વિનયવિનિશ્ચય, ઉપાલિપરિપૃચ્છા · ભાગ 11

વિનયવિનિશ્ચય ઉપાલિપરિપૃચ્છા
નમો બુદ્ધાય ॥ તેન ખલુ પુનઃ સમયેનાયુષ્માનુપલિઃ પ્રતિસંલયનાત વ્યુત્થાય યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્યૈકાન્તં ન્યસીદત્ । એકાન્ત નિષણ્નશ્ચાયુષ્માનુપાલિઃ ભગવન્તમેતદવોચત્ । ઇહ ભગવન્મમૈકાકિનો રહોગતસ્ય પ્રતિસંલીન ચિત્તસ્યાયમેવંરુપશ્ચેતસિ ચેતઃપરિવિતર્ક ઉદપાદિ । પ્રાતિમોક્ષસંવરો ભગવતા પ્રજ્ઞપ્તશ્ચાધિશીલશિક્ષા પરિશુદ્ધિઃ શ્રાવકયાનિકાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનામ્ ચ । બોધિસત્વાયાનિકાનાં તુ ભગવતા જીવિતપરિત્યાગે ઽપિ શિક્ષાપ્યત્ર પરિદેશિતા નિર્દિષ્ટા । તત્ કથં ભગવતઃ પરિનિર્વૃતસ્ય તિષ્ઠતો વા શ્રાવકયાનિકાનાં પ્રાતિમોક્ષસંવરો વક્તવ્યઃ । કથં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનામ્ । કથં મહાયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં પ્રાતિમોક્ષસંવરો વક્તવ્યઃ । અહં ભગવતા વિનયપરાણામગ્રો નિર્દ્દિષ્ટઃ । તસ્ય મે ભગવન્ વિજ્ઞાપયતૂપાયકૌશલ્યં સમ્પ્રકાશયતુ ભગવન્ યથા ભગવતઃ સકાશાત્ સમ્મુખં શ્રુત્વા સમ્મુખં પ્રતિગૃહ્ય વૈશારદ્યપ્રાપ્તઃ પર્ષત્સુ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેયમ્ । અયં મે ભગવન્નેકાકિનો રહોગતસ્ય પ્રતિસંલીનસ્યૈવંરુપશ્ચેતસિ ચેતઃ પરિવિતર્ક ઉદપાદિ યત્ત્વહં ભગવન્તમુસંક્રમ્ય વિનયવિનિશ્ચયં પરિપૃચ્છેયમિતિ । તત્ સાધુ ભગવન્ વ્યાકરોતુ તથાગતો વિનયવિનિશ્ચયં વિસ્તરેણ મહતી ભિક્ષુપર્ષત સન્નિપતિતા બોધિસત્ત્વપર્ષચ્ચ ।
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તમુપાલિમેતદવોચત્ । તસ્માત્તર્હિત્વમુપાલે અન્યેન પ્રયોગેણાન્યેનાધ્યાશયેન શ્રાવકયાનિકાનાં શિક્ષાપરિશુદ્ધિં વદ । અન્યેન પ્રયોગેણાન્યેનાધ્યાશયેન મહાયાનસમ્પ્રતિષ્ઠિતાનાં શિક્ષાપરિશુદ્ધિં વદ । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ । અન્યો હ્યુપાલે શ્રાવકયાનિકાનાં પ્રયોગો ઽન્યો ઽધ્યાશયઃ । અન્યો મહાયાનસંપ્રસ્થિતાનાં પ્રયોગો ઽન્યો ઽધ્યાશયઃ । તત્રોપાલેયા શ્રાવકયાનિકસ્ય પરિશુદ્ધશીલતા સા મહાયાનિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાપરિશુદ્ધશીલતા પરમદૌઃશીલ્યઞ્ચ । યા મહાયાનસમ્પ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પરિશુદ્ધશીલતા સા શ્રાવકયાનિકસ્યાપરિશુદ્ધશીલતા પરમદૌઃશીલ્યઞ્ચ । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ । ઇહોપાલે શ્રાવકયાનિકસ્તત્ક્ષણિકચિત્તે ઽપિ ભવોપપત્તિં ન પરિગૃણ્હાતિ । ઇયં શ્રાવકયાનિકસ્ય પરિશુદ્ધશીલતા સા મહાયાનિકસ્ય બોધિસત્વસ્યા પરિશુદ્ધશીલત પરમદૌઃ શીલ્યઞ્ચ । કતમોપાલે મહાયાનસમ્પ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પરિશુદ્ધશીલતા યા શ્રાવકયાનિકસ્યાપરિશુદ્ધશીલતા પરમદૌઃશિલ્યઞ્ચ । ઇહોપાલે મહાયાને સમ્પ્રસ્થિતો બોધિસત્ત્વો ઽપ્રમેયાસંખ્યેયાન્ કલ્પાન્ ભવોપપત્તિં પરિગૃણ્હાતિ અપરિખિન્નચિત્તો ઽપરિખિન્નમાનસઃ । ઇયં મહાયાનસમ્પ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પરિશુદ્ધશીલતા સા શ્રાવકયાનિકસ્યાપરિશુદ્ધશીલતા પરમદૌઃશીલ્યઞ્ચ ।
તસ્માત્તર્હિ ત્વમુપાલે સાનુરક્ષાં શિક્ષાં મહાયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં વદ । નિરનુરક્ષાં શિક્ષાં શ્રાવકયાનિકાનાં વદ । સપરિહારાં શિક્ષાં મહાયાનસમ્પ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં વદ । નિઃપરિહારાં શિક્ષાં શ્રાવકયાનિકાનાં વદ । દૂરાનુપ્રવિષ્ટાં શિક્ષાં મહાયાનસમ્પ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં વદ । સાવદાનાં શિક્ષાં શ્રાવકયાનિકાનાં વદ ।
કથં ચોપાલે સાનુરક્ષા શિક્ષા મહાયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં નિરનુરક્ષા શિક્ષા શ્રાવક યાનિકાનામ્ । ઇહોપાલે મહાયાન સંપ્રસ્થિતેન બોધિસત્ત્વેન પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં હિતમનુવર્તિતવ્યં ન પુનઃ શ્રાવકયાનિકેન । અનેનોપાલે પર્ય્યાયેણ સાનુરક્ષા શિક્ષા મહાયાનિકાનામ્ બોધિસત્ત્વાનાં નિરનુરક્ષા શિક્ષા શ્રાવકયાનિકાનામ્ ।
કથં ચોપાલે સપરિહારા શિક્ષા મહાયાનસમ્પ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં નિઃ પરિહારાશિક્ષા શ્રાવકયાનિકાનામ્ । ઇહોપાલે મહાનસંપ્રસ્થિતોબોધિસત્ત્વો ઽપિ સચેત પૂર્વ્વાણ્હસમયે આપત્તિમાપદ્યેત મધ્યાન્હકાલે સર્વ્વજ્ઞતાચિત્તેનાવિરહિતો વિહરેદપર્ય્યન્તઃ । એવં મહાયાનસમ્પ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય શીલસ્કન્ધ । સચેન્મધ્યાન્હસમયે આપત્તિમાપદ્યતે સાયાન્હકાલે સર્વ્વજ્ઞતાચિત્તેનાવિરહિતો વિહરેદપર્ય્યન્તઃ । એવં મહાયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય શીલસ્કન્ધઃ । સચેત્ સાયાન્હસમએય્ આપત્તિમાપદ્યેત રાત્ર્યાઃ પુરિમયામે સર્વ્વજ્ઞતાચિત્તેનાવિરહિતો વિહરેદપર્ય્યન્તઃ । એવં મહાયાનસંપ્રતિસ્થતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યશીલસ્કન્ધઃ । સચેત્ રાત્ર્યાઃ પુરિમયામે આપત્તિમાપદ્યેત રાત્ર્યાશ્ચ મધ્યમયામે સર્વ્વજ્ઞતાચિત્તેનાવિરહિતો વિહરેદપર્ય્યન્તઃ । એવં મહાયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય શીલસ્કન્ધઃ । સચેત્ રાત્ર્યા મધ્યમયામે આપત્તિમાપદ્યેત રાત્ર્યાશ્ચ પશ્ચિમયામે સર્વ્વજ્ઞતાચિત્તેનાવિરહિતો વિહરેદપર્ય્યન્તઃ । એવં મહાયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય શીલસ્કન્ધો વેદિતવ્યઃ । એવં હ્યુપાલે સપરિહારા શિક્ષા મહાયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં । તત્ર બોધિસત્ત્વેન નાત્ર કૌકૃત્યપર્ય્યુત્થાનમુત્પાદ્યં નાતિવિપ્રતિસારિણા ભવિતવ્યં । તત્રોપાલે સચેચ્છ્રાવકયાનિકઃ પુનઃ પુનરાપત્તિમાપદ્યેત નષ્ટઃ શ્રાવકયાનિકસ્ય શીલસ્કન્ધો વેદિતવ્યઃ । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ । આદીપ્ત શિરશ્ચૈલોપમેન હિ શ્રાવકયાનિકેન ભવિતવ્યં સર્વક્લેશપ્રહાણાય । એવં નિઃપરિહારા શિક્ષા શ્રાવકયાનિકસ્ય હ્યુપાલે પરિનિર્વ્વાણકામસ્ય ।
કથમ્ ચોપાલે દૂરાનુપ્રવિષ્ટા શિક્ષા મહાયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વ્નાં સાવદાના શિક્ષા શ્રાવકયાનિકાનાં । ઇહોપાલે મહાયાનસંપ્રસ્થિતો બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમાન્ કલ્પાન્ પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ ક્રીડિત્વા રમિત્વા પરિચારયિત્વા બોધિચિત્તં નોત્સૃજતિ । અયમુપાલે મહાયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય શિક્ષા વેદિતવ્યા । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ । ભવિષ્યત્યુપાલે સ કાલઃ સ સમયો યન્મહાયાનસંપ્રસ્થિતો બોધિસત્ત્વસ્તેનૈવ બોધિચિત્તેન સુપરિગૃહીતેન સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ સર્વ્વક્લેશૈર્ન્ન સંહરિષ્યતે । અપિ ચ મહાયાનસંપ્રસ્થિતેન બોધિસત્ત્વેન નૈકસ્મિન્નેવ ભવે સર્વ્વક્લેશાઃ ક્ષપયિતવ્યાઃ । અનુપૂર્વ્વેણ બોધિસત્ત્વ્નાં ક્લેશાઃ ક્ષયં ગચ્છન્તિઃ । પરિપક્વકુશલમૂલેન ચ શ્રાવકયાનિકેનાદીપ્તશિ શચૈલોપમેન હિ તત્ક્ષણિકોકપિ ભવોપપત્તિર્ન્નોત્પાદિતવ્યા । એવમુપાલે દૂરાનુપ્રવિષ્ટા શિક્ષા મહાયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં સાવદાનાં શિક્ષા શ્રાવકયાનિકાનામ્ ॥

તસ્માત્તર્હિ ત્વમુપાલે સાનુરક્ષાં સપરિહારાં દૂરાનુપ્રવિષ્ટાં શિક્ષાં મહાયાનસમ્પ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં વદ । નિરનુરક્ષાં નિઃપરિહારામ્ સાવદાનાં શિક્ષાં શ્રાવકયાનિકાનાં વદ । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ । મહાસંભારા હ્યુપાલે ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ન સુકરા એકાન્તનિવિષ્ટેન મહાયાનસંપ્રસ્થિતેન બોધિસત્ત્વેના પ્રમેયાસંખ્યેયાન્ કલ્પાન્ સંધારયિતું સંસરિતુમ । ઇદં ચોપાલે ઽર્થવશં સમ્પશ્યન્ તથાગતઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધો મહાયાનાસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વ્નાં નૈકાન્તનિર્વ્વેદકથાં કથયતિ નૈકાન્તવિરાગકથાં કથયતિ નૈકાન્તવિરાગકથાં કથયતિ નૈકાન્તસંવેગકથાંકથંયતિ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ પ્રીતિકથાં પ્રામોદ્યકથામ્ પ્રતિત્યસમુત્પાદસમ્પ્રયુક્તકથાં કથયતિ । ગમ્ભીરામસંક્લિષ્ટાં સૂક્ષ્માં નિઃકૌકૃત્યકથાં કથયતિ । નિઃપર્ય્યુત્થાનકથાં કથયતિ । અસઙ્ગામનાવરણાં શૂન્યતાકથાં કથયતિ । ત ઇમાં કથાં શ્રુત્વા ઽભિરતાઃ સંપ્રાપ્તા ન પરિખિદ્યન્તે બોધિસમ્ભારઞ્ચ પરિપૂરયન્તિ ।
અથ હ્યાયુષ્માનુપાલિઃ ભગવન્તમેતદવોચત્ । યા ઇમા ભગવન્નાપત્તયઃ કાશ્ચિદ્રાગસંયુક્તાઃ કાશ્ચિત્ દ્વેષાસંયુક્તાઃ કાશ્ચિન્મોહસંયુક્તાઃ । તત્ર કતમા ભગવન્ મહાયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ગુરુતરા આપત્તયઃ । કિં રાગસંપ્રયુક્તા ઉતાહો દ્વેષસંપ્રયુક્તાઃ ઉતાહો મોહસંપ્રયુક્તાઃ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તમુપાલિમેતદવોચત્ । સચેદુપાલે મહાયાનસંપ્રસ્થિતો બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમા રાગસંપ્રયુક્તા આપત્તીરાપદ્યેત યાઞ્ચૈકાં દ્વેષસંપ્રયુક્તામાપત્તિમાપદ્યેત બોધિસત્ત્વયાનં પ્રમાણીકૃત્યેય તાભ્યો ગુરુતરા આપત્તિર્યેયમ્ દ્વેષપ્રયુક્તા । તત્ કસ્માદ્ધેતોર્દ્વેષ ઉપાલે સત્ત્વપરિત્યાગાય સંવર્ત્તતે રાગઃ સત્ત્વસંગ્રહાય સંવર્ત્તતે ઇતિ । તત્રોપાલે યઃ ક્લેશઃ સત્ત્વસંગ્રહાય સંવર્ત્તતે તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય ન છલં ન ભયમ્ । યઃ ક્લેશઃ સત્ત્વપરિત્યાગાય સંવર્ત્તતે તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય છલઞ્ચ ભયઞ્ચ । અપિ તૂપાલે ઉક્તમ્ પૂર્વ્વમેવ રાગો બન્ધવિરાગો ઽલ્પસાવદ્યો દ્વેષહ્ ક્ષિપ્રવિરાગો મહાસાવદ્યઃ । તત્રોપાલે યો બન્ધવિરાગોકલ્પસાવદ્યઃ સંક્લેશઃ............... બોધિસત્ત્વસ્ય । યઃ ક્ષિપ્રવિરાગો મહાસાવદ્યઃ ક્લેશઃ સ બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વપ્નાન્તરગતસ્યાપિ નૈવ યુક્તઃ । તસ્માત્તર્હિ ત્વમુપાલે બોધિસત્ત્વાનં યાઃ કાશ્ચિદ્ રાગસંપ્રયુક્તા આપત્તયઃ સર્વ્વાસ્તા અનાપત્તય ઇતિ ધારય । તત્રોપાલે યે ઽનુપાયકુશલા બોધિસત્ત્વાસ્તે રાગસંપ્રયુક્તાભ્ય આપતિભ્યો વિભ્યતિ ન દ્વેષસમ્પ્રયુક્તાભ્યઃ । યે પુનરુપાયકુશલા બોધિસત્ત્વાસ્તે દ્વેષસંપ્રયુક્તાભ્ય આપત્તિભ્યો વિભ્યતિ ન રાગસમ્પ્રયુક્તાભ્યઃ । અથ ખલુ તે તસ્યામેવ પર્ષદિ મઞ્જુશ્રીકુમરભૂતઃ સન્નિપતિતો ઽભૂત્ । સ નિષણ્ણઃ ભગવન્તમેતદવોચત્ । અત્યન્તવિનીતાનાં ભગવન્ સર્વ્વધર્માણાંબોધાય વિનયઃ । એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ । સચેન્મઞ્જુશ્રીર્બ્બાલ પૃથગ્જના । આત્યન્તવિનીતાન્ સર્વ્વધર્માન્ જાનીયુસ્તદપિ ન ભૂયસ્તથાગતો વિનયઃ પ્રજ્ઞાપ્યેત । સત્ત્વા ન પ્રીણન્તિ તસ્માત્ તથાગતો ઽત્યન્તવિનીતાનાં સર્વ્વધર્મ્માનાં બોધાય વિનયં પ્રજ્ઞાપયત્યનુપૂર્વેણેતિ યોનિશમુપાદાય ॥ 0 ॥
ઇતિ બોધિસત્ત્વપ્રાતિમોક્ષાઃ ॥ 0 ॥