અભિધર્મદીપ · ભાગ 120

અભિધર્મદીપઃ
વિભાષાપ્રભાવૃત્તિસહિતઃ ।
પ્રથમો ઽધ્યાયઃ । પ્રથમઃ પાદઃ ।
યો દુઃખહેતુવ્યુપશાન્તિમાર્ગં પ્રદર્શયામાસ નરામરેભ્યઃ ।
તં સત્પથજ્ઞં પ્રણિપત્ય બુદ્ધં શાસ્ત્રં કરિષ્યામ્યભિધર્મદીપમ્ ॥ [1] ॥
સત્ત્વાદ્યનન્યથાભાવે વ્યક્તાભાવઃ પ્રસજ્યતે ।
તદ્વિકારાદ્વિકારિત્વં પ્રકૃતેસ્તદભેદતઃ ॥ [2] ॥
ન કર્મ સ્વકતોત્સર્ગાત્ જ્ઞવ્યક્તાત્મકતા મલાઃ ।
પ્રાક્પક્ષે મુક્ત્યભાવશ્ચ દ્વિતીયે ઽન્યે ઽપ્યુપપ્લવાઃ ॥ [3] ॥
રૂપસ્કન્ધો હિ નેત્રાદ્યા દશાયતનધાતવઃ ।
ધર્મસંજ્ઞે ત્રયસ્કન્ધાઃ સાવિજ્ઞપ્તિર્ધ્રુવત્રયાઃ ॥ [4] ॥
મનઃસંજ્ઞકમન્યો ઽપિ સપ્તવિજ્ઞાનધાતવઃ ।
આયદ્વારં હ્યાયતનં ધાતુર્ગોત્રં નિરુચ્યતે ॥ [5] ॥
યોગરૂપ્યાનુકૂલ્યાદેર્દ્વાદશાયતનીં મુનિઃ ।
બુદ્ધ્યાદ્યેકત્વધીહાન્યૈ ધાતૂંશ્ચાષ્ટાદશોક્તવાન્ ॥ [6] ॥
ષણ્ણામન્યો ન્યતન્ત્રત્વાત્કારણં યદ્ધિ તન્મનઃ ।
રૂપ્યરૂપાશ્રયાસ્તિત્વાત્પઞ્ચાનાં રૂપ્યુદાહૃતઃ ॥ [7] ॥
સ્કન્ધાયતનધાતૂનાં સ્વાત્મના સંગ્રહઃ સ્મૃતઃ ।
સ્વાત્મના નિત્યમવિયોગાત્ સમત્વં ચિત્તચૈતસામ્ ॥ [8] ॥
તદાખ્યા યે ઽન્યસૂત્રોક્તાસ્તેષામેષ્વેવ સંગ્રહમ્ ।
બ્રૂયાચ્છાસ્ત્રનયાભિજ્ઞો બુદ્ધ્યાપેક્ષ્ય સ્વલક્ષ[ણમ્] ॥ [9] ॥
અન્યોન્યસંગ્રહો જ્ઞેયઃ સ્કન્ધાદીનાં યથાયથમ્ ।
નાધ્વસ્વપતનાદિભ્યો નિત્યાનાં સ્કન્ધસંગ્રહઃ ॥ [10] ॥
ધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણામશીતેરપિ સંગ્રહઃ ।
જ્ઞેયો ઽવતરણેષ્વેવ તૈઃ સન્માર્ગાવતારણાત્ ॥ [11] ॥
ધર્મસ્કન્ધપ્રમાનં (ણં) તુ સત્યાદેરેકશઃ કથા ।
તત્સતત્ત્વં તુ કેષાઞ્ચિદ્વાઙ્નામાપીષ્યતે પરૈઃ ॥ [12] ॥
સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનં મૌલં ષડ્ધાતવો મતાઃ ।
પ્રોક્તાસ્તદ્ભેદતો યસ્માદસ્મિન્મારો(સ્મિમાનો) નિવર્તતે ॥ [13] ॥
`સત્કાયદૃષ્ટિપુષ્ટત્વાત્ઽ
ક્લિષ્ટમેવ હિ વિજ્ઞાનં [દ્રષ્ટવ્યં] જન્મણિ (નિ) શ્રયાત્ ।
ખધાતુઃ પૃથગાકાશાદ્રૂપાયતનસંગ્રહાત્ । [14] ॥
નભઃ ખલુ નભો ધાતોરાસન્નો હેતુરેષ તુ ।
ભૂતાનાં તાનિ તજ્જસ્ય રૂપસ્યૈતત્તુ ચેતસઃ ॥ [15] ॥
પ્રત્યક્ષવૃત્તિર્યત્તત્પ્રાગપ્રાપ્તગ્રાહ્યતો ઽપિ યત્ ।
તતો ઽપિ યદ્દવીયો ઽર્થં પટિષ્ઠમિતરાદપિ ॥ [16] ॥
અભિધર્મદીપે વિમાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ પ્રથમા(મા) ધ્યાસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
પ્રથમાધ્યાયે તૃતીયપાદઃ ।
સનિદર્શણ (ન) આદ્યાર્થઃ મૂર્ત્તાઃ સપ્રતિઘા દશ ।
અન્યત્ર રૂપશબ્દાભ્યાં ત એવાવ્યાકૃતા મતાઃ ॥ [17] ॥

શેષાસ્ત્રિધા ઇહ સર્વે ઽપિ રૂપધાતૌ ચતુર્દશ ।
રસગન્ધૌ સવિજ્ઞાનૌ ધાતૂ હિત્વા ત્રયોન્તિમાઃ ॥ [18] ॥
સાસ્રવાણા (ના)સ્રવા અન્ત્યાસ્ત્રયઃ શેષાસ્તુ સાસ્રવાઃ ।
સાલમ્બપ્રથમાઃ પઞ્ચ સોપચારાસ્ત્રયસ્ત્રિધા ॥ [19] ॥
નિર્વિકલ્પગુણસ્વાર્થાઃ અસ્મારાદનિરૂપણાત્ ।
મનોભૌમી સ્મૃતિઃ પૂર્વો દ્વિતીયો ઘીર્ણિ(ર્નિ)રૂપિકા । [20] ॥
વિજ્ઞાનપઞ્ચકં કામેષ્વેકેન સવિકલ્પકમ્ ।
તસ્માદન્યત્ ત્રિભિઃ ધ્યાને પ્રથમે ચાસમાહિતમ્ ॥ [21] ॥
દ્વાભ્યામવ્યગ્રં એકેન ચક્ષુઃશ્રોત્રત્વગાશ્રય[મ્] ।
દ્વાભ્યાં તદુપરિવ્યગ્રં એકેનૈવ સમાહિતમ્ ॥ [22] ॥
ઉચ્છિન્નશુભબીજસ્ય દર્શણં(નં) સવિકલ્પકમ્ ।
કુશલં નાસ્તિ વિજ્ઞાનમન્યત્ર પ્રતિસન્ધિતઃ ॥ [23] ॥
કામેભ્યો વીતરાગસ્ય બાલસ્યાહાનિધર્મિણઃ ।
દ્વિધાપ્યકુશલં નાસ્તિ ક્લિષ્ટં ચાર્યસ્ય નોત્તમમ્ ॥ [24] ॥
નાક્લિષ્ટાવ્યાકૃતં કિઞ્ચિદૂર્ધ્વભૂમિવિકલ્પકમ્ ।
ક્લિષ્ટં વિકલ્પકં ચાપિ નાસ્ત્યધોભૂમિગોચરમ્ ॥ [25] ॥
ત્રિધેહ દ્વયમાર્યસ્ય રાગિણઃ સશુભસ્ય ચ ।
ન શુભં નાપિ ચ ક્લિષ્ટં દ્વિતીયાદિષુ દર્શકમ્ ॥ [26] ॥
પ્રયોગાદઙ્ગસાન્નિધ્યાત્સભાગત્વાચ્ચ સન્તતેઃ ।
પ્રાગ્વિજ્ઞાનાનુભૂતે ઽર્થે ચેતસ્યુત્પદ્યતે સ્મૃતિઃ ॥ [27] ॥
એતદ્વિપર્યયાત્ માન્દ્યાત્ક્લેશરોગાભિભૂતિતઃ ।
જ્ઞાતપૂર્વેષુ વિસ્મૃતિઃ સંપ્રજાયતે ॥ [28] ॥
દૃષ્ટં દ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચપ્રકારેણાપિ ચેતસા ।
સ્મર્યતે સત્તદન્યૈશ્ચ નાન્યો ઽન્યં વ્યોઘદૃક્ક્ષયે ॥ [29] ॥
વિજ્ઞાનાનાં તુ પઞ્ચાનાં યદેકેનાનુભૂયતે ।
તત્સ્મર્યતે ઽપિ ચાન્યેન તેન ખલ્વિતરૈરપિ ॥ [30] ॥
દ્વ્યવ્યાકૃતાનુભૂતં યચ્ચિત્તં દ્વાદશકાદિહ ।
વ્યારૂપ્યરૂપણિ(નિ)વૃતેઃ સ્મર્યતે ઽષ્ટાભિરેવ તત્ ॥ [31] ॥
રૂપારૂપ્યાપ્તનિવૃતશુભાભ્યાં તુ ક્રમેન(ણ) યત્ ।
કામાપ્તાવ્યાકૃતે હિત્વા સ્મર્યતે દશકેન તત્ ॥ [32] ॥
રૂપે ત્વનિવૃતાખ્યેન દૃષ્ટમવ્યાકૃતેન યત્ ।
આરૂપ્યાવ્યાકૃતે હિત્વા તદન્યૈઃ સ્મર્યતે પુનઃ ॥ [33] ॥
આરૂપ્યાવ્યાકૃતજ્ઞાતં યશ્ચેતો નવકેન તત્ ।
કામાપ્તાવ્યાકૃતે હિત્વા રૂપાપ્તાનિવૃતં તથા ॥ [34] ॥
ચિત્તાખ્યાઃ સપ્ત સાલમ્બા ધર્માખ્યઃ સંપ્રયુક્તકઃ ।
અમૂર્તા ધ્વનિના સાર્ધમનુપાત્તાઃ નવ દ્વિધા ॥ [35] ॥
સ્પૃશ્યં દ્વિધા સધર્માંશાઃ સહ તા નવ ભૌતિકાઃ ।
દશ સાવયવા મૂર્તાઃ ત એવ દશ સંચિતાઃ ॥ [36] ॥
રૂપગન્ધરસસ્પર્શાશ્ચ્છેતૃચ્છેદ્યાત્મકા મતાઃ ।
દાહકાસ્તોલકાશ્ચૈતે દાહ્યાસ્તોલ્યાસ્ત એવ વા ॥ [37] ॥

પઞ્ચ રૂપીન્દ્રિયાત્માનો વિપાકોપચયાત્મકાઃ ।
અમૂર્ત્તા નૌપચયિકાઃ ત્રિધા શેષાઃ ધ્વનિર્દ્વિધા ॥ [38] ॥
ચક્ષુસ્તદુપલબ્ધિશ્ચ પૃથગ્વા સહ વાપ્નુયાત્ ।
દ્વાદશાધ્યાત્મિકા જ્ઞેયાઃ બાહ્યાષ્ષડ્વિષયાત્મકાઃ ॥ [39] ॥
ત્રયો ઽન્ત્યાસ્ત્રિવિધાઃ શેષા ભાવનાપથસંક્ષયાઃ ॥
ન રૂપમસ્તિ દૃગ્ધેયં નાક્લિષ્ટં નાવિકલ્પકમ્ ॥ [40] ॥
સભાગ એવ ધર્માખ્યઃ શેષાસ્તૂભયથા સ્મૃતાઃ ॥
સભાગસ્તત્સભાગત્વે સ્વક્રિયાભાક્તુ તુલ્યતે ॥ [41] ॥
ચક્ષુઃ સધર્મધાત્વંશં નવધા દૃષ્ટિરૂચ્યતે ।
પાઞ્ચવિજ્ઞાનકી પ્રજ્ઞા ન દૃષ્ટિરણિ (તિ) તીરણાત્ ॥ [42] ॥
સમેઘામેઘરાત્ર્યહ્નોર્દૃશ્યં ચક્ષુર્યથેક્ષતે ।
ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટદૃશૌ તદ્વચ્છૈક્ષાશૈક્ષે ચ પશ્યતઃ ॥ [43] ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ પ્રથમસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
પ્રથમાધ્યાયે ચતુર્થપાદઃ ।
ચક્ષુઃ પશ્યતિ વિજ્ઞાનં વિજાનાતિ સ્વગોચરમૃ ।
આલોચનોપલબ્ધિત્વાદ્વિશેષઃ સુમહાંસ્તયોઃ ॥ [44] ॥
એકસ્ય ચક્ષુષઃ કાર્યં વિજ્ઞાનમથવા દ્વયોઃ ।
અપ્રાપ્યાર્થં મનશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ ત્રીણ્યતો ઽન્યથા ॥ [45] ॥
અપ્રાપ્તગ્રાહિણઃ સિદ્ધા દૂરાસન્નસમગ્રહાત્ ।
પ્રદીપાદિપ્રભાવશ્ચેત્ ન સમં તત્સમુદ્ભવાત્ ॥ [46] ॥
સર્વગ્રહપ્રસંગશ્ચેન્નાયસ્કાન્તાદિદર્શણા(ના)ત્ ।
સર્વગત્વાદદોષશ્ચેન્નાયોગાત્તિલતૈલવત્ ॥ [47] ॥
ન હ્યૂ ર્ધ્વં ચક્ષુષઃ કાયો ન રૂપં નાક્ષિજં મનઃ ।
વિજ્ઞાનસ્ય તુ નેત્રાર્થસ્તૌ ચ કાયસ્ય સવંતઃ ॥ [48] ॥
નોપરિષ્ટાચ્છ્રુ તેઃ કાયો ન શબ્દો ન સ્વકં મનઃ ।
વિજ્ઞાનસ્ય તુ નિહ્રાદસ્તૌ ચ કાયસ્ય સર્વતઃ ॥ [49] ॥
ત્રયાણાં(ણાં) ત્રીણ્યપિ સ્વાણિ(ન) તનોર્વિજ્ઞાનમપ્યધઃ ।
મનસ્ત્વનિયતં યોગિવૈશ્વરૂપ્યં પ્રદર્શિતમ્ ॥ [50] ॥
સાસ્રવાનાસ્રાઃ સ્કન્ધા યે તૂપાદાનસંજ્ઞિતાઃ ।
સાસ્રવા એવ તે જ્ઞેયાસ્તત્સાચિવ્યક્રિયાદિભિઃ ॥ [51] ॥
અધ્વાદ્યાઃ સ્કન્ધપર્યાયાઃ ધર્માદ્યા વસ્તુનઃ સતઃ ।
યે તુ સાસ્રવસંજ્ઞાસ્તે પ્રોક્તા દુઃખાદિનામભિઃ ॥ [52] ॥
સ્વાત્મ્યગોચરકાર્યાનાં(ણા)મેકત્વાદેકધાતુના ।
ચક્ષુરાદિદ્વિભાવે ઽપિ દ્વ્યુત્પત્તિઃ કર્મતૃ(ત્રિ)ત્વશાત્ ॥ [53] ॥
[અસાધારણ]વૈશિષ્ટ્યાદૈશ્વર્યાદાન્તરઙ્ગય્તઃ ।
સત્યપ્યણે (ને) કહેતુત્વે વિજ્ઞાનં તૈર્વિશેષ્યતે ॥ [54] ॥
નિત્યત્વાત્કુશલત્વાચ્ચ નિર્વાણં દ્રવ્યમઞ્જસા ।
સારદ્રવ્યેન તેનૈકો ધર્માખ્યો દ્રવ્યવાન્મતઃ ॥ [55] ॥
પ્રથમં નિર્મલં ચિત્તમસાભાગ્યાત્ક્ષણઃ સ્મૃતઃ ।
તેનાદ્ભુતક્ષણેનૈતે ક્ષણિકાઃ પશ્ચિમાસ્ત્રયઃ ॥ [56] ॥

ઘ્રાણં જિહ્વા ચ કાયશ્ચ તુલ્યાર્થગ્રાહ્યદસ્ત્રયમ્ ।
પશ્ચિમસ્યાશ્રયો ઽતીતઃ પઞ્ચાનાં તૈઃ સહાપિ ચ ॥ [57] ॥
નિશ્રિત્ય ખલ્વનાગમ્યં નિશ્રયાંશ્ચતુરો ઽથ વા ।
અનાસ્રવેન (ણ) માર્ગેંણ ચક્ષુર્ધાતુર્નિરુધ્યતે ॥ [58] ॥
અનાગમ્યં તુ નિશ્રિત્ય ગન્ધધાતુર્ણિ(ર્નિ)રુધ્યતે ।
મનોધાતુરણા(ના)ગમ્યં યદિ વા સપ્તનિશ્રયાત્ ॥ [59] ॥
અનાગમ્યં તથૈવાદ્યં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસંજ્ઞકઃ ।
ધર્મધાતોર્વિચિત્રત્વાદ્યથાયોગં વિનિર્દિશેત્ ॥ [60] ॥
ચક્ષુર્ધાતું હિ રૂપાપ્તં પરિજાનન્ પૃથગ્જનઃ ।
કૃત્સ્નાદ્રૂપમયાદ્ધાતોર્વૈરાગ્યમધિગચ્છતિ ॥ [61] ॥
તસ્માદનુશયાન્ધાતોરેકર્ત્રિશજ્જહાતિ ચ ।
પર્યાદત્તે ન કિઞ્ચિત્તુ સંયોજનમસૌ તદા ॥ [62] ॥
રૂપવૈરાગ્યમાપ્નોતિ જહાત્યનુશયત્રયમ્ ।
તદા સંયોજનં ત્વાર્યઃ પર્યાદત્તે ન કિઞ્ચના ॥ [63] ॥
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતું તુ પરિજાનંસ્તમેવ ચ ।
પરિજાનાત્યવશ્યં ચ બ્રહ્મલોકાદ્વિરજ્યતે ॥ [64] ॥
ન તુ સંયોજનં કિઞ્ચિત્પર્યાદત્તે તદા હ્યસૌ ।
ગન્ધધાતું રસાખ્યં ચ પરિજાનન્ પૃથગ્જનઃ ॥ [65] ॥
કામવૈરાગ્યમાપ્નોતિ ધ્રુવં હ્યનુશયાનપિ ।
તદા જહાતિ ષટ્ત્રિંશદ્વર્તિસંયોજનત્રયમ્ ॥ [66] ॥
આર્યસ્તુ કામવૈરાગ્યં કરોત્યનુશયાનપિ ।
ચતુરઃ પરિજાનાતિ પર્યાદત્તે ઽપિ ચ ત્રયમ્ ॥ [67] ॥
પરિજાનન્મનોધાતુમારૂપ્યેભ્યો વિરજ્યતે ।
જહાત્યનુશયાંસ્ત્રીંશ્ચ પર્યાદત્તે ત્રયં તથા ॥ [68] ॥
પરિજાનન્ખલુ પ્રીતિં તામેવ પ્રજહાત્યસૌ ।
આભાસ્વરાચ્ચ વૈરાગ્યં યાતિ હન્તિ તુ નાસ્રવાન્ ॥ [69] ॥
પરિજાનન્સુખં યોગી પ્રજહાતિ તદેહ ચ ।
શુભકૃત્સ્નાચ્ચ વૈરાગ્યં યાતિ ક્લેશાન્ન હન્તિ તુ ॥ [70] ॥
દ્વિવિજ્ઞેયાઃ ગુણાઃ પઞ્ચ હેતુઃ સર્વે ક્ષરાક્ષરાઃ ।
અન્યત્ર ધર્મધાત્વર્થા(ધી)ચ્છડ્બાહ્યા નેન્દ્રિયાત્મકાઃ ॥ [71] ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષા [પ્રભાયાં વૃત્તૌ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ।]
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ । પ્રથમઃ પાદઃ ।
દ્વાવિંશતિપ્રકારસ્ય કૃત્સ્નસ્યેન્દ્રિયપર્વણઃ ।
સંક્ષેપેણાભિધાસ્યન્તે ધર્મા ણિ(નિ)ર્વચનાદયઃ ॥ [72] ॥
નામ્ના દ્વાવિંશતિસ્તાનિ દ્રવ્યતો દશ સપ્ત ચ ।
યસ્માન્નાન્યદ્દ્વયં કાર્યા(યા)ત્સુખાદિનવકત્રયમ્ ॥ [73] ॥
નામસલ્લક્ષણાભાવાત્તન્નામ્નઃ સાર્થકત્વતઃ ।
ત્રયાનાં(ણાં) વર્ગવૃત્તિત્વે ઽપ્યર્થમભ્યેષ્યતે પરૈઃ ॥ [74] ॥
વિશિષ્ટબુદ્ધિહેતુત્વાદાધિપત્યવિશેષતઃ ।
કાયેન્દ્રિયાદ્વિશિષ્ટત્વં દ્વયોર્ણે(ર્ને)ત્રેન્દ્રિયાદિવત્ ॥ [75] ॥

ઐશ્વર્યાર્થો વિપશ્ચિદ્ભિરિન્દ્રિયાર્થો ઽભિધીયતે ।
સ્વાર્થવ્યક્તિષુ પઞ્ચાનાં ચતુર્ણાં ત્વર્થયોર્દ્વયોઃ ॥ [76] ॥
સ્વગોચરોપલબ્ધ્યાદાવીષિ (શિ)ત્વમપરે વિદુઃ ।
સ્વાર્થવિજ્ઞાન એવાન્ય આહુઃ પણ્ડિતમાનિનઃ ॥ [77] ॥
ક્લેશોત્પત્તૌ સુખાદીનાં શ્રદ્ધાદીનાં ગુણાપ્તિષુ ।
ફલસંક્લેશસંભારવિશુદ્ધિત્વાદનુક્રમઃ ॥ [78] ॥
સત્ત્વાખ્યા સત્ત્વવૈચિત્ર્ય(ત્ર્યં) ધૃતિ(તિઃ) ક્લેશોદ્ભવશ્ચ યૈઃ ।
માર્ગોપાયઃ ફલપ્રાપ્તિસ્તેષામિન્દ્રિયતા મતા ॥ [79] ॥
સ્પર્શાશ્રયોદ્ભવાધારસંભોગત્વાચ્ચતુર્દશ ।
સ્વર્ગાપવર્ગહેતુત્વાત્ તદન્યદ્વેન્દ્રિયાષ્ટકમ્ ॥ [80] ॥
છન્દં વીર્યાઙ્ગભૂતત્વાત્ સ્પર્શો વિત્ત્યનુબૃંહણાત્ ।
સંજ્ઞા પ્રજ્ઞાભિભૂતત્વાન્નેન્દ્રિયં મુનિરભ્યધાત્ ॥ [81] ॥
શ્રદ્ધાદીનાં વિદાં ચૈવ દોષઃ શુદ્ધૌ મલોદયે ।
પ્રધાનત્વાન્મનસ્કારો નેન્દ્રિયં સમુદાહૃતમ્ ॥ [82] ॥
સંભાવનાનુકૂલત્વાદધિમોક્ષો ઽપિ નેન્દ્રિયમ્ ।
કાલાન્તરફલોત્પાદસંદેહાભ્યાં ન ચેતના ॥ [83] ॥
નાપ્રમાદો ઽપ્યસૌ વીર્યાત્, ન હ્રીઃ પ્રાગલ્ભનિગ્રહાત્ ।
નોપેક્ષા નાપિ ચાલોભો વીર્યશ્રદ્ધાભિભૂતિતઃ ॥ [84] ॥
ન પ્રસ્રબ્ધિર્વિદૌત્કટ્યાદ્વિનિન્દ્યત્વાચ્ચ નાસ્રવાઃ ।
જાત્યાદયો ન પારાર્થ્યાત્ નિષ્ક્રિયત્વાન્ન નિર્વૃતિઃ ॥ [85] ॥
કાયસ્ય બાધનં દુઃખં દૌર્મનસ્યં તુ ચેતસઃ ।
સુખં ચ સુમનસ્તા ચ સાતં શારીરમાનસમ્ ॥ [86] ॥
વૈશિષ્ટ્યાન્માનસં સાતં સુખં ક્વચિદુદાહૃતમ્ ॥ [87અબ્] ॥
ષટ્સુ ભૂમિષુ વિજ્ઞેયં નીરજસ્કાદ્યમિન્દ્રિયમ્ ।
તદન્યે નિર્મલે ત્વક્ષે દ્રષ્ટવ્યે નવભૂમિકે ॥ [88] ॥
દૌર્મણ(ન)સ્યં દ્વિહાતવ્યં મનોવિત્તિત્રયં ત્રિધા ।
નવાભ્યાસપ્રહેયાનિ(ણિ) દ્વિધા [પઞ્ચ] ન તુ ત્રયમ્ ॥ [89] ॥
પૂર્વં ક્રમોદ્ભવૈઃ કામે વિપાકો [લભ્ય]તે દ્વયમ્ ।
અન્યૈઃ ષટ્ સપ્ત વાષ્ટૌ વા ષડ્ રૂપે અન્ત્યે તુ જીવિતમ્ ॥ [90] ॥
મ્રિયમાણૈ(ર્નિ)રોધ્યન્તે ત્રીણ્યન્તે અષ્ટૌ તુ મધ્યમે ।
દશાષ્ટૌ નવ ચત્વારિ કામે પઞ્ચ શુભાનિ વા ॥ [91] ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ દ્વિતીયસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
દ્વિતીયાધ્યાયે દ્વિતીયપાદઃ ।
આદ્યન્તલાભો નવભિઃ સપ્તાષ્ટાભિશ્ચ મધ્યયોઃ ।
એકાદશભિરાપ્તિસ્તુ ફલસ્યાન્ત્ય[સ્ય] હાનિતઃ ॥ [92] ॥
સ્વસ્ય ધાતોઃ પરિજ્ઞાનં સ્વવિપક્ષદૃશા પથા ॥ [93અબ્] ॥
કામધાતુપરિજ્ઞાનં પ્રાયઃ સપ્તભિરિષ્યતે ।
સમલૈર્નિર્મલૈસ્ત્વર્થૈરષ્ટાભિરભિધીયતે ॥ [94] ॥
રૂપધાતુપરિજ્ઞાનમિષ્ટં દશભિરિન્દ્રિયૈઃ ।
અન્ત્યધાતુપરિજ્ઞાનમેકાદશભિરુચ્યતે ॥ [95] ॥

સર્વસત્ત્વાસ્ત્રિધાતુસ્થા ઉપેક્ષાયુર્મણો(નો) ઽન્વિતાઃ ।
ત્વક્સ્ત્રીત્વવ્યઞ્જનૈઃ કામે રૂપિણશ્ચક્ષુરાદિભિઃ ॥ [96] ॥
કામિનઃ ખલુ દુઃખેન તદ્રાગી દુર્મણ(ન)સ્તયા ।
ઊર્ધ્વજસ્તુ સુખેનાર્યઃ શુભાહ્વાધરજૌ તથા ॥ [97] ॥
પ્રતીત્યા(પ્રીત્યા) ભાહ્વાધરોદ્ભૂતૌ શુભૈઃ સ શુભમૂલકઃ ।
શૈક્ષાભ્યાં મોક્ષમાર્ગસ્થૌ [અશૈક્ષો ઽર્હન્] સ્વમાર્ગગઃ ॥ [98] ॥
ઉપેક્ષાયુર્મણો(નો) યુક્તો ઽવશ્યં ત્રયસમન્વિતઃ ।
ચતુર્ભિઃ કાયસુખવાન્ ચક્ષુષ્માનપિ પઞ્ચભિઃ ॥ [99] ॥
સ્ત્રીન્દ્રિયાદ્યન્વિતો ઽષ્ટાભિઃ દુઃખી યુક્તસ્તુ સપ્તભિઃ ।
એકાદશભિરન્ત્યાભ્યાં સપ્ત ષડ્ભિસ્તદાદ્યવાન્ ॥ [100] ॥
ત્રિદ્વીપનરકોત્પન્ના મિથ્યાત્વનિયતા અપિ ।
[બહુભિઃ] હ્યેકાન્નવિંશત્યા સ્વલ્પૈરષ્ટાભિરન્વિતાઃ ॥ [101] ॥
અન્તરાભવિકપ્રેતતિર્યક્શ્રદ્ધાનુસારિણ [:] ।
ત્ર્યધિકૈર્દશભિર્યુક્તા દશભિર્વા નવાધિકૈઃ ॥ [102] ॥
સમ્યક્ત્વનિયતા યે તુ યે ચ શ્રદ્ધાધિમુક્તિકાઃ ।
ત એકાદશભિર્યુક્તા દશભિર્વા નવાધિકૈઃ ॥ [103] ॥
પ્રજ્ઞાવિમુક્તનામાર્હત્ કાયસાક્ષ્યુભયાહ્વયાઃ ।
અક્ષૈકાદશકોપેતા યદિ વાષ્ટાદશાન્વિતાઃ ॥ [104] ॥
કામદેવા મૃતાઃ સ્વલ્પૈર્દશભિઃ સપ્તકાધિકૈઃ ।
ત એવૈકોનવિંશત્યા યુક્તા બહુભિરિન્દ્રિયૈઃ ॥ [105] ॥
[દ્વિર્ધ્યાન] જાસ્તુ સર્વાલ્પૈર્દશભિઃ પઞ્ચકાધિકૈઃ ।
દશભિઃ સચતુષ્કૈસ્તુ શુભકૃત્સ્નાઃ સમન્વિતાઃ ॥ [106] ॥
બૃહત્ફલા હિ અત્યલ્પૈસ્ત્રયોદશભિરન્વિતાઃ ।
યુક્તાઃ ષોડષ(શ)ભિસ્ત્વેતે સર્વભૂરિભિન્દ્રિયૈઃ ॥ [107] ॥
અષ્ટાભિર્દશભિઃ સૈકૈરારૂપ્યાઃ સ્વલ્પભૂરિભિઃ ।
સદેવકૌરવાઃ સત્ત્વાસ્ત્રયોદશભિરન્વિતાઃ ॥ [108] ॥
અષ્ટાભિર્નિઃશુભો યુક્તો દશભિર્વા ત્રયાધિકૈઃ ।
દ્વિલિઙ્ગાઃ પશ્ચિમૈઃ સ્વલ્પૈર્વિશત્યાપ્યેકયા પરમ્ ॥ [109] ॥
સપ્તદ્રવ્યાવિનિર્ભાગી પરમાણુર્બહિર્ગતઃ ।
કામેષ્વેકાધિકઃ કાયે દ્વય્ધિકશ્ચક્ષુરાદિષુ ॥ [110] ॥
એવં રૂપે ઽપિ વિજ્ઞેયો હિત્વા ગન્ધરસદ્વયમ્ ।
ચિત્તં ચૈતસિકૈઃ સાર્ધં સંસ્કૃતં તુ સ્વલક્ષણૈઃ ॥ [111] ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ દ્વિતીયસ્ય [અધ્યાયસ્ય] દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
દ્વિતીયાધ્યાયે તૃતીયપાદઃ ।
દશધર્મા મહાભૌમા વિત્સંજ્ઞાચેતનાસ્મૃતિઃ ।
છન્દઃ સ્પર્શો ઽધિમોક્ષશ્ચ ધીઃ સમાધિર્મનસ્કૃતિઃ ॥ [112] ॥
શ્રદ્ધાપેક્ષાપ્રમાદશ્ચ પ્રસ્રબ્ધિર્હ્રીરપત્રપા ।
મૂલવીર્યમહિંસા ચ શુભભૂકા દશસ્મૃતાઃ ॥ [113] ॥
સ્ત્યાનં પ્રમત્તિરાશ્રદ્ધ્યમાલસ્યં મૂઢિરુદ્ધતિ[:] ।
ક્લિષ્ટે ષટ્ અશુભે તુ દ્વે આહ્રીક્યમનપત્રપા ॥ [114] ॥

માયાશાઠ્યમદક્રોધવિહિંસેર્ષ્યાપ્રદષ્ટયઃ ।
સૂક્ષ્મોપણા(ના)હમાત્સર્યાણ્યલ્પક્લેશભુવો દશ ॥ [115] ॥
પૃથિવ્યાદિ યથા દ્રવ્યં નીલાદિગુણયોગતઃ ।
તૈસ્તૈર્વિશેષ્યતે શબ્દૈશ્ચૈત્તયોગાન્મનસ્તથા ॥ [116] ॥
ભૂતભૌતિકનાનાત્વં સ્વરૂપેહાકૃતં યથા ।
તથૈવ ચિત્તચૈત્તાનાં પૃથક્ત્વમુપધાર્યતામ્ ॥ [117] ॥
યથા સંબન્ધિસંબન્ધાદ્વિકારો ઽમ્ભસિ લક્ષ્યતે ।
તથા સંસર્ગિસંસર્ગાચ્ચેતોવિકૃતિરીક્ષ્યતામ્ ॥ [118] ॥
ગુણો વિશેષણં ધર્મો માત્રાવૃત્તિસ્તથાશ્રયી ।
ઇત્યેવમાદયઃ શબ્દાઃ પ્રધાનાપેક્ષવૃત્તયઃ ॥ [119] ॥
ચિત્તં પ્રધાનમેતેષાં વસ્તુ માત્રગ્રહાદિભિઃ ।
બીજં ચૈતત્પ્રવૃત્તીનાં શુદ્ધિસંકરયોરપિ ॥ [120] ॥
અભ્યુદ્ગચ્છતિ કામાપ્તં ધર્મૈર્દ્વાદશભિઃ સહ ।
અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતં ચિત્તં રશ્મિવાનિવ રશ્મિભિઃ ॥ [121] ॥
તથાષ્ટાદશભિશ્ચિત્તૈર્નિવૃતં જાયતે મનઃ ।
દ્વાવિંશત્યા સહાવશ્યં શુભં ભવતિ માનસમ્ ॥ [122] ॥
ચેતસોસ્સહ વિંશત્યા ચિત્તમુત્પદ્યતે ઽશુભમ્ ।
દૃઙ્મોહમાત્રયુક્તં યત્ ક્રોધાદ્યૈસ્ત્વધિકં વદેત્ ॥ [123] ॥
સર્વત્ર સંભવાન્મિદ્ધં યત્ર સ્યાત્તત્ર નિર્દિશેત્ ।
તદ્વદેવ ચ કૌકૃત્યમધિકં ગણયેત્ક્વચિત્ ॥ [124] ॥
સાશુભં મિદ્ધકૌકૃત્યં રૂપધાતૌ ન વિદ્યતે ।
ધ્યાનાન્તરે વિતર્કશ્ચ વિચારશ્ચાપિ નોપરિ ॥ [125] ॥
સંપ્રયુક્તઃ સંસ્કારઃ સમતા યસ્ય પઞ્ચધા ।
વિપ્રયુક્તશ્ચ બોદ્ધવ્યઃ સમતા યસ્ય નાસ્ત્યસૌ ॥ [126] ॥
વિશિષ્ટાણા (ના) મસદ્ભાવાત્પ્રસંગો નાસ્તિ રૂપિણામ્ ।
સંસ્કારગ્રહણાચ્ચૈવ ખાદીનાં ણ(ન) પ્રસજ્યતે ॥ [127] ॥
પ્રાપ્ત્યાદયસ્તુ સંસ્કારા વિપ્રયુક્તાસ્ત્રયોદશ ।
આપ્તોક્તિસ્વક્રિયાલિઙ્ગા લિઙ્ગમેષાં ગદિષ્યતે ॥ [128] ॥
પ્રાપ્તિઃ સમન્વિતિર્લબ્ધિર્ધર્મવત્તા વ્યવસ્થિતિઃ ॥ [129અબ્] ॥
શ્રુતચિન્તામયાનાં ચ સમાપત્તિદ્વયસ્ય ચ ॥ [130ચ્દ્] ॥
નિ[:]ક્લેશસંસ્કૃતાપૂર્વ(ર્વં) શુભાનાં તુ રજસ્વતામ્ ।
આદિલાભે સહ પ્રાક્ચ તદૂર્ધ્વં વા ત્રિધેષ્યતે ॥ [131] ॥
ક્લિષ્ટાણાં કુશલાનાં ચ તદન્યેષાં ત્રિધા મતા ।
નિવૃતાવ્યાકૃતા જ્ઞાનનિર્માણમનસાં તથા ॥ [132] ॥
નિર્વાણસ્યાદિતો લાભે નિત્યસ્યાન્યસ્ય સર્વદા ।
અજા તવર્તમાના ચ કદાચિત્તુ ત્રિધેષ્યતે ॥ [133] ॥
એકાર્થરુચિહેતુર્યઃ સત્ત્વાનાં સ સભાગતા ।
આસંજ્ઞિકં વિપાકો યચ્ચિત્તોપચ્છેદ્યસંજ્ઞિષુ ॥ [134] ॥
શુભાસંજ્ઞિસમાપત્તિર્ધ્યાને ઽન્ત્યે ચિત્તરોધિની ।
નિઃસૃતીચ્છાપ્રવૃત્તિત્વાત્ નાર્યસ્ય આપ્યા પ્રયોગતઃ ॥ [135] ॥

નિરોધાખ્યા તુ વિજ્ઞેયા વિજિહીર્ષોર્ભવાગ્રજા ॥
શુભાર્યંસ્ય પ્રયોગાપ્યા દ્વિવેદ્યાનિયતા મતા ॥ [136] ॥
ચેતશ્ચતુષ્ટયાયોગાદાગમાદુપપત્તિતઃ ।
નિર્વેદિતમનોભાવાત્સિદ્ધ્યતીયમચિત્તિકા ॥ [137] ॥
ગતિપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનમાયુશ્ચિત્તોષ્મણોઃ સ્થિતિઃ ।
આગમાદ્યુક્તિતશ્ચૈવ દ્રવ્યતસ્તત્સદિષ્યતે ॥ [138] ॥
જાતિઃ સ્થિતિર્જરાણા(ના)શઃ સંસ્કૃતાઙ્કચષ્ટતુયી ।
ચત્વારિ સ્થિતિનાસ્તિત્વે હેતુત્વાદ્યપ્રસિદ્ધિતઃ ॥ [139] ॥
શક્તિહાનેર્જરાસિદ્ધિઃ નાન્યત્વાત્ પરિણામિતા ।
એકકારિત્રનાશાભ્યાં શક્તિહાનિઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ ॥ [140] ॥
સતિ જન્મનિ તદ્ભાવાદ્ દ્રવ્યકારિત્રનાશતઃ ।
આગમાદુપપત્તેશ્ચ વિનાશો ઽપિ સહેતુકઃ ॥ [141] ॥
વાક્છબ્દાધીનજન્માનઃ સ્વાર્થપ્રત્યાયનક્રિયાઃ ।
સંજ્ઞાદ્યપરણા(ના)માનસ્ત્રયો નામાદયઃ સ્મૃતાઃ ॥ [142] ॥
અન્યે નામાદયઃ શબ્દાદપ્રાપ્તાર્થપ્રકાશનાત્ ।
અનિત્યાસ્તે તુ વિજ્ઞેયાઃ સાપેક્ષાર્થવિભાવનાત્ ॥ [143] ॥
સ્વરૂપં વેદયંશ્ચ્છબ્દો વ્યઞ્જના દીનિ ચ ધ્રુવમ્ ।
અર્થપ્રત્યાયકઃ પ્રાજ્ઞર્ભક્તિકલ્પનયોચ્યતે ॥ [144] ॥
પરમાનુ(ણુ)સ્વભાવત્વાદ્ ઘોષૈકત્વં ન યુજ્યતે ।
તાદાત્મ્યં પ્રતિઘાતિત્વાત્ તત્સિદ્ધિર્વરણાદિભિઃ ॥ [145] ॥
સ્ફોટાખ્યો નાપરો ઘોષાચ્છબ્દો નિત્યઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
ક્રમવૃત્તેર્ણ(ર્ન) શબ્દેન કશ્ચિદર્થો ઽભિધીયતે ॥ [146] ॥
ન શ્રુત્યા શ્રૂયતે શબ્દસ્તદન્યા ચ ગતિઃ શ્રુતેઃ ।
યો બ્રૂયાત્સ સ્વમાત્માનં વિદ્વદ્ભિરપહાસયેત્ ॥ [147] ॥
પ્રતિદ્યોત્યં યથાયોગં નિયતાનિયતાશ્ચ તે ।
નિયતોદ્ભાવનાદ્ બુદ્ધઃ સર્વજ્ઞ ઇતિ ગમ્યતે ॥ [148] ॥
સત્ત્વાખ્યાઃ કામરૂપાપ્તા નિષ્યન્દાવ્યાકૃતાસ્તથા ।
તથૈવ ચ વિપાકશ્ચ સાભાગ્યં[પ્રાપ્તયો દ્વિધા] ॥ [149] ॥
[અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ દ્વિતીયસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥]
[દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥]
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ । ચતુર્થપાદઃ ।
સત્ત્વાખ્યોપદ્રવાભાવાન્ન ચતુર્થે ઽસ્તિ સૂત્રતઃ ।
વિમાનસ્ય સમ(સ)ત્વસ્ય પ્રધ્વંસાન્નિત્યતા કુતઃ ॥ [150] ॥
સપ્ત તેજોભિરેકાદ્ભિર્ગતે ઽદ્ભિઃ સપ્તકે પુનઃ ।
તેજસા સપ્તકાન્ત્યૈકા વાયુ[સંવર્તની તતઃ] ॥ [151] ॥
આગ્નેયાત્સપ્તકાદેક[:] પાવનીકિમનન્તરમ્ ।
આયુષ્પરિગ્રહાદેવં શુભકૃત્સ્નાયુરેધનમ્ ॥ [152] ॥
વાતાદિદોષસાધર્મ્યા[ત્સત્ત્વા]ણા(નાં) [તદ્વિનાશકાઃ] ।
આધ્યાત્મિકેતિ સારૂપ્યાન્ન ભૂસંવર્તણી(ની) મતા ॥ [153] ॥
અભિધર્મદીપે [વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ તૃતીયસ્યાધ્યાયસ્ય ચ]તુર્થઃ પાદઃ સમાપ્તઃ ॥

[તૃતીયો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ] ॥
ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ । પ્રથમઃ પાદઃ ।
સત્ત્વોપપત્તિહેતૂનાં [વિપત્સંપ]દ્વિધાયિણા [ના]મ્ ।
લોકવચિત્ર્યકર્તૄણાં કર્મ હેતુરિતીષ્યતે ॥] [154] ॥
કાયિકં વાઙ્મયં ચૈવ ચેતનાખ્યં ચ માનસમ્ ।
કર્માણ્યેતાનિ લોકસ્ય કારણં નેશ્વરાદયઃ । [155] ॥
વૈશ્વરૂપ્યાત્ક્રમોત્પાદાત્તદ્વદન્યત્પ્રસઙ્ગતઃ ।
નાન્યાપેક્ષા તપોયોગો પક્ષહાન્યાદિદોષતઃ । [156] ॥
કર્મણાં બોધ્યતે શક્તિર્વિધિકાલગ્રહાદિભિઃ ।
યતો ઽતસ્તેષુ તાચ્છબ્દ્યં ગૌન્યા(ણ્યા) વૃત્ત્યા પ્રયુજ્યતે ॥ [157] ॥
પૂર્વે વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તી ચેતના માનસી ક્રિયા ॥ [158] ॥
[અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ]
ચતુર્થાધ્યાયે દ્વિતીયપાદઃ ।
અન્નમત્યગ્નિણિ(નિ)ર્દગ્ધં યથા સ્થાલી ચ સંસ્કૃતા ।
પાપદૃષ્ટેસ્તથા શીલં શાઠ્યેર્ષ્યાદિક્ષતાત્મનઃ ॥ [159] ॥
સંવૃત્સદ્દૃષ્ટ્યુપેતાતો ભિક્ષુત્વં પરમાર્થતઃ ।
એકસમ્પત્તુ સંવૃત્યા દ્વયાભાવે દ્વિધાપિ ન ॥ [160] ॥
વિગતાવણે જ્ઞાને બુદ્ધોક્તેર્મુખ્યકલ્પના ।
તદાશ્રયે ફલે ચાપિ વિજ્ઞેયા ગુણકલ્પના ॥ [161] ॥
શાશ્વતત્વશુભત્વાભ્યાં સર્વાણ (ન)ર્થનિવૃત્તિતઃ ।
મુખ્યકલ્પનયા તદ્વદ્ધર્મો નિર્વાણમુચ્યતે ॥ [162] ॥
આર્યાઃ શિષ્યગુણાઃ સંઘસ્તથૈવ પરમાર્થતઃ ।
એતાન્યો યાતિ શરણં સ યાતિ શરણત્રયમ્ ॥ [163] ॥
મિથ્યાચારઃ સતાં ગર્હ્યાત્પરત્રાકરણાપ્તિતઃ ।
પાપિષ્ઠત્વાન્મૃષાવાદો મદ્યપાણં(નં) સ્મૃતિક્ષયાતૂ ॥ [164] ॥
સર્વેભ્યો વર્તમાનેભ્યો દ્વિવિધેભ્યો ઽપિ કામજઃ ।
ત્રિકાલેભ્યસ્તુ મૌલેભ્યો લભ્યેતે ભાવનામયૌ ॥ [165] ॥
સર્વેભ્યઃ સત્ત્વજાતિભ્યઃ સંવરો વાઙ્ગકારણૈઃ ।
સર્વેભ્યો સંવરાઙ્ગેભ્યઃ સત્ત્વેભ્યશ્ચ ન કારણૈઃ ॥ [166] ॥
ક્રિયયા[ ઽ]સંવરપ્રપ્તિઃ સ હાભ્યુપગમેન વા ।
અવિજ્ઞપ્તિરતો ઽન્યસ્યાઃ ક્ષેત્રાઙ્ગાદિવિશેષતઃ ॥ [167] ॥
કામાપ્તસંવરત્યાગઃ શિક્ષાણિ(નિ) ક્ષેપણાદિભિઃ ।
પતનીયરપીત્યેકે તન્નેત્યન્યે ત્વયોગતઃ ॥ [168] ॥
અયોગા(ગો) નાંશુવિધ્વંસાત્પટદ્રવ્યં વિનશ્યતિ ।
સૂત્રે ધ્વંસોક્તિરન્યાર્થા યથેર્ષ્યાશઠનાદિષુ ॥ [169] ॥
સદ્ધર્માન્તર્દ્ધિતો ઽન્યે ઽન્યે નાપૂર્વાપ્રતિલમ્ભતઃ ।
ભૂસંચારેણ હાન્યા ચ ત્યજ્યતે ધ્યાનજં શુભમ્ ॥ [170] ॥
તથારૂપ્યાપ્તમાર્યન્તુ ફલાપ્ત્યક્ષવિહાનિભિઃ ।
અસંવરો દમપ્રાપ્તિર્જીવિતોત્સર્જણા(ના) દિભિઃ ॥ [171] ॥
ચિત્તવેગાદિવિચ્છેદૈરવિજ્ઞપ્તિસ્તુ મધ્યમા ।

કામાપ્તં કુશલં નામ ત્રિભિર્મૂલચ્છિદાદિભિઃ ॥ [172] ॥
પ્રતિપક્ષોદયાત્ક્લિષ્ટં ત્રિધાત્વાપ્તં વિહીયતે ।
સર્વે કામેષુ રૂપે દ્વાધે(વે)કો ઽરૂપિષુ લાભતઃ ॥ [173] ॥
યદિષ્ટફલદં કર્મ કુશલં તદુદાહૃતમ્ ।
વિપર્યયેણાકુશલમવ્યાકૃતમતો ઽન્યથા ॥ [174] ॥
કામાપ્તં પ્રથમં પુણ્યમપુણ્યમશુભાત્મકમ્ ।
ઊર્ધ્વભૂમિકમાનેજ્યં વિપાકં પ્રત્યનેજનાત્ ॥ [175] ॥
સુખવેદ્યં શુભ(ભં) કર્મ ધ્યાનાદર્વાક્તુરીયકાત્ ।
ઉપેક્ષાવેદ્યમન્યત્ર દુઃખવેદ્યન્તુ પાપકમ્ ॥ [176] ॥
અધો ઽપિ મધ્યમં કર્મ ધ્યાનેના ન્ત્યેપિ નિર્વૃતેઃ ।
યુગપત્ત્રિવિપાકેષ્ટેર્ધ્યાનાન્તરવિપાકતઃ ॥ [177] ॥
પુનશ્ચતુર્વિધં કર્મ દૃષ્ટવેદ્યાદિભેદતઃ ।
જન્મનસ્ત્રિભિરાક્ષેપો દૃષ્ટધર્માહ્વયાદૃતે ॥ [178] ॥
ચતુર્ણામપિ ચાક્ષેપઃ સર્વત્ર નરકાદૃતે ।
ન તત્રેષ્ટફલાભાવાચ્છુભં યસ્માદ્વિપચ્યતે ॥ [179] ॥
નોત્પદ્યવેદ્યકૃત્તત્ર યદ્વિરક્તઃ પૃથગ્જનઃ ।
સ્થિરો નાપરકૃચ્ચાર્યશ્ચલો ઽપિ ભવમૂલયોઃ ॥ [180] ॥
યદાર્ત્રરૌદ્રચિત્તેન કર્માભીક્ષ્ણં નિષેવ્યતે ।
સત્ક્ષેત્રે ક્રિયતે યચ્ચ ફલં તસ્ય નિયમ્યતે ॥ [181] ॥
ક્ષેત્રાશયવિશેષાચ્ચ ફલં સદ્યો વિપચ્યતે ।
નિરોધવ્યુત્થિતાદૌ ચ સદ્યઃ કાલફલક્રિયા ॥ [182] ॥
તદ્ભૂમ્યપુનરુત્પત્તેઃ વિપાકનિયતં ચ યત્ ।
તચ્ચ દૃષ્ટફલં વિદ્યાત્ કર્માદઃ પરિપૂરકમ્ ॥ [183] ॥
કુશલસ્યાવિચારસ્ય ચૈતસિક્યેવ વેદના ।
વિપાકઃ કાયિકી ત્વિષ્ટા દુઃખવેદ્યસ્ય કર્મણઃ ॥ [184] ॥
સપાકમશુભં કૃષ્ણં સપાકં રૂપજં સિતમ્ ।
શુભાશુભં દ્વિધા કાયે(મે) નિર્મલં તત્પ્રહાણકૃત્ ॥ [185] ॥
ચસસ્રો દૃક્પથા દૃષ્ટૌ ચેતનાભાવનાપથાત્ ।
આનન્તર્યપથાઃ કામે કર્મૈતત્કૃષ્ણનાશકૃત્ ॥ [186] ॥
નવમે ચેતના યા તુ સા કૃષ્ણાકૃષ્ણયા [ઘા]તિની ।
અન્તાનન્તર્યમાર્ગસ્થા ધ્યાને ધ્યાને સિતસ્ય તુ ॥ [187] ॥
કાયાદ્યકુશલં કર્મ સર્વં દુશ્ચરિતં મતમ્ ।
અભિધ્યાદીન્યપિ ત્રીણિ મનોદુશ્ચરિતત્રયમ્ ॥ [188] ॥
શુભં તત્સાનભિધ્યાદિ પ્રોક્તં સુચરિતત્રયમ્ ।
દ્વયંમૌલમદઃ કર્મ માર્ગા દશ શુભાશુભાઃ ॥ [189] ॥
[અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં [વૃત્તૌ] ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
ચતુર્થાધ્યાયે તૃતીયપાદઃ ।
કારિતાઃ ષડવિજ્ઞપ્તિદ્વર્યાત્મૈકસ્તે ઽપિ ષટ્ કૃતાઃ ।
શુભાઃ સપ્ત દ્વિધા જ્ઞેયા એકવૈ(ધૈ)તે સમાહિતાઃ ॥ [190] ॥
યા સામન્તેષ્વવિજ્ઞપ્તિઃ પૃષ્ઠેષુ તુ વિપર્યયઃ ।

પ્રયોગસ્તુ ત્રિમૂલોત્થઃ [અભિધ્યાદ્યાસ્ત્રિમૂલજાઃ] ॥ [191] ॥
[કુશલાઃ પ્રયોગપૃષ્ઠાશ્ચ કુશલત્રયમૂલજાઃ] ।
દ્વેષેણ વધપારુષ્યવ્યાપત્તીનાં સમાપનમ્ ॥ [192] ॥
સ્તેયસ્યાન્યાઙ્ગનાયાતેરભિધ્યાયાશ્ચ લોભતઃ ।
મિથ્યાદૃશસ્તુ મોહેન તદન્યેષાં ત્રિભિર્મતમ્ ॥ [193] ॥
ચતુર્ણામપ્યધિષ્ઠાનં જ્ઞેયમેષાં યથાક્રમમ્ ।
પ્રાણિનશ્ચાથ ભોગાશ્ચ નામરૂપં ચ નામ ચ ॥ [194] ॥
પ્રાણાતિપાતો ધીપૂર્વમભ્રાન્ત્યા પરમારણમ્ ।
અત્યક્તાન્યધનાદાનમદત્તાદાનમુચ્યતે ॥ [195] ॥
પરસ્ત્રીગમનં કામમિથ્યાચારો વિકલ્પવાન્ ।
અર્થજ્ઞાયાન્યથાવાદો દ્રોહબુદ્ધ્યા મૃષાવચઃ ॥ [196] ॥
દૃષ્ટ્યા શ્રુત્યાદિભિશ્ચાક્ષૈર્મણ(ન)સા યચ્ચ ગૃહ્યતે ।
દૃષ્ટં શ્રુતં મતં જ્ઞાતમિત્યુક્તં તદ્યથાક્રમમ્ ॥ [197] ॥
પૈશુન્યં ભેદકૃદ્વાક્યં પારુષ્યં તુ યદપ્રિયમ્ ।
ક્લિષ્ટં સંભિન્નલાપિત્વમન્યે ગીતકથાદિવત્ ॥ [198] ॥
પરસ્વાસત્સ્પૃહાભિધ્યા વ્યાપા[દઃ] સત્ત્વગોચરઃ ।
વિદ્વેષાનાનન્તદૃષ્ટિસ્તુ મિથ્યાદૃષ્ટિ [રહેતુકા] ॥ [199] ॥
ચેતના ન ક્રિયામાર્ગસ્તૈસ્તુ સત્તા પ્રવર્તતે ।
યુગપદ્યાવ[દષ્ટા] ભિરશુભૈશ્ચેતનૈઃ સહ ॥ [200] ॥
[શુભૈસ્તુ] દશભિર્યાવત્સાર્વં(ર્ધં) નૈકાષ્ટપઞ્ચભિઃ ।
વિલાપદ્વેષપારુષ્યાણ્યુ(ણિ)ષ (સ)ન્તિ નરકે દ્વિધા ॥ [201] ॥
તદ્વદેવ મતાભિધ્યા મિથ્યાદૃષ્ટિસ્તથૈવ ચ ।
અભિધ્યાદિત્રયં તદ્વત્કુરૌ પ્રલપનં દ્વિધા ॥ [202] ॥
અશુભાસ્તુ દશાન્યત્ર સર્વત્ર કુશલાસ્ત્રયઃ ।
આરૂપ્યાર્યાસંજ્ઞિનાં ચ રૂપિણઃ સપ્ત લાભતઃ ॥ [203] ॥
કુરૂન્સનરકાન્હિત્વા સર્વત્રાન્યત્ર તે દ્વિધા ।
સર્વે વિપાકનિષ્યન્દાધિપત્યફલદા દશ ॥ [204] ॥
દુઃખોપસંહૃતેર્દુઃખમલ્પાયુષ્ટ્વન્તુ મારણાત્ ।
તેજોનાશાત્કૃશૌજસ્ત્વમિદં તત્ત્રિવિધં ફલમ્ ॥ [205] ॥
આનન્તર્યપથે કર્મ ફલવત્પઞ્ચભિઃ ફલૈઃ ।
ચતુર્ભિસ્ત્વમલેનાર્યં તદ્વદન્યચ્છભાશુભમ્ ॥ [206] ॥
તતો ઽન્યન્નિર્મલં જ્ઞેયં ત્રિભિરવ્યાકૃતં તથા ।
ફલં શુભસ્ય ચત્વારિ દ્વેત્રીણિ ચ શુભાદયઃ ॥ [207] ॥
શુભાદ્યાસ્ત્વશુભસ્ય દ્વે ત્રીણિ ચત્વારિ ચ ક્રમાત્ ।
અવ્યાકૃતસ્ય તે તુ દ્વે ત્રીણિ ત્રીણિ શુભાદયઃ ॥ [208] ॥
સર્વે ચત્વાર્યતીતસ્ય મધ્યમસ્ય ચ ભાવિનઃ ।
મધ્યમા દ્વે સ્વકસ્યૈવ ત્રીણ્યનાગામિજન્મનઃ ॥ [209] ॥
ચત્વાર્યેકભુવો દ્વે વા ત્રીણિ ચાપરભૂમિકાઃ ।
શૈક્ષાદ્યાસ્ત્રીણિ શૈક્ષસ્ય ત એવાશૈક્ષકર્મણઃ ॥ [210] ॥
એકં ત્રીણિ દ્વયં ચૈવ શૈક્ષાદ્યાઃ પશ્ચિમસ્ય તુ ।

દ્વે દ્વે પઞ્ચ યથાસંખ્યં દૃગ્ઘેયસ્ય તુ કર્મણઃ ॥ [211] ॥
ત્રીણિ ચત્વારિ ચૈકં ચ દૃષ્ટિહેયાદયઃ સ્મૃતાઃ ।
તે ત્વભ્યાસપ્રહેયસ્ય દ્વે ચત્વારિ ત્રિધા મતાઃ ॥ [212] ॥
ક્રમાદેકદ્વિચત્વારિ તે ત્વહેયસ્ય કર્મણઃ ।
એકેનાક્ષિપ્યતે[જન્મ] ભૂરિભિઃ પરિપૂર્યતે ॥ [213] ॥
કુશલં વાથવા પાપં યદતીતં દદત્ફલમ્ ।
સ્વં કાયવાઙ્મનસ્કર્મ સા કર્મસ્વકતા મતા ॥ [214] ॥
સંવૃત્યા સ્કન્ધસન્તાને તત્ક્રિયાફલદર્શણા(ના)ત્ ।
કર્ત્તૃતા ભોક્તૃતા ચોક્તા નિષિદ્ધા શાશ્વતસ્ય તુ ॥ [215] ॥
સ્યાત્કર્મસ્વકતા નાસ્તિ તસ્ય ચેતિ ચતુષ્કિકા ।
પ્રથમા તત્ફલસ્થસ્ય વિહાણા(ના)ત્તસ્ય કર્મણઃ ॥ [216] ॥
દ્વિતીયા તત્ફલસ્થસ્ય કર્મણા તેન ચાન્વયાત્ ।
તૃતીયોભયયુક્તસ્ય ચતુર્થ્યનુભયસ્ય તુ ॥ [217] ॥
સ્યાત્કર્મસ્વકતા નાપિ તત્ફલં વેદયિષ્યતિ ।
તત્ફલાવસ્થિતસ્યાદ્યા જ્ઞેયા તચ્ચરમે ફલે ॥ [218] ॥
દ્વિતીયા ધ્રુવપાકસ્ય તદ્વિપાકાનવસ્થિતે ।
તૃતીયા દ્વયસદ્ભાવા ચતુર્થી તૂભયં વિના ॥ [219] ॥
સ્યાત્કર્મણાન્વિતશ્ચૈવ નો ચ તત્ફલવેદનમ્ ।
આદ્યા દત્તવિપાકેન નિરુદ્ધાનાગતાદિના ॥ [220] ॥
દ્વિતીયા તુ વિહીણે(ને)ન ધ્રુવપાકેન કર્મણા ।
તૃતીયા દ્વયમુક્તસ્ય ચતુર્થી તુ દ્વયાદૃતે ॥ [221] ॥
અયુક્તવિહિતં કર્મ ક્લેશોપક્લેશદૂષિતમ્ ।
શિક્ષાલિઙ્ગાદ્યપેતં ચ કેચિદાહુર્વિપશ્ચિતઃ ॥ [222] ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
ચતુર્થાધ્યાયે ચતુર્થપાદઃ ।
બોધિસત્ત્વઃ કુતો યાવદવિવર્ત્યમના યતઃ ।
બઘ્નાતિ બોધિસન્નાહમઙ્ગીકૃત્વા જગદ્ધિતમ્ ॥ [223] ॥
યદા લાક્ષણિકં કર્મ પ્રકરોત્યનપાયગઃ ।
મહાકુલઃ સમગ્રાક્ષઃ સ્વપર્ષત્સંગ્રહે રતઃ ॥ [224] ॥
પુમાઞ્જાતિસ્મરો વાગ્મી પ્રજ્ઞાવીર્યક્રિયાન્વિતઃ ।
તદા દેવમનુષ્યાણામભિવ્યક્તિં નિગચ્છતિ ॥ [225] ॥
સ હિ ત્રિભિરસંખ્યેયૈર્ધર્મકાયગુણાર્ણવમ્ ।
પ્રચિનોતિ તદાધારં કાયં કલ્પશતેન તુ ॥ [226] ॥
દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણોપેતમશીતિવ્યઞ્જ નોજ્જ્વલમ્ ।
દ્વિષતામપિ યં દૃષ્ટ્વા મનઃ સદ્યઃ પ્રસીદતિ ॥ [227] ॥
યુગાન્તવાયુણા(ના) મેરુઃ વહ્નિણા(ના) વરુણાલયઃ ।
વજ્રેણ ધ્વસ્યતે વજ્રમવિકારિ તુ તન્મનઃ ॥ [228] ॥
કામાપ્તં ષષ્ઠજં ત્રેધા કૃપાશ્રદ્ધાપરમ્પરમ્ ।
બુદ્ધોત્પાદે નરઃ સ્ત્રી વા તદાદ્યં ચિત્તમશ્નુતે ॥ [229] ॥
સર્વેભ્યઃ સર્વદા સર્વં વદતો દાનપૂરણમ્ ।

મરણે ઽપિ દમાત્યાગઃ શીલસ્યોત્કૃષ્ટિરુચ્યતે ॥ [230] ॥
વીર્યસ્ય તિષ્યસંસ્તુત્યા ધિયો વજ્રોપમાત્પરમ્ ।
`સર્વાસાં તુ ક્ષયજ્ઞાને પરિપૂરિર્વિધીયતેઽ ॥ [231] ॥
ત્રિપુણ્યકૃતિવસ્ત્વાદ્યાસ્તલ્લાભોપાયદેશનાઃ ।
તથા ચતુરધિષ્ઠાનં સપ્તસદ્ધર્મશાસનમ્ ॥ [232] ॥
સપ્તયોગાસ્ત્રયઃસ્કન્ધા સ્ત્રિશિક્ષાદ્યાશ્ચ દેશિતાઃ ।
તથા પારમિતાશ્ચાપિ ચતસ્રો વિનયોદિતાઃ ॥ [233] ॥
બોધિપક્ષ્યાશ્ચ કણ્ઠોક્તાઃ સપ્તત્રિંશત્સ્વયંભુવા ।
હેતવઃ સર્વબોધિનાં ત્રિવિધા મૃદુતાદિભિઃ ॥ [234] ॥
તસ્માન્ન બોધિમાર્ગો ઽન્યઃ સૂત્રાદિપિટકત્રયાત્ ।
અતો ઽવ્યમિહ યો બ્રૂયાત્સ ભવેન્મારભાષિતઃ ॥ [235] ॥
કલ્પાનાં મહતામેતદસંખ્યેયત્રયં મતમ્ ।
સ્થાનાન્તરમસંખ્યાખ્યમદઃસંખ્યોપરિ સ્થિતમ્ ॥ [236] ॥
અપકર્ષે જિનોત્પત્તિર્યાવચ્છતસમાયુષઃ ।
દ્વયોઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાનામુત્કર્ષે ચક્રવર્તિ ણા(ના)મ્ ॥ [237] ॥
નાધો ઽશીતિસહસ્ત્રાસૌ (યો) સ્તત્સમુત્પત્તિરિષ્યતે ।
તે હેમરૂપ્યતામ્રાયશ્ચક્રાઃ પુણ્યપ્રભાવતઃ ॥ [238] ॥
તુલ્યે ઽપિ સાધનોપાયે તદ્ભેદો ઽક્ષાદિભેદતઃ ।
ભવમોક્ષાર્થિનોર્માત્રોઃ પ્રદાનફલભેદવત્ ॥ [239] ॥
કરુણાભાવનોદ્રેકાત્સ્વસંવિચ્ચિત્તયોસ્તથા ।
પરસંવિદ્ગુરોસ્તદ્વત્તદ્વિશેષો વિધીયતે ॥ [240] ॥
હેતુતત્ત્વફલોદ્ભૂતં મહત્ત્વં શાસિતુસ્ત્રિધા ।
વિમુક્તાવપિ તુલ્યાયાં ત્રયાણાં બોધિ લમ્ભનાત્ ॥ [241] ॥
બુદ્ધસ્ય સંમુખીનસ્ય બૌદ્ધમાક્ષિપ્યતે વપુઃ ।
સૈકપુણ્યશતોદ્ભૂતમેકૈકં લક્ષણં મુનેઃ ॥ [242] ॥
યથાકર્મપથાસ્તદ્વત્પુણ્યાદિત્રયમિષ્યતે ।
દાનં હિ દીયતે યેન સ્વપરાર્થાદ્યપેક્ષયા ॥ [243] ॥
કાયાદિકર્મ તત્તત્ત્વમવિજ્ઞપ્તિઃ ક્વચિત્પુનઃ ।
પ્રાધાન્યાન્મુનિના પ્રોક્તં મહાભોગફલં હિ તત્ ॥ [244] ॥
સ્વાન્યોભયાર્થસિદ્ધ્યર્થં દાનં દદતિ કેચન ।
સાધુવૃત્ત્યનુવૃત્યર્થં નોભયાર્થાય ચાપરે ॥ [245] ॥
દાતૃવસ્ત્વાદિવૈશિષ્ટ્યાત્તત્ફલાતિશયઃ સ્મૃતઃ ।
શ્રદ્ધાદિભિર્ગુણૈર્દાતા દત્તે ઽતઃ સત્ક્રિયાદિભિઃ ॥ [246] ॥
સત્કારાદિગુણોપેતં ફલં તસ્માદવાપ્નુતે ।
વસ્તુ વર્ણાદિસંપન્નં સૌરૂપ્યાદિ ફલપ્રદમ્ ॥ [247] ॥
ગુણદુઃખોપકારાખ્યર્ંધર્મૈઃ ક્ષેત્રં વિશિષ્યતે ।
આશયાદિ મૃદુત્વાદેર્મૃદુત્વાદીનિ કર્મણઃ ॥ [248] ॥
ધર્મદાત્રે ઽપિ બાલાય પિત્રે માત્રે ઽથ રોગિણે ।
અમેયં બોધિસત્ત્વાય દાનમન્યભવાય ચ ॥ [249] ॥
બોધિસત્ત્વસ્ય યદ્દાન્ન(ન)મન્યસ્યાપિ યદષ્ટમમ્ ।

વિપશ્ચિદ્ભિસ્તદાખ્યાતં શ્રેષ્ઠં યચ્ચાર્હતો ઽર્હતે ॥ [250] ॥
સંપ્રધાર્ય યદાક્ષિપ્તં પૂરણાદિદૃઢીકૃતમ્ ।
વિગતપ્રતિપક્ષં ચ તત્કર્મોપચિતં મતમ્ ॥ [251] ॥
સ્વસ્માત્ત્યાગગુણાપેક્ષાશ્ચૈત્તાશ્ચૈત્યાર્ચતાદિષુ ।
વિના પ્રતિગૃહીત્રાપિ ફલં મૈત્રીવિહારવત્ ॥ [252] ॥
ધર્મદાનસ્વભાવો વાક્તત્ત્વનામાદિગોચરઃ ।
અવ્યાકૃતસ્વભાવત્વાન્ન નામાદ્યન્નદાનવત્ ॥ [253] ॥
શીલં શુભમયં રૂપં વ્યાખ્યાતં તત્પ્રભેદતઃ ।
શાસ્ત્રે તુ તપ્પ્રધા નત્વાત્પ્રોક્તં સ્વર્ગોપપત્તયે ॥ [254] ॥
દૌઃશીલ્યાશુભમૂલાદ્યૈર્દોષૈર્યન્ન વિદૂષિતમ્ ।
તદ્વિપક્ષશમાઙ્ગં ચ યત્તચ્છદ્ધમિહોચ્યતે ॥ [255] ॥
પુણ્યં સમાહિતં ત્વત્ર ભાવના ચિત્તભાવનાત્ ।
પ્રધાન્યાદપવર્ગાય તદુક્તં સર્વદર્શિના ॥ [256] ॥
પુણ્યનિર્વાણભાગીયં નિર્વેધાનુગુણં તથા ।
શાસને ઽસ્મિન્સમાસેન શુભમૂલં ત્રિધેષ્યતે ॥ [257] ॥
લિપિમુદ્રાથ ગણના કાયવાક્કર્મલક્ષણા ।
સંખ્યા ખલ્વપિ વિજ્ઞેયા મનસ્કર્મસ્વભાવિકા ॥ [258] ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ ચતુર્થાધ્યાયસ્સમાપ્તઃ ॥
પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ । પ્રથમઃ પાદઃ
અકાર્યપ્રવણો લોકો દુઃખભાગી ચ યદ્વશાત્ ।
રાગાદીન્ ભવસંબન્ધાન્ક્લેશાન્વક્ષ્યામિ તાનહમ્ ॥ [259] ॥
સ્વશક્તિજક્રિયોદ્ભૂતૈર્વિશેષૈસ્તે તુ નામભિઃ ।
આત્તસામાન્યસંજ્ઞાકાશ્ચોદ્યન્તે ઽનુશયાદિભિ[:] ॥ [260] ॥
રાગપ્રતિઘસંમોહમાનકાઙ્ક્ષાકુદૃષ્ટયઃ ।
ષડેતે ઽનુશયાઃ પ્રોક્તાઃ શ્રેયોદ્વારવિબન્ધિનઃ ॥ [261] ॥
રાગદ્વેધાત્ મતાઃ સપ્ત દૃષ્ટિભેદાદ્દશ સ્મૃતાઃ ।
ભૂયો ઽષ્ટાનવતિર્જ્ઞેયા ધાત્વાકારાદિભેદતઃ ॥ [262] ॥
કામરાગો ભવાખ્યશ્ચ દ્વિધાઃ રાગઃ પ્રભિદ્યતે ।
પ્રાયો બહિષ્પ્રવૃત્તત્વાદન્તર્વત્ત્યાદિભેદતઃ ॥ [263] ॥
સત્કાયાન્તદ્વયગ્રાહૌ મિથ્યાદર્શણ(ન)મેવ ચ ।
દૃષ્ટિશીલવ્રતામર્શાવિત્યેતાઃ પઞ્ચ દૃષ્ટયઃ ॥ [264] ॥
દશેહ દુઃખદૃગ્ઘેયાઃ સપ્ત હેત્વીક્ષણક્ષયાઃ ।
સપ્તાપવર્ગદૃગ્ઘેયાઃ અષ્ટૌ માર્ગેક્ષણક્ષયાઃ ॥ [265] ॥
દૃષ્ટિહેયાવલમ્બિત્વાત્સદાકારપરિગ્રહાત્ ।
રાગાદયસ્તુ ચત્વારો જ્ઞેયા માર્ગદ્વયક્ષયાઃ ॥ [266] ॥
પ્રતિકલ્પવશોત્પત્તેર્દૃષ્ટિકાઙ્ક્ષેતુ દૃક્ક્ષયે ।
રૂપેપ્યેવં તથારૂપ્યે પ્રતિઘાનુશયાદૃતે ॥ [267] ॥
ભવાગ્રે ક્ષાન્તિહેયા યે દૃગ્ઘેયા એવ તે મતાઃ ।
જ્ઞાનવધ્યાસ્તુ યે તસ્મિન્નભ્યાસેનૈવ તત્ક્ષયઃ ॥ [268] ॥
અહં મમેતિ યા દૃષ્ટિરસૌ સત્કાયદૃક્ સ્મૃતા ।

તદુચ્છેદધ્રુવગ્રાહૌ યૌ સાન્તર્ગ્રાહદૃઙ્મતા ॥ [269] ॥
ફલહેત્વપવાદો યઃ સા મિથ્યાદૃષ્ટિરુચ્યતે ।
જ્ઞેયો દૃષ્ટિપરામર્શઃ હીનવસ્તૂત્તમગ્રહઃ ॥ [270] ॥
અહેતાવપથે ચૈવ તદ્ધિ શીલવ્રતાવ્હયઃ ।
દુઃખભ્રાન્ત્યપથાદાનાત્તદુષ્ટ્યુત્સાર્ય એવ સં ॥ [271] ॥
સત્કાયદૃષ્ટ્યવચ્છેદો ધર્મમાત્રેક્ષણાદ્યતઃ ।
દુઃખાભિસમયે તચ્ચ તદ્દૃગ્ઘેયૈવ સો ઽપ્યતઃ ॥ [272] ॥
દ્વયં દૃષ્ટિપરામાર્શાદેકઃ સત્કાયદૃષ્ટિતઃ ।
અન્તર્ગ્રાહાર્ધમન્યસ્તુ વિપર્યાસઃ પ્રકલ્પ્યતે ॥ [273] ॥
નિતીરણસમારોપવિપરીતપ્રવૃત્તિતઃ ।
વિપર્યાસોક્તિરેષ્વેવ દૃગ્વષા(શાત્) ચિત્તસંજ્ઞયોઃ ॥ [274] ॥
સપ્ત માનવિધાસ્ત્રિભ્યો નવ માનવિધાસ્ત્રિધા ।
ત્રિધાત્યુન્નમનાદિભ્યઃ સ્વોત્કર્ષાદ્યસ્તિ નાસ્તિતા ॥ [275] ॥
વ ધાદિપર્યવસ્થાનં કૌકૃત્યમશુભં વિધાઃ ।
વિભવેચ્છા ચ નાર્યસ્ય જાયન્તે હેત્વભાવતઃ ॥ [276] ॥
દુઃખાત્સમુદયાચ્ચૈવ સર્વગાનાં વ્યવસ્થિતિઃ ।
તદ્દૃષ્ટિહેયજાતિનાં સર્વાસાં દ્વિપદસ્થિતેઃ ॥ [277] ॥
કાઙ્ક્ષા પઞ્ચ દૃશો ઽવિદ્યા તદ્વ્યામિશ્રાથ કેવલાઃ ।
સપ્ત સર્વત્રગા દુઃખદ્ધેનોરેભ્યશ્ચતુષ્ટયમ્ ॥ [278] ॥
દ્રવ્યતો દશ ચૈકશ્ચ નામ્ના સપ્ત તુ તે મતાઃ ।
રાગપ્રતિઘમાનાસ્તુ પરિચ્છેદપ્રવર્તિણઃ (નઃ) ॥ [279] ॥
પ્રકારાન્તરવર્તિત્વાત્સકૃત્સર્વસ્વભૂગતિઃ ।
ધાત્વન્તરાવલમ્બિત્વાત્પૂર્વોક્તા એવ સર્વગાઃ ॥ [280] ॥
નવોર્ધ્વધાતુકાસ્તેષામાદ્યા દૃષ્ટિદ્વયાદૃતે ।
તેષાં સહભુવો ધર્માઃ પ્રાપ્તિવર્જ્યાશ્ચ સર્વગાઃ ॥ [281] ॥
કાઙ્ક્ષામિથ્યાદૃગાભ્યાં ચ મિશ્રાવિદ્યાથ કેવલા ।
નિરોધમાર્ગદૃગ્ઘેયાઃ ષડેતે નિર્મલેક્ષિણઃ ॥ [282] ॥
સ્વભૂમેરેવ નિર્વાણં માર્ગસ્થ (ર્ગઃ ષ)ન્ન(ણ્ણ)વભૂમિકઃ ।
તદ્દૃશ્યવિશ(ષ)યો ઽન્યો ઽન્યો હેતુત્વાદ્ધેતુભાવતઃ ॥ [283] ॥
ન રાગઃ શક્ત્યહેતુત્વાન્ન દ્વેષો[ ઽ]નપરાધતઃ ।
નમાનો ઽતિપ્રશાન્તત્વાન્ન ભાવત્વાદ્ દૃશો ઽપરાઃ ॥ [284] ॥
સર્વગો ઽનુશયઃ કૃત્સ્નામનુશેતે સ્વધાતુગઃ ।
સ્વામાલમ્બનતો ભૂમિં સ્વનિકાયં ત્વસર્વગઃ ॥ [285] ॥
અસ્વીકારાદ્વિપક્ષત્વાન્નોર્ધ્વભૂમાર્ગગોચરઃ ।
સંપ્રયોગિનિ(ણિ) તુ સ્વસ્મિન્નહીને સંપ્રયોગતઃ ॥ [286] ॥
ધાત્રીવસ્ત્રમલન્યાયૈઃ ખચરામ્બુચરક્રમૈઃ ।
એતે ઽનુશેરતે યસ્માત્તસ્માદનુશયાઃ સ્મૃતાઃ ॥ [287] ॥
સ્વૈરિષ્ટાદિભિના (રા)કારૈઃ પરમાણુક્ષણેષ્વપિ ।
યતો ઽનુશેરતે ચૈતિ(તે) તતશ્ચાનુશયા મતાઃ ॥ [288] ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ પઞ્ચમસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥

પઞ્ચમાધ્યાયે દ્વિતીયપાદઃ ।
આદ્યં દૃષ્ટિદ્વયં કામે નિવૃતાવ્યાકૃતં મતમ્ ।
ધાતુદ્વયે તુ સર્વે ઽપિ નિવૃતાવ્યાકૃતા મલાઃ ॥ [289] ॥
કામેષ્વકુશલાઃ શેષાઃ રાગદ્વેષતમાંસ્યતઃ ।
ત્રીણ્યેવાશુભમૂલાનિ પઞ્ચકારણયોગતઃ ॥ [290] ॥
અવ્યાકૃતદ્વયસ્યાપિ ત્રીણિ મૂલાનિ તત્સમાઃ ।
અવિદ્યા ધીશ્ચ તૃષ્ણા ચ ન કાઙ્ક્ષામાનદૃષ્ટયઃ ॥ [291] ॥
ચલત્વાદૂર્ધ્વવૃત્તિત્વાદવ્યાપિત્વાદ્યથાક્રમમ્ ।
સૂત્રસ્યાર્થાપરિજ્ઞાનાદહેતુર્ધ્યાયિવોદનાત્ ॥ [292] ॥
પ્રશ્નવ્યાકરણાન્યાખ્યચ્ચત્વારિ વદતાં વરઃ ।
શિષ્યાનાં(ણાં) વાદશિક્ષાર્થ સ્થિતીનાં ચ ચતુષ્ટયીમ્ ॥ [293] ॥
એકાંશાખ્યં વિભજ્યાખ્યં પૃચ્છાખ્યં સ્થાપ્યમેવ ચ ।
મરણપ્રસવોત્કર્ષજીવદ્રવ્યાન્યતાદિવત્ ॥ [294] ॥
સ્થાનવાદિત્વસંજ્ઞૈકા પરિકલ્પાવ્હયા પરા ।
અન્યા પ્રતિપદાખ્યાન્યા જ્ઞાનવાદિત્વસંજ્ઞિતા ॥ [295] ॥
માનપ્રતિઘસંરાગૈર્વર્તમાનો ઽજ્ઝિતક્રિયૈઃ ।
જાતા યત્રાપ્રહીણાશ્ચ સંયુક્તસ્તત્ર વસ્તુનિ ॥ [296] ॥
અજાતૈર્માણ(ન)સૈરેતૈઃ સર્વત્રાન્યૈઃ સ્વકાધ્વિકૈઃ ।
સર્વત્રાજૈસ્તથા શેષૈઃ સંયુક્તા સ્કન્ધસન્તતિઃ ॥ [297] ॥
દ્વયમેવાત્ર નિષ્પન્નં તૃતીયં તૂપચારતઃ ।
સદસદ્ધેતુનો(તા) યસ્માન્મધ્યસ્થૈશ્ચ પરિગ્રહાત્ ॥ [298] ॥
સર્વમસ્તિ પ્રદેશો ઽસ્તિ સર્વં નાસ્તીતિ ચાપરઃ ।
અવ્યાકૃતાસ્તિવાદીતિ ચત્વારો વાદિનઃ સ્મૃતાઃ ॥ [299] ॥
એભ્યો યઃ પ્રથમો વાદી ભજતે સાધુતામલૌ ।
તર્કાભિમાનિનસ્ત્વન્યે યુક્ત્યાગમબહિષ્કૃતાઃ ॥ [300] ॥
ઇચ્છત્યધ્વત્રયં યસ્મા[ત્] કૃત્યતશ્ચ ધ્રુવત્રયમ્ ।
સર્વાસ્તિવાદ ઇત્યુક્તસ્તસ્માદાદ્યશ્ચતુર્વિધઃ ॥ [301] ॥
ભા[વાઙ્કા]ન્યથિકાખ્યૌ દ્વાવ[વ]સ્થાન્યથિકો પરઃ ।
અન્યથાન્યથિકશ્ચાન્યઃ તૃતીયો યુક્તિવાદ્યતઃ ॥ [302] ॥
કારિત્રેણાધ્વનામેપ વ્યવસ્થામભિવાઞ્છતિ ।
તત્કુર્વન્વર્તમાનો ઽધ્વા કૃતે ઽતીતો ઽકૃતે પરઃ ॥ [303] ॥
બુદ્ધ્યા યસ્યેક્ષ્યતે ચિન્હં તત્સંજ્ઞેયં ચતુર્વિધમ્ ।
પરમાર્થેન સંવૃત્ત્યા દ્વયેનાપેક્ષયાપિ ચ ॥ [304] ॥
સદતીતાસમુત્પન્નં બુદ્ધોક્તેર્વર્તમાનવત્ ।
ધીનામગોચરત્વચ્ચ તત્સત્ત્વં વર્તમાનબત્ ॥ [305] ॥
નાસદાલમ્બના બુદ્ધિરાગમાદુપપત્તિતઃ ।
અન્યાપેક્ષ્યે ઽથ સંબન્ધપ્રતિષેધો ઽશ્વશૃઙ્ગયોઃ ॥ [306] ॥
રૂપાદૌ વસ્તુનિ ક્ષીણે સત્યેવોત્પદ્યતે મતિઃ ।
સા જ્ઞાનસ્યાસનાકારા શાસ્તુસ્તથાન્યચિત્તવત્ ॥ [307] ॥
હર્ષોત્પાદભયોદ્વેગસ્મૃત્યુત્પત્ય(ત્ત્ય)ઙ્ગભાવતઃ ।

સાઙ્ગસ્ય શક્ત્યભિવ્યક્તેઃ સદીપઘટરૂપવત્ ॥ [308] ॥
જનીહાકર્તુ સાધ્વત્વાત્પઞ્ચભાવવિકારવત્ ।
સતઃ કૃ(ક્રિ)યાઙ્ગતાદૃષ્ટેર્વિકાર્ય પ્રાપ્યકર્મવત્ ॥ [309] ॥
દ્વિતીયં જન્મ જાતસ્ય વસ્તુનો નોપપદ્યતે ॥
મુખ્યસત્તા ગુણાભાવાદ્ગૌની(ણી)સત્તા ન વિદ્યતે ॥ [310] ॥
સાધર્મ્યે સતિ તદ્વૃત્તેર્વ્યાહારં મધુરોક્તિવત્ ।
આવિષ્ટલિઙ્ગમુખ્યસ્ય જન્મેષ્ટં દારકાદિવત્ । [311] ॥
સ્યાત્ખપુષ્પૈઃ ખમુત્ફુલ્લં સ્યાઞ્જટાલશ્ચ દર્દુરઃ ।
સ્વભાવો યદિ ભાવનાં પ્રાગભૂત્વા સમુદ્ભવેત્ ॥ [312] ॥
સ્થિતિશક્તિપરિત્યક્તાન્ધર્માન્નાશાન્વિતોદયાન્ ।
વદ સોમ્ય કથં યાતિ પ્રતીત્યા વસ્તુ વસ્તુતામ્ ॥ [313] ॥
લોકે દૃષ્ટઃ સતોરેવ પરસ્પરમનુગ્રહઃ ।
તદ્વદેવોપઘાતો ઽપિ નાશ્વશૃઙ્ગાહિવા(પા)દયોઃ ॥ [314] ॥
યત્પ્રતીત્યસમુત્પન્નં તત્સ્વભાવાન્ન વિદ્યતે ।
ન વિદ્યતે સ્વભાવાદ્યદ્વિદ્યતે તત્તતો ઽન્યથા ॥ [315] ॥
પ્રકુર્વન્તિ દશામાત્રં હેતવો વસ્તુનઃ સતઃ ।
રાજત્વં રાજપુત્રસ્ય સાત્મકસ્યૈવ મન્ત્રિણઃ ॥ [316] ॥
ધર્માણાં સતિ સામગ્ર્યે સામર્થ્યમુપજાયતે ।
ચિતાનાં પરમાનૂ(ણૂ) નાં યદ્વદાત્મોપલમ્ભને ॥ [317] ॥
કર્માતીતમસદ્યસ્ય ફલં ભાવિ કરોત્યસત્ ।
વ્યક્તં વન્ધ્યાસુતસ્તસ્ય જાયતે વ્યન્તરાત્મજાત્ ॥ [318] ॥
નામસલ્લક્ષણાભાવાદ્ દ્રવ્યસત્યાઙ્કસિદ્ધિતઃ ।
અનાગતાભ્યતીતસ્ય નાસ્તિ પ્રજ્ઞપ્તિસત્યતા ॥ [319] ॥
કો વિઘ્નઃ અઙ્ગવૈકલ્યમ્ ન તત્સર્વાસ્તિતા સદા ।
તત્કથં શ્રૂયતાં સદ્ભ્યઃ દુર્બોધા ખલુ ધર્મતા ॥ [320] ॥
વર્તમાનાધ્વસંપાતાત્ સામગ્ર્યાઙ્ગપરિગ્રહાત્ ।
લબ્ધશક્તેઃ ફલાક્ષેપઃ કારિત્રમભિધીયતે ॥ [321] ॥
ન વર્તમાનતા રૂપમતીતાજાન(ત)તા ન ચ ।
યતો ઽતો નાધ્વસંચારાદ્ રૂપાત્માન્યથતેષ્યતે ॥ [322] ॥
અવસ્થા જાયતે કાચિદ્વિદ્યમાનસ્ય વસ્તુનઃ ।
તથા શક્તિસ્તથા વેલા તથા સત્તા તથા ક્રિયા ॥ [323] ॥
પરિકલ્પૈર્જગદ્વ્યાપ્તં મૂર્ખચિત્તાનુરઞ્જિભિઃ ।
યસ્તુ દ્વિદ્વન્મનોગ્રાહી પરિકલ્પઃ સ દુર્લભઃ ॥ [324] ॥
અન્યસર્વત્રગૈર્બદ્ધઃ પ્રહીણે દુઃખદૃક્ક્ષયે ।
પ્રહીણે પ્રાક્પ્રકારે ઽપિ શેષૈસ્તદવલમ્બિભિઃ ॥ [325] ॥
ષોડાષ(શ) વિજ્ઞેયાઃ પ્રત્યેકં ત્રિભવાત્મકાઃ ।
ધર્માઃ પઞ્ચધા નિર્મલાશ્ચૈવ વિજ્ઞાનાનિ તથૈવ ચ ॥ [326] ॥
ધાત્વાયતનસત્યેષુ પ્રકારેષુ ચ લક્ષયેત્ ।
ધર્મસંગ્રહવિજ્ઞાનજ્ઞાનાનુશયચોદિતઃ ॥ [327] ॥
સદુઃખહેતુદૃગ્ઘેયાઃ કામાપ્તા ભાવનાક્ષયાઃ ।

સ્વકત્રયૈકરૂપાપ્તિવિરજાશ્ચિત્તગોચરાઃ ॥ [328] ॥
અત્મીયાધસ્ત્રયૈકોર્ધ્વનિર્મલાનાં તુ રૂપજાઃ ।
આરૂપ્યાપ્તાસ્ત્રિધાત્વાપ્તત્રિકનિર્મલગોચરાઃ ॥ [329] ॥
સર્વે સ્વાધિકવિજ્ઞેયાઃ સમનિર્યાણદૃક્ક્ષયાઃ ।
નિક્લેશાસ્ત્રિભવાપ્તાન્ત્યત્રયનિર્મલગોચરાઃ ॥ [330] ॥
કામાપ્ત(પ્તં) પઞ્ચવિષયો રૂપાપ્તં ત્વષ્ટગોચરઃ ।
આરુપ્યાપ્તં દશાનાં તુ દશાનામેવ ચામલમ્ ॥ [331] ॥
કામાપ્તમૂર્ધ્વધર્માર્થે વિજ્ઞાને સ્વભુવસ્ત્રયઃ ।
રૂપાપ્તા ભાવનાહેયાઃ સર્વગાશ્ચાનુશેરતે ॥ [332] ॥
ચત્વારઃ પરિવૃત્તે સ્વે રૂપાપ્તાઃ ખલ્વપિ ત્રયઃ ।
આરૂપ્યાવચરાઃ સાર્ધં સર્વગૈર્ભાવનાક્ષયાઃ ॥ [333] ॥
તદ્વદેવ દ્વિતીયે ઽપિ પઞ્ચમે ઽપિ તથૈવ ચ ।
સાસ્રવાલમ્બનાઃ સ્વે ચ તૃતીયે ઽપ્યનુશેરતે ॥ [334] ॥
પરિવૃત્તે તુ કામાપ્તાઃ સંસ્કૃતાર્થાવલમ્બિનઃ ।
શેષં પૂર્વવદાખ્યેયમ્ ચતુર્થે ઽપિ તૃતીયવત્ ॥ [335] ॥
પરિવૃત્તે તુ કામાપ્તાશ્ચત્વારો ઽન્યત્ર પૂર્વવત્ ।
રૂપાપ્તે પ્રથમે ઽધસ્તાત્ ત્રયઃ સ્વે ખલ્વપિ ત્રયઃ ॥ [336] ॥
આરૂપ્યાઃ સર્વગાઃ સાર્ધં ભાવનાપથસંક્ષયૈ[:]
પરિવૃત્તે ત્રયો ઽધસ્તાત્ ચત્વારશ્ચ સ્વધાતુતઃ ॥ [337] ॥
આરૂપ્યાપ્તાશ્ચ ચત્વારો ણિ(નિ)કાયા અનુશેરતે ।
તદ્વદેવ દ્વિતીયે ઽપિ પઞ્ચમે ઽપિ તથૈવ ચ ॥ [338] ॥
સાસ્રવાલમ્બનાઃ સ્વે ચ તૃતીયે ઽપ્યનુ[શેર]તે ।
પરિવૃતે તુ રૂપાપ્તાઃ સંસ્કૃતાર્થાવલમ્બિનઃ ॥ [339] ॥
અન્યત્તુ પૂર્વવજ્જ્ઞેયં ચતુર્થે ઽપિ તૃતીયવત્ ।
તૃતીયવત્પરાવૃત્તે આરૂપ્યાદ્યે નિબોધયે[ત્] ॥ [340] ॥
સ્વે ત્રયઃ કામધાત્વાપ્તા રૂપાપ્તાશ્ચ ત્રયસ્ત્રયઃ ।
રૂપાપ્તવત્પરાવૃત્તે દ્વીતીયે પઞ્ચમે તથા ॥ [341] ॥
તૃતીયે ખલ્વપિ સ્વે ચ સાસ્રવાર્થાવલમ્બિનઃ ।
પરાવૃત્તે સ્વધાત્વાપ્તાઃ સંસ્કૃતાર્થાવલમ્બિનઃ ॥ [342] ॥
અન્યત્ત્વાદ્યવદાખ્યેયં ચતુર્થે ઽપિ તૃતીયવત્ ।
આદ્યવત્તુ પરાવૃત્તે વિજ્ઞાને નિર્દિશેદ્ બુધઃ ॥ [343] ॥
ભાવનાપથહાતવ્યો નિકાયઃ સર્વગૈઃ સહ ।
અનુશેતે દ્વિધાત્વાપ્તો વ્યારૂપ્યાશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયે ॥ [344] ॥
નિકાયાઃ કામરૂપાપ્તાશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયગોચરે ।
દુઃખહેતુદૃગભ્યાસપ્રહાતવ્યાસ્ત્રયસ્ત્રયઃ ॥ [345] ॥
આરૂપ્યા ભાવનાહેયાઃ સર્વગાશ્ચાનુશેરતે ।
પરિવૃત્તે તુ ચત્વારઃ સમદૃક્ક્ષયવર્જિતાઃ ॥ [346] ॥
દુઃખેન્દ્રિયે તુ કામાપ્તઃ સ્વૈરેવ સહ સર્વગૈઃ ।
તદ્ગોચરે તુ વિજ્ઞાને નિકાયા અનુશેરતે ॥ [347] ॥
કામાપન્નાસ્ત્રયો રૂપા[:] સર્વગાભ્યાસસંક્ષયાઃ ।

પરવૃત્તે તુ ચત્વારઃ કામાપ્તા અનુશેરતે ॥ [348] ॥
ત્રયો રૂપભવાદન્ત્યાદ્ભાવનાહેયસર્વગાઃ ।
સકલા દ્વિષ્પરાવૃત્તેશ્ચત્વારશ્ચાનુશેરતે ॥ [349] ॥
સુખેન્દ્રિયે તદાલમ્બે ચિત્તે તદ્ગોચરે ઽપિ ચ ।
કામાદ્યાપ્તાઃ યથાયોગં સર્વગાશ્ચાનુશેરતે ॥ [350] ॥
ત્રિધાતુસંગૃહીતાસ્તુ સકલા મનૈન્દ્રિયે ।
તદાલમ્બિનિ વિજ્ઞાને સર્વસંસ્કૃતગોચરાઃ ॥ [351] ॥
સંસ્કૃતાલમ્બના એવ પરિવૃત્તે ઽનુશેરતે ।
વિશેષો દ્વિઃપરાવૃત્તૌ વિદ્યતે ઽત્ર ન કશ્ચન ॥ [352] ॥
દુઃખં દર્શનહેયાદેશ્ચિત્તાચ્ચિત્તાનિ કામિનઃ ।
ભવત્યનન્તરં ષડ્ વા તસ્યોદર્ધ્વં પઞ્ચ પઞ્ચ વા ॥ [353] ॥
રૂપધાતૂપપન્નસ્ય ચિત્તાનિ તુ વિનિર્દિશેત્ ।
એકં વા પઞ્ચ વા ષડ્ વા સપ્ત વા યદિ વા દશ ॥ [354] ॥
આરૂપ્યધાતુજાતસ્ય ચિત્તાનીમાનિ લક્ષયેત્ ।
સ્વધાતુકાનિ પઞ્ચૈવ ચ્યુતિકાલે દશાન્યતઃ ॥ [355] ॥
સાચિવ્યાદનુશાયિત્વાચ્ચિત્તં સાનુશયં મતમ્ ।
દ્વિધા વા ક્લિષ્ટમક્લિષ્ટમેકધૈવાપદિશ્યતે ॥ [356] ॥
મોહાત્સત્કાયદૃક્તસ્યા અન્તગ્રાહેક્ષણં તતઃ ।
કાઙ્ક્ષામિથ્યેક્ષણં તસ્યાઃ શીલામર્શસ્તતો દૃશઃ ॥ [357] ॥
રાગઃ સુ(સ્વ)દૃશિ માનશ્વ દ્વેષો ઽન્યત્ર પ્રતાયતે ।
જ્ઞેયઃ પ્રવૃત્તિબાહુલ્યાદેવમેષામનુક્રમઃ ॥ [358] ॥
સદસન્મિત્રયોગાત્તુ તદ્વૃત્ત્યનિયમો મતઃ ।
ક્લેશ ઉત્પદ્યતે કશ્ચિત્સંપૂર્ણૈઃ કારણૈસ્ત્રિભિઃ ॥ [359] ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ પઞ્ચમસ્યાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
પઞ્ચમાધ્યાયે તૃતીયપાદઃ ।
વ્યવિદ્યાઃ સકલાઃ ક્લેશાઃ કામે કામાસ્રવો મતઃ ।
સ્ત્યાનૌદ્ધત્યે ચ હિત્વોર્ધ્વં સમાનત્વાદ્ભવાસ્ત્રવઃ ॥ [360] ॥
અવિદ્યા ખ્યસ્તુ મૂલત્વાદવિદ્યા સાર્વધાતુકી ।
તથૌઘયોગા દૃગ્વર્જ્જ તત્પૃથક્ત્વન્તુ પાટવાત્ ॥ [361] ॥
સાવિદ્યા દ્વે ઉપાદાને યથાક્તો(ક્તૌ) દ્વે તુ દૃઙ્મયે ।
ચતસ્રો ઽપ્યેકમન્ત્યૈકં કુમાર્ગાદિસમાશ્રયાત્ ॥ [362] ॥
શેષાસ્ત્રૈધાતુકાસ્ત્વન્ત્યે સાત્મભાવપ્રવૃત્તિતઃ ।
સંયોજનાદિભિઃ શબ્દૈર્દર્શિતાઃ પઞ્ચધા પુનઃ ॥ [363] ॥
નવ સંયોજનાન્યસ્મિન્નીર્ષ્યામાત્સર્યમેવ ચ ।
દ્રવ્યામર્ષણસામાન્યાદ્ દૃશઃ સંયોજનદ્વયમ્ ॥ [364] ॥
શેષાન્ય(ણ્ય)નુશયાઃ પઞ્ચ પઞ્ચધા પઞ્ચધા પુનઃ ।
જગાદાવરભાગીયમૂર્ધ્વભાગીયમેવ ચ ॥ [365] ॥
આદ્યન્ત્યે દ્વે દૃશૌ કાંક્ષા(કાઙ્ક્ષા)કામચ્છન્દો દ્વિરેવ યઃ ।
દ્વાભ્યાં કામાનતિક્રાન્તિઃ પુનરાણ(ન)યનં ત્રિભિઃ ॥ [366] ॥
દ્વ્યેકદૃગ્ઘેયકાર્યોક્તેર્દૃષ્ટિહેયમુખગ્રહાત્ ।

સર્વદૃગ્ઘેયભાક્ત્વે ઽપિ ત્રયમેતદુદાહૃતમ્ ॥ [367] ॥
સર્વાનર્થનિદાનત્વાન્માર્ગપ્રત્યર્થિભાવતઃ ।
તથ્યોહાવિધુરત્વાચ્ચ ત્રિસંયોજનદેશના ॥ [368] ॥
દ્વૌ રૂપારૂપજૌ રાગૌ માનમોહોદ્ધવાસ્ત્રયઃ ।
ત્રિવેદનાનુશાયિત્વાદ્ દૃઢત્વાદ્બન્ધનત્રયમ્ ॥ [369] ॥
દ્વિપક્ષગ્રન્થનાદ્ ગ્રન્થાશ્ચત્વારઃ સમુદાહૃતાઃ ।
અભિધ્યાખ્યાસ્તથા દ્વેષઃ પરામર્શદ્વયં તથા ॥ [370] ॥
ઉપક્લેશાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ સંરમ્ભાદ્યા યથોદિતાઃ ।
સર્વે વા ચૈતસાઃ ક્લિષ્ટાઃ સંસ્કારસ્કન્ધસંજ્ઞિતાઃ ॥ [371] ॥
મૂલક્લેશમલાસ્ત્વન્યે ષડુપક્લેશસંજ્ઞિતાઃ ॥
શાઠ્યોપનાહપ્રદાશમાયામદવિહેઠનાઃ ॥ [372] ॥
મ્રર્ક્ષ્યેર્ષ્યાહ્ર્યનપત્રાપ્યસ્ત્યાનમિદ્ધોદ્ધવક્રુધઃ ।
માત્સર્ય કુકૃતત્વં ચ દશધા પર્યવસ્થિતિઃ ॥ [373] ॥
એભ્યો ઽનુનનનિષ્યન્દા આહ્રીક્યૌદ્ધતતાદયઃ ।
મ્રક્ષાનપત્રપાસ્ત્યાનમિદ્ધાદ્ય મોહસંભવાઃ ॥ [374] ॥
કૌકૃત્યં વિચિકિત્સોત્થં ક્રોધાદ્યા દ્વેષસમ્ભવાઃ ।
પ્ર[મા]દસ્તમ્ભમાર્દ્વ (?)ક્ષ્ય માયાશાઠ્યવિજૃમ્ભિકાઃ ॥ [375] ॥
કાયદુષ્ઠૂલતાદ્યાશ્ચ જ્ઞેયા વ્યામિશ્રસમ્ભવાઃ ॥
પ્રદાશો દૃક્પરામર્શનિષ્યન્દઃ શઠતા દૃશઃ ॥ [376] ॥
સૌમનસ્યેન રાગસ્ય સંપ્રયોગઃ સુખેન ચ ।
દ્વેષસ્ય દૌર્મણ(ન)સ્યેન દુઃખેન ચ નિગદ્યતે ॥ [377] ॥
સર્વૈર્મોહસ્ય વિત્તિભ્યાં ચૈતસીભ્યામસદ્દૃશઃ ।
કાઙ્ક્ષા ચ દૌર્મણ(ન)સ્યેન શેષાણાં સુમનસ્તયા ॥ [378] ॥
ઉપેક્ષયા તુ સર્વેષામ્ કામાપ્તાનામયં વિધિઃ ।
ઇતો ઽન્યધાતુજાનાં તુ પ્રતિભૂમ્યન્તરં સ્વકૈઃ ॥ [379] ॥
ઈર્ષ્યાયા દૌર્મણ(ન)સ્યેણ(ન) કૌકૃત્યસ્ય તથા ક્રુધઃ ।
પ્રદષ્ટેશ્ચોપનદ્ધેશ્ચ વિહિંસાયાસ્તથૈવ ચ ॥ [380] ॥
માત્સર્ય દૌર્મણ(ન)સ્યેન સૌમનસ્યેન કસ્યચિત્ ।
દ્વાભ્યાં માયા તથા શાઠ્યં મ્રક્ષો મિદ્ધં તથૈવ ચ ॥ [381] ॥
મદસ્તુ સુમન[:]સ્કન્ધસુખાભ્યાં સંપ્રયુજ્યતે ।
આહ્રીક્યમનપત્રાપ્ય(પ્યં) સ્ત્યાનૌદ્ધત્યે ચ પઞ્ચભિઃ ॥ [382] ॥
આહ્રીક્યમનપત્રાપ્યં સ્ત્યાનમિદ્ધં તથોદ્ધવઃ ॥ [383] ॥
..........[અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
] ..........[પઞ્ચમોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥]
...
[fઓર્ 384-597 સેએ અલ્તેર્નતિવે ગ્રેતિલ્ વેર્સિઓન્]