યોગસૂત્ર (અન્ય આવૃત્તિ) · ભાગ 16

પ્રથમઃ સમાધિ-પાદઃ ।
અથ યોગાનુશાસનમ્ ॥1.1॥
યોગશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધઃ ॥1.2॥
તદા દ્રષ્ટુઃ સ્વ-રૂપે ઽ-વસ્થાનમ્ ॥1.3॥
વૃત્તિ-સારૂપ્યમ્ ઇતરત્ર ॥1.4॥
વૃત્તયઃ પઞ્ચતય્યઃ ક્લિષ્ટા અક્લિષ્ટાઃ [ ] ॥1.5॥
પ્રમાણ-વિપર્યય-વિકલ્પ-નિદ્રા-સ્મૃતયઃ ॥1.6॥
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ ॥1.7॥
વિપર્યયો મિથ્યા-જ્ઞાનમ્ અતદ્-રૂપ-પ્રતિષ્ઠમ્ ॥1.8॥
શબ્દ-જ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુ-શૂન્યો વિકલ્પાઃ ॥1.9॥
અભાવ-પ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્ નિદ્રા ॥1.10॥
અનુભૂત-વિષયાસંપ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ ॥1.11॥
અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં તન્-નિરોધઃ ॥1.12॥
તત્ર સ્થિતૌ યત્નો ઽ-ભ્યાસઃ ॥1.13॥ સ [?] તુ [?] [ ] દીર્ઘ-કાલ-નૈરન્તર્ય-સત્કારાસેવિતો [ ]દૃઢ-ભૂમિઃ ॥1.14॥ દૃષ્ટાનુશ્રવિક-વિષય-વિતૃષ્ણસ્ય વશીકાર-સંજ્ઞા વૈરાગ્યમ્॥15॥
તત્-પરં પુરુષ-ખ્યાતેર્ ગુણ-વૈતૃષ્ણ્યમ્ ॥1.16॥
વિતર્ક-વિચારાનન્દાસ્મિતા-રૂપાનુગમાત્ સંપ્રજ્ઞાતઃ ॥1.17॥
વિરામ-પ્રત્યયાભ્યાસ-પૂર્વઃ સંસ્કાર-શેષો ઽ-ન્યઃ ॥1.18॥
ભવ-પ્રત્યયો વિદેહ-પ્રકૃતિ-લયાનામ્ ॥1.19॥
શ્રદ્ધા-વીર્ય-સ્મૃતિ-સમાધિ-પ્રજ્ઞા-પૂર્વક ઇતરેષામ્ ॥1.20॥
તીવ્ર-સંવેગાનામ્ આસન્નઃ ॥1.21॥
મૃદુ-મધ્યાધિમાત્રત્વાત્ તતો ઽ-પિ વિશેષઃ ॥1.22॥
ઈશ્વર-પ્રણિધાનાદ્ વા ॥1.23॥
ક્લેશ-કર્મ-વિપાકાશયૈર્ અપરામૃષ્ટઃ પુરુષ-વિશેષ ઈશ્વરઃ ॥1.24॥
તત્ર નિરતિશયં સર્વજ્ઞ-બીજમ્ ॥1.25॥
પૂર્વેષામ્ [ ] અપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાત્ ॥1.26॥
તસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ ॥1.27॥
તજ્-જપસ્ તદર્થ-ભાવનમ્ ॥1.28॥
તતઃ પ્રત્યક્-ચેતનાધિગમો ઽ-પ્ય્ અન્તરાયાભાવશ્ ચ ॥1.29॥
વ્યાધિ-સ્ત્યાન-સંશય-પ્રમાદાલસ્યાવિરતિ-ભ્રાન્તિ-દર્શનાલબ્ધ-ભુઉમિકત્વાનવસ્થિતત્વાનિ ચિત્ત-વિક્ષેપાસ્. તે ઽ-ન્તરાયાઃ ॥1.30॥
દુઃખ-દૌર્મનસ્યાઙ્ગમેજયત્વ-શ્વાસ-પ્રશ્વાસા વિક્ષેપ-સહભુવઃ ॥1.31॥
તત્-પ્રતિષેધાર્થમ્ એક-તત્ત્વાભ્યાસઃ ॥1.32॥
મૈત્રી-કરુણા-મુદિતોપેક્ષણાંસુખ-દુઃખ-પુણ્યાપુણ્ય-વિષયાણાં ભાવનાતશ્ ચિત્ત-પ્રસાદનમ્ ॥1.33॥
પ્રચ્છર્દન-વિધારણાભ્યાં વા પ્રાણસ્ય ॥1.34॥
વિષયવતી વા પ્રવૃત્તિર્ ઉત્પન્ના મનસઃ સ્થિતિ-નિબન્ધની ॥1.35॥
વિશોકા વા જ્યોતિષ્મતી ॥1.36॥
વીત-રાગ-વિષયં વા ચિત્તમ્ ॥1.37॥
સ્વપ્ન-નિદ્રા-જ્ઞાનાલમ્બનં વા ॥1.38॥
યથાભિમત-ધ્યાનાદ્ વા ॥1.39॥
પરમાણુ-પરમ-મહત્ત્વાન્તો ઽ-સ્ય વશીકારઃ ॥1.40॥
ક્ષીણ-વૃત્તેર્, અભિજાતસ્યેવ મણેર્, ગ્રહીતૃ-ગ્રહણ-ગ્રાહ્યેષુતત્સ્થ-તદઞ્જનતા-સમાપત્તિઃ ॥1.41॥

તત્ર શબ્દાર્થ-જ્ઞાન-વિકલ્પૈઃ સંકીર્ણા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ ॥1.42॥
સ્મૃતિ-પરિશુદ્ધૌ સ્વ-રૂપ-શૂન્યેવાર્થ-માત્ર-નિર્ભાસા [ ]નિર્વિતર્કા ॥1.43॥
એતયૈવ સવિચારા નિર્વિચારા ચ સૂક્ષ્મ-વિષયા વ્યાખ્યાતા ॥1.44॥
સૂક્ષ્મ-વિષયત્વં ચાલિઙ્ગ-પર્યવસાનમ્ ॥1.45॥
તા એવ સબીજઃ સમાધિઃ ॥1.46॥ નિર્વિચાર-વૈશારદ્યે ઽ-ધ્યાત્મ-પ્રસાદઃ ॥1.47॥
ર્તંભરા તત્ર પ્રજ્ઞા ॥1.48॥
શ્રુતાનુમાન-પ્રજ્ઞાભ્યામ્ અન્ય-વિષયા [ ] વિશેષાર્થત્વાત્ ॥1.49॥
તજ્જઃ સંસ્કારો ઽ-ન્ય-સંસ્કાર-પ્રતિબન્ધી ॥1.50॥
તસ્યાપિ નિરોધે સર્વ-નિરોધાન્ નિર્બીજઃ સમાધિઃ [ ] ॥1.51॥
[ઇતિ પતઞ્જલિ-વિરચિતે યોગ-સૂત્રે પ્રથમઃ સમાધિ-પાદઃ ।]
[ ]દ્વિતીયઃ સાધન-પાદઃ ।
તપઃ-સ્વાધ્યાયેશ્વર-પ્રણિધાનાનિ ક્રિયા-યોગઃ ॥2.1॥
સમાધિ-ભાવનાર્થઃ ક્લેશ-તનૂકરણાર્થશ્ ચ ॥2.2॥
અવિદ્યાસ્મિતા-રાગ-દ્વેષાભિનિવેશાઃ ક્લેશાઃ [ ] ॥2.3॥
અવિદ્યા ક્ષેત્રમ્ ઉત્તરેષાં પ્રસુપ્ત-તનુ-વિચ્છિન્નોદારાણામ્ ॥2.4॥
અનિત્યાશુચિ-દુઃખાનાત્મસુ નિત્ય-શુચિ-સુખાત્મ-ખ્યાતિર્ અવિદ્યા ॥2.5॥
દૃગ્-દર્શન-શક્ત્યોર્ એકાત્મતેવાસ્મિતા ॥2.6॥
સુખાનુશયી [ ] રાગઃ ॥2.7॥ દુઃખાનુશયી [ ] દ્વેષઃ ॥2.8॥
સ્વ-રસ-વાહી વિદુષો ઽ-પિ તથા-રૂઢો ઽ-ભિનિવેશઃ ॥2.9॥
તે પ્રતિપ્રસવ-હેયાઃ સૂક્ષ્માઃ ॥2.10॥
ધ્યાન-હેયાસ્ તદ્-વૃત્તયઃ ॥2.11॥
ક્લેશ-મૂલઃ કર્માશયો દૃષ્ટાદૃષ્ટ-જન્મ-વેદનીયઃ ॥2.12॥
સતિ મૂલે તદ્-વિપાકો જાત્યાયુર્-ભોગાઃ ॥2.13॥
તે હ્લાદ-પરિતાપ-ફલાઃ પુણ્યાપુણ્ય-હેતુત્વાત્ ॥2.14॥
પરિણામ-તાપ-સંસ્કાર-દુઃખૈર્ ગુણ-વૃત્તિ-વિરોધાચ્ ચ દુઃખમેવ સર્વં વિવેકિનઃ ॥2.15॥
હેયં દુઃખમ્ અનાગતમ્ ॥2.16॥
દ્રષ્ટૃ-દૃશ્યયોઃ સંયોગો હેય-હેતુઃ ॥2.17॥
પ્રકાશ-ક્રિયા-સ્થિતિ-શીલં ભૂતેન્દ્રિયાત્મકં ભોગાપવર્ગાર્થંદૃશ્યમ્ ॥2.18॥
વિશેષાવિશેષ-લિઙ્ગ-માત્રા-લિઙ્ગાનિ [ ] ગુણ-પર્વાણિ [ ] ॥2.19॥
દ્રષ્ટા દૃશિ-માત્રઃ શુદ્ધો ઽ-પિ પ્રત્યયાનુપશ્યઃ ॥2.20॥
તદર્થ એવ દૃશ્યસ્યાત્મા ॥2.21॥
કૃતાર્થં પ્રતિ નષ્ટમ્ અપ્ય્ અનષ્ટં તદ્, અન્ય-સાધારણત્વાત્ ॥2.22॥
સ્વ-સ્વામિ-શક્ત્યોઃ સ્વ-રૂપોપલબ્ધિ-હેતુઃ સંયોગઃ ॥2.23॥
તસ્ય હેતુર્ અવિદ્યા ॥2.24॥
તદભાવાત્ સંયોગાભાવો હાનં. તદ્ દૃશેઃ કૈવલ્યમ્ ॥2.25॥
વિવેક-ખ્યાતિર્ અવિપ્લવા હાનોપાયઃ ॥2.26॥
તસ્ય સપ્તધા પ્રાન્ત-ભૂમિઃ પ્રજ્ઞા ॥2.27॥
યોગાઙ્ગાનુષ્ઠાનાદ્ અશુદ્ધિ-ક્ષયે જ્ઞાન-દીપ્તિર્, આવિવેક-ખ્યાતેઃ ॥2.28॥
યમ-નિયમાસન-પ્રાણાયામ-પ્રત્યાહાર-ધારણા-ધ્યાન-સમાધયોઽ-ષ્ટાવ્ અઙ્ગાનિ ॥2.29॥ અહિંસા-સત્યાસ્તેય-બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા [ ] યમાઃ ॥2.30॥
જાતિ-દેશ-કાલ-સમયાનવચ્છિન્નાઃ [ ] સાર્વભૌમા મહા-વ્રતમ્ ॥2.31॥

શૌચ-સંતોષ-તપઃ-સ્વાધ્યાયેશ્વર-પ્રણિધાનાનિ નિયમાઃ ॥2.32॥
વિતર્ક-બાધને પ્રતિપક્ષ-ભાવનમ્ ॥2.33॥
વિતર્કા હિંસાદયઃ કૃત-કારિતાનુમોદિતા લોભ-ક્રોધ-મોહ-પૂર્વકામૃદુ-મધ્યાધિમાત્રા દુઃખાજ્ઞાનાનન્ત-ફલા ઇતિપ્રતિપક્ષ-ભાવનમ્ ॥2.34॥
અહિંસા-પ્રતિષ્ઠાયાં તત્-સંનિધૌ વૈર-ત્યાગઃ ॥2.35॥
સત્ય-પ્રતિષ્ઠાયાં ક્રિયા-ફલાશ્રયત્વમ્ ॥2.36॥
અસ્તેય-પ્રતિષ્ઠાયાં સર્વ-રત્નોપસ્થાનમ્ ॥2.37॥
બ્રહ્મચર્ય-પ્રતિષ્ઠાયાં વીર્ય-લાભઃ ॥2.38॥
અપરિગ્રહ-સ્થૈર્યે જન્મ-કથંતા-સંબોધઃ ॥2.39॥
શૌચાત્ સ્વાઙ્ગ-જુગુપ્સા પરૈર્ અસંસર્ગઃ ॥2.40॥
સત્ત્વ-શુદ્ધિ-સૌમનસ્યૈકાગ્ર્યેન્દ્રિય-જયાત્મ-દર્શન-યોગ્યત્વાનિ [ ]ચ ॥2.41॥
સંતોષાદ્ અનુત્તમઃ [ ] સુખ-લાભઃ ॥2.42॥
કાયેન્દ્રિય-સિદ્ધિર્ અશુદ્ધિ-ક્ષયાત્ તપસઃ ॥2.43॥
સ્વાધ્યાયાદ્ ઇષ્ટ-દેવતા-સંપ્રયોગઃ ॥2.44॥
સમાધિ-સિદ્ધિર્ ઈશ્વર-પ્રણિધાનાત્ ॥2.45॥
સ્થિર-સુખમ્ આસનમ્ ॥2.46॥
પ્રયત્ન-શૈથિલ્યાનન્ત-સમાપત્તિભ્યામ્ [ ] ॥2.47॥
તતો દ્વન્દ્વાનભિઘાતઃ ॥2.48॥
તસ્મિન્ સતિ શ્વાસ-પ્રશ્વાસયોર્ ગતિ-વિચ્છેદઃ પ્રાણાયામઃ ॥2.49॥
બાહ્યાભ્યન્તર-સ્તમ્ભ-વૃત્તિર્ [ ] દેશ-કાલ-સંખ્યાભિઃપરિદૃષ્ટો દીર્ઘ-સૂક્ષ્મઃ ॥2.50॥
બાહ્યાભ્યન્તર-વિષયાક્ષેપી ચતુર્થઃ ॥2.51॥
તતઃ ક્ષીયતે પ્રકાશાવરણમ્ ॥2.52॥
ધારણાસુ ચ યોગ્યતા મનસઃ ॥2.53॥
સ્વ-વિષયાસંપ્રયોગે ચિત્તસ્ય સ્વ-રૂપાનુકાર [ ] ઇવેન્દ્રિયાણાંપ્રત્યાહારઃ ॥2.54॥
તતઃ પરમા વશ્યતેન્દ્રિયાણામ્ ॥2.55॥
[ઇતિ પતઞ્જલિ-વિરચિતે યોગ-સૂત્રે દ્વિતીયઃ સાધન-પાદઃ ।]
તૃતીયઃ વિભૂતિ-પાદઃ ।
દેશ-બન્ધશ્ ચિત્તસ્ય ધારણા ॥3.1॥
તત્ર પ્રત્યયૈક-તાનતા ધ્યાનમ્ ॥3.2॥
તદ્ એવાર્થ-માત્ર-નિર્ભાસં સ્વ-રૂપ-શૂન્યમ્ ઇવ સમાધિઃ ॥3.3॥
ત્રયમ્ એકત્ર સંયમઃ ॥3.4॥
તજ્-જયાત્ પ્રજ્ઞાલોકઃ ॥3.5॥
તસ્ય ભૂમિષુ વિનિયોગઃ ॥3.6॥
ત્રયમ્ અન્તરઙ્ગં પૂર્વેભ્યઃ ॥3.7॥
તદ્ અપિ બહિરઙ્ગં નિર્બીજસ્ય ॥3.8॥
વ્યુત્થાન-નિરોધ-સંસ્કારયોર્ અભિભવ-પ્રાદુર્ભાવૌનિરોધ-ક્ષણ-ચિત્તાન્વયો નિરોધ-પરિણામઃ ॥3.9॥
તસ્ય પ્રશાન્ત-વાહિતા સંસ્કારાત્ ॥3.10॥
સર્વાર્થતૈકાગ્રતયોઃ ક્ષયોદયૌ ચિત્તસ્ય સમાધિ-પરિણામઃ ॥3.11॥
તતઃ પુનઃ [ ] શાન્તોદિતૌ તુલ્ય-પ્રત્યયૌચિત્તસ્યૈકાગ્રતા-પરિણામઃ ॥3.12॥
એતેન ભૂતેન્દ્રિયેષુ ધર્મ-લક્ષણાવસ્થા-પરિણામા વ્યાખ્યાતાઃ ॥3.13॥
શાન્તોદિતાવ્યપદેશ્ય-ધર્માનુપાતી ધર્મી ॥3.14॥

ક્રમાન્યત્વં પરિણામાન્યત્વે હેતુઃ ॥3.15॥
પરિણામ-ત્રય-સંયમાદ્ અતીતાનાગત-જ્ઞાનમ્ ॥3.16॥
શબ્દાર્થ-પ્રત્યયાનામ્ ઇતરેતરાધ્યાસાત્ સંકરઃ.તત્-પ્રવિભાગ-સંયમાત્ સર્વ-ભૂત-રુત-જ્ઞાનમ્ ॥3.17॥
સંસ્કાર-સાક્ષત્-કરણાત્ પૂર્વ-જાતિ-જ્ઞાનમ્ ॥3.18॥
પ્રત્યયસ્ય પર-ચિત્ત-જ્ઞાનમ્ ॥3.19॥
ન ચ તત્ સાલમ્બનં, [ ] તસ્યાવિષયીભૂતત્વાત્ ॥3.20॥
કાય-રૂપ-સંયમાત્ તદ્-ગ્રાહ્ય-શક્તિ-સ્તમ્ભેચક્ષુઃ-પ્રકાશાસંપ્રયોગે ઽ-ન્તર્-ધાનમ્ ॥3.21॥
સોપક્રમં નિરુપક્રમં ચ કર્મ. તત્-સંયમાદ્ અપરાન્ત-જ્ઞાનમ્,અરિષ્ટેભ્યો વા ॥3.22॥
મૈત્ર્યાદિષુ બલાનિ ॥3.23॥
બલેષુ હસ્તિ-બલાદીનિ ॥3.24॥
પ્રવૃત્ત્યાલોક-ન્યાસાત્ સૂક્ષ્મ-વ્યવહિત-વિપ્રકૃષ્ટ-જ્ઞાનમ્ ॥3.25॥
ભુવન-જ્ઞાનં સૂર્યે સંયમાત્ ॥3.26॥
ચન્દ્રે તારા-વ્યૂહ-જ્ઞાનમ્ ॥3.27॥
ધ્રુવે તદ્-ગતિ-જ્ઞાનમ્ ॥3.28॥
નાભિ-ચક્રે કાય-વ્યૂહ-જ્ઞાનમ્ ॥3.29॥
કણ્ઠ-કૂપે ક્ષુત્-પિપાસા-નિવૃત્તિઃ ॥3.30॥
કૂર્મ-નાડ્યાં સ્થૈર્યમ્ ॥3.31॥ મૂર્ધ-જ્યોતિષિ સિદ્ધ-દર્શનમ્ ॥3.32॥
પ્રાતિભાદ્ વા સર્વમ્ ॥3.33॥
હૃદયે ચિત્ત-સંવિત્ ॥3.34॥
સત્ત્વ-પુરુષયોર્ અત્યન્તાસંકીર્ણયોઃ પ્રત્યયાવિશેષો [ ] ભોગઃપરાર્થત્વાત્ સ્વાર્થ-સંયમાત્ [ ] પુરુષ-જ્ઞાનમ્ ॥3.35॥ તતઃ પ્રાતિભ-શ્રાવણ-વેદનાદર્શાસ્વાદ-વાર્તા જાયન્તે ॥3.36॥
તે સમાધાવ્ ઉપસર્ગા. વ્યુત્થાને સિદ્ધયઃ ॥3.37॥
બન્ધ-કારણ-શૈથિલ્યાત્ પ્રચાર-સંવેદનાચ્ ચ ચિત્તસ્યપર-શરીરાવેશઃ ॥3.38॥
ઉદાન-જયાજ્ જલ-પઙ્ક-કણ્ટકાદિષ્વ્ અસઙ્ગ ઉત્ક્રાન્તિશ્ ચ ॥3.39॥
સમાન-જયાજ્ જ્વલનમ્ [ ] ॥3.40॥
શ્રોત્રાકાશયોઃ સંબન્ધ-સંયમાદ્ દિવ્યં શ્રોત્રમ્ ॥3.41॥
કાયાકાશયોઃ સંબન્ધ-સંયમાલ્ લઘુ-તૂલ-સમાપત્તેશ્ચાકાશ-ગમનમ્ ॥3.42॥
બહિર્ અકલ્પિતા વૃત્તિર્ મહા-વિદેહા. તતઃ પ્રકાશાવરણ-ક્ષયઃ ॥3.43॥
સ્થૂલ-સ્વ-રૂપ-સૂક્ષ્માન્વયાર્થવત્ત્વ-સંયમાદ્ ભૂત-જયઃ ॥3.44॥
તતો ઽ-ણિમાદિ-પ્રાદુર્ભાવઃ કાય-સંપત્ તદ્-ધર્માનભિઘાતશ્ ચ ॥3.45॥
રૂપ-લાવણ્ય-બલ-વજ્ર-સંહનનત્વાનિ કાય-સંપત્ ॥3.46॥
ગ્રહણ-સ્વ-રૂપાસ્મિતાન્વયાર્થવત્ત્વ-સંયમાદ્ ઇન્દ્રિય-જયઃ ॥3.47॥
તતો મનો-જવિત્વં [ ] વિકરણ-ભાવઃ પ્રધાન-જયશ્ ચ ॥3.48॥
સત્ત્વ-પુરુષાન્યતા-ખ્યાતિ-માત્રસ્ય સર્વ-ભાવાધિષ્ઠાતૃત્વંસર્વ-જ્ઞાતૃત્વં ચ ॥3.49॥
તદ્-વૈરાગ્યાદ્ અપિ દોષ-બીજ-ક્ષયે કૈવલ્યમ્ ॥3.50॥
સ્થાન્યુપનિમન્ત્રણે [ ] સઙ્ગ-સ્મયાકરણં પુનરનિષ્ટ-પ્રસઙ્ગાત્ ॥3.51॥
ક્ષણ-તત્-ક્રમયોઃ સંયમાદ્ વિવેકજં જ્ઞાનમ્ ॥3.52॥
જાતિ-લક્ષણ-દેશૈર્ અન્યતાનવચ્છેદાત્ તુલ્યયોસ્ તતઃ પ્રતિપત્તિઃ ॥3.53॥
તારકં સર્વ-વિષયં સર્વથા-વિષયમ્ અક્રમં ચેતિ વિવેકજંજ્ઞાનમ્ ॥3.54॥
સત્ત્વ-પુરુષયોઃ શુદ્ધિ-સામ્યે કૈવલ્યમ્ ઇતિ [ ] ॥3.55॥
[ઇતિ પતઞ્જલિ-વિરચિતે યોગ-સૂત્રે તૃતીયો વિભૂતિ-પાદઃ]

ચતુર્થઃ કૈવલ્ય-પાદઃ ।
જન્મૌષધિ-મન્ત્ર-તપઃ-સમાધિજાઃ સિદ્ધયઃ ॥4.1॥
જાત્યન્તર-પરિણામઃ પ્રકૃત્યાપૂરાત્ ॥4.2॥
નિમિત્તમ્ અપ્રયોજકં પ્રકૃતીનાં. વરણ-ભેદસ્ તુ તતઃ ક્ષેત્રિકવત્ ॥4.3॥
નિર્માણ-ચિત્તાન્ય્ અસ્મિતા-માત્રાત્ ॥4.4॥
પ્રવૃત્તિ-ભેદે પ્રયોજકં ચિત્તમ્ એકમ્ અનેકેષામ્ ॥4.5॥
તત્ર ધ્યાનજમ્ અનાશયમ્ ॥4.6॥
કર્માશુક્લાકૃષ્ણં યોગિનસ્. ત્રિવિધમ્ ઇતરેષામ્ ॥4.7॥
તતસ્ તદ્-વિપાકાનુગુણાનામ્ એવાભિવ્યક્તિર્ વાસનાનામ્ ॥4.8॥
જાતિ-દેશ-કાલ-વ્યવહિતાનામ્ અપ્ય્ આનન્તર્યં, સ્મૃતિ-સંસ્કારયોરેક-રૂપત્વાત્ ॥4.9॥
તાસામ્ અનાદિત્વં ચાશિષો [ ] નિત્યત્વાત્ ॥4.10॥
હેતુ-ફલાશ્રયાલમ્બનૈઃ સંગૃહીતત્વાદ્ એષામ્ અભાવે તદભાવઃ ॥4.11॥
અતીતાનાગતં સ્વ-રૂપતો ઽ-સ્ત્ય્ અધ્વ-ભેદાદ્ ધર્માણામ્ ॥4.12॥
તે વ્યક્ત-સૂક્ષ્મા ગુણાત્માનઃ ॥4.13॥
પરિણામૈકત્વાદ્ વસ્તુ-તત્ત્વમ્ ॥4.14॥
વસ્તુ-સામ્યે ચિત્ત-ભેદાત્ તયોર્ વિભક્તઃ [ ] પન્થાઃ ॥4.15॥
ન ચૈક-ચિત્ત-તન્ત્રં વસ્તુ તદ્ અપ્રમાણકં તદા કિં સ્યાત્ ॥4.16॥
તદુપરાગાપેક્ષત્વાત્ [ ] ચિત્તસ્ય વસ્તુ જ્ઞાતાજ્ઞાતમ્ ॥4.17॥
સદા જ્ઞાતાશ્ ચિત્ત-વૃત્તયસ્, તત્-પ્રભોઃ પુરુષસ્યાપરિણામિત્વાત્ ॥4.18॥
ન તત્ સ્વાભાસં, દૃશ્યત્વાત્ ॥4.19॥
એક-સમયે ચોભયાનવધારણમ્ ॥4.20॥
ચિત્તાન્તર-દૃશ્યે બુદ્ધિ-બુદ્ધેર્ અતિપ્રસઙ્ગઃ સ્મૃતિ-સંકરશ્ ચ ॥4.21॥
ચિતેર્ અપ્રતિસંક્રમાયાસ્ તદાકારાપત્તૌ સ્વ-બુદ્ધિ-સંવેદનમ્ ॥4.22॥
દ્રષ્ટૃ-દૃશ્યોપરક્તં ચિત્તં સર્વાર્થમ્ ॥4.23॥
તદ્ અસંખ્યેય-વાસના-ચિત્રમ્ [ ] અપિ પરાર્થં, સંહત્ય-કારિત્વાત્ ॥4.24॥
વિશેષ-દર્શિન આત્મ-ભાવ-ભાવના-વિનિવૃત્તિઃ [ ] ॥4.25॥
તદા વિવેક-નિમ્નં કૈવલ્ય-પ્રાગ્-ભારં ચિત્તમ્ ॥4.26॥
તચ્-છિદ્રેષુ પ્રત્યયાન્તરાણિ સંસ્કારેભ્યઃ ॥4.27॥
હાનમ્ એષાં ક્લેશવદ્ ઉક્તમ્ ॥4.28॥
પ્રસંખ્યાને ઽ-પ્ય્ અકુસીદસ્ય સર્વથા-વિવેક-ખ્યાતેર્ ધર્મ-મેઘઃસમાધિઃ ॥4.29॥
તતઃ ક્લેશ-કર્મ-નિવૃત્તિઃ ॥4.30॥
તદા સર્વાવરણ-મલાપેતસ્ય જ્ઞાનસ્યાનન્ત્યાજ્ જ્ઞેયમ્ અલ્પમ્ ॥4.31॥
તતઃ કૃતાર્થાનાં પરિણામ-ક્રમ-પરિસમાપ્તિર્ [ ] ગુણાનામ્ ॥4.32॥
ક્ષણ-પ્રતિયોગી પરિણામાપરાન્ત-નિર્ગ્રાહ્યઃ ક્રમઃ ॥4.33॥
પુરુષાર્થ-શૂન્યાનાં ગુણાનાં પ્રતિપ્રસવઃ કૈવલ્યં,સ્વ-રૂપ-પ્રતિષ્ઠા વા ચિતિ-શક્તિર્[] ઇતિ [ ] ॥4.34॥
[ઇતિ પતઞ્જલિ-વિરચિતે યોગ-સૂત્રે ચતુર્થઃ કૈવલ્ય-પાદઃ ।]
[॥ ઇતિ પાતઞ્જલ-યોગ-સૂત્રાણિ ॥]
નોતેસ્:
1. ક્લિષ્ટાક્લિ# ઝજ્જર્.
2. સ તુ ઓમ્. ઇન્ વિવરણ. થેસે ત્wઓ wઓર્દ્સ્ ચોઉલ્દ્ ઓરિગિનલ્લ્ય્ હવે બેએન્ અ પર્ત્ ઓf થે ભાષ્ય.

3. #કાલાદરનૈ# ક્સ્સ્. #ત્કારસે# ક્સ્સ્.
4. [સ] અત્ થે બેગિન્નિન્ગ્ ઇન્ થે વિવરણ એદ્ન્. સ wઇથોઉત્ બ્રચ્કેત્સ્ અત્ થે બેગિન્નિન્ગ્ ઇન્ ક્સ્સ્. હોwએવેર્,નોતે: પાતનિકા ઽ-ઽસ એષઽ-ઽ ઇતિ. સૂત્રં ઽ-ઽપૂર્વેષામ્ અપિ ગુરુઃ, કાલેનાનવચ્છેદાત્ઽ-ઽ- વા.
5. #ર્ભાસાન્ વિવરણ.
6. #ભ્યાં સામાન્ય# ક્સ્સ્.
7. ઇતિ નોત્ ઉસેદ્ અત્ થે એન્દ્ અસ્ ઇત્ ઇસ્ ઉસેદ્ ઇન્ થે ચસે ઓf થે લસ્ત્ સૂત્રસ્ ઓf થે થિર્દ્ અન્દ્ fઓઉર્થ્ પાદસ્.
8. ચોલોફોન્સ્ અત્ થે એન્દ્ ઓf થે પાદસ્ વર્ય્ ચોન્સિદેરબ્લ્ય્ ઇન્ થે એદિતિઓન્સ્. મ્સ્સ્. મુસ્ત્ બે ચોન્સુલ્તેદ્ તો દેતેર્મિને થે ઓરિગિનલ્ fઓર્મ્સ્ ઓf સુછ્ ચોલોફોન્સ્. થેય્ હવે બેએન્ સુપ્પ્લિએદ્ હેરે બ્ય્ થે એદિતોર્.
9. #શાઃ પઞ્ચ ક્લે# વિદ્યાસાગર.
10. #નુજન્મા વિવરણ, wહિછ્ રેચોર્દ્સ્ અલ્સો થે રેઅદિન્ગ્ અચ્ચેપ્તેદ્ અબોવે.
11. #નુજન્મા વિવરણ, wહિછ્ રેચોર્દ્સ્ અલ્સો થે રેઅદિન્ગ્ અચ્ચેપ્તેદ્ અબોવે.
12. #ત્રા-લિઙ્ગા વિવરણ.
13. #ર્વાણઃ વિવરણ.
14. #-સત્યમસ્તે# વિદ્યાસાગર.
15. એતે અદ્દિતિઓનલ્ અત્ થે બેગિન્નિન્ગ્ ક્સ્સ્.
16. #કાગ્રતેન્દ્રિ# ક્સ્સ્. એકાગ્રતા, નોત્ ઐકાગ્ર્ય, ઇસ્ ઉસેદ્ ઇન્ 3.11-12, બુત્ ભાષ્ય, વિવરણ, અન્દ્ વા. હવે ઐકાગ્ર્ય હેરે.
17. #ત્તમસુ# ઇ.એ. અ ચોમ્પોઉન્દ્ ઇન્ વિદ્યાસાગર; ભાષ્ય દોએસ્ નોત્ ઇન્દિચતે હોw ઇત્ રેઅદ્ થે સૂત્ર.
18. #નન્ત્ય-સ# ક્સ્સ્.
19. સ તુ અદ્દિતિઓનલ્ અત્ થે બેગિન્નિન્ગ્ ઇન્ ક્સ્સ્; હોwએવેર્, વિવરણ અન્દ્ વા. ચ્લેઅર્લ્ય્ ઇન્દિચતે થત્ સ તુ ઇસ્ નોત્ અ પર્ત્ ઓf થે સૂત્ર fઓર્ થેમ્.
20. #ત્તસ્ય સ્વ# વિદ્યાસાગર; હોwએવેર્, ભાષ્ય, એત્ચ્. ચ્લેઅર્લ્ય્ fઅવોર્ થે ચોમ્પોઉન્દ્ રેઅદિન્ગ્.
21. તત્ર પુ# વિવરણ એદ્ન્. fઇર્સ્ત્ ત્wઓ wઓર્દ્સ્ ઓમ્. ક્સ્સ્.
22. ન તત્ ક્સ્સ્. ચ સા# વિવરણ.
23. #શેષાદ્ ભો# ક્સ્સ્.
24. #રાર્થાત્ વિવરણ. #રાર્થાન્યસ્વા# ક્સ્સ્. સ્વાર્થે સં# ચોઉલ્દ્ હવે બેએન્ થે વિવરણ ઔથોર્ઽ-સ્ રેઅદિન્ગ્.
25. #જયાત્ પ્રજ્વ# ક્સ્સ્.
26. #જવિત્વં વિદ્યાસાગર, ઝજ્જર્, ક્સ્સ્. ઇસ્ #જવત્વં ઇન્ વિવરણ અન્ અત્તેમ્પ્ત્ તો એલિમિનતે અ ગ્રમ્મતિચલ્લ્ય્ દિffઇચુલ્ત્ મત્વર્થીય ?
27. #પમ# વિવરણ.
28. ઇતિ ઓમ્. ઝજ્જર્, ક્સ્સ્. ઇતિ[ઃ] સૂત્ર-સમાપ્તૌ વા.
29. #દિત્વમ્ આશિ# ક્સ્સ્.
30. વિવિક્તઃ વિવરણ, ક્સ્સ્.
31. #પેક્ષિત્વાત્ વિદ્યાસાગર, ઝજ્જર્, ક્સ્સ્. ઇસ્ #પેક્ષત્વાત્ ઇન્ વિવરણ અન્ અત્તેમ્પ્ત્ તો એલિમિનતે અ ગ્રમ્મતિચલ્લ્ય્ દિffઇચુલ્ત્ મત્વર્થીય?
32. #નાભિશ્ ચિ# વિદ્યાસાગર, ઝજ્જર્, ક્સ્સ્. ભાષ્ય તોઓ ચોઉલ્દ્ હવે રેઅદ્ સો.
33. #ના-નિ# વિવરણ, ક્સ્સ્.
34. #ક્રમ-સ# વિદ્યાસાગર, ઝજ્જર્, ક્સ્સ્. રેઅદિન્ગ્ ઓf વા. ચન્નોત્ બે દેતેર્મિનેદ્.
35. #શક્તેર્ ક્સ્સ્.
36. સૌત્ર ઇતિ-શબ્દઃ શાસ્ત્ર-પરિસમાપ્તૌ વા.