર્ગઃ, અશૈક્ષમાર્ગશ્ચેતિ ત્રયો ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
મહાયાનદર્શનમાર્ગમારભ્ય બુદ્ધભૂમિપર્યન્તં સીમા ભવતિ ।
5. વિપક્ષઃ
અસ્ય લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયાં કારિકયા સુસ્પષ્ટં પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
રૂપાદિસ્કન્ધશૂન્યત્વે ધર્મેષુ ત્ર્યધ્વગેષુ ચ ।
દાનાદૌ બોધિપક્ષેષુ ચર્યાસંજ્ઞા વિપક્ષતા ॥
(ક) લક્ષણમ્
મહાકરુણા શૂન્યતાપ્રજ્ઞાભ્યાં વિયુક્તા ભાવોલમ્ભસ્વભાવા હૈનયાનિકી વસ્તુજ્ઞતેતિ લક્ષણમ્ ।
"સર્વેષાં રૂપાદીનાં ત્રૈયધ્વિકાનાં ચ ધર્માણાં સાસ્રવાનાસ્રવોભયસ્થાનીયાનામનુપલમ્ભસ્વરૂપાણાં સર્વત્ર ભાવોપલમ્ભતયા તે પરપરિકલ્પિતાત્માદિશૂન્યત્વેન દૃષ્ટાઃ । અનુષ્ઠાનસંજ્ઞા તુ એતેષાં પ્રતિપક્ષભૂતાપિ વિપર્યાસપ્રવૃત્તત્વેન હેયત્વાત્ વિપક્ષો ભવતિ ।"
(ખ) ભેદઃ (ગ) અવધિઃ
અસ્ય ભેદો ઽવધિશ્ચેત્યુભૌ ઽઅનુપાયેન દૂરત્વમ્ ઽ ઇત્યસ્મિન્ પ્રકરેણ યથા પ્રદર્શિતૌ, તદ્વત્ જ્ઞેયાદિતિ ।
6. પ્રતિપક્ષઃ
અસ્ય લક્ષણભેદાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે તિસૃભિઃ કારિકાભિઃ સવિસ્તરમુપદર્શિતમ્ । તથા હિ -
દાનાદિષ્વનહંકારઃ પરષાં તન્નિયોજનમ્ ।
સઙ્ગકોટીનિષેધો ઽયં સૂક્ષ્મઃ સઙ્ગો જિનાદિષુ ॥
તદ્ગામ્ભીર્યં પ્રકૃત્યૈવ વિવેકાદ્ ધર્મપદ્ધતેઃ ।
એકપ્રકૃતિકં જ્ઞાનં ધર્માણાં સઙ્ગવર્જનમ્ ॥
દૃષ્ટાદિપ્રતિષેધેન તસ્યા દુર્બોધતોદિતા ।
રૂપાદિભિરવિજ્ઞાનાત્ તદચિન્ત્યત્વમિષ્યતે ॥
(ક) લક્ષણમ્
મહાકરુણોપાયેન શૂન્યતાસાક્ષાત્કારિણ્યા પ્રજ્ઞયા ચોપાત્તા માહાયાનિકાર્યસન્તતિસ્થા વસ્તુજ્ઞતા પ્રતિપક્ષલક્ષણાત્મિકા ।
(ખ) ભેદો ઽવધિશ્ચ
ઉભાવપિ પૂર્વ ઽઉપાયેન અવિદૂરતા ઽ ઇત્યસ્મિન્ પ્રસઙ્ગે યથાવર્ણિતૌ તથા જ્ઞાતવ્યૌ ।
વિશેષઃ
જિનજનન્યા દૂરત્વમ્ અવિદૂરત્વમિતિ વસ્તુજ્ઞતાયાઃ (સર્વજ્ઞતાયાઃ) દ્વૌ ભેદૌ । હીનયાનાપુરઃસરાયાઃ ફલભૂતજિનજનન્યાઃ અવિદૂરતા, ઉપાયકૌશલેન અવિદૂરતા, પ્રતિપક્ષઃ, માહાયાનીયવસ્તુજ્ઞતા ચેતિ ચત્વારઃ પર્યાયાઃ ।
ફલભૂતજિનજનન્યા દૂરત્વમ, અનુપાયેન દૂરત્વમ્, નિમિત્તોપલમ્ભગ્રાહપ્રતિબદ્ધતા, વિપક્ષઃ, હીનયાનવસ્તુજ્ઞતા ચેતિ પર્યાયવાચિનઃ.
યથાનિર્દિષ્ટ એવ શ્રાવકબોધિસત્વાદીનાં વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોરયં વિભાગો ઽવસાતવ્યઃ । તથા ચોક્તમ્ -
એવં કૃત્વા યથોક્તૌ વૈ જ્ઞેયઃ સર્વજ્ઞતાનયે ।
અયં વિભાગો નિઃશેષો વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ ॥
અપિ ચ -
"શ્રાવકાદીનામેવં માતુર્દૂરીભાવેનાનુષ્ઠાનં પ્રતિપક્ષો ઽપિ સન્ વસ્તૂપલમ્ભવિપર્યાસપ્રવૃત્તત્વેન બોધિસત્ત્વાનાં ત્યાજ્યત્વાદ્ વિપક્ષ ઇતિ" ।
7. પ્રયોગઃ
અસ્ય લક્ષણભેદાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે સાર્ધદ્વયેન કારિકાગ્રન્થેન સવિસ્તરં પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
રૂપાદૌ તદનિત્યાદૌ તદપૂરિપ્રપૂરયોઃ ।
તદસઙ્ગત્વે ચર્યાયાઃ પ્રયોગઃ પ્રતિષેધતઃ ॥
અવિકારો ન કર્તા ચ પ્રયોગો દુષ્કરસ્ત્રિધા ।
યથાભવ્યં ફલપ્રાપ્તેરવન્ધ્યો ઽભિમતશ્ચ સઃ ॥

અપરપ્રત્યયો યશ્ચ સપ્તધા ખ્યાતિવેદકઃ ।
(ક) લક્ષણમ્
સાંવૃતિકે વસ્તુસ્વરૂપે તદ્વિશેષે ચ વિપર્યાસપ્રવૃત્તસ્ય ઉપલમ્ભાભિનિવેશસ્ય પ્રતિપક્ષભૂતો હીનયાનજાતીયઃ સત્ત્વયોગઃ પ્રયોગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
પ્રયોગઃ દશવિધો ભવતિ । તદ્યથા - રૂપાદિષુ સત્યાભિનિવેશપ્રતિષેધઃ, તદ્વિશેષેષ્વનિત્યાદિષુ સત્યાભિનિવેશપ્રતિષેધઃ, કલ્પિતરૂપેષુ અપરિપૂરિઃ, ધર્મતારૂપેષુ પ્રપૂરિઃ, પારમિતાસુ પરમાર્થતો ઽપરિહાણિવૃદ્ધી (અવિકારત્વમ્), પરમાર્થતો ઽકર્તૃત્વમ્, ત્રિસર્વજ્ઞાત્મકાનાં યથાક્રમમુદ્દેશપ્રયોગકારિત્રાણાં દુષ્કરતા, યથાભવ્યફલપ્રાપ્ત્યા અવન્ધ્યતા, મહાનુશંસાયાં બોધૌ અપરપ્રત્યયત્વમ્, સ્વપ્નોપમપરિણામાદિસપ્તવિધખ્યાતિજ્ઞાનમિતિ દશ ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
સમ્ભારમાર્ગમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતિ ।
8. સમતા
અસ્યાઃ સ્વરૂપમ્ અભિસમયાલઙ્કારે કારિકાર્ધેન સમાદર્શિતમ્ । તથા હિ -
ચતુર્ધા ઽમનના તસ્ય રૂપાદૌ સમતા મતા ।
(ક) લક્ષણમ્
ઉપર્યુક્તદશવિધવસ્તુજ્ઞતાપ્રયોગાકારાણાં જ્ઞાતૃજ્ઞેયધર્માણામ્ અમનના સમતાયા લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
પૂર્વોક્તેષુ દશવિધપ્રયોગેષુ પ્રતિસ્વં ચતસ્રઃ અમનના ભવન્તીતિ ચત્વારિંશદસ્યાઃ સમતાયાઃ પ્રભેદા ભવન્તિ । ઉક્તં ચાલોકટીકાયામ્ -
"તદેવં રૂપાદિપદાર્થમનના-નીલાદિનિમિત્તમનના-ઽરૂપં દ્વિધા વિંશતિધે ઽ-ત્યાદિપ્રપઞ્ચમનના-નિર્વેધભાગીયાદ્યધિગમમનનાનાં પ્રતિષેધેન જ્ઞાતૃજ્ઞેયધર્માનુપલબ્ધિશ્ચતુર્વિધોક્તા વિજ્ઞેયા ।"
(ગ) અવધિઃ
સમ્ભારમાર્ગમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્યાઃ સમતાયાઃ સીમા ભવતિ ।
9. દર્શનમાર્ગઃ
અસ્ય લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે પઞ્ચભિઃ કારિકાભિઃ પ્રતિપાદિતમ્ ।
(ક) લક્ષણમ્
દ્વાત્રિંશત્સમારોપશૂન્યઃ સત્યાભિસમયો દર્શનમાર્ગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
ત્રયાણાં યાનાનાં ત્રયાણાં દર્શમાર્ગાણાં વ્યાવૃત્તિભેદેન ષોડશ ક્ષણા એવાસ્ય ષોડશ ભેદા ભવન્તીતિ ।
॥ ઇતિ સર્વજ્ઞતોપલક્ષકા નવ ધર્માઃ ॥
2. ચતુઃપ્રયોગોપલક્ષકાઃ ષટ્ત્રિંશદ્ ધર્માઃ
તત્ર સર્વાકારાભિસમ્બોધોપલક્ષકા એકાદશ ધર્માઃ, મૂર્ધાભિસમયોપલક્ષકા અષ્ટૌ ધર્માઃ, આનુપૂર્વિકાભિસમયોપક્ષકાસ્ત્રયોદશ ધર્માઃ, એકક્ષણાભિસમ્બોધોપલક્ષકાશ્ચત્વાર ઇતિ ષટ્ત્રિંશદ્ ભવન્તિ ।
(અ) સર્વાકારાભિસમ્બોધોપલક્ષકા એકાદશ ધર્માઃ
1. આકારાઃ, 2. પ્રયોગાઃ, 3. ગુણાઃ, 4. દોષાઃ, 5. લક્ષણાનિ, 6. મોક્ષભાગીયમ્, 7. નિર્વેધભાગીયમ્, 8. અવૈવર્તિકો ગણઃ, 9. ભવશાન્ત્યોઃ સમતા, 10. અનુત્તરા ક્ષેત્રશુદ્ધિઃ, 11. ઉપાયકૌશલમિત્યેકાદશ ધર્માઃ સર્વાકારાભિસમ્બોધમુપલક્ષયન્તીતિ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યામુપદર્શિતમ્ । તથા હિ -
આકારાઃ સપ્રયોગાશ્ચ ગુણા દોષાઃ સલક્ષણાઃ ।
મોક્ષનિર્વેધભાગીયે શૈક્ષો ઽવૈવર્તિકો ગણઃ ॥
સમતા ભવશાન્ત્યોશ્ચ ક્ષેત્રશુદ્ધિરનુત્તરા ।
સર્વાકારાભિસમ્બોધ એષ સોપાયકૌશલઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્
ત્રિસર્વજ્ઞતાસમ્બદ્ધાનાં ત્રિસપ્તત્યુત્તરૈકશતાકારાણાં ભાવનામય્યા પ્રજ્ઞયોપાત્તત્વેન વ્યવસ્થાપિતઃ સત્વયોગઃ સર્વાકારાભિસમ્બોધ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) પર્યાયાઃ
બોધિસત્ત્વમાર્ગઃ, પારમિતામાર્ગઃ, સત્ત્વયોગઃ, આકારજ્ઞતાપ્રયોગઃ, માર્ગજ્ઞતાપ્રયોગઃ, સન્નાહપ્રતિપત્તિરિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
(ગ) ભેદઃ
આકારદૃષ્ટ્યા ત્રિસપ્તત્યુત્તરશતમ્, પ્રયોગદૃષ્ટ્યા વિંશતિઃ ભેદા ભવન્તિ ।
(ઘ) અવધિઃ
મહાયાનસમ્ભારમાર્ગમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતિ ।

1. આકારાઃ
આકારાણાં લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે પઞ્ચભિઃ કારિકાભિઃ સવિસ્તરં સમ્યગુપવર્ણિતમ્ ।
(ક) લક્ષણમ્
સર્વાકારમાર્ગવસ્તુજ્ઞાનસંગ્રહેણ ત્રિસર્વજ્ઞતાકારાણાં ભાવનામયં પ્રયોગવૈશિષ્ટ્યમ્ આકારાણાં લક્ષણમિતિ ।
(ખ) ભેદઃ
ત્રિસપ્તત્યુત્તરશતમાકારાણાં ભેદા ભવન્તિ । તથા હિ - સર્વજ્ઞતાયાઃ સપ્તવિંશતિઃ, માર્ગજ્ઞતાયાઃ ષટ્ત્રિંશત્, સર્વાકારજ્ઞતાયા દશોત્તરશતમિતિ ત્રિસપ્તત્યુત્તરશતં ભેદાઃ ।
ચતુરાર્યસત્યેષુ પ્રથમતઃ ત્રયાણાં સત્યાનાં પ્રત્યેકં ચત્વાર ઇતિ દ્વાદશ, માર્ગસત્યસ્ય ચતુર્થસ્ય પઞ્ચદશ ચેતિ સર્વજ્ઞતાયાઃ (વસ્તુજ્ઞતાયાઃ) સપ્તવિંશતિરાકારાઃ । તથા ચોક્તમ્ અભિસમયાલઙ્કારે -
અસદાકારમારભ્ય યાવન્નિશ્ચલતાકૃતિઃ ।
ચત્વારઃ પ્રતિસત્યં તે માર્ગે પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ ॥
સમુદયસત્યસ્ય અષ્ટૌ, માર્ગસત્યસ્ય સપ્ત, દુઃખસત્યસ્ય પઞ્ચ, નિરોધસત્યસ્ય ષોડશ ચેતિ માર્ગજ્ઞતાયાઃ ષટ્ત્રિંશદ્ આકારા ભવન્તિ । તથા ચોક્તમ્ અભિસમયાલઙ્કારે -
હેતૌ માર્ગે ચ દુઃખે ચ નિરોધે ચ યથાક્રમમ્ ।
અષ્ટૌ તે સપ્ત પઞ્ચેતિ ષોડશેતિ ચ કીર્તિતાઃ ॥
શૈક્ષશ્રાવકાણાં સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા વસ્તુજ્ઞતાયા આકારાઃ, બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગજ્ઞતાયાઃ ચતુસ્ત્રિંશત્, બુદ્ધાનાં સર્વાકારજ્ઞતાયા અસાધારણા એકોનચત્વારિંશચ્ચેતિ સર્વાકારજ્ઞતાયા દશોત્તરશતમ્ આકારા ભવન્તિ । તથા ચોક્તમ્ અભિસમયાલઙ્કારે -
સ્મૃત્યુપસ્થાનમારભ્ય બુદ્ધત્વાકારપશ્ચિમાઃ ।
શિષ્યાણાં બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધાનાં ચ યથાક્રમમ્ ॥
સપ્તત્રિંશચ્ચતુસ્ત્રિંશત્ત્રિશન્નવ ચ તે મતાઃ ।
ત્રિસર્વજ્ઞત્વભેદેન માર્ગસત્યાનુરોધતઃ ॥
જ્ઞાનાકારેભ્યઃ પૂર્વમ્ અર્થાકારાઃ પરિજ્ઞાતવ્યા ઇતિ પ્રથમતઃ ત્રિસપ્તત્યુત્તરશતમ્ અર્થાકારા ઉપદર્શિતાઃ ।
2. પ્રયોગાઃ
પ્રયોગાણાં લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે ચતસૃભિઃ કારિકાભિઃ સવિસ્તરં સુસ્પષ્ટમુપવર્ણિતમ્ ।
(ક) લક્ષણમ્
જ્ઞાતૃજ્ઞેયયોઃ વસ્તુમાર્ગાકારાણાં ચ શમથવિપશ્યનાયુગનદ્ધભાવનાસ્વરૂપં નિઃસ્વભાવતાનિષ્પ્રપઞ્ચાત્મકં જ્ઞાનમેવાત્ર સાક્ષાન્નિર્દિષ્ટસ્ય પ્રયોગસ્ય લક્ષણમિતિ ।
અથવા - ત્રિસર્વજ્ઞતાનાં યાવદાકારાણાં શમથવિપશ્યનાયુગનદ્ધભાવનામય્યા પ્રજ્ઞયોપાત્તઃ સત્ત્વયોગ એવાત્ર નિર્દિષ્ટપ્રયોગસ્ય લક્ષણમ્ । યતો હિ ઽકૃચ્છ્રાચ્ચિરેણ પ્રતિવોધતઃ ઽ ઇત્યનેન નિર્દિષ્ટઃ સમ્ભારમાર્ગીયઃ પ્રયોગો ઽત્ર સંગૃહીતો ભવતિ ।
(ખ) ભેદઃ
વિંશતિઃ પ્રયોગાણાં ભેદા ભવન્તિ ।
તત્ર સ્વરૂપતઃ પઞ્ચ પ્રમેદાઃ, યથા - રૂપાદિષુ નિઃસ્વભાવતયા અનવસ્થાનપ્રયોગઃ, અયોગ એવ તેષુ પ્રયોગો ભવતીત્યયોગપ્રયોગઃ, રૂપાદિતથતાગમ્ભીરતયા પ્રતિષ્ઠાનાનુપલબ્ધ્યર્થેન સર્વજ્ઞતાધિકારે ગમ્ભીરપ્રયોગઃ, રૂપાદિદુરવગાહતયા પ્રકૃત્યનાવિલાર્થેન માર્ગજ્ઞતાધિકારે દુરવગાહપ્રયોગઃ, રૂપાદ્યપ્રમાણતયા પર્યન્તાનુપલમ્ભાર્થેન સર્વાકારજ્ઞતાધિકારે અપ્રમાણપ્રયોગ ઇતિ ।
પુદ્ગલાશ્રયદૃષ્ટ્યા અષ્ટૌ પ્રયોગાઃ । તથા હિ - ગમ્ભીરશૂન્યતાયામુત્ત્રસનજાતીયસ્યાદિકર્મિકસ્ય કૃચ્છચિરાભિસમ્બોધપ્રયોગઃ, પ્રયોગમાર્ગીયોષ્માભિસમયાદારભ્ય ગમ્ભીરધર્મતાયામુત્ત્રાસો ન ભવતિ, ન ચ સ્વપ્ને ઽપિ ષટ્પારમિતાચર્યાસુ દૂરીભાવ ઇતિ વ્યાકરણલાભપ્રયોગઃ, મૂર્ધાભિસમયાદારભ્ય ધર્મતાધિગમવિષયકેણ ચિરાભ્યાસેન અવિનિવર્તનીયપ્રયોગઃ, ક્ષાન્તિમારભ્ય ઉપાયકૌશલેન ધર્મતાધિગમદૃઢતયા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધન્તરાયિકધર્મવર્જનાત્ નિર્યાણપ્રયોગઃ, અગ્રધર્માભિસમયમારભ્ય સ્તમ્બાદ્યનુપલમ્ભાત્ મહાસમુદ્રસ્યાભ્યાસન્નત્વમિવ સતતભાવનાદિપ્રતિપત્ત્યા નિરન્તરપ્રયોગબલેન ધર્મંધાતોઃ સાક્ષાદ્દર્શનસ્યાભ્યાસન્નત્વનિશ્ચય ઇતિ નિરન્તરપ્રયોગઃ, સર્વજ્ઞતાહેતૂનાં અભિનવાનાસ્રવધર્માણામાધારત્વપ્રતિપત્તેરાસન્નાભિસમ્બોધપ્રયોગઃ, ક્ષિપ્રં ધર્મંકાયફલાભિનિર્વર્તનાત્ ક્ષિપ્રાભિસમ્બોધપ્રયોગઃ, ધર્મચક્રપ્રવર્તનાદિકં પરાર્થપ્રયોગ ઇતિ ।
પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપારિપૂર્યુપાયદૃષ્ટ્યા ચત્વારઃ પ્રયોગાઃ । તદ્યથા પરમાર્થતો ગુણદોષાણાં વૃદ્ધિપરિહાણ્યદર્શનેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરણાનુજ્ઞાનાત્ અવૃદ્ધ્યપરિહાણિપ્રયોગઃ, પરમાર્થતો ધર્માધર્માદેરનુપલમ્ભપ્રતિપત્ત્યા ધર્માધર્માદ્યનુપલમ્ભપ્રયોગઃ, ધર્મધાતુરૂપત્વેન રૂપાદ્યચિન્ત્યમિતિ અચિન્ત્યપ્રયોગઃ, ધર્મધાતુરૂપત્વાત્ રૂપાદિતન્નિમિત્તતત્સ્વભાવાદિષુ વિકલ્પાભાવાદ્ અવિકલ્પપ્રયોગ ઇતિ ।
પ્રયોગફલદૃષ્ટ્યા દ્વૌ પ્રયોગૌ । તથા હિ - સ્રોત-આપત્ત્યાદ્યનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિફલરત્નપ્રદાયકત્વાત્ ફલરત્નદાનપ્રયોગઃ, ક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણહેતુત્વેન વિશુદ્ધિપ્રયોગ ઇતિ દ્વૌ ।
ક્ષિપ્રભાવનાદૃષ્ટ્યા એકઃ પ્રયોગઃ, યથા ધર્મતૈષા યસ્માન્મહારત્નાનાં બહવો ઽન્તરાયાઃ સમ્ભવન્તિ, તસ્માત્ પરમરત્નસ્વભાવાયા માતુઃ સંવત્સરેણ બહ્વન્તરાયત્વે ઽપિ લિખનં શીઘ્રમેવેતિ અવધિપ્રયોગઃ ।
3. ગુણાઃ
ગુણાનાં લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે કારિકાર્ધેનોપદર્શિતમ્ । તથા હિ -
મારાણાં શક્તિહાન્યાદિશ્ચતુર્દશવિધો ગુણઃ ।
(ક) લક્ષણમ્
પ્રયોગાણાં ભાવનાબલેન અધિગતપ્રાશસ્ત્યં ગુણાનાં લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
ગુણાનાં ચતુર્દશ ભેદા ભવન્તિ । તથા હિ - પારમિતાયાં ઉદ્ગૃહ્યમાણાયાં મારકૃતવિઘ્નાઃ તથાગતાનુભાવેન વ્યાહન્યન્ત ઇતિ મારશક્તિવ્યાઘાતગુણઃ, પ્રયોગમૌલપૃષ્ઠાવસ્થાસુ તથાગતસમન્વાહરણલાભાત્ બુદ્ધસમન્વાહારજ્ઞાતત્વગુણઃ, તથાગતજ્ઞાનદર્શનલાભાત્ બુદ્ધપ્રત્યક્ષીકરણગુણઃ, તથાગતાનાં સમીપીભવનલાભેન સમ્યક્સમ્બોધ્યાસન્નીભાવગુણઃ, મહાનુશંસલાભાત્ મહાર્થતાદિગુણઃ, તથાગતકૃત્યકરણાદ્ દેશનિરૂપણાગુણલાભેન દેશનિરૂપણગુણઃ, પ્રતિપક્ષધર્મપરિપૂરણલાભાત્ સર્વાનાસ્રવધર્મપરિપૂરિગુણઃ, સર્વાકારજ્ઞતાકથાકથનલાભેન કથાપુરુષતાગુણઃ, તથાગતસાનાથ્યકરણલાભેન અભેદ્યતાગુણઃ, મહોદારપ્રીતિસમ્પાદનાત્ અસાધારણકુશલમૂલોત્પત્તિગુણઃ, પ્રતિજ્ઞાનુમોદનલાભે ક્રમણ પ્રયોગાભ્યાસાત્ પ્રતિજ્ઞાયાથાર્થ્યસમ્પાદનગુણઃ, ગમ્ભીરોદારાર્થાધિમોક્ષેણ ઉદારફલપરિગ્રહણગુણઃ, સત્વાર્થકરણસામર્થ્યલાભેન સત્ત્વાર્થપ્રતિપત્તિગુણઃ, અવિકલપ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રાપકકુશલમૂલસમન્વાગમે પ્રયોગાભ્યાસેન નિયતિલાભગુણશ્ચેતિ ચતુર્દશ ગુણાઃ ।
4. દોષાઃ
પ્રયોગાણાં દોષા અભિસમયાલઙ્કારે કારિકાર્ધેન ઉપદર્શિતાઃ । તથા હિ -
દોષાશ્ચ ષડ્ વિબોદ્ધવ્યાશ્ચતુર્ભિર્દશકૈઃ સહ ॥

(ક) લક્ષણમ્
પ્રયોગોત્પત્તિસ્થિતિપ્રકર્ષગતીનામન્તરાયકરા વિઘ્ના એવ દોષા ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
ષટ્ચત્વારિંશદ્ દોષાણાં ભેદા ભવન્તિ ।
પ્રથમં દશકમ્ ।
કૃચ્છ્રપ્રાપ્તિઃ (ચિરેણ માતરિ પ્રતિભાનમ્), અત્યાશુપ્રતિભાનતા, કાયદૌષ્ઠુલ્યમ્, ચિત્તદૌષ્ઠુલ્યમ્, અયોગવિહિતસ્વાધ્યાયાદિતા, વૈમુખ્યનિમિત્તગ્રાહિતા, હેતુભ્રંશઃ, પ્રણીતાસ્વાદભ્રંશઃ, ઉત્તમયાનભ્રંશઃ, ઉદ્દેશભ્રંશશ્ચેતિ દશ ।
દ્વિતીય દશકમ્
હેતુફલસમ્બન્ધભ્રંશઃ, નિરુત્તરસ્થાનભ્રશઃ, બહુવિધવિષયવિકલ્પપ્રતિભાનોત્પાદઃ, અક્ષરલિખનાભિનિવેશઃ, અભાવાભિનિવેશઃ, અક્ષરાભિનિવેશઃ, અનક્ષરાભિનિવેશઃ, જનપદાદિમનસ્કારઃ, લાભસત્કારશ્લોકાસ્વાદનમ્, અમાર્ગોપાયકૌશલમાર્ગણઞ્ચેતિ દશ ।
અમી વિશતિઃ દોષાઃ પારમિતાયાં પ્રવૃત્તસ્ય યોગિનો ઽન્તરાયકરાઃ પ્રતિપાદિતાઃ । સમ્પ્રતિ પુનઃ પ્રવૃત્તિપૂર્વિકા વિસામગ્રી નિરુચ્યતે ।
તૃતીયં દશકમ્
છન્દકિલાસવૈધુર્યમ્ (અયં હિ શ્રોતાવક્ત્રોઃ દોષઃ), છન્દવિષયભેદવૈધુર્યમ્ (અયમપિ તથા), અલ્પેચ્છતાનલ્પેચ્છતાવૈધુર્યમ્, ધૂતગુણયોગાયોગૌ, કલ્યાણાકલ્યાણધર્મત્વમ્, ત્યાગમાત્સર્યમ્, દાનાગ્રહણમ્, ઉદ્ધટિતજ્ઞવિપઞ્ચિતજ્ઞત્વમ્, સૂત્રાદિધર્માભિજ્ઞાનભિજ્ઞત્વમ્, ષટ્પારમિતાસમન્વાગમાસમન્વાગમાવિતિ દશ ।
ચતુર્થં દશકમ્
ઉપાયકૌશલાનુપાયકૌશલે, ધારણીપ્રતિલમ્ભાપ્રતિલમ્ભૌ, લિખિતુકામતા ઽલિખિતુકામતે, વિગતાવિગતકામાદિછન્દત્ત્વે ચેતિ ચત્વારિ; ઉપાયગતિવૈમુખ્યમ્, સુગતિગમનસૌમનસ્યમિતિ દ્વે: શ્રોતાવક્ત્રોઃ કસ્યચિદ્ એકાકિપર્ષદભિરતિઃ, અનુબન્ધકામાનવકાશદાનત્વમ્, આમિષકિઞ્ચિત્કાભિલાષતદદાતુકામતા, જીવિતાન્તરાયાનન્તરાયદિગ્ગમનમિતિ ચત્વારિ ચેતિ દશ ।
અવશિષ્ટદોષષટ્કમ્
દુર્ભિક્ષદિગ્ગમનાગમનમ્, ચૌરાદ્યાકુલિતદિગ્ગમનાગમનમ્, કુલાવલોકનદૌર્મનસ્યમિતિ ત્રીણિ, મારભેદપ્રયોગઃ, પ્રતિવર્ણિકોપસંહારઃ (કૃત્રિમપ્રતિપાદનમ્), અયથાવિષયસ્પૃહોત્પાદનમિત્યપરાણિ ત્રીણિ ચેતિ ષટ્ । ઇત્યેવં ષટ્ચત્વારિંશદ્ દોષા ભવન્તિ ।
5. લક્ષણાનિ સંક્ષેપેણ
લક્ષણસ્ય પ્રતિપાદનમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયા કૃતમ્ । તથા હિ -
લક્ષ્યતે યેન તજ્જ્ઞેયં લક્ષણં ત્રિવિધં ચ તત્ ।
જ્ઞાનં વિશેષઃ કારિત્રં સ્વભાવો યશ્ચ લક્ષ્યતે ॥
વિસ્તરેણ તુ લક્ષણાનાં પ્રતિપાદનમ્ અભિસમયાલઙ્કારે અષ્ટાદશભિઃ કારિકભિઃ સમ્યગ્ વિહિતમ્ ।
(ક) લક્ષણમ્
સ્વશક્ત્યા પ્રયોગસ્વરૂપસ્યોપલક્ષકઃ સત્ત્વયોગો માર્ગંપારમિતાપ્રયોગલક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
પ્રયોગાણાં લક્ષણં કરણસાધનપરિગ્રહેણ જ્ઞાન-વિશેષ-કારિત્રસ્વરૂપમ્, કર્મસાધનપરિગ્રહેણ સ્વભાવાત્મકમિતિ લક્ષણં ચતુર્વિધં બોદ્ધવ્યમ્ ।
તત્ર જ્ઞાનલક્ષણાનિ અષ્ટચત્વારિંશત્, વિશેષલક્ષણાનિ ષોડશ, કારિત્રલક્ષણાનિ એકાદશ સ્વભાવલક્ષણાનિ ષોડશ ચેતિ લક્ષણાનાં ભેદા વિસ્તરેણ એકનવતિઃ ભવન્તિ ।
(અ) જ્ઞાનલક્ષણાનિ અષ્ટચત્વારિંશદ્
જ્ઞનલક્ષણાનાં સર્વેષાં વિસ્તરેણ પ્રતિપાદનમ્ અભિસમયાલઙ્કારે નવભિઃ કારિકાભિઃ સુસ્પષ્ટં વિહિતમ્ ।
(ક) લક્ષણમ્
મહાકરુણાશૂન્યતાવલમ્બિતપ્રજ્ઞાવિશિષ્ટેનોપાયકૌશલેનોપાત્તઃ સત્ત્વયોગો લક્ષણમ્ ।
ક્લેશલિઙ્ગાદયો વક્ષ્યમાણાઃ સ્વભાવા એવ એતેષાં ઉપલક્ષકાઃ ।
(ખ) ભેદઃ
અષ્ટચત્વારિંશદ્ જ્ઞાનલક્ષણાન્યપિ ત્રિષુ વ્યાખ્યાતાનિ । તથા હિ - સર્વજ્ઞતાસંગૃહીતાનિ જ્ઞાનલક્ષણાનિ ષોડશ, માર્ગજ્ઞતાસંગૃહીતાનિ જ્ઞાનલક્ષણાનિ ષોડશ, સર્વાકારજ્ઞતાસંગૃહીતાનિ જ્ઞાનલક્ષણાનિ ષોડશ ચેતિ ત્રિધા ભેદઃ ।
સર્વજ્ઞતાસંગૃહીતાનિ જ્ઞાનલક્ષણાનિ ષોડશ
તથાગતનિર્વૃત્તિજ્ઞાનમ્, લોકાલુજ્યતાજ્ઞાનમ્, સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતજ્ઞાનમ્, ચિઅત્તસંક્ષેપજ્ઞાનમ્, ચિત્તવિક્ષેપજ્ઞાનમ્, ચિત્તાક્ષયાકારજ્ઞાનમ્, સરાગાદિચિત્તજ્ઞાનમ્, વિગતરાગાદિચિત્તજ્ઞાનમ્, વિપુલચિત્તજ્ઞાનમ્, મહદ્ગતચિત્તજ્ઞાનમ્ અપ્રમાણચિત્તજ્ઞાનમ્, અનિદર્શનચિત્તજ્ઞાનમ્ અદૃશ્યચિત્તજ્ઞાનમ્, ચિત્તોન્મિઞ્જિતાદિજ્ઞાનમ્, ઉન્મિઞ્જિતાદિતથતાકારજ્ઞાનમ્, તથાગતતથતાવબોધતત્પરસમાખ્યાનપ્રજ્ઞપનજ્ઞાનં ચેતિ ષોડશ । તથોક્તમ્ અભિસમયાલઙ્કારે -
તથાગતસ્ય નિર્વૃતૌ લોકે ચાલુજ્યનાત્મકે ।
સત્ત્વાનાં ચિત્તચર્યાસુ તત્સંક્ષેપે બહિર્ગતૌ ॥
અક્ષયાકારતાયાં ચ સરાગાદૌ પ્રવિસ્તૃતે ।
મહદ્ગતે ઽપ્રમાણે ચ વિજ્ઞાને ચાનિદર્શને ॥
અદૃશ્યચિત્તજ્ઞાને ચ તદુન્મિઞ્જાદિસંજ્ઞકમ્ ।
પુનસ્તથત્તાકારેણ તે ષાં જ્ઞાનમત્તઃ પરમ્ ॥

તથતાયાં મુનેર્બોધતત્પરાખ્યાનમિત્યયમ્ ।
સર્વજ્ઞતાધિકારેણ જ્ઞાનલક્ષણસંગ્રહઃ ॥
માર્ગજ્ઞતાસંગૃહીતાનિ જ્ઞાનલક્ષણાનિ ષોડશ
શૂન્યતાજ્ઞાનમ્, અનિમિત્તજ્ઞાનમ્, અપ્રણિહિતજ્ઞાનમ્, પરમાર્થતો ઽનુત્પાદજ્ઞાનમ્, અનિરોધજ્ઞાનમ્, આદિશબ્દેનાસંક્લેશજ્ઞાનમ્, અવ્યવદાનજ્ઞાનમ્, અભાવજ્ઞાનમ્, સ્વભાવજ્ઞાનમ્, અનિશ્રિતજ્ઞાનમ્, આકાશલક્ષણજ્ઞાનમિતિ ષટ્ સંગૃહીત્તાનિ; ધર્મતા ઽવિકોપનજ્ઞાનમ્, અસંસ્કારજ્ઞાનમ્, અવિકલ્પજ્ઞાનમ્, પ્રભેદજ્ઞાનમ્, અલક્ષણજ્ઞાનમિતિ ષોડશ । તથા ચોક્તમ્ અભિસમયાલઙ્કારે -
શૂન્યત્વે સાનિમિત્તે ચ પ્રણિધાનવિવર્જિતે ।
અનુત્પાદાનિરોધાદૌ ધર્મતાયા અકોપને ॥
અસંસ્કારે ઽવિકલ્પે ચ પ્રભેદાલક્ષણત્વયોઃ ।
માર્ગજ્ઞતાધિકારેણ જ્ઞાનલક્ષણમિષ્યતે ॥
સર્વાકારજ્ઞતાસંગૃહીતાનિ જ્ઞાનલક્ષણાનિ ષોડશ
તથાગતસ્વધર્મોપનિશ્રયવિહારજ્ઞાનમ્, સત્કારજ્ઞાનમ્, ગુરુકારજ્ઞાનમ્, માનનાજ્ઞાનમ્, પૂજનાજ્ઞાનમ્, પરમાર્થતો ઽકૃતકજ્ઞાનમ્, સર્વત્રગજ્ઞાનમ્, અદૃષ્ટાર્થદર્શકજ્ઞાનમ્, લોકશૂન્યતાકારજ્ઞાનમ્, લોકશૂન્યતાસૂચકજ્ઞાનમ્, લોકશૂન્યતાજ્ઞાપકજ્ઞાનમ્, લોકશૂન્યતાદર્શકજ્ઞાનમ્, પરમાર્થતો ઽચિન્ત્યતાદેશનાજ્ઞાનમ્, પરમાર્થતપ્રપઞ્ચશાન્તતાજ્ઞાનમ્, સ્વભાવસિદ્ધલોકનિરોધજ્ઞાનમ્, લોકસંજ્ઞાનિરોધજ્ઞાનમિતિ ષોડશ । તથા ચોક્તમ્ અભિસમયાલઙ્કારે -
સ્વધર્મમુપનિશ્રિત્ય વિહારે તસ્ય સકૃતૌ ।
ગુરુત્વે માનનાયાં ચ તત્પૂજા ઽકૃતકત્વયોઃ ॥
સર્વત્ર વૃત્તિમજ્જ્ઞાનમદૃષ્ટસ્ય ચ દર્શકમ્ ।
લોકસ્ય શૂન્યતાકારસૂચકજ્ઞાપકાક્ષગમ્ ॥
અચિન્ત્યશાન્તતાદર્શિ લોકસંજ્ઞાનિરોધિ ચ ।
જ્ઞાનલક્ષણમિત્યુક્તં સર્વાકારજ્ઞાતાનયે ॥
(આ) વિશેષલક્ષણાનિ ષોડશ
વિશેષલક્ષણાનાં ષોડશાનાં લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે સમ્યગુપદર્શિતમ્ । તથા હિ -
અચિન્ત્યાદિવિશેષેણ વિશિષ્ટૈઃ સત્યગોચરૈઃ ।
વિશેષલક્ષણં ષડ્ભિર્દશભિશ્ચોદિતં ક્ષણૈઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્
અચિન્ત્યાદિવિશેષણૈર્વિશિષ્ટં સત્ત્વજ્ઞાનં પ્રયોગાણાં વિશેષલક્ષણમ્ ।
અથવા - હૈનયાનિકપ્રયોગેભ્યો બોધિસત્ત્વપ્રયોગાણાં વૈશિષ્ટ્યમુપલક્ષયન્તીતિ વિશેષલક્ષણાનિ । ક્લેશલિઙ્ગાદયઃ ષોડશ સ્વભાવા એતેષાં વિશેષલક્ષણાનામુપલક્ષકાઃ ।
(ખ) ભેદઃ
માહાયાનીયદર્શનમાર્ગીયક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાનિ ષોઢશ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધદર્શનમાર્ગસમ્બદ્ધક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણેભ્યો વિશિષ્ટતરાણીતિ ષોડશ ભેદા ભવન્તિ । તથા હિ -
દુઃખસત્યાલમ્બનાનિ ચતુઃક્ષણસંગૃહીતાનિ ક્ષાન્તિજ્ઞાનાનિ ક્રમશઃ અચિન્ત્યવિશેષઃ અતુલ્યવિશેષઃ, અપ્રમેયવિશેષઃ, અસંખ્યેયવિશેષશ્ચેતિ ચત્વારો ભેદાઃ ।
સમુદયસત્યાલમ્બનાનિ ચતુઃક્ષણસંગૃહીતાનિ ક્ષાન્તિજ્ઞાનાનિ યથાક્રમં સર્વાર્યપુદ્ગલસંગ્રહવિશેષઃ, પુરુષવિશેષવેદનીયતાવિશેષઃ શ્રાવકાદ્યસાધારતાવિશેષઃ, શ્રાવકાદિભ્યઃ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞતાવિશેષશ્ચેતિ ચત્વારો ભેદાઃ ।
નિરોધસત્યાલમ્બનાનિ ચતુઃક્ષણસંગૃહીતાનિ ક્ષાન્તિજ્ઞાનાનિ યથાક્રમં અન્યૂનાપૂર્ણતાવિશેષઃ, તીવ્રપ્રતિપત્તિવિશેષઃ, સમુદાગમવિશેષઃ, આલમ્બનવિશેષશ્ચેતિ ચત્વારો ભેદાઃ ।
માર્ગસત્યાલમ્બનાનિ ચતુઃક્ષણસંગૃહીતાનિ ક્ષાન્તિજ્ઞાનાનિ યથાક્રમં આધારવિશેષઃ, સાકલ્યવિશેષઃ, સમ્પરિગ્રહવિશેષઃ, અનાસ્વાદવિશેષશ્ચેતિ ચત્વારો ભેદાઃ ।
ઇતિ ષોડશાત્મકઃ દુઃખાદિસત્યક્ષણાનાં વિશેષઃ, યેન શ્રાવકાદિમાર્ગેભ્યો બોધિસત્ત્વાદીનાં માર્ગજ્ઞતાદિદ્વયે વિશેષમાર્ગો વિશિષ્યતે । તથા ચોક્તમ્ અભિસમયાલઙ્કારે -
અચિન્ત્યાતુલ્યતે મેયસંખ્યયોઃ સમતિક્રમૌ ।
સર્વાર્યસંગ્રહો વિજ્ઞવેદ્યાસાધારણજ્ઞતે ॥
ક્ષિપ્રજ્ઞાન્યૂનપૂર્ણત્વે પ્રતિપત્સમુદાગમૌ ।
આલમ્બનં ચ સાધારં સાકલ્યં સમ્પરિગ્રહઃ ॥
અનાસ્વાદશ્ચ વિજ્ઞેયો વિશેષઃ ષોડશાત્મકઃ ।
વિશેષમાર્ગો માર્ગેભ્યો યેનાન્યેભ્યો વિશિષ્યતે ॥
(ઇ) કારિત્રલક્ષણાનિ એકાદશ
કારિત્રાણાં લક્ષણાદિકં અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યાં સમ્યગાવેદિતમ્ । તથા હિ -
હિતં સુખં ચ ત્રાણં ચ શરણં લયનં નૃણામ્ ।
પરાયણં ચ દ્વીપં ચ પરિણાયકસંજ્ઞકમ્ ॥

અનાભોગં ત્રિભિર્યાનૈઃ ફલાસાક્ષાત્ક્રિયાત્મકમ્ ।
પશ્ચિમં ગતિકારિત્રમિદં કારિત્રલક્ષણમ્ ॥
(ક) લક્ષણમ્
હિતસુખત્રાણાદિપ્રતિવિશિષ્ટજ્ઞાનૈઃ સત્ત્વપ્રયોગાઃ પરાર્થસમ્પાદનસાધનૈઃ યોજ્યન્ત ઇતિ તાનિ કારિત્રલક્ષણાન્યુચ્યન્તે । ક્લેશલિઙ્ગાદયઃ ષોડશ સ્વભાવાઃ કારિત્રાણામુપલક્ષકા ભવન્તિ ।
(ખ) ભેદઃ
કારિત્રાણાં એકાદશ ભેદા ભવન્તિ । તત્ર સર્વજ્ઞતાયાઃ ત્રીણિ, માર્ગજ્ઞતાયાઃ સપ્ત, સર્વાકારજ્ઞતાયા એકમિતિ એકાદશ કારિત્રાણિ ભવન્તિ ।
સર્વજ્ઞતાકારિત્રાણિ ત્રીણિ
સર્વસત્ત્વાનાં અનાગતમોક્ષસુખોપસંહારાર્થેન હિતકારિત્રમ્, લોકસ્ય દુઃખદૌર્મનસ્યાદીનિ પ્રહાય ઐહિકસુખોપસંહારેણ સુખકારિત્રમ્, દુઃખરહિતાવિપાકધર્મતાયાં સ્થાપનાત્ ત્રાણકારિત્રમિતિ ત્રીણિ ।
માર્ગજ્ઞતાકારિત્રાણિ સપ્ત
આત્યન્તિકહિતોપસંહારાર્થેન શરણકારિત્રમ્, દુઃખહેતુનિવર્તનાર્થેન લયનકારિત્રમ્, સંસારનિર્વાણસમતોપસમ્પાદનાર્થેન પરાયણકારિત્રમ્, સ્વપરાર્થાધિગમાધારભાવોપસંહારાત્ દ્વીપકારિત્રમ્, પરાર્થપ્રતિપત્ત્યુપસંહારાત્ પરિણાયકકારિત્રમ્, અનાભોગપ્રવૃત્તસત્ત્વાર્થોપસંહારાત્ અનાભોગકારિત્રમ્, યાનત્રયનિર્યાણત્તત્ફલાસાક્ષાત્કરણકારિત્રમિતિ સપ્ત ।
સર્વાકારજ્ઞતાકારિત્રમ્ એકમ્
સર્વાકારજ્ઞતયા સર્વધર્મદૈશિકત્વેન સર્વાકારજ્ઞતાયા એકમેવ ગતિકારિત્રમ્ ।
કારિત્રાકારૈરેવં યથાવત્ સર્વજ્ઞતાત્રયસ્ય પ્રયોગા લક્ષ્યન્ત ઇતિ કારિત્રલક્ષણમ્ ।
(ઉ) સ્વભાવલક્ષણાનિ ષોડશ
એતેષાં સ્વભાવલક્ષણાનાં સ્વરૂપપ્રતિપાદનમ્ અભિસમયાલઙ્કારે તિસૃભિઃ કારિકાભિઃ સમ્યગ્ વિહિતમ્ ।
(ક) લક્ષણમ્
ઉપરિનિર્દિષ્ટં પ્રયોગલક્ષણમેવ એતેષામપિ લક્ષણં ભવતિ ।
(ખ) ભેદઃ
સ્વભાવાનાં ષોડશ ભેદા ભવન્તિ । તત્ર સર્વજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવાઃ ચત્વારઃ, માર્ગજ્ઞતાયાઃ, સ્વભાવાઃ પઞ્ચ, સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવાઃ સપ્તેતિ ષોડશ ભવન્તિ ।
સર્વજ્ઞતાસ્વભાવાશ્ચત્વારઃ
રાગાદિવિવિક્તસ્વભાવત્વેન ક્લેશવિવેકસ્વભાવઃ, રાગાદિલિઙ્ગકાયાદિદૌષ્ઠુલ્યવિવિક્તસ્વભાવત્વેન ક્લેશલિઙ્ગવિવેકસ્વભાવઃ રાગાદિનિમિત્તાયોનિશોમનસિકારવિવિક્તસ્વભાવત્વેન ક્લેશનિમિત્તવિવિક્તસ્વભાવઃ રાગારાગદ્વેષાદ્વેષમોહામોહવિવિક્તસ્વભાવત્વેન વિપક્ષપ્રતિપક્ષવિવેકસ્વભાવ ઇતિ ચત્વારઃ ।
માર્ગજ્ઞતાસ્વભાવાઃ પઞ્ચ
પરમાર્થાસત્સર્વસત્ત્વપરિનિર્વાપણદુષ્કરસંનાહત્વેન દુષ્કરસ્વભાવઃ, અન્ય (શ્રાવકાદિ-) યાનાપાતલક્ષણ ઐકાન્તિકસ્વભાવઃ, ઉત્તમશ્ચિરસાધ્ય ઉદ્દેશસ્વભાવઃ, ભાવ્યભાવકભાવનાનુપલમ્ભાત્ અનુપલમ્ભસ્વભાવઃ, સમસ્તભાવાભિનિવેશનિષેધાદ્ અનભિનિવેશસ્વભાવ ઇતિ પઞ્ચ ।
સર્વાકારજ્ઞતાસ્વભાવાઃ સપ્ત
સર્વજ્ઞતામાર્ગજ્ઞતાસંગૃહીતવસ્તુવિશેષાલમ્બનસ્વભાવઃ, લોકપ્રતિપત્તિગ્રહણાદિવિપરીતનિર્દેશાત્ સર્વલોકવિપ્રત્યનીકસ્વભાવઃ, સર્વત્ર રૂપાદૌ જ્ઞાનધર્મસ્યાપ્રતિઘાતિત્વાદ્ અપ્રતિઘાતસ્વભાવઃ, જ્ઞાનજ્ઞેયસમતયા સર્વપ્રતિષ્ઠાનુપલમ્ભાર્થેન અપદસ્વભાવઃ, તથતયા અગતિસ્વભાવઃ, રૂપાદિસર્વધર્માણાં તત્ત્વેનાનુત્પન્નત્વાત્ અજાતિસ્વભાવઃ, ભાવાભાવાદિસ્વભાવત્રયાનુપલમ્ભાત્ તથતાનુપલમ્ભસ્વભાવ ઇતિ સપ્ત ।
ઇત્યેવં ષોડશભિઃ સ્વભાવૈર્યથાવત્ ત્રિસર્વજ્ઞતાપ્રયોગા લક્ષ્યન્ત ઇતિ સ્વભાવલક્ષણાનિ । તથા ચોક્તમ્ અભિસમયાલઙ્કારે -
ક્લેશલિઙ્ગનિમિત્તાનાં વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ ।
વિવેકો દુષ્કરૈકાન્તાવુદ્દેશો ઽનુપલમ્ભકઃ ॥
નિષિદ્ધાભિનિવેશશ્ચ યશ્ચાલમ્બનસંજ્ઞકઃ ।
વિપ્રત્યયો ઽવિધાતી ચ સો ઽપદાગત્યજાતિકઃ ॥
તથતા ઽનુપલમ્ભશ્ચ સ્વભાવઃ ષોડશાત્મકઃ ।
લક્ષીવ લક્ષ્યતે ચેતિ ચતુર્થં લક્ષણં મતમ્ ॥
ઇત્યેવં સામાન્યેન એકત્ર કૃતાનિ એકનવતિઃ લક્ષણાનિ ભવન્તિ ।
6. મોક્ષભાગીયમ્
અસ્ય સર્વં લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયા પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
અનિમિત્તપ્રદાનાદિસમુદાગમકૌશલમ્ ।
સર્વાકારાવબોધે ઽસ્મિન્ મોક્ષભાગીયમિષ્યતે ॥
(ક) લક્ષણમ્
અનિમિત્તાલમ્બનજ્ઞાનાકારેણ દાનાદ્યારભ્ય સર્વાકારજ્ઞતાપર્યન્તં સ્વસન્તાને સમુદાગમે કૌશલલક્ષણો ધર્માભિસમય એવાત્ર મોક્ષભાગીયમિતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) પર્યાયઃ

માહાયાનિકો ધર્માભિસમયઃ, માહાયાનિકં મોક્ષભાગીયમ્, માહાયાનિકઃ સમ્ભારમાર્ગ ઇતિ પર્યાયાઃ ।
(ગ) નિર્વચનમ્
મોક્ષો ઽત્ર ક્લેશવિસંયોગવિશેષઃ, તદ્ભાગે (પક્ષે) પાતિત્વાત્ મોક્ષભાગીયમ્ । અથવા - તદ્ભાગે હિતત્વાત્ મોક્ષભાગીયમ્ ।
(ઘ) ભેદઃ
અવસ્થાતઃ મૃદુર્મધ્યો ઽધિમાત્રશ્ચેતો ત્રયો ઽસ્ય ભેદાઃ । સ્વરૂપતઃ શ્રુતમયં ચિન્તામયં ભાવનામયમિતિ ત્રિવિધં મોક્ષભાગીયમિષ્ટમ્ ।
(ઙ) અવધિઃ
સમ્ભારમાર્ગેં કેવલમિદં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્ । ચિત્તોત્પાદસમકાલમેવોત્પદ્ય સ્વસન્તાને યાવન્ન શ્રદ્ધાદિપઞ્ચેન્દ્રિયોત્પાદસ્તાવદસ્ય વ્યાપ્તિર્ભવતિ ।
(ચ) લિઙ્ગાનિ
સંસારાદીનવાન્ મોક્ષગુણાંશ શ્રાવં શ્રાવં રોમહર્ષોદ્ગમાશ્રુપાતાદયો ભવન્તિ, ચિત્તાદીનત્વં નિર્ભયત્વમિત્યાદીનિ લિઙ્ગાનિ ।
7. નિર્વેધભાગીયમ્
અસ્ય લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે સવિસ્તરં પ્રતિપાદિતમ્ ।
(ક) લક્ષણમ્
ઉપાયવિશિષ્ટસત્ત્વસ્ય અર્થાભિસમયો માહાયાનિકનિર્વેધભાગીયસ્ય લક્ષણમ્ ।
(ખ) પરિભાષા
દર્શનહેયાનાં સવાસનક્લેશાનાં નિર્વેધકત્વેન દર્શનમાર્ગપક્ષે પાતિત્વાત્, તદ્ભાગહિતત્વાદ્ વા નિર્વેધભાગીયમ્ ।
(ગ) ભેદઃ
નિર્વેધભાગીયસ્ય દ્વાદશ ભેદા ભવન્તિ । પ્રથમં ઊષ્મા, મૂર્ધા, ક્ષાન્તિઃ, અગ્રધર્મશ્ચેતિ ચત્વારો ભેદાઃ । એષુ ચતુર્ષુ પ્રત્યેકં મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદેન ત્રિવિધ ઇતિ દ્વાદશ ભેદા ભવતિ । તથા ચોક્તમ્ અભિસમયાલઙ્કારે -
આલમ્બનં સર્વસત્ત્વા ઊષ્મણામિહ શસ્યતે ।
સમચિત્તાદિરાકારસ્તેષ્વેવ દશધોદિતઃ ॥
સ્વયં પાપાન્નિવૃત્તસ્ય દાનાદ્યેષુ સ્થિતસ્ય ચ ।
તયોર્નિયોજનાન્યેષાં વર્ણવાદાનુકૂલતે ॥
મૂર્ધગં સ્વપરાધારં સત્યજ્ઞાનં તથા ક્ષમા ।
તથાગ્રધર્મા વિજ્ઞેયાઃ સત્ત્વાનાં પાચનાદિભિઃ ॥
(ઘ) અવધિઃ
શૂન્યતાલમ્બનાત્મિકાં વિદર્શનાપ્રાપ્તિમારભ્ય યાવન્ન દર્શનમાર્ગપ્રાપ્તિસ્તાવદસ્યાવધિર્ભવતીતિ ।
8. અવૈવર્તિકો ગણઃ
અવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વસંઘસ્ય સ્વરૂપં એકયા કારિકયા અભિસમયાલઙ્કારે પ્રોક્તમ્ । તથા હિ -
નિર્વેધાઙ્ગાન્યુપાદાય દર્શનાભ્યાસમાર્ગયોઃ ।
યે બોધિસત્ત્વા વર્તન્તે સો ઽત્રાવૈવર્તિકો ગણઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્
રૂપાદિનિવૃત્તિનિર્વિચિકિત્સાદ્યાકારૈઃ વિંશતિપ્રકારૈઃ નિર્વેધભાગીયસ્થાનામ્ અવૈવર્તિકલક્ષણં જ્ઞેયમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
નિર્વેધભાગીયપ્રયોગમાર્ગસ્થઃ, ક્ષાન્તિજ્ઞાનસંગૃહીતદર્શનમાર્ગસ્થઃ, પરશ્ચ પ્રાબન્ધિકભાવનામાર્ગસ્થ ઇતિ ત્રિવિધો ભવતિ અવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વસંઘ ઇતિ ત્રયો ઽસ્ય ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
પ્રયોગમાર્ગીયોષ્માભિસમયમારભ્ય અન્તિમક્ષણાવસ્થિતબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતીતિ ।
9. ભવશાન્ત્યોઃ સમતા
અસ્ય સમતાપ્રયોગસ્ય લક્ષણાદિમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયા પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
સ્વપ્નોપમત્વાદ્ ધર્માણાં ભવશાન્ત્યોરકલ્પના ।
કર્માભાવાદિચોદ્યાનાં પરિહારા યથોદિતાઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્

પૃષ્ઠલબ્ધાવસ્થાયામપિ સત્તાગ્રાહકવિકલ્પપરિક્ષયાત્ શૌદ્ધભૂમિકં જ્ઞાનં ભવશમસમતાપ્રયોગસ્ય લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
તિસૃણાં શુદ્ધભૂમીનાં ત્રીણિ જ્ઞાનાન્યેવાસ્ય ત્રયો ભેદાઃ ।
(ગ) અવધિઃ
અષ્ટમીં ભૂમિમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતિ ।
10. ક્ષેત્રશુદ્ધિપ્રયોગઃ
પ્રયોગસ્તાસ્ય લક્ષણાદિકં સર્વમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયા ઽભિહિતમ્ । તથા હિ -
સત્ત્વલોકસ્ય યા ઽશુદ્ધિસ્તસ્યાઃ શુદ્ધ્યુપહારતઃ ।
તથા ભાજનલોકસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય શુદ્ધતા ॥
(ક) લક્ષણમ્
પ્રણિધાનાદિકુશલમૂલબલેન સ્વબુદ્ધક્ષેત્રં સત્ત્વભાજનલોકાત્મકં પરિશોધિતુકામસ્ય શૌદ્ધભૂમિકાનિ જ્ઞાનાન્યેવ ક્ષેત્રશુદ્ધિપ્રયોગસ્ય લક્ષણાનિ ।
(ખ) ભેદઃ
સ્વબુદ્ધક્ષેત્રસ્ય ભાજનલોકશુદ્ધિપ્રયોગઃ સત્ત્વલોકશુદ્ધિપ્રયોગશ્ચેતિ દ્વૌ ભેદૌ ।
(ગ) અવધિઃ
તિસૃષુ શુદ્ધભૂમિષ્વયં પ્રયોગો ભવતીતિ ।
11. ઉપાયકૌશલમ્
અસ્યોપાયકૌશલપ્રયોગસ્ય સ્વરૂપાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે દ્વાભ્યાં કારિકાભ્યામુપદર્શિતમ્ । તથા હિ -
વિષયો ઽસ્ય પ્રયોગશ્ચ શાત્રવાણામતિક્રમઃ ।
અપ્રતિષ્ઠો યથાવેધસાધારણલક્ષણઃ ॥
અસક્તો ઽનુપલમ્ભશ્ચ નિમિત્તપ્રણિધિક્ષતઃ ।
તલ્લિઙ્ગં ચાપ્રમાણં ચ દશધોપાયકૌશલમ્ ॥
(ક) લક્ષણમ્
મનસિકારપરિવર્જનેન નિરાભોગકર્મસમ્પાદનસમર્થાનિ જ્ઞાનાનિ ઉપાયકૌશલાત્મકાનીતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
ઉપાયકૌશલસ્ય દશ ભેદા ભવન્તિ । યથા - આન્તરાયિકધર્મસમતિક્રમણેન દેવાદિમારાતિક્રમઃ, વિભાવિતસર્વધર્મસમત્વેન અપ્રતિષ્ઠિતવિહારઃ, પ્રણિધાનસમૃદ્ધ્યા યથાવેધં પરાર્થકરણમ્, સ્વભ્યસ્તસર્વદુષ્કરત્વેન અસાધારણઃ, શુક્લધર્મવિશુદ્ધ્યા સર્વધર્મસ્યાગ્રહણમ્, શૂન્યતાવિમોક્ષમુખત્વેન અનુપલમ્ભઃ, અનિમિત્તવિમોક્ષમુખત્વેન અનિમિત્તઃ, અપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખત્વેન અપ્રણિધાનમ્, પ્રશ્નપૂર્વકાવૈવર્તિકધર્મકથનેન અવૈવર્તિકલિઙ્ગમ્, સર્વવિષયજ્ઞાનત્વેન અપ્રમાણમિતિ દશ ઉપાયકૌશલપ્રયોગા ઇતિ ।
(ગ) અવધિઃ
અષ્ટમીં ભૂમિમારભ્ય અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વાવસ્થાપર્યન્તમસ્મ સીમા ભવતિ ।
॥ ઇતિ સર્વાકારાભિસમ્બોધોપલક્ષકા એકાદશ ધર્માઃ ॥
(આ) મૂર્ધાભિસમયોપલક્ષકા અષ્ટૌ ધર્માઃ
1. લિઙ્ગમ્ (ઊષ્મા મૂર્ધપ્રયોગઃ), 2. વિવૃદ્ધિઃ (મૂર્ધા મૂર્ધપ્રયોગઃ), 3. નિરૂઢિઃ (ક્ષાન્તિઃ મૂર્ધપ્રયોગઃ) , 4. ચિત્તસંસ્થિતિઃ (અગ્રધર્મઃ મૂર્ધપ્રયોગઃ) , 5. દર્શનમાર્ગઃ (મૂર્ધપ્રયોગ), 6. ભાવનામાર્ગઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ), 7. આનન્તર્યસમાધિઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ), 8. વિપ્રતિપત્તિઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ) , ઇત્યષ્ટૌ ધર્મા મૂર્ધાભિસમયમુપલક્ષયન્તીતિ અભિસમયાલઙ્કારે પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
લિઙ્ગં તસ્ય વિવૃદ્ધિશ્ચ નિરૂઢિશ્ચિત્તસંસ્થિતિઃ ।
ચતુર્ધા ચ વિકલ્પસ્ય પ્રતિપક્ષશ્ચતુર્વિધઃ ॥
પ્રત્યેકં દર્શનાખ્યે ચ ભાવનાખ્યે ચ વર્ત્મનિ ।
આનન્તર્યસમાધિશ્ચ સહ વિપ્રતિપત્તિભિઃ ॥
મૂર્ધાભિસમયઃ ।
1. લિઙ્ગમ્ (ઊષ્મા મૂર્ધપ્રયોગઃ)
અસ્યોષ્મણો મૂર્ધપ્રયોગસ્ય સ્વરૂપમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયોપદર્શિતમ્ । તથા હિ -
સ્વપ્નાન્તરે ઽપિ સ્વપ્નાભસર્વધર્મેક્ષણાદિકમ્ ।
મૂર્ધપ્રાપ્તસ્ય યોગસ્ય લિઙ્ગં દ્વાદશધા મતમ્ ॥
(ક) લક્ષણમ્

સ્વપ્ને ઽપિ સર્વધર્માણાં સ્વપ્નાભત્વદર્શનાદિષુ દ્વાદશલિઙ્ગેષુ અન્યતમસ્ય પ્રાપ્ત્યા વ્યવસ્થાપિતઃ પ્રથમો નિર્વેધભાગીય ઊષ્મા મૂર્ધપ્રયોગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) મૃદુ-મધ્યાધિમાત્રભેદેન ત્રયો ઽસ્ય ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
નૈરાત્મ્યાલમ્બનાયા વિદર્શનાયાઃ પ્રાપ્તિમારભ્ય ભૂમિપ્રાપ્તિપર્યન્તમસ્ય સીમા ભવતિ ।
2. વિવૃદ્ધિઃ (મૂર્ધા મૂર્ધપ્રયોગઃ)
અસ્ય મૂર્ધાખ્યસ્ય મૂર્ધપ્રયોગસ્ય લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયા પરિદીપિતમ્ । તથા હિ -
જમ્બુદ્વોપજનેયત્તાબુદ્ધપૂજાશુભાદિકામ્ । ઉપમાં બહુધા કૃત્વા વિવૃદ્ધિઃ ષોડશાત્મિકા ॥
(ક) લક્ષણમ્
પુણ્યવિવૃદ્ધ્યાદિષોડશવિવૃદ્ધીનાં પૂર્ણતયા માહાયાનિકો દ્વિતીયો નિર્વેધભાગીયો મૂર્ધા મૂર્ધપ્રયોગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
અયં મૂર્ધા મૂર્ધપ્રયોગઃ મહાયાનપ્રયોગમાર્ગીયો મૂર્ધપ્રયોગશ્ચેતિ સમાનાર્થકૌ ।
(ખ) ભેદઃ
મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદેન ત્રયો ઽસ્ય ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
માહાયાનિકસ્ય પ્રયોગમાર્ગીયમૂર્ધપ્રયોગસ્ય યથાવધિસ્તથૈવાસ્યાપિ જ્ઞાતવ્યઃ ।
3. નિરૂઢિઃ (ક્ષાન્તિઃ મૂર્ધપ્રયોગઃ)
અસ્ય નિરૂઢ્યાખ્યમૂર્ધપ્રયોગસ્ય સર્વં લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયોપવર્ણિતમ્ । તથા હિ -
ત્રિસર્વજ્ઞત્વધર્માણાં પરિપૂરિરનુત્તરા ।
અપરિત્યક્તસત્ત્વાર્થા નિરૂઢિરભિધીયતે ॥
(ક) લક્ષણમ્
સમ્યગુપાયકૌશલબલેન નિર્વિકલ્પાધિગમાવસ્થાયાં મહાકરુણાદિસમ્મુખીભાવેન યથોક્તસર્વાકારજ્ઞતાદિત્રિસર્વજ્ઞતાધર્માણાં (ચિત્તોત્પાદાદીનાં) । અનુત્તરા પરિપૂરિઃ નિરૂઢ્યાખ્યસ્તૃતીયો નિર્વેધભાગીયઃ ક્ષાન્તિમૂર્ધપ્રયોગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
અયં ક્ષાન્ત્યાખ્યો મૂર્ધપ્રયોગઃ માહાયાનિકઃ પ્રયોગમાર્ગીયક્ષાન્તિપ્રયોગશ્ચેતિ દ્વૌ સમાનાર્થકૌ ।
(ખ) ભેદઃ
મૃમુમધ્યાધિમાત્રભેદેનાસ્ય ક્ષાન્ત્યાખ્યમૂર્ધપ્રયોગસ્ય ત્રયો ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
યથા માહાયાનિકાયાઃ પ્રયોગમાર્ગીયાયાઃ ક્ષાન્તેરવધિસ્તથા અસ્યાપિ પ્રયોગસ્યાવધિર્જ્ઞાતવ્યઃ ।
4. ચિત્તસંસ્થિતિઃ (અગ્રધર્મઃ મૂર્ધપ્રયોગઃ)
અસ્ય અગ્રધર્માખ્યસ્ય મૂર્ધપ્રયોગસ્ય લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે એકયા કારિકયા પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
ચતુર્દ્વીપકસાહસ્રદ્વિત્રિસાહસ્રકોપમઃ ।
કૃત્વા પુણ્યબહુત્વેન સમાધિઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
(ક) લક્ષણમ્
દર્શનમાર્ગોત્પાદસમર્થા પ્રમાણાતિક્રાન્તપુણ્યબહુત્વેન સમાધિલક્ષણા (સ્થિરીભાવલક્ષણા) ચિત્તસંસ્થિતિશ્ચતુર્થનિર્વેધભાગીયો ઽગ્રધર્મો મૂર્ધપ્રયોગ ઇતિ લક્ષણમ્
(ખ) ભેદઃ
મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદેન ત્રયો ઽસ્ય પ્રયોગસ્ય ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
માહાયાનિકસ્ય પ્રયોગમાર્ગીયાગ્રધર્મસ્ય યથા અવધિસ્તથૈવાસ્યાપિ જ્ઞાતવ્યઃ ।
એતાનિ ચ લિઙ્ગાદીનિ યથાક્રમમૂષ્માદિચતુર્નિર્વેધભાગીયસ્વરૂપાણિ વેદિતવ્યાનિ ।
5. દર્શનમાર્ગઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ)
અસ્ય દર્શનમાર્ગાખ્યસ્ય મૂર્ધપ્રયોગસ્ય લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે સવિસ્તરં અષ્ટાદશભિઃ કારિકાભિઃ પ્રતિપાદિતમ્ ।
(ક) લક્ષણમ્
દર્શનહેયાયાઃ સત્તાગ્રાહિકાયા દૃષ્ટેઃ પ્રતિપક્ષભાવેન વ્યવસ્થાપિતો માહાયાનિકઃ સત્યાભિસમયો દર્શનમાર્ગાખ્યો મૂર્ધપ્રયોગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।

અયં દર્શનમાર્ગાખ્યો મૂર્ધપ્રયોગઃ માહાયાનિકો દર્શનમાર્ગશ્ચ પર્યાયૌ ।
(ખ) ભેદઃ
હેયદૃષ્ટ્યા દર્શનપ્રહાતવ્યાનાં ચતુર્ણાં વિકલ્પાનાં ચત્વારઃ પ્રતિપક્ષા ઇતિ ચત્વારો ઽસ્ય પ્રભેદા ભવન્તિ । સમાહિતઃ પૃષ્ઠલબ્ધશ્ચેતિ દ્વાવપિ ભેદૌ ।
(ગ) અવધિઃ
માહાયાનિકસ્ય દર્શનમાર્ગસ્ય અવધિવત્ અસ્યાપ્યવધિર્ભવતીતિ ।
6. ભાવનામાર્ગઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ)
અસ્ય ભાવનામાર્ગાખ્યસ્ય મૂર્ધપ્રયોગસ્ય સર્વં લક્ષણાદિકમ્ અભિસમયાલઙ્કારે નવભિઃ કારિકાભિઃ સવિસ્તરમભિહિતમ્ ।
(ક) લક્ષણમ્
ત્રિસર્વજ્ઞતાપરિગૃહીતયા પ્રકર્ષપ્રાપ્તપ્રજ્ઞયોપાત્તાનાં ભાવનાપ્રહાતવ્યવિકલ્પપ્રતિપક્ષાણાં દૃષ્ટ્યા વ્યવસ્થાપિતો માહાયાનિકો ઽન્વભિસમયઃ ભાવનામાર્ગાખ્યો મૂર્ધપ્રયોગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
ભાવનાહેયાનાં નવાનાં વિકલ્પાનાં સાક્ષાત્ પ્રતિપક્ષભૂતા નવાનન્તર્યમાર્ગાઃ, નવ ચ વિમુક્તિમાર્ગા ઇતિ અષ્ટાદશ અસ્ય ભાવનામાર્ગાખ્યસ્ય મૂર્ધપ્રયોગસ્ય ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
પ્રથમાં ભૂમિમારભ્ય દશમીં ભૂમિં યાવદસ્ય સીમા ભવતીતિ ।
7. આનન્તર્યંસમાધિઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ)
બુદ્ધત્વપ્રાપ્તેરવ્યવહિતો યઃ પૂર્વસમનન્તરઃ સમાધિઃ, સો ઽત્ર આનન્તર્યસમાધિઃ । અસ્ય લક્ષણાદિકં સર્વં સ્વરૂપમ્ અભિસમયાલઙ્કારે તિસૃભિઃ કારિકાભિઃ સમ્યક્ પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
ત્રિસાહસ્રજનં શિષ્યખડ્ગાધિગમસમ્પદિ ।
બોધિસત્ત્વસ્ય ચ ન્યામે પ્રતિષ્ઠાપ્ય શુભોપમાઃ ॥
કૃત્વા પુણ્યબહુત્વેન બુદ્ધત્વાપ્તેરનન્તરઃ ।
આનન્તર્યસમાધિઃ સ સર્વાકારજ્ઞતા ચ તત્ ॥
આલમ્બનમભાવો ઽસ્ય સ્મૃતિશ્ચાધિપતિર્મતઃ ।
આકારઃ શાન્તતા ચાત્ર ॥
(ક) લક્ષણમ્
ત્રિસર્વજ્ઞતાસંગૃહીતપ્રકર્ષપ્રાપ્તપ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાઃ ફલભૂતસ્ય સર્વાકારજ્ઞતાવિપાકસ્ય અવ્યવહિતત્વેન સાક્ષાદુત્પાદકઃ પર્યન્તયોગઃ આનન્તર્યસમાધ્યાખ્યો મૂર્ધપ્રયોગ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
અયં આનન્તર્યસમાધિઃ મૂર્ધપ્રયોગઃ, અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વસ્ય જ્ઞાનમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
એકક્ષણિકાશ્ચત્વારઃ પ્રયોગ એવાસ્ય ચત્વારો ભેદા ભવન્તિ ।
(ગ) અવધિઃ
અયં પ્રયોગઃ કેવલં અન્તિમક્ષણસ્થબોધિસત્ત્વાવસ્થાયામેવ ભવતીતિ ।
8. વિપ્રતિપત્તિઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ)
અવિદિતોપાયકૌશલાનાં પ્રવાદિનાં નાનાચોદ્યમુખપરમ્પરાપ્રસર્પિપ્યો વિપ્રતિપત્તિઅયો ઽત્ર નિરાકર્ત્તવ્યા ભવન્તીતિ તાસાં વિપ્રતિપત્તીનાં સર્વં લક્ષણાદિકં સ્વરૂપમ્ અભિસમયાલઙ્કારે તિસૃભિઃ કારિકાભિઃ સવિસ્તરં સમ્યક્ પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ -
આલમ્બનોપપત્તૌ ચ તત્સ્વભાવાવધારણે ।
સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાને પરમાર્થે સસંવૃતૌ ॥
પ્રયોગે ત્રિષુ રત્નેષુ સોપાયે સમયે મુનેઃ ।
વિપર્યાસે સમાર્ગે ચ પ્રતિપક્ષવિપક્ષયોઃ ॥
લક્ષણે ભાવનાયાં ચ મતા વિપ્રતિત્તયઃ ।
સર્વાકારજ્ઞતાધારા ષોઢા દશ ચ વાદિનામ્ ॥
(ક) લક્ષણમ્
સંવૃતિપરમાર્થસત્યયોર્દ્વયોઃ સ્વભાવત એકત્વલક્ષણયોઃ અગ્રહણરૂપાઃ સમ્મુખીભૂતવિકલ્પાઃ તદ્બીજાનિ વા નિરાકર્ત્તવ્યા વિપ્રતિપત્તય ઇતિ લક્ષણમ્ ।
(ખ) ભેદઃ
વિપ્રતિપત્તીનાં ષોડશ ભેદા ભવન્તિ । તથા હિ - સંસ્કૃતાસંસ્કૃતધાત્વોરભાવત્વેન આલમ્બનોપપત્તૌઃ સર્વથા નીરૂપત્વાદ્ આલમ્બનસ્વભાવધારણે, ભાવાભાવાનુપલમ્ભેન સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાને, તથતાસ્વભાવત્વેન સંવૃત્તિપરમાર્થસત્યદ્વયે, દાનાદ્યનુપલમ્ભેન પ્રયોગે, બોદ્ધવ્યાભાવાદ્ બુદ્ધરત્ને, નામધેયમાત્રત્વાદ્ ધર્મરત્ને, રૂપાદ્યાલમ્બનપ્રતિષેધાત્ સંઘરત્ને, દાનાદ્યનુલમ્ભેન ઉપાયકૌશલે, ભાવાભાવોભ્યરૂપાધિગમપ્રતિષેઘાત્ તથાગતાભિસમયે, પ્રપઞ્ચવ્યવસ્થાપિતાનિત્યાદિત્વેન નિત્યાદિવિપર્યાસે, વિભાવિતમાર્ગફલાસાક્ષાત્કરણેન માર્ગે, હાનોપાદાનાભાવેન વિપક્ષે પ્રતિપક્ષે ચ, ધર્મ્યભાવાદ્ ધર્મલક્ષણે, સ્વસામાન્યલક્ષણાનુપપત્ત્યા ભાવનાયાં ચેતિ સર્વાકારજ્ઞતાધિષ્ઠાનાઃ સંશયરૂપાઃ ષોડશ વિપ્રતિપત્તયો ભવન્તિ । તાઃ યથાસમ્ભવમુભયસત્યાશ્રિતોપાયકૌશલેન નિરાકૃત્ય સમ્યક્ સર્વથા નિશ્ચયમુત્પાદ્ય કલ્યાણકામૈઃ બોધિસત્ત્વૈરાનન્તર્યસમાધિરધિગન્તવ્યઃ ।