વિમલકીર્તિનિર્દેશસૂત્ર · ભાગ 113

આર્યવિમલકીર્તિનિર્દેશો નામ મહાયાનસૂત્રમ્
1. બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિનિદાનમ્ નમઃ સર્વાતીતપ્રત્યુત્પન્નાનાગતેભ્યો બુદ્ધબોધિ- સત્ત્વાર્યશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યઃ ।
એવં મયા શ્રુતમ્- એઅકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ વૈશાલ્યાં વિહરતિ સ્મ આમ્રપાલીવને મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમ્ અષ્ટાભિર્ભિક્ષુસહસ્રૈઃ, સર્વૈરર્હદ્ભિઃ ક્ષીણાસ્રવૈર્નિઃક્લેશૈર્વશીભૂતૈઃ સુવિમુક્તચિત્તૈઃ સુવિમુક્તપ્રજ્ઞૈરાજાનેયૈર્મહાનાગૈઃ કૃતકૃત્યૈઃ કૃતકરણીયૈરપહૃતભારૈરનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થૈઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનૈઃ સભ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તૈઃ સર્વચેતોવશિતાપરમપારમિતાપ્રાપ્તૈઃ ।
દ્વાત્રિંશદા ચ બોધિસત્ત્વસહસ્ત્રૈઃ સાર્ધમ્- અભિજ્ઞાનાભિજ્ઞાતૈર્બોધિસત્ત્વૈર્મહાભિજ્ઞાપરિકર્મનિર્યાતૈર્બુદ્ધાધિષ્ઠાનાધિષ્ઠિતૈર્ધર્મનગરપાલૈઃ સદ્ધર્મપરિગ્રાહકૈર્મહાસિંહનાદિભિર્દશદિક્ષુ સુગર્જિતનાદૈરનધ્યેષિતં સર્વસત્ત્વાનામ્ કલ્યાણમિત્રભૂતૈસ્ત્રિરત્નગોત્રાનાચ્છેદ્યકારિભિર્નિબૃતમારપ્રત્યર્થિકૈઃ સર્વપરપ્રવાદ્યનભિભૂતૈઃ સ્મૃતિબુદ્ધ્યવબોધસમાધિધારણીપ્રતિભાનસમ્પન્નૈઃ સર્વાવરણપર્યુત્થાનવિગતૈરનાવરણવિમોક્ષ ઉપસ્થિતૈરનાચ્છેદ્યપ્રતિભાનૈર્દાનદમનિયમસંયમશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞોપાયકૌશલ્યપ્રણિધાનબલજ્ઞાનપારમિતાનિર્યાતૈરનુપલબ્ધિધર્મક્ષાન્તિસમન્વાગતૈરવૈવર્તિકધર્મચક્રપ્રવર્તયદ્ભિરલક્ષણમુદ્રામુદ્રિતૈઃ સર્વસત્ત્વેન્દ્રિયજ્ઞાનકુશલૈઃ સર્વપર્ષદનભિભૂતસ્ય બૈશારદ્યેન બિક્રામિભિર્મહાપુણ્યજ્ઞાનસંભારસંચિતવદ્ભિઃ સર્વલક્ષણાનુવ્યંજનાલંકૃતકાયૈર્વરિષ્ઠરૂપધારિભિશ્ચાલંકારાપગતૈઃ સુમેરૂન્નતશિખર ઇવ યશઃકીર્ત્યભ્યુદ્ગતૈર્વજ્રદૃઢાધ્યાશયેન બુદ્ધધર્મસંઘે ઽભેદ્યશ્રદ્ધાપ્રતિલબ્ધૈર્ધર્મરત્નરશ્મ્યામૃતવૃષ્ટિં સુપ્રવર્ષયદ્ભિઃ સર્વસત્ત્વાનાં શબ્દવાગંગસ્વરશબ્દવિશુદ્ધ્યુપેતસ્વરૈર્ગમ્ભીરધર્મપ્રતીત્યસમુત્પાદે પ્રતિપદ્યાન્તાનન્તદૃષ્ટિવાસનાનાં સંધિસમન્તચ્છેદૈર્નિર્ભયસિંહસદૃશૈર્ઘોષાભિનિર્નાદિભિર્મહાધર્મમેઘસ્વરનાદિભિઃ સમવિસમધર્મસમતિક્રાન્તૈર્ધર્મરત્નસ્ય પ્રજ્ઞાપુણ્યસંભારસમુદાગમસ્ય મહાસાર્થવાહૈઃ; ઉત્થાપનસ્ય ચ શાન્તસૂક્ષ્મશ્લક્ષ્ણસ્ય ચ દુર્દૃશસ્ય દુરવગાહ્યસ્ય ધર્મસ્ય નયે વિચક્ષણૈઃ; સર્વસત્ત્વાગમનિર્ગમસત્ત્વાશયગત્યનુપ્રવેશ જ્ઞાનવિષયસમર્પિતૈઃ; અસમસમબુદ્ધજ્ઞાને ઽભિષેકેણાભિષિક્તૈર્દશબલ વૈશારદ્ય આવેણિકબુદ્ધધર્મે(ષ્વ-) અધ્યાશયેન પ્રતિપન્નૈઃ; સર્વાપાયભૈરવદુર્ગતિ બિનિપાતભયસ્ય પરિખાયા ઉત્તીર્ય, સંચિન્ત્ય સમ્ભવસ્ય ગત્યુત્પત્તિદેશિકૈર્મહાવૈદ્યરાજૈઃ
સર્વસત્ત્વવિનયસ્ય વિધિવિદ્વદ્ભિઃ સર્વસત્ત્વાનાં સર્વક્લેશરોગાવબોધૈઃ; યથાયોગં ધર્મભૈષજ્યયુક્તિસુપ્રયુક્તવદ્ભિર્ગુણાનન્ત્ આકરસમર્પિતૈરનન્તબુદ્ધક્ષેત્રાણિ ગુણવ્યૂહેન સ્વાલંકૃતવદ્ભિરમોઘદર્શનશ્રવણૈરબન્ધ્યપાદોત્સર્ગૈઃ; કોટિનયુતશતસહસ્રાપ્રમેયકલ્પે(ષ્વ-)પિ ગુણાન્ પરિવર્ણયેત્, ગુણૌઘો ઽનન્તો ઽધિગતઃ । તદ્યથા-
સમદર્શિનામ બોધિસત્ત્વેન ચ સમાસમદર્શિના ચ સમાધિવિકુર્વિતરાજેન ચ ધર્મેશ્વરેણ ચ ધર્મકેતુના ચ પ્રભાકેતુના ચ પ્રભાવ્યૂહેન ચ રત્નવ્યૂહેન ચ મહાવ્યૂહેન ચ પ્રતિભાનકૂટેન ચ રત્નકૂટેન ચ રત્નપાણિના ચ રત્નમુદ્રાહસ્તેન ચ નિત્યપ્રલમ્બહસ્તેન ચ નિત્યોત્ક્ષિપ્તહસ્તેન ચ નિત્યતપસા ચ નિત્યનન્દહાસેન્દ્રિયેણ ચ પ્રામોદ્યરાજેન ચ દેવરાજેન ચ પ્રણિધાનવ્યસનાનુપ્રાપ્તેન પ્રતિસંવિત્પ્રસાધનપ્રાપ્તેન ચ ગગનગંજેન ચ રત્નપ્રદીપધરેણ ચ રત્નવીરેણ ચ રત્નનન્દિના ચ રત્નશ્રિયા ચેન્દ્રજાલેન ચ જાલિનીપ્રભેણ ચાનુપલબ્ધિધ્યાનેન ચ પ્રજ્ઞાકૂટેન ચ રત્નમુક્તેન ચ મારહન્ત્રા ચ વિદ્યુદ્દેવેન ચ બિકુર્વણરાજેન ચ નિમિત્તકૂટસમતિક્રાન્તેન ચ સિંહગર્જિતાભ્યવઘોષણસ્વરેણ ચ ગિર્યગ્રસમુદ્ઘાતરાજેન ચ ગન્ધહસ્તિના ચ ગન્ધકુંજરનાગેન ચ નિત્યોદ્યુક્તેન ચાનિક્ષિપ્તધુરેણ ચ પ્રમતિના ચ સુન્દરજાતેન ચ પદ્મશ્રીગર્ભેણ પદ્મવ્યૂહેન ચાવલોકિતેશ્વરેણ ચ મહાસ્થામપ્રાપ્તેન ચ બ્રહ્મમજાલકેન ચ રત્નશ્વેતાસનેન ચ મારજિતા ચ સમક્ષેત્રાલઙ્કારેણ ચ મણિરત્નચ્છત્રેણ ચ મણિચૂડેન ચ મૈત્રેયેણ ચ મઞ્જુશ્રીકુમારભૂતેન ચ તૈરિત્યાદિભિર્દ્વાત્રિંશદા બોધિસત્ત્વસહસ્રૈઃ (સાર્ધમ્)
ચતુષ્ક મહાદ્વિપાશોક-(નામ)-નામલોકધાતોર્બ્રહ્મશિખ્યાદયો દશસહસ્રમ્ બ્રહ્મણાં ભગવતો દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય ધર્મશ્રવણાય ચાગતાઃ । તે ઽપિ તસ્યાં પર્ષદ્યેવ સંનિપતિતાઃ । નાનાચતુષ્કમહાદ્વીપ્(એભ્યો) ઽપિ દ્વાદશસહસ્રં શક્રાણામ્ આગતમ્ । તે ઽપિ તસ્યાં પર્ષદ્યેવ સંનિપતિતાઅઃ । એવમ્ અન્યચ્ચ મહેશાખ્યમહેશાખ્યા બ્રહ્મા કૌશિકશ્ચ લોકપાલદેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરૂડકિન્નરમહોરગા અપિ તસ્યાં પર્ષદ્યેવ સંનિપતિતા અભૂવન્ । એવમેવ ચતુષ્પરિષદ્ ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકા અપિ તત્ર સંનિપતિતા આસુઃ ।
અથ ભગવાંશ્રીગર્ભે સિંહાસને નિષણ્ણો ઽનેકશતસહસ્રપર્ષદા પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો ધર્મ દેશયતિ સ્મ । સુમેરૂરિવ પર્વતરાજઃ સમુદ્રાભ્યુદ્ગતઃ સર્વાઃ પર્ષદો ઽભિભૂય ભાસતે તપતિ વિરોચતે સ્મ શ્રીગર્ભે સિહાસને નિષણ્ણઃ ।
તતો લિચ્છવિકુમારો રત્નાકરો બોધિસત્વો લિચ્છવિકુમારાણામ્ પઞ્ચશતમાત્રઞ્ચ સપ્તરત્નચ્છત્રં સમાદાય, વૈશાલ્યા મહાનગર્યા નિશ્વર્ય, યેનામ્રપાલીવનંચ યેન ભવવાંસ્તેનોપસંક્રાન્તાઅઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદયોઅઃ શિરસા વન્દિત્વા, ભગવતિ સપ્તકૃત્વઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તે રત્નચ્છત્રં યથા ધારિણો ભગવન્તમ્ અભિત્રાયન્તે સ્મ । અભિપાલયિત્વૈકાન્તે સ્થુઅઃ ।

તાનિ નિર્યાતિતાનિ રત્નચ્છત્રાણિ સમનન્તરં સદ્યો બુદ્ધાનુભાવેનૈકીભૂત્વા, તેન રત્નચ્છત્રેણાયં સર્વત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુઅઃ સંછાદિતઃ પ્રતિભાતિ સ્મ । સ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુપરિણાહશ્વ તસ્યૈવ મહારત્નચ્છત્રસ્ય મધ્યે પ્રભાસિતો(ઽભૂત્) (યે) ઽસ્મિન્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૌ કેચન(પર્વતાઃ)- સ્યુઅઃ સુમેરુઃ પર્વતરાજશ્વ હિમવન્તપર્વતશ્ચ મુચિલિન્દપર્વતશ્વ મહામુચિલિન્દ પર્વતશ્ચ ગન્ધમાદનશ્ચ રત્નપર્વતચ્ચ કાલપર્વતશ્ચ ચક્રવાડશ્ચ મહાચક્રવાડશ્ચ- સર્વે તે ઽપિ તસ્યૈવ મહારત્નચ્છત્રસ્ય મધ્યે પ્રભાસિતા(અભૂવન્) । યદસ્મિન્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૌ કિંચિજ્ (જલ) સ્યાત્ મહાસમુદ્રસરસ્તડાગપુષ્કરણીનદીકુનદીપલ્વલનિમ્નં- સર્વમ્ તદપિ તસ્યૈવ મહારત્નચ્છત્રસ્ય મધ્યે પ્રભાસિતમ્ (અભૂત્) । અસ્મિન્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતાવાદિત્યચન્દ્રવિમાનાશ્વ તારકારૂપાણિ દેવભવનાનિ ચ નાગપુરાણિ ચ યક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિંનરમહોરગાવાસાશ્વ ચતુર્મહારાજપ્રાસાદાશ્વ ગ્રામનગરનિગમરાષ્ટ્રરાજધાન્યો યાવતકાઃ સ્યુઃ; સર્વાસ્તા અપિ તસ્યૈવૈકાકિનો મહારત્નચ્છત્રસ્યાભાસં ગચ્છન્તિ સ્મ । દશદિગ્લોકે ભગવતામ્ બુદ્ધાનાં યા ધર્મદેશનોત્પન્ના, સાપિ તસ્માદેકાકિનો મહારત્નછત્રાન્ નિર્ગતે સ્વરે નદતિ સ્મ ।
અથ ભગવતો ઽસ્મિન્ એવં રૂપે મહાપ્રાતિહાર્યે દૃષ્ટે, સા સર્વાવતી પર્ષદાશ્ચર્યપ્રાપ્તાભૂત્ । તુષ્ટોદગ્રાત્તમનાઃ પ્રમુદિતા પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા તથાગતમ્ અભિવન્દ્યાનિમિષાભ્યાં નેત્રાભ્યાં પશ્યત્યસ્થાત્ ।
તતો રત્નાકરો લિચ્છવિકુમારો ભગવત ઇદં એવં રૂપં મહાપ્રાતિહાર્ય દૃષ્ટ્વા, દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય, યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમ્ય, ભગવન્તમ્ આભિર્ગાથાભિરભ્યનન્દત્-
"વિશાલનેત્ર શુદ્ધરુચિરપદ્મદલવત્ । શુભાભિપ્રાય શમથપારગત પરમપ્રાપ્ત ॥ કુશલકર્માચિતવનપ્રમેયગુણસાગર । નમસ્તુભ્યં શ્રમણાય શાન્તિમાર્ગસંનિશ્રિતાય ॥ પુરુષવૃષભસ્ય યૂયન્નાયકસ્યર્દ્ધિવિધિમ્ પશ્યત । સુગતસ્ય સર્વાણ્યપિ ક્ષેત્રાણિ પ્રવરવ્યક્તાનિ દૃશ્યન્તે ॥ તવ ધર્મકથોદારામૃતગા । તાનિ સર્વાણ્યસ્મિન્ ગગનતલે દૃશ્યન્તે ॥ તવોત્તમધર્મરાજ્યમ્ ઇદમ્, ધર્મરાજ । જિનેન ચ જગદ્ભયો ધર્મધનમ્ પ્રદલિતમ્ ॥ ધર્મપ્રભેદનવિજ્ઞાય પરમાર્થસંદર્શકાય । ધર્મેશ્વરાય ધર્મરાજાય તુભ્યં શિરસા નમઃ ॥ ઽઅસ્તિનાસ્ત્ય પગતાઃ સર્વ ઇમે ધર્મા હેતૂન્ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ । એષ્વાત્મવેદકકારકા ન સન્તિ । કુશલપાપકર્મ કિંચિદવિપ્રણાશમ્ઽ ઇતિ વચનેનોપદર્શયસિ ॥ ત્વયા મુનીન્દ્ર, મારાતિબલબલં સંજિત્ય । પરમપ્રશાન્તબોધ્યમરણક્ષેમં પ્રાપ્તમ્ ॥ તત્તત્ર નિર્વેદનચિત્તમનો ઽપ્રચારૈઅઃ ।
સર્વતીર્થિકકુગણૈરજ્ઞાતમ્ ॥ અદ્ભુતં ધર્મરાજદેવમનુષ્યાણામભિમુખમ્ । ત્રિપરિવર્ત બહ્વાકારં પ્રશાન્તસ્વભાવવિશુદ્ધં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયસિ । તદનન્તરં ત્રિરત્નમ્ ઉપદિશ્યતે ॥ યે ધર્મરત્નેન સુવિનીતાઃ । તે ઽવિતર્કા નિત્યપ્રશાન્તાઃ ॥ ત્વં હિ જાતિજરામરણાન્તગો વૈદ્યો વરઃ । અપ્રમેયગુણસાગરાય શિરસા નમઃ ॥
સત્કારસુકૃતૈસ્સુમેરુરિવાપ્રકમ્પ્યઃ । શીલવત્સુ ચ દુઃશીલેષુ ચ સમમ્ મૈત્રી ॥ સમતાસંપ્રસ્થિતો મનશ્વાકાશવત્ । અસ્મૈ સત્ત્વરત્નાય કુર્યાત્ પૂજાન્ન કઃ?
મહામુને ઇમા હિ પર્ષદઃ સંનિપતિતાઃ । તવ મુખં સુપ્રસાદમનસા પ્રેક્ષન્તે ॥ સર્વૈરપિ જિનઃ સ્વાભિમુખે દૃષ્ટઃ । તદ્ધ્રુવમ્ જિનસ્યાવેણિકબુદ્ધલક્ષણમ્ ॥ ભગવત એકવાક્ પ્રવર્તિતા, પરં તુ (સા) । પર્ષદ્ભિર્નાનાવાક્ષુ વિજ્ઞાયતે ॥ વિજ્ઞાયતે સર્વજગતા સ્વકાર્થો યથા । તદ્ધ્રુવમ્ જિનસ્યાવેણિકબુદ્ધલક્ષણમ્ ॥ તેનૈકવાક્સ્વવઘોષણકાર્યેણ । કેચિત્ વાસનાપરિભાવિતાઃ કેચિત્ પ્રતિપન્નઃ ॥ (યા) વિમત્યાકાંક્ષાઃ, તા નાયકઃ પ્રતિપ્રસ્રભ્ભયતિ મ । તદ્ધ્રુવમ્ જિનસ્યાવેણિકબુદ્ધલક્ષણમ્ ॥ દશબલનાયકવિક્રામિણે તુભ્યં નમઃ । નમસ્તે ઽભયાય ભયવિપ્રમુક્તાય ॥ આવેણિકધર્માનવસ્યં સુપ્રતિપન્નાય । સર્વજગન્નેત્રે તુભ્યં નમઃ । નમઃ સર્વસંયોજનબન્ધનચ્છેદકાય ॥ પારગતાય સ્થલસ્થિતાય નમઃ । ખિન્નજગત્તારકાય તુભ્યં નમઃ । નમઃ સંસારપ્રબૃત્ત્યામ્ અપ્રતિષ્ઠિતાય ॥ સત્ત્વગતિસંપ્રસ્થિતઃ સર્વસહચરઃ । પરં તુ (તે) સર્વગતિવિમુક્તમનઃ ॥ પરિશુદ્ધપદ્મમુદકે જાતમુદકેન પર્યનુપલિપ્તમ્ । મુનિપદ્મેન શૂન્યતા ભાવિતા ધ્રુવમ્ ॥ સર્વાકારનિમિત્તાનિ સંપ્રવાન્તાનિ । ત્વં કસ્મિંશ્વિત્ પ્રણિધાનકારી નાસિ ॥ પરિશુદ્ધસ્ય બુદ્ધસ્ય મહાનુભાવો ઽચિન્ત્યઃ । આકાશસદૃશમ્ અપ્રતિષ્ઠિતં વન્દામ્યહમ્" ॥
અથ ભગવન્તં તાભિર્ગાથાભિરભિનન્દ્ય, રત્નાકરેણ લિચ્છવિકુમારેણ ભગવન્તમ્ એવમુક્તમ્- "ભગવન્, એભ્યો લિચ્છવિકુમારેભ્યઃ પંચશતમાત્રેભ્યઃ સર્વેભ્યો ઽનુત્તરસમ્યક્ સંબોધ્યાં સંપ્રતિપન્નેભ્યો ઽબોધિસત્ત્વાનાં પરિશુદ્ધં બુદ્ધક્ષેત્રં કિમ્ઽ- ઇતિ પરિશુદ્ધં બુદ્ધક્ષેત્રં પૃચ્છદ્ભ્યો ભગવતા તથાગતેનૈભ્યો બોધિસત્ત્વેભ્યઃ પરિશુદ્ધં બુદ્ધક્ષેત્રં સૂક્તમ્ દેશિતં સ્યાત્ ।
એવમુક્તે, ભગવાન્ રત્નાકરાય લિચ્છવિકુમારાય સાધુકારમ્ અદાત્- "સાધુ સાધુ કુમાર । સાધુ (યથા) ત્વં પરિશુદ્દં બુદ્ધક્ષેત્રમ્ આરભ્ય, તથાગતમ્ પૃચ્છસિ । તેન હિ કુમાર ત્વં શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ । બોધિસત્ત્વાનામ્ પરિશુદ્ધં બુદ્ધ ક્ષેત્રમ્ આરભ્ય ભાષિષ્યેહં તે" । -"સાધુ ભગવન્" । -ઇત્યુક્ત્વા લિચ્છવિકુમારો રત્નાકરશ્વ પંચમાત્રાણિ લિચ્છવિકુમારશતાનિ ભગવતે પ્રત્યશ્રૌષુઅઃ ।
ભગવાંસ્તાનેવમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ- "કુલપુત્ર (।), સત્ત્વક્ષેત્રઃ હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રમ્ । તત્કસ્ય હેતોઅઃ? યાવદ્બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનુપબૃંહયતિ તાવદ્બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય પરિગ્રાહકઃ । ઈદૃશસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય પરિગ્રાહકો યથા સત્ત્વા વિનીતા ભવન્તિ । બુદ્ધક્ષેત્રપ્રવેશં યથા સત્ત્વા બુદ્ધજ્ઞાનપ્રવેશં ગચ્છન્ત્યેવં રૂપં બુદ્ધક્ષેત્રમ્ પરિગૃહ્ણાતિ । એવં રુપં બુદ્ધક્ષેત્રમ્ પરિગૃહ્ણાતિ યથા બુદ્ધક્ષેત્રપ્રવેશમ્- આર્યજાતેન્દ્રિયોત્પાદં સત્ત્વા ગચ્છન્તિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? કુલપુત્રાઃ, બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધક્ષેત્રં હિ સત્ત્વાર્થક્રિયોત્પત્તિહેતોઅઃ । રત્નાકર, તદ્યથા- આકાશસમે કિચિત્ કર્તુકામસ્તથા કુર્યાત્ કિંચાપ્યાકાશે હિ કરણે ચાલંકારે ચ તથા ન યુજ્યતે । રત્નાકર સર્વધર્માન્ આકાશમાન્ જ્ઞાત્વા, બોધિસત્વો યથા સત્ત્વપરિપાચનાર્થાય બુદ્ધક્ષેત્રં કર્તુકામસ્તથા બુદ્ધક્ષેત્રં કુર્યાત્ કિંચાપિ બુદ્ધક્ષેત્રમ્ આકાશે હિ કરણે ન યુજ્યતે, અલંકારે ન યુજ્યતે ।

"રત્નાકર, અથ ચાશયક્ષેત્રં હિ બિધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે શાઠ્યમાયાપગતાઃ સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । કુલપુત્ર, અધ્યાશયક્ષેત્રં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સર્વકુશલમૂલસંભારોપચિતવન્તઃ સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । પ્રયોગક્ષેત્રં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સર્વકુશલધર્મોપસ્થિતાઃ સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । બોધિસત્ત્વસ્યોદારચિત્તોત્પાદો બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે મહાયાનાંપ્રસ્થિતાઃ સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । દાનક્ષેત્રં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિંસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સર્વસ્વપરિત્યાગિનસ્સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । શીલક્ષેત્રં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્ર સર્વાશયસહગતા દશકુશલકર્મપથપરિરક્ષન્તઃ સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । ક્ષાન્તિક્ષેત્રં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિંસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણલંકૃતાઃ ક્ષાન્તિદમપરમશમથપારમિતાઃ સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । વીર્યક્ષેત્રં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સર્વકુશલધર્મેષ્વારબ્ધવીર્યાઃ સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । ધ્યાનક્ષેત્રં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સ્મૃતિસંપ્રજન્યસમાહિતાઃ સત્ત્વા ઉપત્સ્યન્તે; પ્રજ્ઞાક્ષેત્રં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિંસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સમ્યક્ત્વનિયતસત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિંસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાવિહારિણસ્સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિંસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સર્વવિમુક્તિપરિગૃહીતાઃ સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । ઉપાયકૌશલ્યં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિંસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સર્વોપાયચર્યાવિચક્ષણાઃ સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે । સપ્તત્રિશદ્બોધિપક્ષ્યધર્મા હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રધાનર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યંગમાર્ગપ્રતિપત્તિજ્ઞાઃ સત્ત્વાઉપપત્સ્યન્તે । પરિણામના ચિત્તં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સર્વગુણાલંકારા આવિર્ભવન્તિ । અષ્ટાક્ષણપ્રશાન્ત્યુપદેશો હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં;
તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે સર્વાપાયા અત્યન્તસમુચ્છિન્નાઃ; અષ્ટાક્ષણા અપગતા ભવન્તિ । પ્રત્યાત્મશિક્ષાપદસ્થિતિશ્વ પરસ્યાપચ્યનાલાપો હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિંસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્ર આપત્તિશબ્દો ઽપિ તુ ન નદ્યતે । દશકુશલકર્મપથપરિશુદ્ધિર્હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં; તસ્મિંસ્તદ્બોધિપ્રાપ્તિબુદ્ધક્ષેત્રે ધ્રુવાયુર્મહાભોગબ્રહ્મચર્યસત્યાનુવર્તનવચનાલંકાર- મઞ્જુવાક્યાભેદ્યપર્ષન્નિર્ભિન્નિનિવેશનકૌશલ્યેર્ષ્યા- વિપ્રયોગાવ્યાપાદચિત્તસમ્યગ્દૃષ્ટિસમન્વાગતાઃ સત્ત્વા ઉપપત્સ્યન્તે ।
"એવં, હિ કુલપુત્ર, યાદૃશો બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિચિત્તોત્પાદસ્તાદૃશો ઽપ્યાશયઃ । યાદૃશ આશયસ્તાદૃશો ઽપિ પ્રયોગઃ । યાવત્ પ્રયોગસ્તાવચ્ચાધ્યાશયઃ । તાવદધ્યાશયસ્તાવચ્ચ નિધ્યપ્તિઅઃ । યાવન્નિધ્યપ્તિઅતાવચ્ચ પ્રતિપત્તિઅઃ । યાવત્ પ્રતિપત્તિસ્તાવચ્ચ પરિણામના । યાવત્ પરિણામના તાવચ્ચોપાયાઃ । યાવદુપાયાસ્ તાવચ્ચ પરિશુદ્ધક્ષેત્રમ્ । યથા પરિશુદ્ધક્ષેત્રમ્, પરિશુદ્ધસત્ત્વાસ્તથા । યથા પરિશુદ્ધસત્ત્વાસ્તથાપિ પરિશુદ્ધજ્ઞાનમ્ । પરિશુદ્ધજ્ઞાનં યથા, તથાપિ પરિશુદ્ધશાસનમ્ । યથા પરિશુદ્ધશાસનં, તથા ચ પરિશુદ્ધજ્ઞાનસાધનમ્ પરિશુદ્ધજ્ઞાનસાધનં યથા, તથા પુનઃ પરિશુદ્ધસ્વચિત્તમ્ ।
:તસ્માત્, કુલપુત્ર, બોધિસત્ત્વેન બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધનિશ્વિકીર્ષયા સ્વચિત્તપર્યવદાપનાય પ્રયત્તવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યથા બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તં પરિશુદ્ધમ્, તાદૃશે બુદ્ધક્ષેત્રમ્ પરિશુદ્ધમ્ ભવતિ" ।
તતો બુદ્ધાનુભાવેનાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદભૂત્- ઽયદિ યથા ચિત્તં પરિશુદ્ધમ્, તાદૃશે બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રમ્ પરિશુદ્ધં ભવેત્, ભગવતઃ શાક્યમુનેર્બોધિસત્ત્વચર્યા ચરતઃ, તસ્ય ચિત્તન્ન પરિશુદ્ધં કિમ્, યથા બુદ્ધક્ષેત્રમ્ એવં રુપમ્ પરિશુદ્ધન્ન દૃશ્યતેઽ?- તસ્યૈતદભૂત્ ।
અથ ભગવાનાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય ચેતસૈવ ચેતઃ પરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાયાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્- "શારિપુત્ર, તત્ કિં મન્યસે? સૂર્યશ્વ ચન્દ્રઃ કિન્ન પરિશુદ્ધૌ, યથા જાત્યન્ધૈર્ન દૃશ્યેતે?"- અબ્રવીત્- "નો હીદં, ભગવન્ । તૈર્જાત્યન્ધૈર્દુષ્કૃતમ્, ન તુ સૂર્યેણ ચ ચન્દ્રેણ હિ દુષ્કૃતમ્" । -અવોચત્- "તથા હિ, શારિપુત્ર, કેનચિત્ સત્ત્વેન તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રગુણાલઙ્કારવ્યૂહો ન દૃશ્યતે, સ સત્ત્વાજ્ઞાનેન હિ દોષઃ, ન તુ તથાગતેન તસ્મિન્ દોષઃ । તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં હિ પરિશુદ્ધમ્, કિં તુ ત્વયા તન્ન દૃશ્યતે" ।
તતો બ્રહ્મા શિખ્યાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેવમબ્રવીત્- "ભદન્ત શારિપુત્ર, તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રન્ન પરિશુદ્ધમ્ઽ ઇતિ મા બ્રવીઃ । ભદન્ત શારિપુત્ર, પરિશુદ્ધં ભગવતો બુદ્ધક્ષેત્રમ્; તદ્ યથા- પરનિર્મિતવશર્તિદેવાનામ્, ભદન્ત શારિપુત્ર, આવાસવ્યૂહો યથા, ભગવતઃ શાક્યમુનેર્બુદ્ધક્ષેત્રવ્યૂહો ઽપિ મયેદૃશો દૃશ્યતે"
તતઃ શારિપુત્રઃ સ્થવિરો બ્રહ્માણં શિખિનમેવમબ્રવીત્ । "બ્રહ્મન્, અહં ત્વિમાં મહાપૃથિવીમુત્કૂલનિકૂલકણ્ટકપ્રપાતશિખરશ્વભ્રગૂથોડિગલ્લ પ્રાકીર્ણામ્ પશ્યામિ" ।
બ્રહ્મા શિખ્યબ્રવીત- "તથા હીદૃશં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશુદ્ધન્ન દૃશ્યતે । ભદન્ત શારિપુત્ર, ઉત્કૂલે નિકૂલે ચિત્તે બુદ્ધજ્ઞાનાયાશયો નિયતમપરિશુદ્ધઃ । યેભ્યઃ કેભ્યશ્વિત્, ભદન્ત શારિપુત્ર, સત્ત્વેષુ સમચિત્તતા ચ બુદ્ધજ્ઞાનાયાશયઃ પરિશુદ્ધસ્તૈર્હીદં બુદ્ધક્ષેત્રમ્ પરિશુદ્ધં દૃશ્યતે" ।
અથ ભગવાનિમં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુમ્ પાદાઙ્ગુષ્ઠેનાહન્તિ સ્મ । સમનન્તરહતો ઽયં લોકધાતુરનેકરત્નકૂટમનેકરત્નશતસહસ્રસંભારો ઽનેકરત્નશતસહસ્રપ્રતિવ્યૂહો ભૂતસ્તદ્ યથા- રત્નવ્યૂહસ્ય તથાગતસ્યાનન્તગુણરત્નવ્યૂહો લોકધાતુરિવ, અયં ચ લોકધાતુસ્તાદૃશઃ । તતઃ સાપિ સર્વાવતી પરિષદાશ્વર્યપ્રાપ્તા રત્નપદ્મવ્યૂહાસન આત્માનમપિ ચ નિષણ્ણામ્ ચિન્તાં કરોતિ સ્મ ।

અથ ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમવોચત્- "નનુ ત્વં, શારિપુત્ર, ઇમં બુદ્ધક્ષેત્રગુણવ્યૂહં પશ્યસિ?" અબ્રવીત્- "ધ્રુવમ્ પશ્યામિ, ભગવન્ । સન્દૃશ્યન્ત ઇમે ઽદૃષ્ટાશ્રુતપૂર્વા વ્યૂહાઃ" । અભાષત- "શારિપુત્ર, ઇદં હિ બુદ્ધક્ષેત્રન્નિત્યમીદૃશમ્, કિ તુ હીનસત્ત્વપરિપાચનાર્થાય તથાગતો બુદ્ધક્ષેત્રેમેવં બહુદોષદુષ્ટં દેશયતિ । શારિપુત્ર, તદ્યથાપિ નામ દેવપુત્રા એકસ્મિન્ રત્નભાજને ભોજનં ભક્ષન્તિ, અપિ તુ યથા- પુણ્યસંનિચયભેદેન દિવ્યાહારામૃતપ્રત્યુપસ્થિતાઃ, એવમેવ, શારિપુત્ર, સત્ત્વા એકસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્ર ઉત્પન્ના યથા-પરિશુદ્ધિર્બુદ્ધાનાં બુદ્ધક્ષેત્રગુણવ્યૂહમ્ પશ્યન્તિ" ।
અસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રગુણાલઙ્કારવ્યૂહે દૃશ્યમાને, ચતુરશીત્યા પ્રાણિસહસ્રૈ- રનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તાન્યુત્પાદિતાન્યભૂવન્ । યે કેચન લિચ્છવિકુમારાણામ્ પઞ્ચશતં લિચ્છવિકુમારેણ સાર્ધમુપસંક્રાન્તાઃ તે ઽપ્યાનુલોમિકીમ્ ક્ષાન્તિમ્ પ્રાપ્નુવન્ ।
અથ ભગવાંસ્તા ઋદ્વિવિધીઅઃ પિંડયતિ સ્મ; તતશ્વ તદ્બુદ્ધક્ષેત્રં ભૂયઃ પૂર્વસ્વભાવમાપન્નં દૃશ્યતે સ્મ ।
તત્ર શ્રાવકયાનિદેવમનુષ્યાણામેતદભૂત્- ઽઅનિત્યા વત સંસ્કારાઃઽ । વિદિત્વેતિ દ્વાંત્રિશદે પ્રાણિસહસ્રેભ્યઃ સર્વધર્મેષુ વિરજો વિગતમલં વિશુદ્ધં ધર્મચક્ષુઃ; અષ્ટાભ્યો ભિક્ષુસહસ્રેભ્યો ઽનુપાદાયાશ્રવેભ્યશ્ચિત્તાનિ વિમુક્તાન્યભૂવન્ । ચતુશીત્યાપિ બુદ્ધક્ષેત્રોદારાધિમુક્તિકપ્રાણિસહસ્રૈઃ, સર્વધર્માન્ વિઠપન-પ્રત્યુસ્થાનલક્ષણાન્ વિદિત્વા, અનુત્તરસભ્યક્સમ્બોધિચિત્તાન્યુત્પાદિતાનિ ।
બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિનિદાનસ્ય્ અપરિવર્તઃ પ્રથમઃ ।
2. અચિન્ત્યોપાયકૌશલ્યમ્
અપિ ચ તેન કાલેન વૈશાલ્યામ્મહાનગર્યામ્ એકો વિમલકીર્તિર્નામ લિચ્છવિરાસીત્, પૂર્વજિનકૃતાધિકારો ઽવરોપિતકુશલમૂલો ઽનેકબુદ્ધપર્યુપાસિતઃ ક્ષાન્તિપ્રતિલબ્ધઃ પ્રતિભાનલબ્ધો મહાભિજ્ઞાવિક્રીડિતો ધારણીપ્રતિલબ્ધો વૈશારદ્યપ્રાપ્તો નિહતમારપ્રત્યર્થિકો ગમ્ભીરધર્મનેત્રી સુપ્રતિપન્નઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્યાત ઉપાયકૌશલ્યગતિંગતઃ પ્રતિભાનવત્ સત્ત્વાશયચર્યાવિજ્ઞઃ સત્ત્વેન્દ્રિયવરાવરજ્ઞાનનિર્યાતો યથાપ્રત્યર્હં ધર્મશાસ્તા । અસ્મિન્ મહાયાને પ્રયત્ય, જ્ઞાતઃ સુનિશ્વિતઃ કર્મકરો બુદ્ધસ્યેર્યાપથે વિહારી પરમબુદ્ધિસાગરાનુગતઃ સર્વબુદ્ધૈઃ સંસ્તુતઃ સ્તોભિતઃ પ્રશંસિતઃ સર્વશક્રબ્રહ્મલોકપાલનમસ્કૃતઃ સઃ ।
ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વપરિપાચનાર્થાય વૈશાલ્યામ્મહાનગર્યા વિહરન્, (સો) ઽનાથદરિદ્રસત્ત્વસંગ્રહાયાક્ષયભોગઃ । દુઃશીલસત્ત્વસંગ્રહાય પરિશુદ્ધશીલઃ । દ્વિષ્ટાતિદ્વિષ્ટવ્યાપાદિ દુઅઃશીલક્રોધનસત્ત્વસંગ્રહાય ક્ષાન્તિદમપ્રાપ્તઃ । અલસસત્ત્વસંગ્રહાયોત્તપ્તવીર્યઃ । વિક્ષિપ્તચિત્તસત્ત્વસંગ્રહાય ધ્યાનસ્મૃતિસમાધિવિહારી । દૌષ્પ્રજ્ઞસત્ત્વસંગ્રહાય પ્રજ્ઞાવિનિશ્ચયલાભી । યદ્યપ્યવદાતવસ્ત્રપરિવેષ્ટિતાઃ (સ) શ્રમણચરિત સમ્પન્નઃ । ગૃહાવાસે યદ્યપિ વિહરન્, કામરૂપારૂપધાત્વસંસૃષ્ટઃ । પુત્રદારાન્તઃપુરે ઽપિ નિત્યમ્ બ્રહ્મચારી । પરિવારપરિવૃતો યદ્યપિ દૃશ્યમાનઃ પ્રવિવેકચારી । ભૂષણાલંકૃતો દૃશ્યમાનઃ, કિં તુ લક્ષણોપેતઃ । યદ્યપ્યાહારપાનભોજનં દૃશ્યમાનો ભુઞ્જન્, સદા ધ્યાનસ્ય પ્રીતિભોજનં પરિભુઙ્ક્તે સ્મ । સર્વક્રીડાદ્યૂતકોણેષુ દૃશ્યમાનો ઽપિ, ક્રીડાદ્યૂતરક્તાન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ સ્મ નિત્યમમોઘચારી । સર્વપાષણ્ડિકાન્ યદ્યપિ ગવેષી, બુદ્ધે ઽભેદ્યાભિપ્રાયસમ્પન્નઃ । લૌકિકલોકોત્તરમન્ત્રશાસ્ત્રવિજ્ઞાનો ઽપિ સદા ધર્મસમ્મોદનન્દાધિમુક્તઃ । સંસર્ગસમન્તમધ્યે દૃશ્યમાનો ઽપિ, સર્વમધ્યે પ્રમુખઃ પૂજિતઃ ।
લોકસામગ્રીકરણાર્થાય જ્યેષ્ઠમધ્યકુમારાણાં સહાયીભાવં ગચ્છતિ સ્મ ધર્મભાણકઃ । સર્વવ્યવહારપ્રતિપન્નો યદ્યપિ, લાભભોગનિરાકાઙ્ક્ષઃ । સત્ત્વધર્ષણાર્થાય સર્વપથચત્વરશૃઙ્ગાટકેષુ દૃશ્યમાનો ઽપિ, સત્ત્વરક્ષણાર્થાય રાજકાર્યેષુ ચ પ્રયુક્તઃ । હીનયાનાધિમુક્તિવારણાથાર્ય મહાયાને ચ સત્ત્વપરિગ્રહાર્થાય સર્વધર્મશ્રવણિકસંવાચકેષુ દૃશ્યતે સ્મ । બાલપરિપાચનાર્થાય સર્વલિપિશાલાગામ્યપિ । કામાદીનવસમ્પ્રકાશનાર્થાય ગણિકાગારાણ્યપિ સર્વત્રાવક્રામી । સ્મૃતિસમ્પ્રતિષ્ઠાપનાર્થાય સર્વમદ્યવિક્રયગૃહાણિ ચાવક્રમતિ સ્મ ।
ધર્મશ્રેષ્ઠોપદેશકારણાચ્છ્રેષ્ઠ્યન્તરે ઽપિ શ્રેષ્ઠિસમ્મતીયઃ । સર્વગ્રાહકાદાનપરિચ્છેદકારણાદ્ગૃહપત્યન્તરે ચ ગૃહપતિસમ્મતીયઃ । ક્ષાન્તિસૌરત્યબલપ્રતિષ્ઠાપનકારણાત્ ક્ષત્રિયાન્તરે ક્ષત્રિયસમ્મતીયઃ । માનમદદર્પપ્રણાશનકારણાદ્ બ્રાહ્મણાન્તરે ઽપિ બ્રાહ્મણસમ્મતીયઃ । સર્વરાજકાર્યધર્માનુરૂપાજ્ઞાકારણાદમાત્યાન્તરે ચામાત્યસમ્મતીયઃ । રાજભોગૈશ્વર્યસઙ્ગવિવર્તનકારણાત્કુમારાન્તરે ચ કુમારસમ્મતીયઃ । કુમારીપરિપાચનકારણાદ્ અન્તઃપુરે ઽપિ કઞ્ચુકિસમ્મતીયઃ ।
પ્રાકૃતસ્ય પુણ્યં વિશેષેણાધ્યાલમ્બનતો જનકાયેન સાર્ધં સામગ્રીમાપન્નઃ । ઈશ્વરાધિપતય ઉપદેશકારણાચ્છક્રાન્તરે ચ શક્રસમ્મતીયઃ । જ્ઞાનવિશેષશાસનકારણાદ્બ્રહ્માન્તરે ઽપિ બ્રહ્મસમ્મતીયઃ । સર્વસત્ત્વપરિપાચનાલ્ (લોકપાલેષુ) લોકપાલસમ્મતીયઃ । તથા હિ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરપ્રમાણોપાયકૌશલ્યજ્ઞાનસમ્પન્નો વૈશાલ્યામ્મહાનગર્યાં વિહરતિ સ્મ ।

સ ઉપાયકૌશલ્યેનાત્માનં ગ્લાનનિભં દેશયિત્વા, તસ્ય રોગપ્રશ્નાર્થાય વૈશાલ્યા મહાનગર્યા રાજામાત્યધિપકુમારમણ્ડલબ્રાહ્મણગૃહપતિશ્રેષ્ઠિનૈગમજાનપદાઃ, નો હીદં- પ્રાણિનામ્ બહુસહસ્રં રોગપૃચ્છનાયાગતમ્ । તેભ્યસ્તત્ર સમાગતેભ્યો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરિમમેવ ચતુર્મહાભૂતકાયમ્ આરભ્ય, ધર્મં દેશયતિ સ્મ-
"મિત્રાઃ, અયં હિ કાય એવમનિત્ય એવમધ્રુવો ઽનાશ્વાસઃ । (સ હ્ય્-) એવં દુર્બલો ઽસારસ્તથા હિ લુપ્તઃ પરીત્તકાલો દુઃખો બહુરોગો વિપરિણામધર્મઃ । મિત્રાઃ, તથા હ્યસ્મિન્ કાયે બહુરોગભાજને હિ- તસ્મિન્ પણ્ડિતો ઽસંવાસિકઃ ।
"મિત્રાઃ, અયં કાયો ધારણન્- ન ક્ષમમાણઃ ફેનપિણ્ડોપમઃ । અયં હિ કાયો ઽચિરસ્થિતિકો બુદ્બુદોપમઃ । અયં કાયઃ ક્લેશતૃષ્ણોત્પન્નો મરીચ્યુપમઃ । અસારો ઽયં કાયઃ કદલીસ્તમ્ભોપમઃ । અસ્થિરસ્નાયુબન્ધો વતાયં યન્ત્રોપમઃ । અયં કાયો હિ વિપર્યાસોત્પન્નો માયોપમઃ । અભૂતદર્શનં હ્યયં કાયસ્સ્વપ્નોપમઃ । પ્રતિબિમ્બોપમો ઽયં કાયઃ પૂર્વકર્મપ્રતિબિમ્બો દૃશ્યમાનઃ । અયં કાયઃ પ્રત્યયાધીનઃ, પ્રતિશ્રુત્કોપમસ્તત્ । વિક્ષિપ્તચિત્તો (યથા) હ્યયં કાયઃ પતનલક્ષણો મેઘોપમઃ । અયં કાયઃ ક્ષણવિનાશનસહગતશ્ચાનવસ્થિતો વિદ્યુત્તુલ્યઃ । અસ્વામિકો ઽયં હિ કાયો નાનાપ્રત્યયોત્પન્નઃ ।
"નિર્વ્યાપારો હ્યં કાયઃ પૃથિવીસદૃશઃ । આપસદૃશો ઽયં કાયો ઽનાત્મકઃ । અયં કાયસ્તેજસ્સદૃશો નિર્જીવઃ । અયં કાયો વાયુસદૃશો નિષ્પુદ્ગલઃ । આકાશસદૃશો ઽયં કાયો નિઃસ્વભાવઃ ।
"અયં કાયો મહાભૂતસ્થાનો ઽભૂતઃ । આત્માત્મીયરહિતો ઽયં કાયઃ શૂન્યઃ । તૃણકાષ્ઠાભિત્તિલોષ્ટપ્રતિભાસોપમો ઽયં કાયો જડઃ । અયં હિ કાયો વાતયન્ત્રસમન્વાગમેન (યથ્-)ઓત્પન્નો વેદનારહિતઃ । અયં હિ પૂયમીઢસંચિતઃ કાયસ્તુચ્છઃ । નિત્યલેપપરિમર્દનભેદનવિધ્વંસનધર્મો ઽયં કાયો રિક્તઃ । અયં હિ કાયશ્ચતુરધિકચતુઃશતરોગોપદ્રુતઃ । સદા જરાભિભૂતો હ્યયં કાયો જરોદપાનસદૃશઃ । મરણાન્તો ઽયં કાયો ઽન્તાનિશ્રિતઃ । અયં હિ કાયઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપરિગૃહીતો વધકાશિવિષશૂન્યગ્રામોપમઃ । તસ્મિન્ યુષ્માભિરેવંકાયે નિર્વિદુદ્વેગયોરુત્પાદિતયોસ્તથાગતકાયાધિમુક્તિરુત્પાદયિતવ્યા ।
"મિત્રાઃ, તથાગતકાયો હિ ધર્મકાયો જ્ઞાનજઃ । તથાગતકાયઃ પુણ્યજો દાનજશ્શીલજસ્સમાધિજઃ પ્રજ્ઞાજો વિમુક્તિજો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનજો મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષોત્પન્નોદાનદમસંયમોત્પન્નો દશકુશલકર્મપથજઃ ક્ષાન્તિસૌરત્યજસ્થિરવીર્યકુશલમૂલજો ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજશ્શ્રુતપ્રજ્ઞોપાયજસ્સપ્તત્રિંશદ્બોધિપાક્ષિકધર્મજશ્શ્મથવિપશ્યનાજો દશબલજશ્ચતુર્વૈશારદ્યજો ઽષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મજસ્સર્વપારમિતોત્પન્નો ઽભિજ્ઞા-(ત્રિ-) વિદ્યોત્પન્નસ્સર્વાકુશલધર્મપ્રહાણસર્વકુશલધર્મસંગ્રહજઃ સત્યજસ્સમ્યક્ત્વજો ઽપ્રમાદજઃ ।
"મિત્રાઃ, તથાગતકાયો હ્યપ્રમાણકુશલકર્મજઃ । તસ્મિન્ યુષ્માભિરવંકાયે ઽધિમુક્તિરુત્પાદયિતવ્યા । સર્વસત્ત્વક્લેશરોગપ્રજહનાર્થાય આનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્" ।
એવમેવ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તથા હિ તસ્મૈ રોગપ્રશ્નગણાય, યથા બહુશતાનાં સત્ત્વસહસ્રાણામનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તમુત્પાદિતમ્, તથા હ્યેવં ધર્મં દેશયતિ સ્મ ।
અચિન્ત્યોપાયકૌશલ્યસ્ય પરિવર્તો નામ દ્વિતીયઃ ।
3. શ્રાવકબોધિસત્ત્વપ્રેષણોક્તમ્
તતો લિચ્છવેર્વિમલકીર્તેરેતદભૂત્- "મયિ ગ્લાને દુઅઃખિતે ચ મઞ્ચસ્યોપરિ સન્ને, તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સમ્બુદ્ધેન, માન્ન સમન્વાહૃત્યાનુકમ્પાન્નોપાદાય, રોગપૃચ્છનન્ન કિઞ્ચિદપ્યુત્સૃષ્ટમ્" ઇતિ ।
અથ ભગવાંલ્- લિચ્છવેર્વિમલકીર્તેરીદૃશં ચિત્તસઙ્કલ્પં બુદ્ધ્વા, આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમામન્ત્રયતે સ્મ- "શારિપુત્ર, લિચ્છવેર્વિમલકીર્તે રોગપૃચ્છનાય ગચ્છ" ॥
એવમુક્તે, ભગવન્તમાયુષ્માંશારિપુત્ર એતદવોચત્- "ભગવન્, લિચ્છવેર્વિમલકીર્તે રોગપૃચ્છનગમનન્નોત્સહે । તત્ કસ્ય હેતોઃ? ભગવન્, અભિજાનામિ-
"એકસ્મિન્ સમય એકસ્મિન્ વૃક્ષ મૂલે મામ્ પ્રતિસંલીનં લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરપિ, યેન તસ્ય વૃક્ષસ્ય મૂલં તેનોપસંક્રમ્યૈતદ્વદતિ સ્મ- ઽભદન્ત શારિપુત્ર, યથા ત્વં પ્રતિસંલીનસ્તાદૃશે પ્રતિસંલયને ન પ્રતિસંલયિતવ્યમ્ઽ ।
"ઽયથા ત્રૈધાતુકકાયશ્ચ ચિત્તંચ ન પ્રજ્ઞાયેતે, તથા હિ પ્રતિસંલય । યથા નિરોધાન્નોત્તિષ્ઠતિ સર્વત્રાપીર્યાપથમાવિર્ભવતિ, તથા હિ પ્રતિસંલય । યથા પ્રાપ્તિલક્ષણાનુત્સૃજનાતાયામ્ પૃથગ્જનલક્ષણમેવાપિ દૃશ્યતે, તથા હિ પ્રતિસંલય । યથા પુનસ્તવ ચિત્તમધ્યાત્મમનવસ્થિતમ્, બાહ્યરૂપે ઽપિ નાનુવિચરતિ, તથા પ્રતિસંલય । યથા સર્વદૃષ્ટિગતેષ્વચલો ઽપિ ચ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપાક્ષિકધર્માભાસં ગચ્છતિ, તથા હિ પ્રતિસંલય । યથા સંસારાવચરક્લેશાપ્રહાણે નિર્વાણસમવસરણમપિ ગચ્છતિ, તથા હિ પ્રતિસંલય । ભદન્ત શારિપુત્ર, ય એવમ્ પ્રતિસંલયને પ્રતિસંલીનાઃ, તાન્ ભગવાન્ પ્રતિસંલયન આમન્ત્રયતે સ્મઽ ।
"ઇત્યુક્તે, ભગવન્, તં ધર્મમેવ શ્રુત્વા, તસ્મૈ પ્રતિવાદવિસર્જનસ્યાસમર્થસ્તૂષ્ણીભૂતો ઽભૂવમ્ । એતસ્માત્ કારણાત્ તસ્ય સત્પુરુષસ્ય રોગપૃચ્છનગમનન્નોત્સહે" ।
અથ ભગવાનાયુષ્મન્તમ્ મહામૌદ્ગલ્યાયનમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ- "મૌદ્ગલ્યાયન, લિચ્છવેર્વિમલકીર્તે રોગપૃચ્છનાય ગચ્છ" । મૌદ્ગલ્યાયનો ઽપિ ત્વવોચત્- "ભગવન્, તસ્ય સત્પુરુષસ્ય રોગપૃચ્છનગમનન્નોત્સહે । તત્ કસ્ય હેતોઅઃ? ભગવન્, અભિજાનામિ-
"એકસ્મિન્ સમયે વૈશાલ્યા મહાનગર્યા એકસ્મિન્ વીથીદ્વારે ગૃહપતિભ્યો ધર્મમદેશયમ્ । તસ્મિન્ સમિપે લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરુપસંક્રમ્ય, મામેતદ્વદતિ સ્મ- ઽભદન્ત મૌદ્ગલ્યાયન, યથાવદાતવસ્ત્રેભ્યો ગૃહિભ્યો દેશયસિ, તથા હિ ધર્મો ઽવ્યપદેશ્યઃ । ભદન્ત મૌદ્ગલ્યાયન, સ ધર્મો યથાધર્મ દર્શયિતવ્યઃ ।
"ઽધર્મો હિ, ભદન્ત મૌદ્ગલ્યાયન, નિઃસત્ત્વઃ સત્ત્વરજો ઽપગતઃ । નિરાત્મકઃ (સ) રાગરજો ઽપગતો નિર્જીવ ઉપપત્તિચ્યુત્યપગતઃ યો ઽનાશ્રવઃ, પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નઃ (સઃ) । શાન્તોપશમલક્ષણસ્(સ)રાગરહિતઃ ઽનાલમ્બનગામી (સો)ઽ નક્ષરસ્સર્વવાચ્છિન્નો ઽનભિલાપ્યસ્સર્વતરંગરહિતઃ । સર્વાનુગત આકાશસમો વર્ણલિઙ્ગાકારવિગતઃ સર્વચરણાપગતો મમાભાવો મમકારાપગતસ્ (સઃ) । (સો) ઽવિજ્ઞપ્તિકશ્ચિત્તમનોવિજ્ઞાનવિગતઃ, પ્રતિપક્ષાભાવકારણાદતુલ્યઃ । હેતુપ્રતિકૂલઃ (સ) પ્રત્યયાવ્યવસ્થિતઃ ।
"ઽધર્મધાતુસમવસરણાત્- (સ) સર્વધર્માન્ હિ સમાદધાત્યનનુગમનનયેન તથતાનુગતઃ । (સો) ઽત્યન્તાકમ્પ્યઃ; અતઃ સ્થિતો ભૂતકોટ્યાં ષડ્વિષયેષ્વાશ્રયરહિતત્વેનાકમ્પ્યઃ, અપ્રતિષ્ઠિતેન યત્ર યત્ર ગમનાગમનવ્યપગતઃ, શૂન્યતાસમવસરણઃ । અનિમિત્તેન સુસ્ફુટિતઃ (સો) । અપ્રણિહિતલક્ષણ એવ, કલ્પના અપનયાપગતઃ । અપકારરહિતઃ (સો) ઽપ્રક્ષેપ ઉત્પાદવ્યયાપગતો ઽનાલયશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃ પદ્ધતિસમતિક્રાન્તો ઽનુન્નતો ઽનવનતો ઽવસ્થિતો ઽચલભૂતઃ ।

"ઽસર્વચર્યાવિગતે, ભદન્ત મહામૌદ્ગલ્યાયન, એવં ધર્મે દેશના કથમ્ ભવતિ? ભદન્ત મહામૌદ્ગલ્યાયન, સાપિ ધર્મદેશના નામારોપિતવચનમ્ । યચ્છ્રવણમ્, તદપ્યારોપિતશ્રવણમ્ । ભદન્ત મૌદ્ગલ્યાયન, યત્રારોપિતવચનન્નાસ્તિ, નાસ્તિ તત્ર ધર્મદેશના, શ્રવણં ચ જ્ઞાનં ચ ન સ્તઃ । તદ્યથાપિ નામ માયાપુરુષેણ માયાપુરુષેભ્યો ધર્મો દેશ્યેત ।
"ઽઅનેન ચિત્તસ્થાનેન ધર્મો દર્શયિતવ્યઃ- ત્વયા સત્ત્વેન્દ્રિયકૌશલ્યમ્ કરણીયમ્ । પ્રજ્ઞાચક્ષુષા સુદર્શિના ચ મહાકરુણાભિમુખીભૂતેન ચ મહાયાનવર્ણવાદિના ચ બુદ્ધકૃતજ્ઞેન ચ પરિશુદ્ધાશયેન ચ ધર્મનિરુક્તિવિજ્ઞાનેન ત્રિરત્નગોત્રાચ્છિન્નકરણાર્થાય ત્વયા ધર્મો દર્શયિતવ્યઃઽ ।
"ઇત્યુક્તે, ભગવન્, તથૈવમ્ તદ્ધર્મોપદેશેન તસ્યા ગૃહપતિપરિષદો ઽષ્ટાભિર્ગૃહપતિ શતૈરનુત્તરસમ્યક્સંબોધિચિત્તમુત્પાદિતમ્ । અહં તુ, ભગવન્, પ્રતિભાનાપગતો ઽભૂવમ્ । એતસ્માત્કારણાત્તસ્ય સત્પુરુષસ્ય રોગપૃચ્છનગમનન્નોત્સહે" ।
તતો ભગવાનાયુષ્મન્તં મહાકાશ્યપમામન્ત્રયતે સ્મ- "કાશ્યપ, લિચ્છવેવિમલકીર્તે રોગપૃચ્છનાય ગચ્છ" । મહાકાશ્યપો ઽપિ ત્વવોચત્ "ભગવન્, તસ્ય સત્પુરુષસ્ય રોગપૃચ્છનગમનન્નોત્સહે । તત્ કસ્ય હેતોઃ? અભિજાનામિ-
"એકસ્મિન્ સમયે મમ દરિદ્રવીથ્યાં પિણ્ડપાતાય સ્થિતં લિચ્છવિર્વિમલકિર્તિઃ, તેનોપસંક્રમ્ય, એતદ્વદતિ સ્મ- ઽતથા હિ મહાસત્ત્વગૃહા (ણિ) હિત્વા, દરિદ્રગૃહાણિ ગચ્છતો ભદન્તસ્ય મહાકાશ્યપસ્ય ભવન્ત્યેકદેશમૈત્રી ।
"ઽતસ્માત્, મહાકાશ્યપ, ધર્મસમતાયાં સ્થાતવ્યમ્ । સર્વકાલે સર્વસત્ત્વાન્ત્સમન્વાહૃત્ય, પિણ્ડપાતઃ પર્યેષ્ટિતવ્યઃ । નિરાહારાહારઃ પર્યેષ્ટિતવ્યઃ । પરિપિણ્ડગ્રાહવિનોદનાર્થાય પિણ્ડપાતાય ચરિતવ્યમ્ । શૂન્યગ્રામાધિષ્ઠિતેન ત્વયા ગ્રામં પ્રવેષ્ટવ્યમ્ । પુંસ્ત્રીપરિપાચનાર્થાય ગ્રામં પ્રવેષ્ટવ્યમ્ । બુદ્ધવિદ્યયા ત્વયાન્તર્ગૃહે ગન્તવ્યમ્ ।
"ઽઅનાદાનેન પિણ્ડપાત ઉપાદેયઃ, જાત્યન્ધોપમેન રૂપાણિ દ્રષ્ટવ્યાનિ, પ્રતિશ્રુત્કાનિભાઃ શબ્દાઃ શ્રોતવ્યાઃ, વાયુતુલ્યા ગન્ધ ઘ્રાતવ્યાઃ, અવિજ્ઞપ્તિકેન રસા અનુભવિતવ્યાઃ, જ્ઞાનસ્પર્શાભાવેન સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ સ્પર્ષ્ટવ્યાનિ, માયાપુરુષસ્ય વિજ્ઞાનેન ધર્મા વેદિતવ્યાઃ । યૌ ન ચ સ્વભાવો ન ચ પરભાવસ્તૌ નોજ્જ્વલૌ । યદજ્વલનમ્, તન્ન શામ્યતિ ।
"ઽયદિ, સ્થવિર મહાકાશ્યપ, અષ્ટમિથ્યાત્વાવ્યતિક્રમણે ચાષ્ટવિમોક્ષસમાપત્ત્યાંચ મિથ્યાત્વસમતયા સમ્યક્ત્વસમતામ્ પ્રવિશસે, એકપિણ્ડપાતમપિ સર્વસત્ત્વેભ્યો દદત્, સર્વબુદ્ધેભ્યશ્ચ સર્વાર્યેભ્યો ઽપ્યનુપ્રયચ્છસિ ચોપનાભ્ય, પુરત આત્મના ભોજનં દૃષ્ટં સ્યાત્, યથા ન ચ ક્લેશસંપ્રયુક્તો ન ચ ક્લેશવિપ્રમુક્તસ્તથા હિ પરિભોક્ષ્યસિ; ન સમાહિતો વા (સમાધિ-)સમુત્થિતો વ પરિભોક્ષ્યસિ સંસારનિર્વાણાપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
"ઽભદન્ત, યે કેચન તુભ્યં પિણ્ડપાતં દદતિ, તેભ્યો મહાફલં વાલ્પફલં વા ન ભવતઃ, ન ચ મધ્ય(-ફલં) વિશેષ(-ફલં) વા । (તે) બુદ્ધપ્રવૃત્તિં સમવસરન્તિ, ન તુ શ્રાવકગતિં । સ્થવિર મહાકાશ્યપ, તથા હ્યમોઘરાષ્ટ્રપિણ્ડમ્ પરિભોક્ષ્યસિઽ ।
"ઇત્યુક્તે, ભગવન્, અહમિમં ધર્મોપદેશં શ્રુત્વા, આશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તઃ સર્વબોધિસત્ત્વેભ્યઃ પ્રણામમકાર્ષમ્ । ઽયદિ ગૃહસ્થો ઽપ્યેવંપ્રતિભાનસંપન્નઃ કો ઽનુત્તરસમ્યક્સંબોધિચિત્તન્નોત્પાદયેદ્ઽ [ઇતિ] ચિન્તયિત્વા, પૂર્વમ્ મહાયાને ઽપ્રાપ્તે, તદર્વાંમયા ન કશ્ચિત્સત્ત્વઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનયોર્વિવેશિતઃ । ભગવન્, એતસ્માત્કારણાત્તસ્ય સત્યુરુષસ્ય રોગપૃચ્છનગમનન્નોત્સહે" ।
અથ ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમામન્ત્રયતે સ્મ- "સુભૂતે .......ગચ્છ" । સુભૂતિરપિ ત્વવોચત્- "ભગવન્, .........નોત્સહે ।
"એકસ્મિન્ સમયે વૈશાલ્યામ્મહાનગર્યાં લિચ્છવેર્વિમલકીર્તેર્ગેહં પિણ્ડપાતાયાગતસ્ય લિચ્છવિર્વિમલકિર્તિર્મે પાત્રમિષ્ટ્વા, (તત્) પ્રણીતાહારેણ પૂરયિત્વા, એતદ્વદતિ સ્મ-
"ઽભદન્ત સુભુતે, ત્વંચેદામિષસમતયા સર્વધર્મસમતાન્વયશ્ચ સર્વધર્મસમતયા બુદ્ધધર્મસમતાન્વયઃ, સામ્પ્રતમિમં પિણ્ડપાતં ભુંધિ । (ભુંધિ,) ભદન્ત સુભૂતે, યદિ ત્વં લોભદ્વેષમોહાન્ન પ્રતિનિસૃજ્ય તૈસ્સાર્થં ત્વપ્રતિષ્ઠિતઃ; સત્કાયદૃષ્ત્યનુચ્ચાલ્ય, એકાયનમાર્ગં ગતઃ; ત્વયાપિ ત્વવિદ્યાભવ તૃષ્ણયોરહતયોર્વિદ્યાવિમુક્તી પુનરનવરોપિતે (યદિ), પંચાનન્તરિયાણિ ચ તવ વિમુક્તિશ્ચ સમાનિ, ત્વન્ન ચ વિમુક્તો ન ચાપિ બદ્ધઃ, ત્વયા ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ ન ચ દૃષ્ટાનિ સત્યંચ નાદૃષ્ટમ્, ફલે ત્વપ્રાપ્તે પૃથગ્જનો ઽપિ નાસિ, પૃથગ્જનધર્માત્ પુનરનિવૃત્તસ્ત્વન્ન ચાર્યો ન ચાનાર્યઃ, ભૂયો ઽપિ સર્વધર્મપ્રતિસંયુક્તસ્તુ સર્વધર્મસંજ્ઞાવિપ્રમુક્તઃ, (ઇમં પિણ્ડપાતં ભુંધિ) ।
"ઽ(ભુંધિ, યદિ) ત્વયા શાસ્તા ચાદૃષ્ટો ઽશ્રુતશ્ચ ધર્માર્ધશ્ચ સંઘો ઽપર્યુપાસિતઃ । યે તે ષટ્ શાસ્તારઃ યદિદમ્- પૂરણઃ કાશ્યપઃ, મસ્કરી ગોશાલીપુત્રઃ, સંજયી વૈરાડીપુત્રઃ કકુદઃ કાત્યાયનઃ, અજિતઃ કેશકમ્બલશ્ચ નિર્ગ્રન્થો જ્ઞાતિપુત્રસ્- તાન્ ભદન્તસ્ય શાસ્તૄન્નિશ્રાય, ત્વમ્ પ્રવ્રજિત (શ્ચેદ્ભુંધિ) ।
"ઽયેન તે ષટ્ શાસ્તારો ગચ્છન્તિ તેન્ આર્યઃ સુભૂતિરપિ ગામિ (ચેત્); સર્વદૃષ્ટિગતેષુ પ્રવિશન્, ત્વમપિ ત્વન્તમધ્યાપ્રતિલબ્ધઃ; ત્વં (ચેત્) પુનરષ્ટાક્ષણપ્રતિપન્નઃ ક્ષણાપ્રાપ્તઃ, સંક્લેશસમ્ભૂતસ્ત્વં વ્યવદાનાનુપગતઃ; યત્સર્વસત્ત્વાનામરણં, તદ્ભદન્તસ્યારણં (ચેત્);ત્વદ્દાને ઽવિશોધિતે, ભદન્ત, યે કેચિત્તુભ્યં પિણ્ડપાતં દદતિ, તે પરં તુ (ચેત્સ્વ-)વિનિપાતકરાઃ; (યદિ) ત્વં સર્વમારસહગતશ્ચ સર્વક્લેશાસ્ત્વત્સહાયીભવં ગતાઃ; યઃ ક્લેશસ્વભાવઃ સો ઽપિ (ચેદ્-) ભદન્તસ્ય સ્વભાવો ભવતિ, ત્વયા સર્વસત્ત્વઘાતકચિત્તમ્ ઉપસ્થાપિતમ્, ત્વયા સર્વબુદ્ધાનુધ્વંસનમ્ (કૃતં સ્યાત્), સર્વબુદ્ધધર્માકીર્તિ કૃત્વા, સંઘે ચાપ્રતિસરણસ્ત્વઞ્ચેન્ન કદાચિ પરિનિર્વાસિ, તત ઇમં પિણ્ડપાતં ભુંધિ ।
"ઇત્યુક્તે, ઇમં તન્નિર્દેશં શ્રુત્વા, ભગવન્, મામ્ ઽતં કિમ્ ભાસિષ્યે ઽહં, કિં વક્ષ્યામિ, કિં કરણીયમ્?ઽ (ઇતિ) ચિન્તયમાનં, દશદિક્ષુ તમોભૂતાસુ, તત્ પાત્રમુત્સૃજ્ય, ગેહાત્ પ્રતિનિઃસરન્તં લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરેતદ્વદતિ સ્મ-
"ઽભદન્ત સુભુતે, અક્ષરેભ્યો ઽભયેનેદં પાત્રં પ્રતીચ્છ । ભદન્ત સુભૂતે તત્ કિં મન્યસે તથાગતસ્ય નિર્માણે તદુક્તં સ્યાત્, તસ્માત્ કિં ભવેર્ભીતઃ?ઽ- તં- ઽનો હીદં કુલપુત્રઽ ઇત્યવચમ્ । સ મામબ્રવીત્- ઽભદન્ત સુભૂતે, માયાનિર્માણસ્વભાવેભ્યઃ સર્વધર્મેભ્યો મા ભૈષિઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? તેષુ સર્વેષ્વપિ વચનેષુ તત્સ્વભાવેષુ તસ્માહુ નામ પણ્ડિતા અક્ષરેષ્વસઙ્ગાસ્તેભ્યો ઽત્રસ્તાઃ તત્ કસ્ય હેતોઃ? તેષુ સર્વેષ્વક્ષરેષુ હ્યનક્ષરેષુ, (સર્વં) સ્થાપયિત્વા, વિમોક્ષઃ સર્વધર્મા હિ વિમોક્ષલક્ષણાઃ । ઽ

"અસ્મિન્નિર્દેશે દેશિતે, દેવપુત્રાણાં દ્વિશતં ધર્મેષુ વિરજં વીતમલં વિશુદ્ધં ધર્મચક્ષુશ્ચ દેવપુત્રાણાં પઞ્ચશતમનુલોમિકીમ્ ક્ષાન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ સ્મ । અહં તુ પ્રતિભાનાપગતસ્તસ્મૈ પુનર્વિસર્જનસ્યાસમર્થો (ઽભૂવમ્) । એતસ્માત્ કારણાત્, ભગવન્ તસ્ય સત્પુરુષસ્ય રોગપૃચ્છનગમનન્નોત્સહે । "
તતો ભગવાનાયુષ્મન્તં પૂર્ણમૈત્રાયણીપુત્રમામન્ત્રયતે સ્મ- "પૂર્ણ,..... ગચ્છ" । - પૂર્ણો ઽપિ ત્વવોચત્- "ભગવન્..... નોત્સહે..... ।
"એકસ્મિન્ સમયે મામ્ મહાવનસ્યૈકસ્મિન્ પૃથિવીપ્રદેશે સ્થિતમાદિકર્મિકેભ્યો ભિક્ષુભ્યો ધર્મ દેશયન્તં લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તેનાગત એદદ્ વદતિ સ્મ-

"ઽભદન્ત પૂર્ણ, સમાપત્તિમનુપ્રાપ્યૈષાં ભિક્ષૂણાઞ્ચિત્તમ્ પશ્ય, (દૃષ્ટ્વા) ચ ધર્મ પ્રતિવેદસ્યસ્વ । મહારત્નભાજનં પૂતિકેનૌદનેન મા પીપરઃ । એષાં ભિક્ષૂણામ્, જાનીહિ, અધ્યાશયઃ કીદૃશઃ । વૈડૂર્યમણિરત્નં કાચકમણિના મોપમાહિ ।
"ઽભદન્ત પૂર્ણ, સત્ત્વેન્દ્રિયેષ્વનિશ્ચિતેષુ, પ્રાદેશિકેન્દ્રિયમ્ મોપસંહર । અવ્રણસ્ય વ્રણમ્ મા પ્રસૂષ્વ । મહામાર્ગાવતારાર્થિક્(-એભ્યો) વીર્થીમઞ્જરીમ્ મા પરિગ્રહીઅઃ । મહાસમુદ્રેણ ગોખુરપદં મા પીપરઃ । સુમેરુ સર્ષપફલે મા નિક્ષિપ । દિનકરસ્ય પ્રભાં ખદ્યોતકેન મા નિરાકુરુ । સમ્યક્સિંહનાદાર્થિક(-એભ્ય) શૃગાલરુતમ્ મા પરિગ્રહીઃ ।
"ઽભદન્ત પૂર્ણ, એષાં સર્વભિક્ષૂણાં હિ મહાયાનસમ્પ્રતિપન્નનાં બોધિચિત્તં ભ્રાન્તં કેવલમ્; ભદન્ત પૂર્ણ, એભ્યઃ શ્રાવકયાનમ્ મા પ્રકાશય । શ્રાવકયાનં હ્યભૂતમ્; સત્ત્વેન્દ્રિયક્રમજ્ઞાન ઇમે શ્રાવકા મયા જાત્યન્ધસદૃશા મતાઃઽ ।
"અથ લિચ્છવૌ બિમલકીર્તૌ તેન કાલેન તાદૃશં સમાધિ સમાપન્ને, યથા તેભ્યો ભિક્ષુભ્યો વિવિધપૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિર્ભવતિ, તેભ્યઃ સમ્યક્સમ્બોધ્યર્થાય બુદ્ધાનામ્ પઞ્ચશતમ્ પર્યુપાસિતેભ્યઃ કુશલમૂલસમન્વાગતેભ્યઃ સ્વ બોધિચિત્તમભિમુખીભૂત્વા, તે સત્પુરુષસ્ય પાદયોઅઃ શિરસા પ્રણિપત્ય પ્રગૃહીતાઞ્જલયો ઽભૂવન્ । (યથા) પુનસ્તે ઽનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધ્યા અવિનિવર્તનીયા ભવન્તિ, તસ્મિંસ્તથા ધર્મ દર્શિતવતિ, ભગવન્, ચિન્તયતોમમૈવમભૂત્-
"ઽશ્રાવકેણ, પરચિત્તાશયાનવિવિચ્ય, ન કસ્મૈચિદ્ધર્મો નિર્દેશ્યઃ । તત્ કસ્ય હેતોઅઃ? શ્રાવકસ્તુ સર્વસત્ત્વવરાવરેન્દ્રિયવિજ્ઞો નાસ્તિઽ યથા તથાગતોર્હન્ સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્તથા નિત્યસમાહિતો નાસ્તિઽ । ભગવન્, એતસ્માત્કારણાત્તસ્ય સત્પુરુષસ્ય રોગપૃચ્છનગમનન્નોત્સહે । "
તતો ભગવાનાયુષ્મન્તમ્ મહાકાત્યાયનમામન્ત્રયતે સ્મ- "કાત્યાયન,..... ગચ્છ" । કાત્યાયનસ્ત્વવોચત્- "ભગવન્,..... નોત્સહે..... ।
"એકસ્મિન્ સમયે ભગવતા ભિક્ષુભ્યો ઽવવાદકસૂત્રે ઽમન્ત્રિતે, તસ્ય સૂત્રસ્ય વચનનિર્ણયાય માં ધર્મ તદ્યથા - ઽઅનિત્યતાદુઃખનૈરાત્મ્ય શાન્ત્યર્થમ્ઽ દેશયમાનં લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તેનોપસંક્રમ્ય, એતદ્વદતિ સ્મ -
"ઽભદન્ત મહાકાત્યાયન, પ્રચારસમ્પ્રયુક્તામુત્પાદભઙ્ગસહગતાં ધર્મતાં મા શાધિ । યદત્યન્તતો ઽનુત્પાદિતમ્, નોત્પદ્યતે, સઞ્જનિતન્ન ભવિષ્યતિ; (યદત્યન્તતો) ઽનિરુદ્ધમ્, ન નિરુધ્યતે, નિરુદ્ધન્ન ભવિષ્યતિ, તધ્યનિત્યતાયા અર્થઃ । યઃ પઞ્ચસ્કન્ધેષુ શૂન્યતાધિગમેનાનુપપત્ત્યવબોધાર્થઃ, સ હિ દુઃખસ્યાર્થઃ । યાત્મનૈરાત્મ્યયોરભાવતા, સા નૈરાત્મ્યસ્યાર્થઃ । યત્સ્વભાવપરભાવાપગતં, તધ્યજ્વલનમ્, યદજ્વલનમ્, તન્ન શામ્યતિ; યદપ્રશાન્તમ્, તચ્છાન્ત્યા અર્થઃઽ ।
"અસ્મિનુપદેશે દેશિતે, તેષાં ભિક્ષુણામનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ચિત્તાનિ વિમુક્તાન્યભૂવન્ । ભગવન્, એતસ્માત્..... નોત્સહે" ।
અથ ભગવનાયુષ્મન્તમનિરુદ્ધમામન્ત્રયતે સ્મ- "અનિરુદ્ધ,..... ગચ્છ" । અનિરુદ્ધો ઽપિ ત્વવોચત્- "ભગવન્, .....નોત્સહે..... । ..... ।
"એકસ્મિન્ સમયે મામેકસ્મિમ્સ્ઃચંક્રમણે ચંક્રમ્યમાણં, યેનાહં તેનાગમ્ય, શુભવ્યૂહો નામ મહાબ્રહ્મા બ્રહ્મણાં દશસહસ્રેણ સાર્ધ તં દેશમવભાસ્ય, મમ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, એકાન્તે સ્થિત એતદવોચત્- ઽભદન્તાનિરુદ્ધ, ત્વં ભગવતાગ્રદિવ્યચક્ષુર્વાનાખ્યાતઃ; આયુષ્મતો ઽનિરુદ્ધસ્ય દિવ્યચક્ષુષા કિયદર્વાગ્ દૃશ્યતે?ઽ- તમ્ એવમવચમ્- ઽમિત્ર, તદ્યથાપિ નામ પુરુષસ્ય ચક્ષુર્વતઃ કરતલે સંનિહિતમામ્લફલં દૃશ્યતે, તથા ભગવતઃ શાક્યમુનેર્બુદ્ધક્ષેત્રમ્, ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુમ્ પશ્યામીઽતિ ।
"મામેતદ્વદન્તં લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તં દેશમુપસંક્રમ્ય, મમ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, એતદવોચત્- ઽભદન્તસ્યાનિરુદ્ધસ્ય દિવ્યચક્ષુઃ કિમભિસંસ્કારલક્ષણં વાનભિસંસ્કારલક્ષણં વા? તદ્યદ્યભિસંસ્કારલક્ષણમ્, સ્યાદ્ બાહ્ય પઞ્ચાભિજ્ઞાસમમ્ । યદ્યનભિસંસ્કાર(-લક્ષણમ્), અનભિસંસ્કારઃ સ્યાદસંસ્કૃતઃ । સ દર્શનસ્યાશક્તશ્ચેત્, સ્થવિરઃ કથમ્ પશ્યેત્?ઽ
"ઇત્યુક્તે ઽભૂવં તૂષ્ણીભૂતઃ । સ બ્રહ્મા તુ તસ્માત્સત્પુરુષાદિમં નિર્દેશં શ્રુત્વા, આશ્ચર્યપ્રાપ્તો ઽભિવન્દનં કૃત્વા, એતદબ્રવીત્- ઽલોકે દિવ્યચક્ષુર્વાનસ્તિ કઃ?ઽ- આહ- ઽભગવન્તો બુદ્ધા હિ લોકે દિવ્યચક્ષુર્વન્તઃ; તે હ્યનુપતસમાહિતસ્થાને સર્વબુદ્ધક્ષેત્રાણિ સંપશ્યન્ત્યુભાભ્યામ્ અપ્રભાવિતાઃઽ ।
"અથ બ્રહ્મા (ચ) દશ પરિજનસહસ્રાણીમં નિર્દેશં શ્રુત્વા, અધ્યાશયેનાનુત્તરસમ્યક્સંબોધિચિતં સંજનયન્તે સ્મ । તે મહ્યંચ તસ્મૈ સત્પુરુષાય નમસ્કૃત્વા, અભિવન્દ્ય, તત્રૈવાન્તરધાયિષુઃ । અહં તુ પ્રતિભાનાપગતો ઽભૂવમ્ । એતસ્માત્.....નોત્સહે" ।
તતો ભગવાનાયુષ્મન્તમુપાલિમામન્ત્રયતે સ્મ- "ઉપાલે,.....ગચ્છ" । - ઉપાલિઅઃ પુનરવોચત્- "ભગવન્.....નોત્સહે..... ।
"એકસ્મિન્ સમયે દ્વૌ ભિક્ષૂ આપત્તિમાપન્નૌ ભગવતિ લજ્જમાનૌ ભગવત્સમીપમનુપસંક્રમ્ય, તાવુભૌ યેનાહમ્ તેનોપસંક્રમ્ય, માવેવં વદતઃ- ઽભદન્તોપાલે, આવમાપત્તિમાપન્નોઉ ચ લજ્જમાનૌ ભગવત્સમીપં ત્વનુપસંક્રમ્ય, આયુષ્માનુપાલિરાવયોઅઃ સંશયં પ્રતિવિનોદયતુ, આવામાપત્ત્યાઃ પ્રણયતુઽ ।
"ઇત્યુક્તે, ભગવન્, યેન તાભ્યાં ભિક્ષુભ્યાં ધર્મકથામદેશયમ્ તેન સ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરપ્યુપસંક્રમ્ય, મામેતદ્વદતિ સ્મ-
"ઽભદન્તોપાલે, ત્વયાનયોર્ભિક્ષ્વોરાપત્તિર્ભૂયો દૃઢા ન કર્તવ્યા, નાવિલ(-તરા) કર્તવ્યા; અનયોરાપત્તિવિપ્રતિસારં પ્રતિવિનોદય । ભદન્તોપાલે, આપત્તિર્હ્યધ્યાત્મમપ્રતિષ્ઠિતા, બહિર્ધાવ્યતિવૃત્તા; ઉભયેષ્વસત્સુ ચ (સા) નોપલભ્યતે । તત્ કસ્ય હેતોઅઃ? ભગવાનવોચત્ ચિત્તસંક્લેશેન સત્ત્વસંક્લેશઃ; ચિત્તવ્યવદાનેન વિશુદ્ધિરિતિ-
"ઽસુભાષિતાર્થે, ભદન્તોપાલે, ચિત્તમધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા નાસ્તિ; ઉભયેષ્વસત્સ્વપિ (તન્-)નોપલભ્યતે । ચિત્તં યથા તથાપ્યાપત્તિઅઃ । યથાપત્તિસ્તથાપિ સર્વધર્માઃતથતાયા નાતિક્રામણ્તિ ।
"ઽભદન્તોપાલે, યશ્ચિત્તસ્વભાવઃ- સ ભદન્તસ્ય વિમુક્તચિત્તસ્ય ચિત્તસ્વભાવો યેન કેન ચિત્તસ્વભાવેન કિ કદાચન સંક્લિષ્ટો ઽભૂત્?ઽ અબ્રવમ્-ઃ ઽનો હીદંઽ । - આહ- ઽભદન્તોપાલે, સર્વસત્ત્વચિત્તં હિ તત્સ્વભાવઃ ।
"ઽભદન્તોપાલે, સંકલ્પો હિ ક્લેશઃ, નિર્વિકલ્પો ઽવિકલ્પના સ્વભાવઃ । વિપર્યાસઃ સંક્લેશ, અવિપર્યાસઃ સ્વભાવઃ । આત્મસમારોપઃ સંક્લેશઃ, નૈરાત્મ્યં સ્વભાવઃ ।
"ઽભદન્તોપાલે, સર્વધર્મા હ્યુપપદ્ય, વિનશ્યન્તો ઽપ્રતિષ્ઠિતા માયાભ્રવિધુદુપમાઃ । સર્વધર્મા અનવસ્થિતાઃ ક્ષણમાત્રમપિ ન તિષ્ઠન્તિ । સર્વધર્મા હિ સ્વપ્નમરીચિનિભા અભૂતદર્શનમ્ । સર્વધર્મા ઉદકચન્દ્રપ્રતિબિમ્બકલ્પાશ્ ચિત્તસંકલ્પાત્ સમુછ્રિતાઃ । યૈઃ કૈશ્ચન તથાહિ પ્રજ્ઞાયતે, તે વિનયધરા નામોચ્યન્તે; યે કેચનૈવં દાંતાસ્તે સુદાંતાઃઽ ।

"અથ તૌ ભિક્ષૂ એતદવદતામ્- ઽઅયં ગૃહપતિઅઃ સુપ્રજ્ઞાવાન્; વિનયધરાણાં ભગવતૈષ હ્યગ્ર આખ્યાતો ભદન્તોપાલિસ્તાદૃશઃ (સુપ્રજ્ઞાવાન્) નાસ્તિઽ । તાભ્યામેવમવચમ્- ઽભિક્ષૂ, ઇમં યુવાં ગૃહપતિમ્મા પ્રતિજાનીતમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? સ્થાપયિત્વા તથાગતમ્, યે કેચનાસ્ય પ્રતિભાનપ્રતિપ્રસ્રબ્ધ્યાઃ સમર્થાઃ શ્રાવકા વા બોધિસત્ત્વા વા, તે કેચિન્ન વિદ્યન્તે । અસ્ય પ્રજ્ઞાલોકસ્તજ્જાતીયઃઽ ।
"તતસ્તૌ ભિક્ષૂ વિચિકિત્સામ્ પ્રતિનિસૃજ્ય, તત્રૈવાધ્યાશયેનાનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તં સંજનયમાનૌ, તં સત્પુરુષમભિવન્દ્ય, એતદવદતામ્- ઽસર્વસત્ત્વા અપિ ચૈવંરૂપં પ્રતિભાનં લભેરન્ઽ, ઇતિ । એતસ્માત્ .....નોત્સહે" ।
અથ ભગવાનાયુષ્મન્તં રાહુલમામન્ત્રયતે સ્મ- "રાહુલ,..... ગચ્છ" । રાહુલસ્ત્વવોચત્- "ભગવાન્,..... નોત્સહે..... ।
"એકસ્મિન્ સમયે ઽનેકલિચ્છવિકુમારા યેનાહં તેનોપસંક્રમ્ય, મામેવં વદન્તિ સ્મ- ઽભદન્ત રાહુલ, ત્વં ભગવતો ઽસિ પુત્રઃ । ચક્રવર્તિરાજ્યં હિત્વા, પ્રવ્રજ્ય, કિ ત્વયોપલબ્ધમ્, પ્રવ્રજ્યાયા ગુણાનુશંસં કિમ્?ઽ ઇત્યુક્તે, માં તેભ્યો યથાયોગમ્ પ્રવ્રજ્યાગુણાનુશંસં દેશયન્તં લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરપિ, યેનાહં તેનોપસંક્રાન્તો મહ્યન્નમસ્કૃત્વા, એતદવોચત્-
"ઽભદન્ત રાહુલ, યથા પ્રવ્રજ્યા ગુણાનુશંસં દેશયસિ તથા ન દેશયેઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રવજ્યા હિ ગુણરહિતા, અનુશંસાપગતા । ભદન્ત રાહુલ, યસ્મૈ સંસ્કૃતમ્ પ્રવર્તતે તસ્મૈ ગુણાનુશંસમ્; પ્રવ્રજ્યા ત્વસંસ્કૃતયોગશ્ચાસંસ્કૃતે ગુણાનુશંસન્નાસ્તિ ।
"ઽભદન્ત રાહુલ, અરૂપિણી હિ પ્રવ્રજ્યા રૂપાપગતા, અવરાગ્રાન્તદૃષ્ટિવિગતા નિર્વાણપથઃ, પણ્ડિતૈર્વર્ણિતા, આર્યૈઃ પરિગૃહીતા સર્વમારપરાજયકરા, પઞ્ચગતિ નિઅઃસરણમ્, પઞ્ચચક્ષુઃ શોધના, પઞ્ચબલપ્રાપ્તિઃ, પઞ્ચેન્દ્રિયાશ્રયઃ; (સા)ઽન્યેભ્યો ઽપીડા પાપધર્માસંસૃષ્ટા પરતીર્થિકસુદમનં, પ્રજ્ઞપ્તિસમતિક્રાન્તા કામપંકે ગમ્ભીરઃ, આધારણરહિતા મમાભાવા વીતાહઙ્કારા; અનુપાદાનમ્, અનુપાયાસઃ, સંક્ષોભપ્રતિનિઃસર્ગઃ, સ્વચિત્તવિનયશ્ચ પરચિત્તરક્ષણમ્, શમથસામગ્રી, સર્વત્ર નિરવદ્ય(-ત્વમ્)- સા હિ પ્રવ્રજ્યા નામ । યે કેચન તથા હિ પ્રવ્રજિતાસ્તે સુપ્રવ્રજિતાઃ ।
"ઽકુમારાઃ, એતાદૃશે સ્વાખ્યાતે ધર્મે પ્રવ્રજત । બુદ્ધોત્પાદો દુર્લભઃ, ક્ષણસમ્પદપિ ચ દુર્લભા, દુર્લભા પુનર્મનુષ્યગતિઅઃઽ ।
"તે કુમારા એતદવદન્- ઽગૃહપતે, અસ્માભિર્યથા શ્રુતમ્ તથાગતેન(ઓક્તમ્)- માતાપિતૃભ્યામનુત્સૃષ્ટઃ પ્રવ્રાજકો ન (ભવતીઽ-)તિ । સ તાનબ્રવીત્- ઽકુમારાઃ, અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તં સંજનયમાનાઃ પ્રયત્નેન પ્રતિપત્સ્યથ । (તથા હિ) યૂયં તત્ત્વતઃ પ્રવ્રજિતાશ્ચોપસમ્પન્નાઃઽ ।
"અથ ત્રિસહસ્રં દ્વિશતં લિચ્છવિકુમારા અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તમુત્પાદયન્તિ સ્મ । ભગવન્, એતસ્માત્.....નોત્સહે" ।
તતો ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમામન્ત્રયતે સ્મ- "આનન્દ,.....ગચ્છ" । આનન્દ; પુનરવોચત્- "ભગવન્,.....નોત્સહે..... ।
"એકસ્મિન્ સમયે ભગવતઃ કાય એકો રોગો નિશ્ચાર્ય, તસ્મૈ ક્ષીરમાકાઙ્ક્ષમાણો ઽહમેકસ્ય બ્રાહ્માણમહાશાલકુલસ્ય દ્વારસમીપે પાત્રધારી સ્થિતો (ઽભૂવમ્) । લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરપિ તદ્દેશમુપસંક્રમ્ય, મહ્યન્નમ સ્કૃત્વા, એવં વદતિ સ્મ-
"ઽભદન્તાનન્દ, કિમર્થમ્ કલ્યમેવ પાત્રમાદાય, અસ્ય કુલસ્ય દ્વારસમીપે સ્થિતો ઽસિ?ઽ- તમેવમવચમ્- ઽભગવતઃ કાય એકો રોગો નિશ્ચાર્ય, તસ્મૈ ક્ષીરેણ પ્રયોજનાત્તદ્(-ભૈષજ્યં) પર્યેષઽ ઇત્યવાદિષમ્ । સ મામેતદવોચત્-
"ઽભદન્તાનન્દ, એવમ્મા વગ્ધિ । ભદન્તાનન્દ, તથાગતસ્ય હિ કાયો વજ્રકઠિનઃ, સર્વાકુશલવાસનાપ્રહીણઃ । તસ્મૈ સર્વકુશલધર્મોપેતાય રોગઃ કુતો ભવેત્? આતંકસ્તસ્મૈ કુતઃ?
"ઽભદન્તાનન્દ, ભગવતે ઽનુધ્વંસનાકરણાય તૂષ્ણીમ્ પ્રતિગચ્છ । કઞ્ચિદન્યમેતન્મા વગ્ધિ । મહામહૌજસ્કા દેવપુત્રાશ્ચ બુદ્ધક્ષેત્રસમાગતા બોધિસત્ત્વા હિ શ્રોષ્યન્તિ । ભદન્તાનન્દ, યદિ પરીત્તકુશલમૂલોપેતશ્ચક્રવર્તિરાજો ઽપ્યરોગઃ, તસ્મા અપ્રમાણકુશલમૂલસહગતાય ભગવતે રોગઃ કુતઃ? તત્ સ્થાનન્ન બિદ્યતે ।
"ઽભદન્તાનન્દ, માં લજ્જિતકરણાય પ્રતિગચ્છ । અન્યતીર્થિકાઃ, મીમાંસકાઃ, પરિબ્રાજકાઃ, નિર્ગ્રન્થાઃ, આજીવિકાશ્ચ હિ શ્રોષ્યન્તિ । ત એવમ્- ઽઅહો યદ્યેષાં શાસ્તા સ્વાતુરત્રાણસ્યાપ્યસમર્થઃ, સત્ત્વાતુરાણાં ત્રાણમિવ (દાતું) કુતઃ શક્રોતીઽ(-તિ) ચિન્તયિષ્યન્તિ । ભદન્તાનન્દ, પ્રતિચ્છાદયમાનો ઽન્તર્ધાનં ગચ્છેઃ, કશ્ચિચ્છૃણુયાત્ ।
"ઽભદન્તાનન્દ, તથાગતા હિ ધર્મકાયઃ, ન (સ) આહારપોષિતં દેહમ્ । તથાગતાઃ સર્વલોકધર્મસમતિક્રાન્તો લોકોત્તરકાયઃ । તથાગતસ્ય કાયો ઽનુપદ્રવો વિનિવૃત્તાસ્રવઃ । તથાગતસ્ય કાયો હ્યસંસ્કૃતઃ સર્વસંસ્કારાપગતઃ । ભદન્તાનન્દ, ઈદૃશાય વ્યાધિમેષ્ટુમ્, અયુક્તિશ્ચાસદૃશમ્ઽ ।
"ઽઇત્યુક્તે, તત્ર ઽકિમ્ મયા ભગવતો મિથ્યા શ્રુતમ્, મિથ્યોદ્ગૃહીતમ્?ઽ (ઇતિ) ચિન્તયમાનો ઽતિલજ્જિતો ભૂત્વા, અથાન્તરીક્ષાત્સ્વરમશ્રૌષમ્- ઽઆનન્દ, ગૃહપતિર્યથા દેશયતિ, તત્તથા; અપિ તુ ભગવતિ પઞ્ચકષાય કાલ ઉત્પન્ને, અતઃ સત્ત્વા હીનેન પ્રદાનચરિતેન દમ્યાઃ । તતઃ, આનન્દ, અલજ્જિતઃ ક્ષીરમાહૃત્ય પ્રતિગચ્છે ઽ-ત્યવાદીત્ ।
"ભગવન્, લિચ્છવેર્વિમલકીર્તેઃ પ્રશ્નસમાધાનોપદેશસ્તાદૃશો (ઽભુત્) । એતસ્માદ્ભગવન્,..... નોત્સહે" ।

એવમેવ પઞ્ચશતમાત્રાઃ શ્રાવકા અનુત્સહમાનાઃ "સ્વપ્રતિભાનમ્" ભગવન્તમવોચન્ । યલ્લિચ્છવિના વિમલકીર્તિના સહ કથિતં, તત્સર્વં ભગવન્તમવોચન્ ।
અથ ભગવાન્ બોધિસત્ત્ચં મૈત્રેયમામન્ત્રયતે સ્મ - "મૈત્રેય,..... ગચ્છ" । મૈત્રેયસ્ત્વવોચત્- "ભગવન્,..... નોત્સહે..... ।
"એકસ્મિન્ સમયે સન્તુષિતદેવપુત્રગણેન (ચ) તુષિતવંશદેવપુત્રૈઃ સાર્ધ (યેનાહં), બોધિસત્ત્વમહાસત્ત્વાનામવૈવર્તિકભૂમિમારભ્ય, તથા હિ ધર્મકથાં કથયમાનઃ, તેન લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરૂપસંક્રમ્ય, મામેતદવોચત્-
"ઽમૈત્રેય, યદિ ત્વં ભગવતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધ્યામેકજાતિપ્રતિબદ્ધો વ્યાકૃતઃ, સ મૈત્રેયઃ કયા જાત્યા વ્યાકૃતઃ? અતીતેન કિમ્? અહો સ્વિદનાગતેન? અહો સ્વિત્પ્રત્યુપન્નેન? તત્ર યાતીતજાતિઃ, સા હિ ક્ષીણા । યદનાગતમ્, તદનનુપ્રાપ્તમ્ । પ્રત્યુત્પન્નજાત્યાં તુ સ્થાનન્નાસ્તિ । તદ્ યથા ભગવતા- ઽતથા હિ ભિક્ષો, એકક્ષણે ત્વં જાયસે, જીર્યસે, મ્રિયસે, ચ્યવસે, ઉપપદ્યસઽ ઇતિ સુભાષિતમ્ । અનુત્પાદે નિયામાવક્રાન્તિઃ, અજાતિખ્યાકૃતા ।
"ઽઅનુત્પદ્યમાનશ્ચેન્નાભિસમ્બુધ્યસે; મૈત્રેય, કથં વ્યાકૃતો ઽસિ? તથતાજાત્યા વા તથતાનિરોધેન વા? તથતોત્પાદનિરોધાપગતા, અનુપત્સ્યમાના ચાનિરોત્સ્યમાના ।
"ઽયા સર્વસત્ત્વાનાં, સર્વધર્માણાઞ્ચ સર્વાર્યાણાંચ તથતા, સા હિ, મૈત્રેય, તવાપિ તથાતા । ત્વઞ્ચેદેવંવ્યાકૃતઃ, સર્વસત્ત્વા અપ્ય્-(એવં-) વ્યાકૃતાઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથતા હિ દ્વયાપ્રભાવિતા, નાનાત્વાપ્રભાવિતા । તેન હિ, મૈત્રેય, યદા ત્વં બોધિમભિસમ્ભોત્સ્યસે, તદા સર્વસત્ત્વા અપિ તાદૃશાં બોધિમભિસમ્ભોત્સ્યન્તે । તત્ કસ્ય હેતોઃ? બોધિર્હિ સર્વસત્ત્વાન્વયા । મૈત્રેય, યદા ત્વં પરિનિર્વૃતસ્તદા સર્વસત્ત્વા અપિ પરિનિર્વાયિષ્યન્તિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? (યદિ) સર્વસત્ત્વાઃ (સ્યુર્) અપરિનિર્વૃતાઃ, તથાગતઃ (સ્યાદ્) અપરિનિર્વૃતઃ । સર્વે તે સત્ત્વાઃ સુપરિનિર્વૃતાસ્તેન હિ નિર્વાણજાતીયા દૃશ્યન્તે । મૈત્રેય, તસ્માદિમાન્ દેવપુત્રાન્ મા વિપ્રલમ્ભસ્વ, મા વઞ્ચયસ્વ ।
"ઽબોધ્યાન્ન કશ્ચિત્ પ્રતિષ્ઠિતે(વા) વિવર્તતે(વા) । તસ્માન્મૈત્રેય, ઇમાન્ દેવપુત્રાંસ્તાં બોધિસઙ્કલ્પદૃષ્ટિમુત્સર્જય । બોધિન્ન કાયેન નાપિ ચિત્તેનાભિસમ્બુધ્યતિ । બોધિર્હિ સર્વનિમિત્તવ્યૂપશમઃ । બોધિઃ સર્વાલમ્બનારોપ રહિતા, સર્વમનસિકારપ્રચારાપગતા, સર્વદૃષ્ટિગતપરિચ્છિન્ના, સર્વપરિતર્કવિગતા; બોધિઃ સર્વેઞ્જિતચેતશ્ચલનવિસંયુક્તા, સર્વપ્રણિધાનાપ્રવૃતા, સર્વોદ્ગ્રહણવિરહિતા, અશ્લેષપ્રતિપન્ના, ધર્મધાતુનિશ્રયનિશ્રિતા, તથતાન્વયા ભૂતકોટ્યવસ્થિતા મનોધર્માભાવેનાદ્વયા, આકાશસમસમા, ઉત્પાદવ્યયસ્થિત્યન્યથાત્વાભાવેનાસંસ્કૃતા ।
"ઽબોધિઃ સર્વસત્ત્વાનાઞ્ચિત્તચર્યાધ્યાશયપરિજ્ઞા, આયતનાનાં દ્વારાભૂતા સર્વવાસનાપ્રતિસન્ધિક્લેશવિપ્રમુક્તાસંસૃષ્ટા, સ્થાનાસ્થાનવિસંયોગેન વિષયાપ્રતિષ્ઠિતા, - ઽ-સમન્તતોદેશાનવસ્થિતા, પ્રાદુર્ભાવિની તથતાનુપસ્થિતા । બોધિર્નામમાત્રા, તન્નામાપ્યચલમ્ । આયૂહનિર્યૂહવિગતા બોધિરતરઙ્ગા । બોધિર્નિરુપાયાસા, પ્રકૃત્યા પરિશુદ્ધા, પ્રભાસઃ સ્વભાવવિશુદ્ધા । બોધિરનુદ્ગ્રહણા સ્વનાલમ્બના, સર્વધર્મસમતાધિગમેનાભિન્ના । બોધિરુદાહરણ વિશ્લેષેણાનુપમા, સુદુરવબોધા-યતઃ સૂક્ષ્મા ।
"ઽબોધિશ્ચેદાકાશસ્વભાવેન સર્વત્રગા, સા હિ કાયેન વા ચિત્તેન વાભિસમ્બુદ્ધનાય્ આસમર્થા । તત્ કસ્ય હેતોઃ? કાયો હિ તૃણકાષ્ઠકુડ્યપથપ્રતિભાસનિભઃ । ચિત્તમરૂપમસનિદર્શનમનિશ્રયમવિજ્ઞપ્તિકમ્" ।
"ભગવન્, અસ્મિનુપદેશે પ્રકાશિતે, તસ્યાઃ પરિષદો દ્વે શતે દેવપુત્રાણામનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિમ્ પ્રાપ્નુવન્ । અહં ત્વપગતપ્રતિભાનો ઽભૂવમ્ । એતસ્માત્.....નોત્સહે" ।
તતો ભગવાલ્લિંચ્છવિકુમારં પ્રભાવ્યૂહમામન્ત્રયતે સ્મ- "પ્રભાવ્યૂહ,..... ગચ્છ" । પ્રભાવ્યૂહો ઽપ્યવોચત્- "ભગવન્,..... નોત્સહે..... ।
"એકસ્મિન્ સમયે વૈશાલ્યા મહાનગર્યા નિર્ગતો ઽહં લિચ્છવિંવિમલકીર્તિમ્ પ્રવિશન્તં સમાગમમ્ । સ મામભિવાદ્ય, (તમ્) એતદવાદિષમ્- ઽગૃહપતે, કુત આગતઃ?ઽ સ મામબ્રવીત્- ઽઆગતો બોધિમણ્ડાત્ઽ । તમબ્રવમ્- ઽતદ્વોધિમણ્ડન્નામ કિમધિવચનમ્?ઽ -સ મામેતદવોચત્- ઽકુલપુત્ર, બોધિમણ્ડન્નામતધ્યકૃત્રિમકારણાદાશયમણ્ડમ્, વ્યાપારકર્મોત્તારણકારણાત્તદ્ હિ યોગમણ્ડમ્, વિશેષાધિગમકારણાત્તદ્ હ્યધ્યાશય મણ્ડમ્, સમવિસ્મારણકારણાત્તદ્ હિ બોધિચિત્તમણ્ડમ્ ।
"ઽવિપાકાપ્રતિકાઙ્ક્ષણતાકારણાત્તદ્ હિ દાનમણ્ડમ્; તચ્છીલમણ્ડં પ્રણિધાનપરિપૂરણાત્; સર્વસત્ત્વેષુ પ્રતિઘચિત્તાભાવેન ક્ષાન્તિમણ્ડમ્; અવિનિવર્તનીયકારણાદ્વીર્યમણ્ડમ્; ચિત્તકર્મણ્યતાકારણાદ્ ધ્યાનમણ્ડમ્; પ્રત્યક્ષદર્શનાત્ પ્રજ્ઞામણ્ડમ્ ।
"ઽસર્વસત્ત્વેષુ સમચિત્તકારણાન્મૈત્રીમણ્ડમ્; સર્વોપક્રમસહનકારણાત્ કરુણામણ્ડમ્; ધર્માનન્દાભિરત્યધિમુક્તિકારણાન્મુદિતામણ્દમ્; અનુનય પ્રતિઘપ્રતિનિસર્ગાત્ તધ્યુપેક્ષામણ્ડમ્ ।
"ષડભિજ્ઞ (-પ્રાત્પ્યા)ઽભિજ્ઞામણ્ડમ્, નિર્વિકલ્પાદ્વિમોક્ષમણ્ડમ્, સત્ત્વપરિપાચનાદુપાયામણ્ડમ્, સર્વસત્ત્વસંગ્રહકારણાત્સંગ્રહવસ્તુમણ્ડમ્, પ્રતિપત્તિસાખ્યાપારાચ્છ્રવણમણ્ડમ્, યોનિશઃ પ્રત્યવેક્ષણાન્નિધ્યપ્તિમણ્ડમ્, સંસ્કૃતાસંસ્કૃતપ્રહાણકારણાદ્વોધિપાક્ષિપાક્ષિકધર્મમણ્ડમ્, સર્વલોકાવંચનાત્સત્યમણ્ડમ્, અવિદ્યાસ્રવક્ષયાજ્જરામરણં યાવદાસ્રવક્ષયકારણાત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદમણ્ડમ્, યથાભૂતમભિસમ્બોધિકારણાત્સર્વક્લેશપ્રશમમણ્ડમ્ ।
"સર્વસત્ત્વનિઃસ્વભાવાત્ તધિ સર્વસત્ત્વમણ્ડમ્, શૂન્યતાભિસમ્બોધિકારણાત્તદ્ હિ સર્વધર્મમણ્ડમ્, અચલકારણાત્સર્વમારપ્રમર્દનમણ્ડમ્, પ્રવેશવિયોગાત્ત્રૈધાતુકમણ્ડમ્, અભયાસન્ત્રાસકારણાત્ સિંહનાદનાદિનો વીર્યમણ્ડમ્, સર્વત્રાનિન્દિતકારણાત્તદ્ હિ સર્વબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મમણ્ડમ્, ક્લેશાશેષકારણાત્ત્રૈવિદ્યતામણ્ડમ્, સર્વજ્ઞજ્ઞાનસમુદાગમાત્ તધ્યેકચિત્તક્ષણે સર્વધર્મનિરવશેષાધિગમમણ્ડમ્ ।
"ઽયાવત્તથા હિ, કુલપુત્ર, બોધિસત્ત્વાઃ પારમિતાસમન્વાગતાઃ, સત્ત્વપરિપાચનસમર્પિતાઃ, સદ્ધર્માધારણપ્રતિસંયુતાઃ (તાદૃશાનાં) કુશલમૂલસહગતાનાં સર્વાણિ પાદનિઃક્ષેપણોત્ક્ષેપણાનિ, બોધિમણ્ડાદાગતાની, બુદ્ધધર્મેભ્ય આગતાનિ, બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠિતાનિઽ ।
"ભગવન્, અસ્મિન્નિર્દેશે દેશિતે, દેવમનુષ્યાણાં પઞ્ચશતમાત્રેણ બોધિચિત્ત ઉત્પાદિતે, અહં તુ તતો ઽપગતપ્રતિભાનો ઽભૂવમ્ । એતસ્માત્.....નોત્સહે" ।
અથ ભગવાન્ બોધિસત્ત્વં જગતીંધરમામન્ત્રયતે સ્મ- "જગતીંધર,.....ગચ્છ" । -જગર્તીધરસ્ત્વવોચત્- "ભગવન્,.....નોત્સહે..... ।
"એકસ્મિન્ સમયે સ્વસ્થાને સ્થિતિકાલે યેનાહં, મારઃ પાપીમાનપ્સરસાં દ્વાદશસહસ્રૈઃ પરિવૃતઃ શક્રસ્ય વેષેણ તૂર્યઞ્ચ સઙ્ગીતિમુપાદાય, તેનોપસંક્રમ્ય મમ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, સ સપરિવારો મામ્ પુરસ્કૃતવાનેકાન્તે ઽસ્થાત્ ।

"તન્તુ શક્રમ્ દેવેન્દ્રં ચિન્તયમાનસ્તમેતદવચમ્- ઽકૌશિક, તુભ્યં સ્વાગતમ્ । સર્વકામરસેષ્વપ્રમાદં કુરુ । કાયજીવભોગાત્ સારાદાનાનિત્યતાસંકલ્પં બહુલીકુરુઽ ।
"અથ સ મામેતદવાદીત્- ઽસત્પુરુષ, ઇમાનિ દ્વાદશસહસ્રાણ્યપ્સરસામ્ મદ્ગૃહાણ ચ ઇમાસ્તવ પરિવારં કુર્વ-ઽ ઇતિ વદતિ સ્મ । તમેવમ્- ઽકૌશિક, અયોગ્યવસ્તુ શ્રમણાય શાક્યપુત્રાય મા દાઃ । તધ્યસ્મભ્યમયોગ્યમ્ઽ ઇત્યવદમ્ । તસ્યાં કથાયાં કથિતાયામ્, સ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરુપસંક્રમ્ય, મામેવમ્- ઽકુલપુત્ર, અસ્મિઞ્શક્ર એવં સંજ્ઞામ્મોત્પાદય । અયં હિ મારઃ પાપીમાન્ । ત્વયિ વિડમ્બનાર્થમાગતઃ, (સ) શક્રો નાસ્તીઽ- ત્યવદીત્ ।
"અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તં મારં પાપીમન્તમેવમ્- ઽમાર પાપીમન્ ઇમા અપ્સરસઃ શ્રમણાય શાક્યપુત્રાયાયોગ્યાઃ; તેન મહ્યં તાઃ પ્રયચ્છેઽ- ત્યવોચત્ । તતો મારસ્ય પાપીમતો ભયભીતસ્ય સંવિગ્નસ્ય- ઽઅયં લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્મદ્વઞ્ચનાયા આગચ્છતીઽ-ત્ય (ભૂત્) । અન્તર્ધાનં કર્તુકામઃ સો ઽસમર્થઃ; સર્વર્દ્ધિવિધીર્દર્શયિત્વા, પુનરન્તર્ધાનસ્યાસમર્થો ઽભૂત્ ।
"અથાન્તરીક્ષાદ્ ઘોષોનિશ્ચરતિ સ્મ- ઽપાપીમન્, ઇમા અપ્સરસો ઽસ્મૈ સત્પુરુષાયોપનામય, પુરતશ્ચ સ્વસ્થાનં ગન્તું શક્ષ્યસિઽ । -તતો મારઃ પાપીમાન્ ભયભીતો ઽનાકાઙ્ક્ષમાણસ્તથા તા અપ્સરસ ઉપનામયતિ સ્મ ।
"અથ વિમલકીર્તિસ્તા અપ્સરસઃ પ્રતિગૃહ્ય તા એતદબ્રવીત્- ઽયૂયમ્ પાપીમતા મહ્યં દત્તાઃ; તેનાનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તમુત્પાદયતઽ । સ તાભ્યો બોધિપરિપાકાવહાનુલોમિકાભ્ કથામકાર્ષીત્; તાશ્ચ બોધિચિત્તમુત્પાદયન્તિ સ્મ । તતઃ સ પુનસ્તાસુ- ઽયૂયમેતર્હિ બોધિચિત્તમુત્પાદ્ય, ઇતો ધર્મસમ્મોદે હૃષ્ટાધિમોક્ષયત, કામે (ષુ) ચ હૃષ્ટા માધિમોક્ષયતે ઽ ત્યાજ્ઞાપયતિ સ્મ । તા અબ્રુવન્- ઽસા ધર્મસમ્મોદરતિઃ કિમ્?ઽ
"સો ઽબ્રવીત્- ઽ(સા) રતિર્બુદ્ધે ઽભેદ્યશ્રદ્ધા, ધર્મશ્રવણછન્દો રતિઃ, સઙ્ઘપર્યુપાસને રતિઃ, નિર્માણતા ચ ગુરુસત્કારે રતિઃ, ધાતુસમુદયે ચ વિષયાસ્થાને ચ રતિઃ ઘાતકોપમસ્કન્ધપ્રેક્ષણે રતિઃ, સર્પવિષમધાતુપ્રેક્ષણે, શૂન્યગ્રામનિભેષ્વાયતનેષુ વિવેકરતિઃ, બોધિચિત્તસંરક્ષે સત્ત્વહિતઙ્કરરતિઃ, દાનસંવિભાગે શીલાસ્રંસનેરતિઃ, ક્ષાન્ત્યાં ક્ષમણદમે, વીર્યે કલ્યાણસમ્પ્રતિપત્ત્યાં, ધ્યાનપરિભોગે ચ પ્રજ્ઞાયામ્ ક્લેશનિરાભાસે ચ બોધ્યામુદારરતિઃ, મારનિગ્રહરતિઃ, ક્લેશસંવધે બુદ્ધક્ષેત્રવિશોધને, લક્ષણાનુવ્યઞ્જનસમુત્થાપનતાર્થં સર્વકુશલસન્નિચયે, ગમ્ભીરધર્મશ્રવણાત્રાસરતિઃ, ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષુ પરિચયકરણે નિર્વાણાધ્યાલમ્બને બોધિમણ્ડાલઙ્કારે ચાકાલપ્રાપ્ત્યૈ નિર્વ્યાપારે ચ સભાગજનાય સેવને ચાસભાગેષ્વદ્વેષે ચાપ્રતિઘે રતિઃ, કલ્યાણમિત્રેભ્યઃ સેવને, પાપમિત્રવિવર્જને ચ ધર્મે ચાધિમુક્તિઃ, સા શ્રદ્ધા, પ્રામોદ્યરતિશ્રોપાયસંગ્રહરતિશ્ચાપ્રમાદે બોધિપક્ષયધર્મનિષેવણે ચ રતિઃ । એવં હિ બોધિસત્ત્વધર્મસમ્મોદાભિરધિમુક્તિઃઽ ।
"અથ મારઃ પાપીમાંસ્તા અપ્સરસ એતદબ્રવીત્- ઽઇદાનીમસ્માકમાવાસં ગચ્છત । -તા અબ્રુવન્- ઽત્વયા વયમસ્મૈ ગૃહપતે દત્તાઃ; તેન સાભ્પ્રતં ધર્મસમ્મોદાભિરત્યધિમુક્તિઃ કરણીયા કામે (ષુ) ત્વભિરત્યધિમુક્તિરકરણીયા । તતો મારઃ પાપીમાલ્લિંચ્છવિ વિમલકીર્તિમેતદવોચત્- ઽયદિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસ્વપરિત્યાગી ચ ચિત્તગ્રાહકો નાસ્તિ, ગૃહપતે, ઇમા અપ્સરસાઃ પ્રેષયઽ । વિમલકીર્તિરબ્રવીત્- ઽઇમાઃ પ્રેષ્યાઃ; તેન પાપીમન્ સપરિવારો ઽપગચ્છ । સર્વસત્ત્વધર્માશયઃ પરિપૂર્યતામ્ઽ । અથ તા અપ્સરસો વિમલકીર્તયે ઽભિવન્દનં કૃત્વા, એતદવદન્- ઽગૃહપતે, કથમસ્માભિર્મારસ્થાને વિહરિતવ્યમ્? "અવોચત્- ઽભગિન્યઃ, અસ્ત્યક્ષયપ્રદિપો નામ ધર્મમુખમ્ । તેન પ્રતિપદ્યત । તદપિ, ભગિન્યઃ, કિમ્? યદિદમ્-યદ્યપ્યેકપ્રદીપાત્ પ્રદીપાનાં શતસહસ્રાણિ પ્રજ્વાલિતાનિ, સ પ્રદિપઽપચયન્ન ગચ્છતિ । એવમેવ,ભગિન્યઃ, એકબોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં બહુશતસહસ્રાણિ બોધ્યાં સ્થાપયિત્વા, સ બોધિસત્ત્વો ઽનપચયચિત્તસ્મૃતિઃ, પર્યનપચય ઉપરિવર્ધતે । તથા ચ સર્વકુસહલધર્મા યથા યથાન્યેભ્યેઃ પરિભાવિતાશ્ ચાખ્યાતાઃ, શાસનં તથા તથા સર્વકુશલધર્મૈર્વિવર્ધતે । તધ્યક્ષયપ્રદીપો નામ ધર્મ મુખમ્ । તસ્મિન્ મારસ્થાને વિહરમાણા અપ્રમાન્ણદેવપુત્રદેવકન્યાનાં બોધિચિત્તમધિમુચ્યધ્વમ્ । એવં હિ સ્યાત તથાગતકૃતજ્ઞાઃ, સર્વસત્ત્વોપજીવ્યાઃ ઽ । તતસ્તા અપ્સરસો લિચ્છવેર્વિમલકિર્તેઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, મારેણ સહ પ્રત્યગચ્છન્ । ભગવન્, લિચ્છવેર્વિમલકીર્તેસ્તદ્વિકુર્વણવિશેષણં દૃસ્ત્વા, એતસ્માત્ ........નોત્સહે" । અથ ભગવંશ્રેસ્થિપુત્રં સુદત્તમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ- "કુલપુત્ર. ...... ગચ્છ " । સુદત્તઃ પુનરવોચત્- "ભગવન્, ..... નોત્સહે .... । " એકસ્મિન્ સમયે મામ્ મત્પિતૃનિવેશને મહાયજ્ઞકરણાર્થાય સર્વશ્રમણબ્રાહ્મણેભ્યઃ સર્વ દરિદ્રદુઃખિતકૃપણવનીયકવિહ્વલીભૂતેભ્યઃ સપ્તદિવસં દાનં દદં, તસ્મિન્ મહાયજ્ઞકરણે ઽન્તિમદિવસે લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તામ્મહાયજ્ઞભૂમિમુપસંક્રમ્ય,
એતદવદીત્- ઽશ્રેસ્થિપુત્ર, યથા ત્વં યજ્ઞં કરોષિ તથા હિ યજ્ઞં મા કુરુઃ, ધર્મ યજ્ઞં કુરુ । અલં ત આમિષયજ્ઞેન । તમેતદવદમ્ - તદ્ધર્મયજ્ઞં કથં દેયમ્? ઽ
"સ મામબ્રવીત્- ઽયેન કેન ધર્મ યજ્ઞેનાપૂર્વમચરમં સત્ત્વા પરિપચ્યન્તે, તધિ ધર્મ યજ્ઞમ્ । તદપિ કિં? યદુત- બોધિવ્યુપહારસ્ય મહામૈત્રિ, સદ્ધર્મસંગ્રહેણાભિનિર્હૃતા મહાકરુણા, સર્વસત્ત્વપ્રામોદ્યપલમ્ભેનાભિનિર્હૃતા મહામુદિતા, જ્ઞાનસંગ્રહેણાભિનિર્હૃતા મહોપેક્ષા-
ઽ ઽશાન્તિદમેનાભિનિર્હૃતા દાનપારમિતા, દુઃશીલસત્ત્વપરિપાચનેનાભિનિર્હ્ર્રિતા શીલપારમિતા, નૈરત્મ્યધર્મેણાભિનિર્હૃતા ક્ષાન્તિપારમિતા, બોધ્યારમ્ભેણાભિનિર્હૃતા વીર્યપારમિતા, કાયચિત્તવિવેકેનાભિનિર્હૃતા ધ્યાનપારમિતા, સર્વજ્ઞજ્ઞાનેનાભિનિર્હૃતા પ્રજ્ઞાપારમિતા- " ઽ સર્વસત્ત્વપરિપાચનેનાભિનિર્હૃતા શૂન્યતાભાવના, સંસ્કૃતપરિશોધનેનાભિનિર્હૃતાનિમિત્તભાવના, સંચિત્યોપપત્ત્યાભિનિર્હૃતાપ્રણિહિતભાવના-
"ઽ સદ્ધર્મપર્યુદ્ગ્રહણેનાભિનિર્હૃતો બલપરાક્રમઃ, સંગ્રહવસ્તુનાભિનિર્હૃતં જીવિતેન્દ્રિયમ્, સર્વસત્ત્વભૃત્યશિષ્યભવેનભિનિર્હૃતા નિર્માણતા, અસરાત્સારોપાદાનેનાભિનિર્હૃતઃ કાયજીવભોગલાભાઃ, ષડનુસ્મૃત્યાભિનિર્હૃત સ્મૃતિઃ, સંમોદનીયધર્મેણાભિનિર્હૃત આશયઃ, સમ્પ્રતિપત્યાભિનિર્હૃતાજીવપરિશુદ્ધિઃ, શ્રદ્ધાપ્રામોદ્યસેવનેનાભિનિર્હૃતમાર્યપર્યુપાસનમ્, અનાર્યાપ્રતિઘેનાભિર્હૃતો ઽધ્યાશયઃ, પ્રતિપત્યાભિનિર્હૃતં શ્રવણકૌશલ્યમ્, અરણાધર્માવબોધેનાભિનિર્હૃત આરણ્યાવાસઃ, બુદ્ધજ્ઞાનપ્રતિલાભેનાભિનિર્હૃતં પ્રતિસંલયનમ્, સર્વસત્ત્વક્લેશવિમુક્તિયોગેનાભિનિર્હૃતા યોગાચારાભૂમિઃ-

"ઽલક્ષણાનુવ્યઞ્જનબુદ્ધક્ષેત્રાલઙ્કારસત્ત્વપરિપાચનનેનાભિનિર્હૃતઃ પુણ્યસમ્ભાર, સર્વધર્મેષ્વનુપાદેયાહેયૈકનયજ્ઞાનેનાભિનિર્હૃતઃ પ્રજ્ઞાસમ્ભારઃ, સર્વક્લેશાવરણાકુશલધર્મપ્રહાણેનાભિનિર્હ્રિતઃ સર્વકુશલમૂલ સમ્ભારઃ, સર્વજ્ઞજ્ઞાનાધિગમેન ચ કુશલધર્મેણ ચાભિનિર્હૃતઃ સર્વબોધિપક્ષધર્મસમુત્પાદઃ- તધિ, કુલપુત્ર, ધર્મયજ્ઞમ્ । તસ્મિન્ ધર્મયજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતો બોધિસત્ત્વો યજ્ઞદાયકઃ, યજ્ઞસુકારક, સદેવકે લોકે ભવતિ દક્ષિણીયઃ ઽ ।
" ભગવન્, તસ્મિન્ ગૃહપતાવિમમેવંનિર્દેશં દેશિતવતિ, તસ્યા બ્રાહ્મણ પરિષદો બ્રાહ્મણાનાં દ્વિશતાનામનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તમુત્પન્નમ્ ।
"અહમપિ શ્રાદ્ધ આશ્ચર્યપ્રાપ્તઃ સત્પુરુષસ્ય પાદાવભિવન્દ્ય,મત્કણ્ઠાદવતાર્ય શતસહસ્રમૂલ્યં મુક્તાહારમનુપ્રયચ્છામિ સ્મ । સ ન પ્રતીચ્છતિ સ્મ । અથ ખલ્વહમેતદવોચમ્- ઽ પ્રતિગૃહાણ ત્વમિમ્ મુક્તાહારં, યં ચાધિમુચ્યસે તસ્મૈ દેહીઽ તિ । સ તં મુક્તાહારં પ્રતિગૃહ્ય ચ દ્વૌ પ્રત્યંશૌ કૃત્વા ચૈકં પ્રત્યંશં તસ્મિન્ યજ્ઞસ્થાને સર્વલોકનિન્દિતેભ્યો નગરદરિદ્રેભ્યો દદાતિ સ્મ; દ્વિતિયં પ્રત્યંશં દુષ્પ્રસહાય તથાગતાય નિર્યાતયામાસ । એવમ્ રૂપં પ્રાતિહાર્યં દર્શયતિ સ્મ, યથા સર્વાભિઃ પર્ષદ્ભિર્મરીચિર્નામ લોકધાતુર્દુષ્પ્રસહો નામ તથાગતશ્ચ દૃશ્યેતે સ્મ । સ ચ મુક્તહાર સ્તસ્ય દુષ્પ્રસહસ્ય તથાગતસ્ય મુર્ધ્નિમુક્તાહાર્કૂટાગારઃ સંસ્થિતો ઽભૂચ્ચતુરસ્રશ્ચતુઃસ્થૂણઃ સમભાગઃ સુવિભક્તો દર્શનીયો વિચિત્રઃ ।
"સ એવં રૂપં પ્રાતિહાર્યં દર્શય્ય, વચનમેતદવોચત્- "ઽ દાયકો યો દાનપતિર્યથા તથાગતં, તથા નગરદરિદ્રાન્ દક્ષિણીયાન્ સઞ્જાનાતિ ચાસંભિન્નં સમમહાકરુણાચિત્તેન વિપાકપ્રતિકાઙ્ક્ષી પરિત્યાગી, સ હિ ધર્મ યજ્ઞ પરિનિષ્પન્ન ઽ ઇતિ ।
"અથ તે નગરદરિદ્રાસ્ તત્ પ્રાતિહાર્યં દૃષ્ત્વા, તં ધર્મોપદેશમપિ શ્રુત્વા, અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તમુત્પાદયન્તિ સ્મ । ભગવન્, એતસ્માત્ કારણાત્તસ્ય સત્પુરુષસ્ય રોગપૃચ્છનગમન્નોત્સહે " ।
તથા હિ સર્વે તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અપિ, યા તેન સત્પુરુષેણ સહાવકાશકથા" યે નનોપદેશા ઉક્તાઃ તત્સર્વં દેશયન્તો ગમન્નોત્સહન્તે સ્મ ।
શ્રાવકબોધિસત્ત્વપ્રેષણોક્તસ્ય પરિવર્તસ્તૃતીયઃ ।
4 ગ્લાનસંમોદન (કથા)
તતો ભગવાન્ મંજુશ્રીમ્ કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ- "મંજુશ્રીઃ, લિચ્છવેર્વિમલકીર્તે રોગપૃચ્છનાય ગચ્છ" । મંજુશ્રીરપ્યવોચત્-

"ભગવન્, લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્દુરાસદો ગમ્ભીરનયે પ્રતિભાનપ્રતિપન્નઃ, વ્યત્યસ્તપદપુષ્કલપદનિષ્પાદનકુશલઃ, અનાચ્છેદ્યપ્રતિભાનસ્સર્વસત્ત્વેષ્વપ્રતિહતબુદ્ધિસમર્પિતઃ, સર્વબોધિસત્ત્વકર્મનિર્યાતઃ, સર્વબોધિસત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધગુહ્યસ્થાને સુપ્રતિપન્નસ્સર્વમારસ્થાનવિનિવર્તકુશલઃ, મહાભિજ્ઞાવિક્રીડિત ઉપાયપ્રજ્ઞાનિર્યાતો ઽદ્વયધર્મધાત્વસંભેદગોચરસ્ય વરાગ્રપ્રાપ્તો ધર્મધાત્વેકવ્યૂહાનન્તાકારવ્યૂહધર્મદેશનાકોવિદઃ, સર્વસત્ત્વેન્દ્રિયસમ્પ્રાપકવ્યૂહજ્ઞો વિચક્ષણઃ, ઉપાયકૌશલ્યગતિગતઃ પ્રશ્નનિર્ણયપ્રતિલબ્ધઃ । સ પરીત્તવર્મસન્નાહસન્તોષસ્યાસમર્થઃ, કિ તુ બુદ્ધાધિષ્ઠાનેન તેન ગતો યથાભૂતં યથાનુભાવં ભાષિતુકામો(ઽસ્મિ)" ।
અથ તસ્યામ્ પરિષદિ તેષાં બોધિસત્ત્વમહાશ્રાવકશક્રબ્રહ્મલોકપાલાનાં ચ દેવપુત્રાપ્સરસામેતભૂત્- "(યત્ર) મંજુશ્રીઃ કુમારભૂતશ્ચા સત્પુરુષસ્તાવુભાવભિલાપિનૌ, તત્ર મહાધર્મકીર્તિકથા નિયતં ભવિષ્યતી" -તિ । તતો બોધિસત્ત્વાનાં લક્ષં શ્રાવકાણાંચ પઞ્ચશતમાત્રં બહુશક્રબ્રહ્મલોકપાલાશ્ચ બહુશતસહસ્રાણી દેવપુત્રાણાંચ ધર્મશ્રવણાર્થં મંજુશ્રિયઃ કુમારભૂતસ્ય પૃષ્ઠિતો ઽગચ્છન્ । અથ મંજુશ્રીઃ કુમારભૂતઃ સર્વૈસ્તૈર્બોધિસત્ત્વમહાશ્રાવકશક્રબ્રહ્મલોકપાલદેવપુત્રૈઃ પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો વૈશાલીમ્મહાનગરીમ્ પ્રવિશતિ સ્મ ।
તતો લિચ્છવેઇવિમલકીર્તેરેતદભૂત- "મંજુશ્રીઃ કુમારભૂતશ્ચ બહુપરિવાર આગચ્છન્તિ; તેનેદમ્મે ગૃહમધિષ્ઠા(-નેન) શૂન્યં (ભવત્વ્)-" ઇતિ । (તતઃ) તદ્ગૃહં શૂન્યં અધ્યતિષ્ઠત્ । તત્ર દ્વારિકો ઽપિ નાભવત્ । મંચો યસ્મિન્ વિમલકીર્તિગ્લાનઃ શાયી, આસીદેકાસનમ્ । તં સ્થાપયિત્વા તત્ર મંચો વા પીઠિકા વાસનં કિઞ્ચિન્નાદૃશ્યત ।
અથ મંજુશ્રીઃ સપરિવારો યેન વિમલકીર્તેરાવાસસ્તેનાગચ્છત્; ઉપસંક્રમ્ય ચ પ્રવિશ્ય, તદ્ગૃહં શૂન્યમદ્રાક્ષીત્ । તત્ર દ્વારિકો ઽપિ નાભવત્ । તસ્માત્, (યસ્મિન્) વિમલકીર્તિઃ શાય્યાસીત્, એકાકિમંચાગન્યમઞ્ચં પીઠિકં વાસનં વા નાદ્રાક્ષીત્ । તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્મજુશ્રિયમ્ કુમારભૂતમદર્શત્; દૃષ્ટ્વૈદવોચત્- "મંજુશ્રીઃ, એહિ સ્વાગતઃ, મંજુશ્રીઃ, એહિ સુસ્વાગતઃ । પૂર્વમનાગતો ઽદૃષ્ટો ઽશ્રુતો દૃશ્યસે" । મંજુશ્રીરબ્રવીત્- "ગૃહપતે, યથા વદસિ તથા યદાગતમ્, તધિ પુનર્નાગચ્છતિ । યદ્ ગતં તદપિ પુનર્ન ગચ્છતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનાગત આગમો ઽપિ ન પ્રજ્ઞાયતે, ગતે ઽપિ ગમનન્ન પ્રજ્ઞાયતે, યત્કારણાદ્ યદ્દૃષ્ટમ્, તત્ પુનરપિ દ્રષ્ટવ્યન્નાસ્તિ ।
"કચ્ચિત્તે, સત્પુરુષ, ક્ષમણીયં, કચ્ચિદ્ યાપનીયં, કચ્ચિત્તે ધાવતો ન ક્ષુભ્યન્તે, કચ્ચિદ્ દુઃખા વેદનાઃ પ્રતિક્રામન્તિ નાભિક્રામન્તિ? ભગવાનપિ - ઽનનુ તુભ્યમલ્પાબાધતા, અલ્પાતંકતા, અલ્પાતુરઃ લઘૂત્ત્થાનતાપિ, યાત્રાબલસુખાનવદ્ય (-તા-) સુખસ્પર્શવિહાર(-તે-)ઽ ત્યખ્યત્ । ગૃહપતે, અયં તે રોગઃ કસ્માદુત્પન્નઃ? ઉત્પન્નઃ કિયચ્ચિરં? કિમાશ્રિતઃ? કદા શામ્યતિ?"
વિમલકીર્તિરવોચત્- "મંજુશ્રીઃ, અવિદ્યા ચ ભવતૃષ્ણ યાવત્, તાવદયમ્મે રોગો ઽપિ । યાવત્ સર્વસત્ત્વાનાં રોગઃ, તાવદપિ મે રોઓગઃ । યદા સર્વસત્ત્વા વીતરોગાઃ, તદા રોગો મમાપિ ન સમ્ભવતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? મંજુશ્રીઃ, બોધિસત્ત્વસ્ય સંસારસ્થાનં હિ સત્ત્વાઃ); રોગો હિ સંસારસ્થાનમ્ । યદા સર્વસત્ત્વા વીતરોગાઃ, તદા બોધિસત્ત્વો ઽપ્યરોગો ભવતિ ।
"મંજુશ્રીઃ, તદ્યથાપિ નામ શ્રેષ્ઠિન એકપુત્રો ગ્લાનો ભવેત્; તદ્વાધકારણાદુભાવપિ માતાપિતરૌ ગ્લાનૌ ભવતઃ । યાવત્સ એકપુત્રો ઽરોગો ઽભૂતઃ, તાવદુભાવપિ માતાપિતરૌ દુઃખિતૌ ભવતઃ । મંજુશ્રીઃ, એવમેવ બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વેષ્વ્ એકપુત્ર ઇવ પ્રિયઃ; સર્વસત્ત્વેષુ ગ્લાનેષુ સો ઽપિ ગ્લાનો ભવતિ । સત્ત્વે (-ષ્વ્-) અરોગે (-ષુ), સો ઽપ્યગ્લાનઃ । યદપિ, મંજુશ્રીઃ- ઽઅયં તે રોગઃ કસ્માદુત્પન્ન?ઽ ઇતિ વદસિ-બોધિસત્ત્વાનાં હિ રોગો મહાકરુણાયાઃ સન્ભવતિ" ।
મંજુશ્રીરવોચત્- "ગૃહપતે, કિમસ્મિંસ્તે શૂન્યાગારે ન કશ્ચિત્ પરિવારો ઽસ્તિ?"-અબ્રવીત્- "મંજુશ્રીઃ, સર્વબુદ્ધક્ષેત્રાણ્યપિ શૂન્યાનિ" । - અભાષત- "કેન શૂન્યાનિ?"-આહ- "શૂન્યતયા શૂન્યાનિ" । -અભાષત- "શૂન્યતાયાં શૂન્યમ્ કીમ્?" -આહ- "સઙ્કલ્પો હિ શૂન્યતા શૂન્યઃ" । -અભાષત- "શૂન્યતા કિ સઙ્કલ્પાયાસમર્થા?" -આહ- "તસ્મિન્ પરિકલ્પે શૂન્યે, શૂન્યતા હિ શૂન્યતાયાં નિર્વિકલ્પા" । -અભાષત- "ગૃહપતે ઽ શૂન્યતા યત્રાન્વેષ્ટું (યુજ્જતે)?" -આહ- "મંજુશ્રીઃ, શૂન્યતાન્વેષ્ટું (યુજ્જતે) દ્વિષષ્ટિદૃષ્ટિગતેભ્યઃ" । -અભાષત- "દ્વિષષ્ટોદૃષ્ટિગતાનિ કુતો ઽન્વેષ્ટું (યુજ્યતે)?" -આહ- "તાન્યન્વેષ્તું (યુજ્જતે) તથાગતસ્ય વિમુક્ત્યાઃ" । - અભાષત- "ઇયં તથાગતસ્ય વિમુક્તિઃ કુતો ઽન્વેષ્ટું (યુજ્યતે)?" -આહ- "અન્વેષ્ટું (યુજ્યતે) સર્વસત્ત્વાનામ્ પ્રથમચિત્તચર્યાયાઃ ।
"મંજુશ્રીઃ યત્ ઽકિન્તે ન કશ્ચિત્ પરિવારો ઽસ્તી?ઽ -તિ વદસિ- સર્વમારાશ્ચ સર્વપરપ્રવાદિનઃ સન્તિ મે પરિવારઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? મારા હિ સંસારસ્ય વર્ણવાદિનઃ, સંસારશ્ચ બોધિસત્ત્વસ્ય પરિવારઃ । પરપ્રવાદિષુ દૃષ્ટિગતાનાં વર્ણવાદોઇષુ, બોધિસત્ત્વઃ સર્વદૃષ્ટિગતેભ્યો ઽનિંજ્યઃ । તસ્માત્ સર્વમારાશ્ચ સર્વપરપ્રવાદિનો મમ પરિવારઃ" ।
મંજુશ્રીરભાષત- "ગૃહપતે, રોગસ્તે કીદૃશઃ?" - આહ- "આરુપ્યો ઽસનિદર્શનઃ" । -અભાષત- "સ રોગઃ કિં કાયાપ્રતિસંયુક્ત આહોસ્વિચ્ચિત્તપ્રતિસંયુક્તઃ?" -આહ- "કાયવિવેકતયા (સ) કાયપ્રતિસંયુક્તો નાસ્તિ, ચિત્તમાયાધર્મતયા ચિત્તપ્રતિસંયુક્તો નાસ્તિ" । -અભાષત- "ગૃહપતે, એષાં ચતુર્ણા, યદિદમ્-પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશધાતૂનામ્, કો ધાતુર્હન્યતે?" -આહ- "મંજુશ્રીઃ, યઃ કશ્ચ સર્વસત્ત્વાનાં રોગધાતુઃ, તેનાહમપિ ગ્લાનઃ । મંજુશ્રીઃ, કથમ્ બોધિસત્ત્વેન ગ્લાનો બોધિસત્ત્વઃ સમ્મોદ્પનીયઃ?"
મંજુશ્રીરભાષત "કાયો ઽનિત્ય ઇતિ-(સંમોદપનીયઃ), ન હિ નિર્વિદ્વિરાગેન । કાયો દુઃખ ઇતિ-નિર્વાણરસેન હિ ન (સંમોદપનીયઃ) । કાયો નૈરાત્મ્ય ઇતિ-અથ ચ પુનઃ સત્ત્વપરિપાચનેન (સંમોદપનીયઃ) । કાયઃ શાન્ત એવેતિ-કિન્તૂપશમેન (સંમોદપનીયો) નાસ્તિ । સર્વદુશ્ચરિત્ ઉપનીતે, સંક્રાન્ત્યા ન (સંમોદપનીયઃ) । સ્વાતુરેણાન્યેશુ ગ્લાનેષુ સત્ત્વે(ષુ)કારુણ્યપૂર્વાન્તપર્યાન્ત દુઃખાનુસ્મૃતિસત્ત્વાર્થ કાર્યાનુસ્મૃતિકુશલમૂલસાક્ષાત્કારાદિવિશુદ્ધ્યતૃષ્ણાનિત્યોદ્યોગં સમારભ્ય, સર્વરોગાભાવકારણભૈષજ્યરાજો ભવેદ્-ઇતિ । તથા હિ બોધિસત્ત્વેન ગ્લાનો બોધિસત્ત્વઃ સંમોદપનીયઃ" । મંજુશ્રીરભાષત- "કુલપુત્ર, ગ્લાનેન બોધિસત્ત્વેન કથં સ્વચિત્તં નિધ્યાયિતવ્યમ્?"

વિમલકીર્તિરાહ- "મંજુશ્રીઃ, ગ્લાનેન બોધિસત્ત્વેન હિ સ્વચિત્તમેવં નિધ્યાયિતવ્યમ્-વ્યાધિઃ પૂર્વાન્તાભૂતવિપર્યાસકર્મપર્યુત્થાનાન્નિશ્રરતિ । અભૂતસંકલ્પક્લેશોત્પન્નો ય આતુરો નામ ધર્મઃ, ત(સ્ય) પરમાર્થત ઇહ ન કિંચિદુપલભ્યતે । તત્ કસ્ય હેતોઃ? અયં કાયશ્ચતુર્મહાભૂતેભ્યો ભૂતઃ; એષુ ધાતુષુ કશ્ચદધિપતિર્વા જનકો વા નાસ્તિ । અસ્મિન્ કાયે ઽનાત્મકે, આત્માભિનિવેશં સ્થાપયિત્વા, ઇહ પરમાર્થતો યો રોગો નામ સો ઽનુપલમ્ભઃ; તસ્માદાત્મનિ હ્યભિનિવેશે ઽસતિ, રોગમૂલાજ્ઞાયાં વિહરિતવ્યમ્-ઇતિ; તેન, આત્મસંજ્ઞાયાં પ્રતિપ્રસ્રબ્ધાયાં, ધર્મસંજ્ઞોત્પાદયિતવ્યા ।
"અયં હિ કાયો ઽનેકધર્મસંનિપાતઃ; ઉત્પદ્યમાનો ધર્મા એવોપદ્યન્તે; નિરુધ્યમાનો ધર્મ એવ નિરુધ્યન્તે । ધર્માઃ પરસ્પરન્ન વેદયન્તિ ન જાનન્તિ । તે ધર્મા ઉત્પત્ત્યામેવમ્- ઽઅહમુપપદ્યઽ ઇતિ-ન ચિન્તયન્તિ; નિરોધઽપ્યેવમ્-ઽઅહન્નિરિધ્યઽ ઇતિ-ન ચિન્તયન્તિ ।
"તેન ધર્મસંજ્ઞાજ્ઞાકરણાર્થ ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્- ઽયન્મયૈવં ધર્મેષુ સંજ્ઞાયતે, તદપિ વિપર્યાસઃ । વિપર્યાસો હિ મહારોગઃ । મયા રોગવિસંયોગઃ કરણીયઃ, વ્યાધિપ્રહાણાયોદ્યોગઃ કરણીયઃઽ । તત્ર તદ્વ્યાધિવર્જનં કિમ્? યદુત-અહંકારમમકારવર્જનમ્ । તદહંકારમમકારવર્જનં કિમ્? યદુત-દેવયવિસંયોગઃ । તત્રા ધ્યાત્મબહિર્ધાસમુદાચારાભાવઃ કિમ્? યદુત-સમતાયા અચલં, સ્વચલં, વ્યચલમ્ । "સમતા કિમ્? મત્સમતાયા યાવન્નિર્વાણસમતામ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યદિદમ્-મન્નિર્વાણયોરુભયોરપિ શૂન્યતાકારણાત્ । તાભુબૌ કેન શૂન્યૌ? નામવ્યવહારોભૌ શૂન્યૌ; તસ્માત્તાવપરિનિષ્પન્નૌ । તથા હિ તેન સમતાદર્શનેન રોગ એવાનન્યઃ । શૂન્યતાન્યથાકારે ઽસતિ, રોગ એવ શૂન્યતા ।
"વેદના નિર્વેદન દ્રષ્ટવ્યા । તેન વેદનાનિરોધો ન સાક્ષાત્કરણીયઃ । પરિસમાપ્તબુદ્ધધર્મ ઉભે વેદને ઉત્સૃજેત્, કિં તુ સર્વદુર્ગતિસત્ત્વેષુ મહાકરુણાનુત્થાપનન્નાસ્તિ; તથા હિ કરણીયં, યથૈષુ સત્ત્વેષુ યોનિશો નિધ્યપ્ત્યા વ્યાધિર્નિરાકૃતો ભવતિ ।
"એષુ (સત્ત્વેષુ) કશ્ચિદ્ધર્મો નોપસંહર્તવ્યો વા નિરાકરણીયો વા । તદાધારપરિજ્ઞાનાર્થ, યસ્માદ્ રોગ ઉત્પન્નઃ, તેષુ ધર્મો દેશયિતવ્યઃ । સ આધારઃ કિમ્? યદિદમ્-અધ્યાલમ્બનમ્ આધારઃ । અધ્યાલમ્બનાધારે યાવદાલમમ્બનમ્, તાવદ્ રોગાધારઃ । કસ્મિનધ્યાલમ્બનમ્? ત્રૈધાતુકાધ્યાલમ્બનમ્ । અધ્યાલમ્બનાધારપરિજ્ઞા કિમ્? યદુતનાલમ્બનં ચાનુપલબ્ધિઃ । યાનુપલબ્ધિસ્તધ્યનધ્યાલન્બનમ્ । અનુપલબ્ધિઃ કિમ્? યદિદમ્-આત્મદૃષ્ટિશ્ચ પરદૃષ્ટિઃ-ઉભે દૃષ્ટી નોપલભ્યેતે । અતો ઽનુપલબ્ધિર્નામોચ્યતે ।
"મંજુશ્રીઃ, આતુરેણ તથા હિ બોધિસત્ત્વેન જરાવ્યાધિમરણજાતિવર્જનાય સ્વચિત્તં નિધ્યાયિતવ્યમ્ । મંજુશ્રીઃ, બોધિસત્ત્વાનાંરોગ એવં રૂપઃ । યદ્યેવન્ન ભવેત્, વ્યવસાયો નિરાર્થકો ઽભવિષ્યત્ । તદ્યથાપિ નામ પ્રત્યર્થિકોપઘાતેન વીરો નામોચ્યતે, એવમેવ જરાવ્યાધિમરણદુઃખશમનેન બોધિસત્ત્વો નામોચ્યતે ।
"તેન ગ્લાનેન બોધિસત્ત્વેનૈવં - ઽયથા મમ રોગો ઽભૂતો ઽસન્, તથા હિ સર્વસત્ત્વાનાં રોગો ઽપ્યભૂતો ઽસન્-ઽ ઇત્યુપલક્ષિતવ્યમ્ । એવં પ્રેક્ષમાણઃ સો ઽનુશંસદર્શનાભ્રષ્ટઃ સત્ત્વેષુ મહાકરુણામુત્પાદયતિ, (અન્યત્) સ્થાપયિત્વા ચાગન્તુકક્લેશપ્રહાણાય સત્ત્વેષ્વભિયોગમહાકરુણામુત્પાદયતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનુશંસદર્શનપતિતયા મહાકરુણયા હિ જાતિષુ બોધિસત્ત્વો નિર્વિદ્યતે । અનુશંસદર્શનપર્યુત્થાનાપગતયા મહાકરુણા બોધિસત્ત્વો જાતિષુ ન નિર્વિદ્યતે । દૃષ્ટિપર્યુત્થાને સમુત્તિષ્ઠતિ, સ ન જાયતે । ચિત્તપર્યુત્થાનાપગતો જાયમાનઃ સ મુક્ત ઇવ જાયતે, સ મુક્ત ઇવોત્પદ્યતે । મુક્ત ઇવ જાયમાનો મુક્ત ઇવોત્પદ્યમાનો બુદ્ધસત્ત્વબન્ધનમુક્તિધર્મદેશનાયૈ સમર્થશ્ચ પ્રતિબલો ભવતિ । યદિદમ્ ભગવતા-આત્મના બદ્ધેન પરં બન્ધનાદ્વિમોચયેત્, તધિ સ્થાનન્ન વિદ્યતે । આત્મના મુક્તેન પરં બન્ધનાદ્વિમોચયેત્, તત્સ્થાનં વિદ્યત-ઇતિ ભાષિતમ્ । તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મુક્ત્યૈ કુર્યાન્ન બન્ધનાય ।
"તત્ર બન્ધનં કિમ્? કિમ્મુક્તિઃ? અનુપાયે ભવમુક્તિપરિગ્રહો બોધિસત્ત્વસ્ય બન્ધનમ્ । ઉપાયેન ભવપ્રવૃત્ત્યવક્રાંતિર્મુક્તિઃ । અનુપાયેન ધ્યાનસમાધિસમાપત્ત્યાસ્વાદો બોધિસત્ત્વસ્ય બન્ધનમ્ । ઉપાયેન ધ્યાનસમાધ્યાસ્વાદો મુક્તિઃ । ઉપાયેનાનુદ્દિષ્ટ પ્રજ્ઞા હિ બન્ધનમ્ । ઉપાયેન નિષ્ઠિતપ્રજ્ઞાઃ મુક્તિઃ । પ્રજ્ઞાનુદ્દિષ્ટોપાયો બન્ધનમ્ । પ્રજ્ઞયા નિષ્ઠિતોપાયો મુક્તિઃ ।
"તત્રોપાયાનુદ્દિષ્ટપ્રજ્ઞાબન્ધનં કિમ્? યદુત-શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતનિધ્યપ્તિશ્ચ લક્ષણાનુવ્યંજન બુદ્ધક્ષેત્રાલંકારસત્ત્વપરિપાચનાનિધ્યપ્તિર્હ્યુપાયાનુદ્દિષ્ટપ્રજ્ઞા ચ બન્ધનમ્ । તત્રોપાયનિષ્ઠિતપ્રજ્ઞામુક્તિઃ કિમ્? યદુતલક્ષણાનુવ્યંજનબુદ્ધક્ષેત્રાલઙ્કારસત્ત્વપરિપાચનચિત્તનિધ્યપ્તિશ્ચ શૂન્યતાનિમિત્તા પ્રણિહિતપરિજયકરણમ્, ઇદં હ્યુપાયનિષ્ઠિતપ્રજ્ઞા ચ મુક્તિઃ । તત્ર પ્રજ્ઞાનુદ્દિષ્ટોપાયબન્ધનં કિમ્? યદિદં-સર્વદૃષ્ટિક્લેશપર્યુત્થાનાનુશયાનુનયપ્રતિઘાવસ્થિતસ્ય સર્વકુશલમૂલવ્યાપારબોધ્યપરિણામના હિ પ્રજ્ઞાનુદ્દિષ્ટોપાયશ્ચ બન્ધનમ્ । તત્ર પ્રજ્ઞાનિષ્ઠિતોપાયમુક્તિઃ કિમ્? યદિદમ્- તયા સર્વદૃષ્ટિક્લેશપર્યુત્થાનાનુશયાનુશયાનુનયપ્રતિઘપરિવર્જકસ્ય સર્વકુશલમૂલવ્યાપારબોધિપરિણામનયાપરામૃષ્ટિઃ, સા હિ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાનિષ્ઠિતોપાયશ્ચ મુક્તિઃ ।
"મંજુશ્રીઃ, તત્ર ગ્લાનેન બોધિસત્ત્વેનૈવં તેષુ ધર્મેષુ નિધ્યાયિતવ્યં-યઃ કાયચિત્તરોગે ઽનિત્યતાદુઃખશૂન્યનનૈરાત્મ્યસંબોધઃ, સ તત્પ્રજ્ઞા । યઃ કાયસ્ય રોગવિવર્જનેનાનુત્પાદ્શ્ચ સંસારાસ્રંસને સત્ત્વાર્થપ્રયોગાનુયોગઃ, અયં હિ તદુપાયઃ । ભૂયો ઽપિ યઃ ઽકાયચિત્તરોગાઃ પરસ્પરં પરંપરયા ન ચ નવા ન ચ જીર્ણા (ઇત્ય્) અવબોધઃ, સ તત્પ્રજ્ઞા । યચ્ચ કાયચિત્તરોગોપશમનિરોધયોરનુત્થાપનં, તત્તદુપાયઃ ।
"મંજુશ્રીઃ, તથા હિ ગ્લાનેન બોધિસત્ત્વેન સ્વચિત્તં નિધ્યાયિતવ્યમ્; કિં તુ તેન નિધ્યપ્ત્યનિધ્યપ્ત્યોર્ન બિહરિતવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યદિ નિધ્યપ્ત્યાં બિહરેત્, સ હિ પૃથગ્જનસ્ય ધર્મઃ । અથાનિધ્યપ્ત્યાં બિહરેત્, સ શ્રાવકધર્મઃ । તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વેન નિધ્યપ્ત્યનિધ્યપ્ત્યોર્ન વિહરિતવ્યમ્ । યત્તત્રાપ્રતિષ્ઠિતં, તદ્વોધિસત્ત્વગોચરઃ ।

"યઃ પૃથગ્જનગોચરશ્ચાર્યગોચરશ્ચ નાસ્તિ, સ હિ બોધિસત્ત્વગોચરઃ । યઃ સંસારગોચરે ઽપિ ક્લેશગોચરસ્તુ નાસ્તિ, સ બોધિસત્ત્વસ્ય ગોચરઃ । યો નિર્વાણાવબોધગોચરે ઽપ્યત્યન્તપરિનિર્વાણગોચરસ્તુ નાસ્તિ, સ બોધિસત્ત્વસ્ય ગોચરઃ । યશ્ચતુર્મારદેશનાગોચરે ઽપિ સર્વમારવિષયસમતિક્રાન્તગોચરઃ, સ બોધિસત્ત્વસ્ય ગોચરઃ । યઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનૈષણાગોચરે ઽપ્યકાલજ્ઞાનપ્રાપ્તિગોચરસ્તુ નાસ્તિ, સ હિ બોધિસત્ત્વસ્ય ગોચરઃ । યશ્ચતુઃસત્યજ્ઞાનગોચરે ઽપ્યકાલસત્યપ્રતિપાદનગોચરસ્તુ નાસ્તિ, સ હિ બોધિ સત્ત્વસ્ય ગોચરઃ । યો ઽધ્યાત્મપ્રત્યવેક્ષણગોચરે ઽપિ સંચિન્ત્યભવપ્રતિકાંક્ષિપરિગ્રહગોરસ્તુ નાસ્તિ, સ બોધિસત્ત્વસ્ય ગોચરઃ । યો ઽનુત્પાદપ્રત્યવેક્ષણગોચરઽપિ નિયતપ્રાપ્ત્યવક્રાન્તિગોચરસ્તુ નાસ્તિ, સ બોધિસત્ત્વસ્ય ગોચરઃ । યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદગોચરે ઽપિ સર્વદૃષ્ટિવિષ્યગોચરસ્તુ નાસ્તિ, સ બોધિસત્ત્વસ્ય ગોચરઃ ।
યઃ સર્વસત્ત્વસંસર્ગગોચરે ઽપિ ક્લેશાનુશયગોચરસ્તુ નાસ્તિ, ......પે ।
યો વિવેક-ગોચરે ઽપિ કાયચિત્તક્ષયસ્થાનગોચરસ્તુ નાસ્તિ, ......પે ।
યસ્રૈધાતુકગોચરે ઽપિ ધર્મધાતુવ્યવચ્છેદકરણાગોચરસ્તુ નાસ્તિ, ......પે ।
યઃ શૂન્યતાગોચરે ઽપિ ગૂણસર્વથૈષણાગોચરસ્તુ, ......પે ।
યો ઽનિમિત્તગોચરે ઽપિ પ્રમોચયિતવ્ય સત્ત્વાવલમ્બનવ્યવસાયગોચરસ્તુ, ......પે ।
યો ઽપ્રણિહિતગોચરે ઽપિ સંચિન્ત્યભવગતિદર્શનગોચરસ્તુ, ......પે ।
યો ઽનભિસંસ્કારગોચરે ઽપિ સર્વકુશલમૂલાભિસંસ્કારાસ્રંસનગોચરસ્તુ, ......પે ।
યઃ ષટ્પારમિતાગોચરે સર્વસત્ત્વચિત્તચર્યાપારાયણગોચરઃ, ...... પે ।
યઃ ષડભિજ્ઞાગોચરે ઽપિ ક્ષીણાઅસ્રવગોચરસ્તુ નાસ્તિ, ......પે ।
યઃ સદ્ધર્મસ્થાનગોચરે કુમાર્ગાનુપલબ્ધિગોચરઃ, ......પે ।
યશ્ચતુરપ્રમાણગોચરે ઽપિ બ્રહ્મલોકજાત્યસંસર્ગગોચરેસ્તુ, ......પે ।
યઃ ષડનુસ્મૃતિગોચરે સર્વાસ્રવગોચરો નાસ્તિ, ......પે ।
યો ધ્યાનસમાધિસમાપત્તિગોચરે ઽપિ સમાધિસમાપત્તિવશેનાનુત્પાદગોચરસ્તુ, ......પે ।
યઃ સ્મૃત્યુસ્થાનગોચરે ઽપિ કાયવેદનાચિત્તધર્માતિરેકગોચરસ્તુ નાસ્તિ, ......પે ।
યઃ પ્રધાન ગોચરે કુશલાકુશલદ્વયાલમ્બનગોચરો નાસ્તિ, ......પે ।
ય ઋદ્ધિપાદનિર્હારગોચરે ઽપ્યનાભોગર્દ્ધિપાદવશગોચરઃ, ......પે ।
ય પંચેન્દ્રિયગોચરે સર્વસત્ત્વેન્દ્રિયવરાવરજ્ઞાનગોચરઃ, ......પે ।

યઃ પંચબલાવસ્થાનગોચરે તથાગતસ્ય દશબલાભિરતિગોચરઃ, ......પે
યઃ સપ્તબોધ્યંગપરિનિષ્પન્નગોચરે બુદ્ધિપ્રવિચયજ્ઞાનકૌશલ્યગોચરઃ, ......પે ।
યો માર્ગાશ્રયગોચરે ઽપિ કુમાર્ગાનુપલબ્ધિગોચરસ્તુ, ......પે ।
યઃ શમથવિપશ્યનાસમગ્રારમ્ભગોચરે ઽપ્યત્યન્તોપશમાપતનગોચરસ્તુ, ......પે ।
યઃ સર્વધર્માનુત્થાપનલક્ષણાવબોધ્ગોચરે ઽપિ લક્ષણાનુવ્યઞ્જનબુદ્ધકાયવિભૂષણસમુત્થાપનતાગોચરસ્તુ, ......પે ।
યઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચારિત્ર દર્શનગોચરે ઽપિ બુદ્ધધર્માનપાયિવ્યાપારગોચરસ્તુ, ......પે ।
યઃ સર્વસ્વભાવાત્યન્તવિશુદ્ધતાપન્નધર્માનુગમનગોચરે ઽપિ સર્વસત્ત્વ(નાં) યથાધિમુક્તિ તથેર્યાqપથદર્શનાગોચરસ્તુ, ......પે ।
યઃ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રાત્યન્તવિનાશાવિષ્કરણાપગતા ઽકાશસ્વભાવાધિગમગોચરે નનાવ્યુહા નેકવ્યુહબુદ્ધક્ષેત્રગુણવ્યુય્હદર્શનાગોચરઃ, ......પે ।
યઃ સદ્ધર્મચક્રપ્રવર્તનમહાપરિનિર્વાણાસંદર્શનગોચરશ્ચ બોધિસત્ત્વચર્યા અત્યજનગોચરશ્ચ, અયમપિ બોધિસત્ત્વસ્ય ગોચરઃ" ।
અસ્મિન્ ઉપદેશે નિર્દિશ્યમાને, તેષામ્ મંજુશ્રીયા કુકારભૂતેન સાર્ધમાગતાનામ્ દેવપુત્રાણામષ્તસહસ્રૈરનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તમુત્પાદિતમ્ ।
ગ્લાનસંમોદન કથાયાઃ પરિવર્તશ્ચતુર્થઃ ।
5 અચિન્ત્યવિમોક્ષનિર્દેશઃ
અથાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈવં ભવતિ સ્મ- ઽયદ્યસ્મિન્ ગૃહ આસનાન્યપિ ન સ્યુઃ, ઇમે બોધિસત્ત્વાશ્ચ મહાશ્રાવકાઃ કુત્ર નિષીદન્તિ?ઽ તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય ચિત્તવિતર્ક જ્ઞાત્વા, આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેવમવોચત્-
"ભદન્ત શારિપુત્ર, કિ ધર્માર્થિક આગતો ઽસિ? આહોસ્વિદાસનાર્થિકઃ?" આહ- "ધર્માર્થિક આગતઃ, નાસ્મ્યાસનાર્થિકઃ" । અવોચદ્- "ભદન્ત શારિપુત્ર, યદ્યતો યો ધર્માર્થિકઃ સો ઽપિ સ્વકાયાર્થિકો ન સ્યાત્, આસનછન્દીક્ષણં કુત આગતમ્? ભદન્ત શારિપુત્ર, યો ધર્મકામઃ, સ હિ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનકામો નાસ્તિ, સ્કન્ધધાત્વાયતનકામો નાસ્તિ । યો ધર્મકામઃ, સ કામરૂપારૂપ્યધાતુકામો નાસ્તિ, । યો ધર્મકામઃ, સ બુદ્ધભિનિવેશકામો નાસ્તિ, ધર્મસંઘાભિનિવેશકામો નાસ્તિ ।
"ભદન્ત શારિપુત્ર, પુનરપરં યો ધર્મકામઃ, સ દુઃખપરિજ્ઞાનકામો નાસ્તિ, સમુદયપ્રહાણકામો નાસ્તિ, નિરોધસાક્ષાત્કારકામો નાસ્તિ, માર્ગભાવનાકામો નાસ્તિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? ધર્મો હ્યપ્રપઞ્ચઽનક્ષરઃ; તતો યદ્- ઽદુઃખં પરિજ્ઞાતવ્યમ્, સમુદાયઃ પ્રહાતવ્યઃ, નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ, માર્ગો ભાવયિતવ્યઽ ઇત્યુત્તરિકરણીયં, તદ્ધર્મકામો નાસ્તિ, તધિ પ્રપઞ્ચકામઃ ।
"ભદન્ત શારિપુત્ર, ધર્મો હ્યુપશાન્તશ્ચ પ્રશાન્તઃ, તતો ય ઉત્પાદવિનાશનસમુદાચારઃ, સ ધર્મકામો નાસ્તિ, વિવેકકામો નાસ્તિ; સ ઉત્પાદવિનાશકામઃ । ભદન્ત શારિપુત્ર, પુનરપરં ધર્મો ઽ રજો વિરજઃ; તતઃ કશ્ચિદ્ધર્મશ્ચેદ્ યસ્મિન્ અનુનયસ્-(સ્યાદ્-) અન્તમશો નિર્વાણે ઽપિ, સ હિ ધર્મકામો નાસ્તિ; સ ઽરાગરજઃ કામઃઽ । ધર્મો વિષયો નાસ્તિ । યા વિષયગણના, સા ધર્મકામો નાસ્તિ; સ વિષયકામઃ । ધર્મો હ્યનાવ્યૂહો ઽનિર્વ્યુહઃ; કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્મિનભિગ્રહણં ચોત્સર્ગઃ, સ ધર્મકામો નાસ્તિ; સ હ્યભિગ્રહણોત્સર્ગકામઃ ।
"ધર્મો ઽનાલયઃ; ય આલયારામાઃ, તે ન ધર્મકામાઃ, તે હ્યાલયકામાઃ । ધર્મો ઽનિમિત્તઃ શૂન્યઃ; યેષાં વિજ્ઞાનનિમિત્તાનુગમનમ્, તે ન ધર્મકામાઃ, તે નિમિત્તકામાઃ । ધર્મો ઽસહવાસઃ; યે કેચિદ્ધર્મેણ સહ વિહરન્તિ, તે ન ધર્મકામાઃ, તે વિહારકામાઃ । ધર્મો દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતન્નાસ્તિ; યે દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતે ચરન્તિ તે દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતકામાઃ, ન તુ ધર્મકામાઃ ।
"ભદન્ત શારિપુત્ર,, ધર્મસ્સંસ્કૃતાસંસ્કૃતન્નાસ્તિ; યે સંસ્કૃતાવચરાઃ તે ન ધર્મકામાઃ, તે સંસ્કૃરગ્રહણકામાઃ । ભદન્ત શારિપુત્ર, અત ઇચ્છેશ્ચેદ્ધર્મ, ત્વયા સર્વધર્મા અપ્રતિકાંક્ષિતવ્યાઃ" ।
અસ્મિન્ ધર્મોપદેશે નિર્દિશ્યમાને, દેવપુત્રાણામ્ પઞ્ચશત(સ્ય) ધર્મેષુ વિશુદ્ધં ધર્મચક્ષુરુદપાદિ । અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્મજુશ્રીકુમારભૂતમબ્રવીત્- "મંજુશ્રીઃ, દશદિક્ષુ શતસહસ્રાણ્યસંખ્યેયાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ બુદ્ધક્ષેત્રચારિકાં ચરિત્વા, કસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વોત્તમાનિ સર્વગુણસમ્પન્નાનિ સિંહાસનાનિ ત્વયા દૃષ્ટાનિ?" એવમવોચત્ ।
મંજુશ્રીકુમારભૂતો લિચ્છવિ બિમલકીર્તિમેતદવોચત્- "કુલપુત્ર, ઇતઃ પૂર્વાસ્મિન્ દ્વાત્રિશદ્-ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણ્યતિક્રમ્ય, અસ્તિ મેરુધ્વજો નામ લોકધાતુઃ । તત્રમેરુપ્રદીપ રાજો નામ તથાગતસ્તિષ્ઠિતિ ધ્રિયતે યાપયતિ । તસ્ય તથાગતસ્ય કાય(પ્રમાણં) ચતુરશીતિર્યોજનશતસહસ્રાણી । તસ્ય ભગવતસ્સિંહાનપ્રમાણમષ્ટષષ્ટિર્યોજનશતસહસ્રાણિ । તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં કાય(પ્રમાણમ્) અપિ દ્વિચત્વારિંશદ્યોજનશતસહસ્રાણિ । તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં સિંહાસન(પ્રમાણમ્) અપિ ચતુર્ત્રિશદ્યોજનશતસહસ્રાણિ । કુલપુત્ર, તસ્મિંસ્તસ્ય મેરુપ્રદીપરાજસ્ય તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે મેરુધ્વજે લોકધાતૌ સિંહાસનાનિ સન્તિ સર્વોત્તમાનિ સર્વગુણસમ્પન્નાનિ" ।
તતસ્તેન ખલુ સમયેન તાદૃશમભિપ્રાયં સઞ્ચિન્ત્ય, લિચ્છવિના વિમલકીર્તિનાસ્યા એવંરુપર્દ્વિવિધ્યા અભિસંસ્કારો ઽભિસંસ્કૃતઃ, (યથા) મેરુધ્વજાલ્લોકધાતોર્ભગવતા મેરુપ્રદીપરાજેન તથાગતેત દ્વાત્રિશત્સિંહાસનસહસ્રાણ્યનુપ્રેષિતાનિ-એતાવદુન્નતારોહાણ્યેતાવદ્વિશાલાન્યેતાવદ્દર્શનીયાનિ, યાનિ તૈર્બોધિસત્ત્વૈશ્ચ તૈર્મહાશ્રાવકૈશ્ચ તૈઃશક્રબ્રહ્મલોકપાલદેવપુત્રૈરદૃષ્ટપૂર્વાણિ । તાન્યુપરિવિહાયસ આગત્ય, લિચ્છવેર્વિમલકીર્તેર્ગૃહે પ્રતિષ્ઠાનાનિ । દ્વાત્રિંશન્નાનાસિહાસનસહસ્રેષ્વનાયાતેન વહમાનેષુ, તધ્ગૃહમપ્યેતાવદ્વિશાલં દૃષ્યતે સ્મ । વૈશાલ્યપિ મહાનગર્યનિવૃતાભૂત; જમ્બુદ્વીપશ્ચતુર્દ્વીપકો (લોકધાતુ-)શ્ચાનિવૃતાઃ, સર્વે તે ઽપિ યથાપૂર્વ દૃશ્યન્તે સ્મ ।

અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્મઞ્જુશ્રીકુમારભૂતમેતદવોચત્- "મંજુશ્રીઃ, સિંહાસનાનુરુપકાયાધિષ્ઠિતાસ્તવમિમે ચ બોધિસત્ત્વાઃ સિહાસને (ષુ) નિષીદત" । તતો યે ઽભિઽજ્ઞાલાભિબોધિસત્ત્વાઃ, તે દ્વિચત્વારિંશદ્યોજનશતસહસ્રકાયાધિષ્ઠિતાઃ સિહાસને(ષુ) નિષીદન્તિ સ્મ । યે બોધિસત્ત્વાઆદિકર્મિકાઃ, તે તેષુ સિહાસનેષુ નીષીદિતુન્નાશકન્ । તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્યથા તે બોધિસત્ત્વાઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાયાં સિધ્યેયુસ્તથા હ્યેવં તેભ્યો બોધિસત્ત્વેભ્યો ધર્મ દેશયિ । તે ઽભિજ્ઞામ્ પ્રાપ્ય, ( ઋદ્ધ્યા) દ્વિચત્વારિશદ્યોજનશતસહસ્રશરીરાણ્યભિનિર્માય, તેષુ સિહાસનેષુ નિષિદન્તિ સ્મ । તેષ્વાપિ મહાશ્રાવકેષુ તેષુ સિહાસનેષુ નિષીદિતુમસમર્થેષુ, લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તત આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમબ્રવીત્- "ભદન્ત શારિપુત્ર, સિહસને નિષીદ" । અવોચત્- "સત્પુરુષ, એષુ સિહાસનેષૂત્કૃષ્ટેષુ ચાતિમાત્રેષુ, નિષીદિતુન્ન શક્રોમિ" । અબ્રવીત્- "ભદન્ત શારિપુત્ર, તસ્મૈ ભગવતે તથાગતાય મેરુપ્રદીપરાજાય કુરુ પ્રણામઞ્ચ નિષીદિતું શક્ષ્યસિ" । અથ તે મહાશ્રાવકાસ્તસ્મૈ ભગવતે તથાગતાય મેરુપ્રદીપરાજાયાભિવન્દનં કૃત્વા પુરતસ્તે સિહાસને(ષુ) ન્યષીદન્ ।
અથાયુષ્માંશારિપુત્રો લિચ્છવિ વિમલકીર્તિમેતદવોચત્- "કુલપુત્ર, આશ્ચર્ય (યથૈ-)વમુત્કૃષ્ટાતિમાત્રાણીદૃશનાનાસહસ્રાણિ સિંહાસનાન્યેતાવદલ્પગૃહં પ્રવિશન્તિ ચૈભિરપિ વૈશાલી મહાનગરી નિવૃતા નાતિ, જમ્બૂદ્વીપસ્ય ગ્રામનગરનિગમરાષ્ટ્રરાજધાની ચ ચતુર્મહાદ્વીપકો ઽપિ (લોકધાતુ-)શ્ચ ન કિચિન્નિવૃતાઃ, અપિ ચ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુર્ગરુડ કિન્નરમહોરગસ્થાનાન્યનિવૃતાનિ પૂર્વ યાદૃશાન્યાયત્યપિ દૃશ્યન્તે તથા" ।
લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરબ્રબીત્- "ભદન્ત શારિપુત્ર, તથાગતેભ્યશ્ચ બોધિસત્ત્વેભ્યો ઽચિન્ત્યો નામ વિમોક્ષો ઽસ્તિ । તસ્મિનચિન્ત્યવિમોક્ષે વિહરન્ બોધિસત્ત્વ એતાવદુન્નતાતિરેકવિપુલં સુમેરું પર્વતરાજં સર્ષપાભ્યન્તરમ્ પ્રક્ષિપન્ તસ્મિન્ સર્ષપે ઽવર્ધમાને ચ સુમેરાવવ્યયે, (તાદૃશાં) ક્રીયાં દેશયતિ । ચાતુર્મહારાજકાયિકદેવાશ્ચ ત્રયસ્રિંશદેવા અપિ ઽકુત્ર વયમ્ પ્રક્ષિપ્તાઃઽ, ન જાનન્તિ । અન્યૈસ્ત્વૃદ્વિવિધિનેયિકસત્ત્વૈઃ સ પર્વતરાજસ્સુમેરુઃ સર્ષપાભ્યન્તરમ્ પ્રક્ષિપ્તમ્ પ્રજ્ઞાયતે ચ દૃશ્યતે । સ હિ, ભદન્ત શારિપુત્ર, બોધિસત્ત્વાનામ્ અચિન્ત્યવિમોક્ષવિષયપ્રવેષઃ ।
"ભદન્ત શારિપુત્ર, ભૂયો ઽપ્યચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારિબોધિસત્ત્વસ્ય ચતુર્મહાસમુદ્રસ્ય સ્કન્ધાન્ એકોરોમકૂપં પ્રવર્તયઃ, મત્સ્યકૂર્મશિશુમારમણ્ડૂકાન્યજલજપ્રાણિભ્ય ઉપઘાતો નાસ્તિ । નાગક્ષગન્ધર્વાસુરાણામપ્યેવં ઽવયં કુત્ર વિવેશયિતા ઇતિ ન ભવતિ; તસ્યામ્ ક્રિયાયાં દૃશ્યમાનાયાં, તેભ્યસ્સત્ત્વેભ્ય ઉપઘાતશ્ચ સંક્ષોભો નાસ્તિ ।
"અયમપ્ય-(ચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારિબોધિસત્ત્વસ્ । ત્રિસાહસ્રમહા-સાહસ્રલોકધાતું કુમ્ભકારસ્ય ચક્રમિવ દક્ષિણહસ્તેનાદાય ચ પ્રવર્તય્ય, ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમલોકધા(તૂનાં દૂરં ક્ષિપતિ); ક્ષિપ્ત(શ્ચ) સત્ત્વા ઽવયં કુત્રોદ્ધૃતાઃ, કુત આગતા ન જાનન્તિ । પુનરેવ ગૃહીતાઃ (સ્વ) સ્થાનમેવ પ્રતિષ્ઠાપિતા આગમનગમનન્ન જાનન્તિ, યદ્યપિ સા ક્રિયા સંદૃશયતે । "ભદન્ત શારિપુત્ર, ભૂયો ઽપ્યપ્રમેયકાલવૈનેયિકસત્ત્વા વિદ્યન્તે, વિદ્યન્તે ચ સંક્ષેપ્ય કાલવૈનેયિકાઃ ।
તત્રાચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારિબોધિસત્ત્વો ઽપ્રમેયકાલવૈનેયેકસત્ત્વવૈનેયાર્થાય સપ્તાહં કલ્પાત્યયેન, સંક્ષેપ્યકાલવૈનેયિકસત્ત્વેભ્યઃ કલ્પં સપ્તાહાત્યયેન દર્શયતે । તત્રાપ્રમેયકાલવૈનેયિકસત્ત્વાઃ સપ્તાહે કલ્પાત્યયં જાનન્તિ । યે સંક્ષેપ્યકાલવૈનેયિકસત્ત્વાઃ, તે કલ્પં સપ્તાહેનાતીતં જાનન્તિ ।
"તથા હ્યચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારિબોધિસત્ત્વઃ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રગુણવ્યૂહાનેકબિદ્ધક્ષેત્રે દર્શયતે । ચાપિ સર્વસત્ત્વાન્ દક્ષિણકરતલ આધાય, ચિત્તજવનર્દ્ધિવિધ્યા ગચ્છન્ત્યસર્વબુદ્ધક્ષેત્રાણ્યાદર્શયતિ, કિ ચાપ્યેકબુદ્ધક્ષેત્રાદચલિતઃ । દશદિક્ષુ ભગવતે બુદ્ધાય યાવત્ પૂજનાનિ, સર્વાણિ તાન્યેકરોમકૂપે દેશયતિ । દશદિક્ષુ યાવચ્ચન્દ્રશ્ચાદિત્યશ્ચ તારકારૂપાણિ, સર્વાણિ તાન્યપ્યેકરોમકૂપે દર્શયતે ।
"દશદિક્ષુ વાયુમણ્ડલાનિ યાવદુત્તિષ્ઠન્તિ, સર્વાણિ તાનિ મુખેન પીત્વા, તસ્ય કાયો ઽવિનષ્ટશ્ચ તેષાં બુદ્ધક્ષેત્રાણામ્ તૃણવનસ્પતયો ઽપ્રપતિતાઃ । દશદિક્ષુ સર્વ તં બુદ્ધક્ષેત્રદહન કલ્પોદ્દાહાગ્નિરાશિ સ્વોદરં પ્રક્ષિપ્ય, યત્ કર્મ તેન કરણીયં, તત્ કરોતિ । અધસ્તાદ્ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમ(અનિ) બુદ્ધક્ષેત્રા(ણ્ય) અતિક્રમ્ય, સ (એકં) બિદ્ધક્ષેત્રમૂર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય ચારુહ્ય, ઊર્ધ્વ ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમા(નિ) બુદ્ધક્ષેત્રા(ણ્ય) અતિક્રમ્ય, ઉપરિષ્ટાત્-તદ્યથાપિ નામ મહાસ્થામ્ના પુરુષેણ સૂચ્યગ્રેણ બદરપત્રમુચ્છ્રિતમ્-એવમેવોત્ક્ષિપ્તં (બિદ્ધક્ષેત્રન્) નિક્ષિપતિ ।
"તથા હ્યચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારિબોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વરુપમધિતિષ્ઠતિ । ચક્રવર્તિરાજસ્ય રૂપમધિતિષ્ઠતિ; એવમેવાધિતિષ્ઠતિ લોકપાલશક્રબ્રહ્મશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વસર્વસત્ત્વબુદ્ધરૂપમ્ ।
"(સ બોધિસત્ત્વો) દશદિક્ષુ સત્ત્વાનાં સર્વાગ્રમધ્યહીનશબ્દપ્રસિદ્ધઃ । યાઃ કાશ્ચન શબ્દપ્રજ્ઞપ્તયઃ, તાઃ સર્વા બુદ્ધઘોષરુતંચ બુદ્ધધર્મસંઘશબ્દમધિતિષ્ઠિતિ, તસ્માત્ શબ્દસ્વરાદ્ અનિત્યતાદુઃખશૂન્યનૈરાત્મ્યશબ્દસ્વરં નિશ્ચારયતિ; દશદિક્ષુ ભગવાન્ બુદ્દો યાવદાકારમુપદેશેન દર્શયતિ, તેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ શબ્દસ્વરેભ્યો નિશ્ચારયતિ ।
"ભદન્ત શારિપુત્ર, અયં હ્યચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારિબોધિસત્ત્વવિષયપ્રવેશઃ કિંચિન્માત્રં કેવલં દર્શિતઃ । ભદન્ત શારિપુત્ર, (તત્ત્વતઃ) કલ્પાભ્યધિકં વા તદતિક્રાન્તં વાચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારિબોધિસત્ત્વવિષયપ્રવેશોપદેશમ્ દએશનીયમ્ (અભવિષ્યત્) । અથ મહાકાશ્યપઃ સ્થવિર ઇમં બોધિસત્ત્વાચિન્ત્યવિમોક્ષોપદેશં શ્રુત્વા, આશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તઃ શારિપુત્રં સ્થવિરમેતદવોચત્-
"આયુષ્મંશારિપુત્ર, તદ્યથાપિ નામ જાત્યન્ધપુરુષસ્યાભિમુખં સર્વરૂપોપપન્નાનામ્ ક્રિયાણામ્ દર્શિતાનામપિ તેન જાત્યન્ધેનૈકરુપમપિ તુ ન દૃશ્યતે; એવમેવાયુષ્મંશારિપુત્ર, અસ્યાચિન્ત્યવિમોક્ષમુખસ્ય દેશનાકાલે સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો જાત્યન્ધસમેભ્યશ્ચક્ષુર્નાસ્તિ ચૈકમાત્રાચિન્ત્યદ્વારમપ્યનભિમુખીભૂતમ્ । ઇમમચિન્ત્યવિમોક્ષં શ્રુત્વા, કો વિચક્ષણો ઽનુત્તરસમ્યક્સંબોધિચિત્તન્ન જનયેત્?
"(અસ્માભિઃ) પ્રણષ્ટેન્દ્રિયૈર્દગ્ધપૂતિકબીજસદૃશૈરસ્મૈ મહાયાનાય ભાજનાભૂતૈરિદાનીમ્ કથં કરણીયમ્? (અસ્માભિર્) ઇમં ધર્મોપદેશં શ્રુત્વા, આર્તસ્વરં ક્રન્દિત્વા, સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૌ શબ્દમાદાતવ્યમ્ । સર્વબોધિસત્ત્વૈરિમમચિન્ત્યવિમોક્ષં શ્રુત્વા, યુવકો રાજપુત્રો યથા મુકુટં ગૃહણીયાચ્ચ પ્રામોદ્યેન મૂર્ધ્નિ પ્રતિગ્રહીષ્યતિ, ચાસ્મિન્ સ્વાધિમુક્તિબલમુત્પાદયિતવ્યમ્ । યાસ્મિન્ અચિન્ત્યવિમોક્ષઽધિમુક્તિઃ, તસ્યાં સર્વમારા અપિ કિ કુર્યુઃ?"
મહાકાશ્યપેન સ્થવિરેનાસ્મનુપદેશે દેશિતે, દ્વાત્રિંશદ્દેવપુત્રસહસ્રાણ્યનુત્તરસમ્યક્સંબોધિચિત્તમુત્પાદયન્તિ સ્મ ।

તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્મહાકાશ્યપં સ્થવિરમેતદવોચત્- "ભદન્ત મહાકાશ્યપ, દશદિક્ષ્વપરિમાણલોકધાતુષુ યે કેચિન્મારા મારકારિણઃ, સર્વે તે ઽચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારિબોધિસત્ત્વાશ્ચોપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વપરિપાચનાર્થમ્મારકારિણઃ । "ભદન્ત મહાકાશ્યપ, દશદિક્ષ્વપરિમાણલોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વે(ભ્યો) યે હસ્તપદશ્રોત્રઘ્રાણલોહિતસ્નાય્વસ્થિમજ્જાચક્ષુઃ પૂર્વકાયશીર્ષાઙ્ગપ્રત્યંગરાજ્યરાષ્ટ્રપ્રદેશભાર્યાપુત્રદુહિતૃદાસદાસ્યશ્વહસ્તિરથ-વાહનસુવર્ણજાતરૂપમણિમુક્તાશઙ્ખસ્fઅટિકશિલાપ્રવાડવૈડૂર્યાનર્ઘણિરત્નાહારપાનરસવસ્ત્રયાચકાઃ સંબાધં કુર્વન્તિ, સર્વે તે ઽપિ યાચકા યદ્ભૂયસાચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારિબોધિસત્ત્વા ઉપાયકૌશલ્યેનેમાં (બોધિસત્ત્વ-)અધ્યાશયદૃઢતાં દેશયન્તિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? ભદન્ત મહાકાશ્યપ, બોધિસત્ત્વેષુ કટુકતપસૈવં દેશયત્સુ, અકૃતાવકાશે જનકાયાય બોધિસત્ત્વસંબાધકરણાનુભાવો નાસ્તિ । અકૃતાવકાશે (જનકાયેન) હનનોત્થાપનમ્ અશક્યમ્ । "ભદન્ત કાશ્યપ, તદ્યથાપિ માન ખદ્યોતકેન સૂર્યમણ્ડલાભાસો ઽનાક્રમણીયઃ; એવમેવ ભદન્ત કાશ્યપ, અકૃતાવકાશે (જનકાયેન) બોધિસત્ત્વાક્રમણોત્થાપનમશક્યમ્ । ભદન્ત મહાકાશ્યપ, તદ્યથાપિ નામ કુઞ્જરમાતઙ્ગાય નાગરાજાય ગર્દભેત પ્રહારદાનમક્ષમણીયમ્; એવમેવ ભદન્ત મહાકાશ્યપ, બોધિસત્ત્વાભાવેન બોધિસત્ત્વસમ્બાધકરણશક્યમ્ । (યદ્ય) અપિ ખો પન બોધિસત્ત્વઃ ખલુ બોધિસત્ત્વાય સમ્બાધં કુર્યાત્ (તદ્-) બોધિસત્ત્વસમ્બાધકરણં બોધિસત્ત્વઃ ક્ષમતે । "ભદન્ત મહાકાશ્યપ, અયં હ્યચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારિબોધિસત્ત્વાનામુપાયજ્ઞાનબલપ્રવેશઃ" ।
અચિન્ત્યવિમોક્ષનિર્દેશસ્ય પરિવર્તઃ પંચમઃ ।
6 દેવી
અથ મંજુશ્રીકુમારભૂતો લિચ્છવિ વિમલકીર્તિમ્ એવમવોચત્- "સત્પુરુષ, બોધિસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાઃ કથં દ્રષ્ટવ્યાઃ?"- અબ્રવીત્- "મંજુશ્રીઃ, તદ્યથાપિ નામ વિજ્ઞઃ પુરુષ ઉદકચન્દ્રં પ્રક્ષેતે, એવમેવ બોધિસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વા દ્રષ્ટવ્યાઃ । મંજુશ્રીઃ, તદ્યથાપિ નામ માયાકારો માયાકારનિર્મિતમનુષ્યં પ્રેક્ષતે, એવમેવ બોધિસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વા દ્રષ્ટવ્યાઃ । મંજુશ્રીઃ, તદ્યથાપિ નામાદર્શમણ્ડલે મુખં દૃશ્યમ્, એવમેવ બોધિસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વા દ્રષ્ટવ્યાઃ । મંજુશ્રીઃ, તદ્યથાપિ નામ મૃગતૃષ્ણિકાજલમ્ બોધિસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વા દ્રષ્ટવ્યાઃ । મંજુશ્રી, તદ્યથાપિ નામ પ્રતિશ્રુત્કાઘોષનાદિઃ ॥॥।
આકાશમેઘરાશિઃ ॥॥। fએનપિણ્ડસ્ય

પૂર્વાન્તઃ ॥॥। ) બુદ્બુદોદયવ્યયૌ ॥॥। કદલીસારાપેક્ષેવ ॥॥। ॥॥। વિદ્યુચ્ચ્યુતિરિવ ॥॥। પંચમધાતુસદૃશાઃ ॥॥। સપ્તમાયતનસદૃશાઃ ॥॥। આરુપ્યેષુ રૂપદર્શનસદૃશા ॥॥। દગ્ધબીજાદ્ ॥॥। ઽઙ્કુરનિષ્પત્તિરિવ ॥॥। મણ્ડૂકસ્ય રોમાચ્છાદનં યથા ॥॥। ંઅરણાર્થિકસ્ય ક્રીડારતિરિવ ॥॥। સ્રોતાપન્નસ્ય સત્કાયદૃષ્ટિર્યથા ॥॥। સકૃદાગામિનિ તૃતીયભવ ઇવ ॥॥। અનાગામિનિ ગર્ભાવક્રાન્તિઃ ॥॥। ॥॥। અર્હતિ રાગદ્વેષમોહાઃ ॥॥। ક્ષાન્તિલાભિબોધિસત્ત્વે માત્સર્યદૌઃશીલ્યવ્યાપાદવિહિસાચિત્તમ્ ॥॥। તથાગતે વાસના ॥॥। જાત્યન્ધજનેન રૂપ દર્શનમ્ ॥॥। નિરોધસમાપત્તિ(લાભિન) આનાપાનઃ ॥॥। અકાશે શકુનેઃ પદમ્ ॥॥। ॥॥। પણ્ડકલાંગુલરોહણઃ ॥॥। વન્ધ્યાપુત્રપ્રાપ્તિઃ ॥॥। તથાગતનિર્ભિતસ્ય ક્લેશોત્પત્તિઃ ॥॥। વિબોધે સ્વપ્નદૃષ્ટદર્શનમ્ ॥॥। અસઙ્કલ્પે ક્લેશઃ ॥॥। અહેતુકત્વાદગ્ન્યોત્પાદઃ પરિનિર્વૃતસ્ય પ્રતિસન્ધિરિવ બોધિસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાઃ પ્રત્યવેક્ષ્યાઃ । મંજુશ્રીઃ, એવમ્ પરમાર્થત એવ નૈરાર્મ્યપ્રબોધેન સર્વસત્ત્વાઃ પ્રત્યવેક્ષ્યાઃ" ।
અબ્રવીત્- "કુલપુત્ર, યદિ બોધિસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વા એવમ્ પ્રત્યવેક્ષ્યાઃ, કથમથ સર્વસત્ત્વેષુ મહામૈત્ર્યુપપત્સ્યતે?"- આહ- "મંજુશ્રીઃ, યદા બોધિસત્ત્વસ્તથા હિ પ્રત્યવેક્ષતે- ઽએવં ધર્મ પરિજ્ઞાય, એભ્યઃ સત્ત્વેભ્યો દર્શયામિઽ- તિ તતઃ સર્વસત્ત્વેષુ સમ્યક્શરણમૈત્ર્યુપપદ્યતે-
"અનુપાદાનકારણાદુપશાન્તમૈત્રી, ક્લેશાભાવેનાતાપમૈત્રી, ત્ર્યધ્વસમતાકારણાદ્યદ્યદુપમતા મૈત્રી, પર્યુત્થાનાભાવ કારણાદવિરોધમૈત્રી, આધ્યાત્મિકબાહ્યાસમ્ભેદકારણાદદ્વયમૈત્રી, સુનિષ્ઠાકારણાદક્ષોભ્યમૈત્રી, અભેદ્યાભિપ્રાયવજ્રકારણાદ્દૃઢમૈત્રી, સ્વભાવવિશુદ્ધિકારણાદ્ વિશુદ્ધિમૈત્રી, આશયસમતાકારણાત્ સમતામૈત્રી, અરિહનનકારણાદર્હન્મૈત્રી, અનાચ્છેદ્યસત્ત્વપરિપાચનકારણાદ્ બોધિસત્ત્વમૈત્રી, ભૂયો ઽપિ તથતાધિગમકારણાત્ તથાગતમૈત્રી, સત્ત્વાપસ્વાપનસુપ્રબોધનકારણાદ્ બુદ્ધમૈત્રી, સ્વયમભિસંબોધિકારણાત્ સ્વયંભૂમૈત્રી, તુલ્યરસકારણાદ્ બોધિમૈત્રી, અનુનયપ્રતિઘપ્રહાણકારણાદનારોપમૈત્રી, મહાયાનપર્યવભાસકરણતો મહાકરુણામૈત્રી, શૂન્યતાનૈરાત્મ્યપ્રત્યવેક્ષણકારણાદપરિખેદમૈત્રી, આચાર્યમુષ્ટ્યભાવકારણાદધર્મદાનમૈત્રી, દુઃશીલસત્ત્વાપેક્ષાકારણાત્ શીલ-મૈત્રી, સ્વપરરક્ષાકારણાત્ ક્ષાન્તિમૈત્રી, સર્વસત્ત્વભારવહનકારણાદ્ વીર્યમૈત્રી, અનાસ્વાદકારણાદ્ ધ્યાનમૈત્રી, કાલેનાસાધનકારણાત્ પ્રજ્ઞામૈત્રી, સમન્તદ્વારદર્શનકારણાદુપાયમૈત્રી, અભિપ્રાયપરિશુદ્ધિકારણાદકુહનમૈત્રી, પશ્ચાત્તાપકરણતો નિશ્ચલમૈત્રી, અનઙ્ગણકારણાદધ્યાશયમૈત્રી, અકૃત્રિમકારણાદમાયાવિમૈત્રી, બુદ્ધસુખપ્રતિષ્ઠાપનકારણાત્ સુખમૈત્રી । મંજુશ્રીઃ, સા હિ બોધિસત્ત્વસ્ય મૈત્રી । "
અબ્રવીત્- "તસ્ય મહાકરુણા કિમ્?" આહ- "યદ્યત્ કુશલમૂલં સ્યાત્ કુશલમૂલં સ્યાત્, (તત્) સર્વસત્ત્વેભ્ય ઉત્સૃજતિ" । અબ્રવીત્- "તસ્ય મહામુદિતા કિમ્?" । આહ- "યઃ (સ) દાનાત્ પ્રીતિમનોભૂતો ઽવિપ્રતિસારઃ" । અબ્રવીત્- "તસ્યોપેક્ષા કિમ્?" આહ- "યઃ (સ) ઉભયાર્થોત્પાદઃ" । -
અબ્રવીત્- "સંસારભયભીતેન કિ પ્રતિસર્તવ્યમ્?" આહ- "સંસારભયભીતેન મંજુશ્રીર્બોધિસત્ત્વેન બુદ્ધમાહાત્મ્યં પ્રતિસર્તવ્યમ્" ।
આહ- "બુદ્ધમહાત્મ્યે સ્થાતુકામેન કુત્ર સ્થાતવ્યમ્?" આહ- "બુદ્ધમહાત્મ્યે સ્થાતુકામેન સર્વસત્ત્વસમતાયાં સ્થાતવ્યમ્ ।" આહ- "સર્વસત્ત્વસમતાયાં સ્થાતુકામેન કુત્ર સ્થાતવ્યમ્" આહ- "સર્વસત્ત્વસમતાયાં સ્થાતુકામેન સર્વસત્ત્વપ્રમોક્ષાય સ્થાતવ્યમ્" ।
અબ્રવીત્- "સર્વસત્ત્વપ્રમોક્ષાય કર્તુકામેન કથં કરણીયમ્?" આહ- "સર્વસત્ત્વપ્રમોક્ષાય કર્તુકામેન ક્લેશપ્રમોક્ષઃ કરણીયઃ" । અબ્રવીત્- "ક્લેશપ્રહાતુકામેન કથં પ્રયોક્તવ્યમ્?" આહ- "ક્લેશપ્રહાતુકામેન યોનિશઃ પ્રયોક્તવ્યમ્" । અબ્રવીત્- "કથં પ્રયુજ્યમાનો યોનિશઃ પ્રયુજ્યતે?" આહ- "અનુત્પાદાનિરોધયોઃ પ્રયોગો હિ યોનિશઃ પ્રયોગો ઽસ્તિ" । અબ્રવીત્- "અનુદયઃ કિમ્, કિમ્ અનિરોધઃ?" આહ- "અકુશલાનુદયશ્ચ કુશલાનિરોધઃ" । અબ્રવીત્- "કુશલાકુશલમૂલં કિમ્?" આહ- "સત્કાય -(દૃષ્ટિ) ર્મૂલમ્" । અબ્રવીત્- "સત્કાય - (દૃષ્ટિ) મૂલં કિમ્?" આહ- "સત્કાય - (દૃષ્ટિ) મૂલં રાગઃ" । અબ્રવીત્- "કિ રાગમૂલમ્?" -આહ- "રાગસ્ય મૂલં હ્યભૂતપરિકલ્પઃ" ।
અબ્રવીત્- "અભૂતપરિકલ્પસ્ય કિં મૂલમ્?" આહ- "અભૂતપરિકલ્પસ્ય હિ) વિપર્યસ્તા સંજ્ઞા મૂલમ્" । આહ- "વિપર્યસ્તાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ કિ મૂલમ્??" -(આહ- "વિપર્યસ્તાયાઃસંજ્ઞાયા) અપ્રતિષ્ઠાનં મૂલમ્" । આહ- "અપ્રતિષ્ઠાયાઃ કિં મૂલમ્?" આહ- "યન્મંજુશ્રીરપ્રતિષ્ઠાનં, ન તસ્ય કિંચિન્મૂલમ્ । ઇતિ હ્યપ્રતિષ્ઠાનમૂલપ્રતિષ્ઠિતાઃ સર્વધર્માઃ" ।
અથ તસ્મિન્ ગૃહે કસ્યચિત્સ્થાનસ્ય દેવી, તેષાં બોધિસત્ત્વાનામ્ મહાસત્ત્વાનામિમાં ધર્મદેશનાં શ્રુત્વા, હૃષ્ટોદગ્રા ચાત્તમનાઃ, ઔદારિકમાત્મભાવમભિસંદૃશ્ય, દિવ્યપુષ્પૈસ્તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાંશ્ચ મહાશ્રાવકાનભિકિરતિ સ્મ । યાનિ ચ બોધિસત્ત્વાનાં કાયે ઽભ્યવકીર્ણાનિ પુષ્પાનિ, તાનિ ભૂમૌ પ્રપતન્તિ સ્મ । યાનિ મહાશ્રાવકાનાં કાય આપન્નાનિ પુષ્પાનિ, તાનિ તત્રૈવ પ્રસક્તાનિ ભૂમૌ ન પ્રપતન્તિ સ્મ । તતસ્તે મહાશ્રાવકા ઋદ્ધિવિધિપ્રાતિહાર્યેણ પુષ્પાન્યાધુનન્તિ સ્મ, અપિ ખો પન તાનિ ન પ્રપતન્તિ સ્મ ।
અથ સા દેવયાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્- "ભદન્ત શારિપુત્ર, ઇમાનિ પુષ્પાન્યાધૂય કિં કરિષ્યસિ?" આહ- "દેવિ, ઇમાનિ પુષ્પાનિ ન યુજ્યન્તે; તસ્માદિમાનિ પુષ્પાનિ રિંચામિ" । દેવ્યબ્રવીત્ - "ભદન્ત શારિપુત્ર, એવમ્મા વાદીઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યુજ્યન્ત ઇમાનિ પુષ્પાનિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યતસ્તાનિ પુષ્પાનિ નિર્વિકલ્પાનિ । નિર્વિકલ્પેષુ શારિપુત્રઃ સ્થવિર એવ કલ્પયતિ ચ વિકલ્પયતિ । ભદન્ત શારિપુત્ર, યત્ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજિતાઃ કલ્પયન્તિ ચ વિકલ્પયન્તિ, તધિ ન યુજ્યતે । સ્થવીરે કલ્પયતિ ચ વિકલ્પયતિ, યન્નિર્વિકલ્પં તધિ યુજ્યતે ।
"પશ્ય, ભદન્ત શારિપુત્ર-તથા હિ કલ્પવિકલ્પપ્રહાણકારણાદ્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કાયે પુષ્પાનિ ન સજ્જન્તિ । તદ્યથાપિ નામ ભયજાતીયમનુષ્યે ઽમનુષ્યૈરવતારો લભ્યતે, એવમેવ સંસારભયભીતેષુ રૂપશબ્દ ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યેભ્યો ઽવતારઃ પ્રતિલભ્યઃ । યે સર્વસંસ્કારક્લેશભયાપગતાઃ, તેભ્યો રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનિ કિ કરિષ્યન્તિ? યેષુ વાસનાપ્રહીણા, તેષુ પુષ્પ (અન્ય) પિ સજ્જન્તિ; યેષાં તુ વાસના પ્રહીણા, તેષાં કાયે પુષ્પ(અનિ) ન સજ્જન્તિ । તસ્માત્ સર્વવાસનાવિઘાતકાનાં કાયે પુષ્પાન્ય સક્તાનિ" ।

તત આયુષ્માંશારિપુત્રસ્તાં દેવીમેતદવોચત્- "દેવિ, ત્વમિમં ગેહં પ્રવિશ્ય કિયચ્ચિરચરિતમ્?" દેવ્યાહ- "સ્થવિરો વિમોક્ષં પ્રવિષ્ટો યાવત્, (તચ્-)ચિરમ્" । અબ્રવીત્- "દેવિ, ત્વમસ્મિન્ ગેહે સ્થિત્વા, અચિરં દૃષ્ટા" । આહ- "સ્થવિરો વિમોક્ષં પ્રવિષ્ટઃ કિયચ્ચિરમ્?"-અથ સ્થવિરસ્તૂષ્ણીભૂતો ઽભૂત્ । આહ- "મહાપ્રજ્ઞાવતામગ્ર્યઃ સ્થવિરઃ કસ્માન્મૌની ચેદાનીં સહસા પ્રશ્નન્ન પરિહરસિ?" અબ્રવીત્- "દેવિ, વિમોક્ષઽનભિલાપ્યશ્ચ સ યથા વક્તવ્યઃ, (તન્) ન જાનામિ" । આહ- "યાનિ સ્વવિરેણાક્ષરાણ્યુક્તાનિ, સર્વાણિ તાનિ વિમોક્ષલક્ષણાનિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યો વિમોક્ષઃ, સ હ્યનન્તરગતશ્ચ ન બહિર્ધા નોભયશ્ચાનુપલબ્ધઃ । એવમેવ તાન્યક્ષરાણ્યનન્તરગતાનિ ન ચ બહિર્ધા નોભયાનિ ચાનુપલબ્ધાનિ । તસ્માત્, ભદન્ત શારિપુત્ર, અક્ષરાપકર્ષણેન વિમોક્ષમ્માપ્રતિવેદયસ્વ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યતઃ સર્વધર્મસમ(તા)ર્યવિમોક્ષઃ" । અબ્રવીત્ - "દેવિ, રાગદ્વેષમોહાપગતેષુ વિમોક્ષ નનુ નાસ્તિ?" દેવ્યાહ- "ઽરાગદ્વેષમોહાપગતેષુ વિમોક્ષઽ ઇતિ સ હ્યભિમાનિકેભ્ય ઉપદેશઃ । યે ઽનભિમાનિકાઃ, તેભ્યો હિ રાગદ્વેષમોહસ્વભાવતા વિમોક્ષઃ" ।
અથાયુષ્માંશારિપુત્રસ્તાં દેવિમેતદવોચત્- "સાધુ, દેવિ; કિ પ્રાપ્ય, કિ સાક્ષાત્કૃત્ય ત્વમેવંપ્રતિભાનવતી?" । આહ- "ભદન્ત શારિપુત્ર, મયા ન કિઞ્ચિત્ પ્રાપ્તં વા સાક્ષાત્કૃતં વા । અતો મે પ્રતિભાન ઈદૃશઃ । યેષામેવમ્ ઽઅસ્માભિ પ્રાપ્તઞ્ચ સાક્ષાત્કૃતમ્ઽ ઇતિ, તે હિ સ્વાખ્યાતધર્મવિનયે ઽઽતિમાનિકા ઉચ્યન્તે" । અબ્રવીત્- "દેવિ, ત્વં કિ શ્રાવકયાનીયા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયા વા મહાયાનીયા વા?" આહ- "શ્રાવકયાનં દર્શયતી, અહં શ્રાવકયાનિની । દ્વાદશ(અંગ) પ્રતીત્યસમુત્પાદેઅદ્વારેણાવતારણેન્-આહં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિની । અનુત્સૃષ્ટાયામ્મહાકરુણાયામ્ અહમ્મહાયાનીયા । "ભદન્ત શારિપુત્ર, અપિ તુ ખલુ પુનર્યથા ચમ્પકવને પ્રવિષ્ટે, એરણ્ડગન્ધો ન ઘ્રાયતે, ચમ્પકવને પ્રવિષ્ટે ઽપિ ખો પન ચમ્પકગન્ધો ઘ્રાયતે; એવમેવ, ભદન્ત શારિપુત્ર, અસ્મિન્ બુદ્ધધર્મગુણગન્ધોપેતે ગેહે વિહારિણા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધગન્ધો ન ઘ્રાયતે । "ભદન્ત શારિપુત્ર, યે શક્રબ્રહ્મલોકપાલદેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુઅગરુડકિંનરમહોરગા અસ્મિન્ ગેહે નિવિષ્ટાઃ, તેપયસ્ય સત્પુરુષસ્ય ધર્મ શ્રુત્વા, બુદ્ધધર્મગુણગન્ધેન બોધિચિત્તમુત્પાદ્ય પ્રક્રાન્તાઃ । "ભદન્ત શારિપુત્ર, અસ્મિન્ ગેહે દ્વાદશ વર્ષાણિ મહામૈત્રીમહાકરુણા સમર્પિતાં ચાચિન્ત્યબુદ્ધધર્મસમ્પ્રપુક્તાં (કથાં) સ્થાપયિત્વા, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસહગતાં કથાં પુરા નાશ્રૌષમ્ । ભદન્ત શારિપુત્ર, અસ્મિન્ ગૃહે ઽષ્ટવિધા આશ્ચર્યદ્ભુતપ્રાપ્તા ધર્માઃ સતતસમિતમાભાસં ગચ્છન્તિ । કતમે ઽષ્ટૌ?
"અસ્મિન્ ગૃહે સતતસમિતં સુવર્ણવર્ણપ્રભા । અતો રાત્રીદિવન્ન પ્રજ્ઞાયતે । અસ્મિન્ ગૃહે ચન્દ્રસૂર્યૌ ન ચ દૃશ્યેતે । અયં પ્રથમ આશ્ચર્યાદ્ભુતો ધર્મઃ ।
"પુનરપરં, ભદન્ત શારિપુત્ર, યે પ્રવિશન્તિ ઇદં ગૃહં, તેષાં સમનન્તરપ્રવિષ્ટાનાં સર્વક્લેશા ન બાધન્તે । અયં દ્વિતીય આશ્ચર્યાદ્ભૂતો ધર્મઃ ।
"પુનરપરં, ભદન્ત શારિપુત્ર, અસ્મિન્ ગૃહે સદા શક્રબ્રહ્મલોકપાલાશ્ચ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રાગતા બોધિસત્ત્વા અવિરહિતાઃ । અયં તૃતીય આશ્ચર્યાદ્ભૂતો ધર્મઃ ।
"પુનરપરં, ભદન્ત શારિપુત્ર, અસ્મિન્ ગૃહે સતતસમિતં ધર્માવધોષણઞ્ચ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તા કથા ચાવૈવર્તિકધર્મચક્રકથા ઽવિરહિતાઃ । અયં ચતુર્થ આશ્ચર્યાદ્ભુતો ધર્મઃ ।
"પુનરપરં, ભદન્ત શારિપુત્ર, અસ્મિન્ ગૃહે સદા દિવ્યમાનુષ્યદુન્દુભિસઙ્ગીતવાદ્યં ક્રીયતે; તેભ્યો દુન્દુભિભ્યો બુદ્ધધર્મ(સ્ય) આપ્રમેયબિધિઘોષઃ સર્વકાલેષૂત્પદ્યતે । આયં પઞ્ચમ આશ્ચર્યાદ્ભૂતો ધર્મઃ ।
"પુનરપરં, ભદન્ત શારિપુત્ર, અસ્મિન્ ગૃહે સર્વરત્નસમ્પૂર્ણાશ્ચતુરક્ષયમહાનિધયો વિદ્યન્તે । તદનુભાવેન સર્વૈર્દરિદ્રૈશ્ચ વ્યસનિભિઃ પ્રપન્નમ્, (મહાનિધિ-) કુણ્ડમપિ ત્વક્ષયમ્ । અયં ષષ્ઠ આશ્ચર્યાદ્ભુતો ધર્મઃ ।
"પુનરપરં, ભદન્ત શારિપુત્ર, અસ્મિન્ ગૃહે તથાગતાઃ શાક્યમુનિશ્ચામિતાભશ્ચાક્ષોભ્યશ્ચ રત્નશ્રીશ્ચ રત્નાર્ચિશ્ચ રત્નચન્દ્રશ્ચ રત્નવ્યૂહશ્ચ દુષ્પહશ્ચ સર્વાર્થસિદ્ધશ્ચ મહારત્નશ્ચ સિહપ્રસિદ્ધિશ સિહસ્વરશ્ચાદયો દશદિક્ષ્વપરિમાણતથાગતા અસ્ય સત્પુરુષસ્ય સહચિત્તમાત્રેણ સમાગચ્છન્તિ ચાગતાસ્તથાગતગુહ્યન્નામ ધર્મમુખપ્રવેશં નિદર્શ્ય પ્રતિગચ્છન્તિ । અયં સપ્તમ આશ્ચર્યાદ્ભૂતો ધર્મઃ ।
"પુનરપરં, ભદન્ત શારિપુત્ર, અસ્મિન્ ગૃહે સર્વદેવવેશ્મવ્યૂહાશ્ચસર્વબુદ્ધક્ષેત્રગુણાલઙ્કારા આભાસં ગચ્છન્તિ । અયમષ્ટમ આશ્ચર્યાદ્ભૂતો ધર્મઃ । "ભદન્ત શારિપુત્ર, અસ્મિન્ ગૃહે તેષ્વષ્ટાસ્વાશ્ચર્યાદ્ભુતેષુ ધર્મેષ્વાભાસં ગચ્છત્સુ ચેદૃશાચિન્ત્યધર્મે દૃશ્યમાને, કઃ શ્રાવકધર્મમિચ્છેત્?" અબ્રવીત્- "દેવિ, યદિ તે સ્ત્રીભાવાત્ સ્યાદ્વિકારઃ, કિમપરાધઃ?" આહ- "યાવદ્ દ્વાદશ વર્ષાણિ સ્ત્રીભાવમ્મે મૃગ્યમાણા, (સો)- ઽદ્યાપિ (મયા) નોપલભ્યતે । ભદન્ત શારિપુત્ર, તસ્યૈ માયાકારેણ નિર્મિતાયૈ સ્ત્રિયૈ એવં ઽયદિ તે સ્ત્રીભાવાત્ સ્યાદ્વિકારઃ, કિમપરાધ?ઽ ઇત્યુક્તે, તત્ કિ કથયેત?" અબ્રવીત્- "તત્ર કિચિત્સંપરિનિષ્પન્નન્નાસ્તિ" । આહ- "ભદન્ત શારિપુત્ર, એવમેવ સર્વધર્મેષ્વપરિનિષ્પન્નેષુ ચ માયાનિર્માણસ્વભાવેષુ, ત્વં ઽયદિ સ્ત્રીભાવાત્ સ્યાદ્વિકારઃ, કિમપરાધ?ઽ ઇતિ (પૃચ્છન્)-તત્ કિ મન્યસે?" અથ સા દેવ્યેતાદૃશાધિષ્ઠાનાધિષ્ઠિતાભૂત્, યથા શારિપુત્રઃ સ્થવિરો યાદૃશ સા દેવી તાદૃશા દૃશ્યતે સ્મ; સા દેવ્યપિ યાદૃશઃ શારિપુત્રઃ, સ્થવિરસ્તાદૃશો દૃશ્યતે સ્મ । તતઃ સા શારિપુત્રસ્ય રૂપમાપન્ના દેવી તં દેવીરૂપાપન્નં શારિપુત્રમેવમ્- "ભદન્ત શારિપુત્ર, યદિ સ્ત્રીભાવાત્ સ્યાદ્વિકારઃ, કિમપરાધ?" ઇતિ પૃચ્છતિ સ્મ । દેવીરૂપાપન્નઃ શારિપુત્ર એતદવોચત્- "મમ પુરુષરૂપસ્યાન્તર્હિતસ્ય, સ્ત્રીકાયાપન્નો યો વિકારસ્તન્ન જાનામિ" । આહ- "યદિ સ્થવિરઃ સ્ત્રીરૂપાત્ પ્રતિવિકારસ્ય સમર્થઃ સ્યાત્, સર્વાઃ સ્ત્રિયઃ સ્ત્રીભાવાત્ પરિવર્તેરન્ । યથા સ્થવિરઃ સ્ત્રી-(રૂપે) દૃશ્યતે, તથા સર્વાઃ સ્ત્રિયો ઽપિ સ્ત્રીરૂપેષુ દૃશ્યમાનાઃ સ્ત્ર્યભાવાત્ સ્ત્રીરૂપેષુ દૃશ્યન્તે । તતો ભગવતા ઽસર્વે ધર્માઃ સ્ત્રીપુરુષાભાવા ઇતિ સંઘાય ભાષીતમ્" ।
અથ સા દેવી તદધિષ્ઠાનમુત્સૃજતિ સ્મ, આયુષ્માંશ્ચ શારિપુત્રઃ પુનઃ સ્વરૂપોપસંહિતો ઽભૂત્ । અથ સા દેવી શારિપુત્રમેતદવોચત્- "ભદન્ત શારિપુત્ર, ક્વ તે સ્ત્રીપુત્તલી?" અબ્રવીત્- "(સા) મયા ન ચ કૃતા ન ચાપિ વિકૃતા । આહ- "એવમેવ સર્વધર્મા અપ્યકૃતાશ્ચાવિકૃતાઃ । યદકૃતંચાવિકૃતંચ-તધિ બુદ્ધવચમ્" । અબ્રવીત્- "દેવી, ઇતશ્ચ્યુત્વા કુત્રોપપત્સ્યસે?" આહ- "યત્ર તથાગતનિર્માણાન્યુત્પદ્યન્તે, તત્રાહમપ્યુપપત્સ્યે" । અબ્રવીત્- "તથાગતનિર્માણેષુ ન ભવતશ્ચ્યુત્પત્તી" । આહ- "સર્વે ધર્માશ્ચ તથૈવ ચ્યુત્યુપત્ત્યપગતાઃ" ।

અબ્રવીત્- "દેવિ, કેવ ચિરેણ ત્વં બોધિમભિસંભોત્સ્યસે?" આહ- "યદા, સ્થવિર, પૃથગ્જનધર્મસંપન્નો ભવિષ્યસિ, તદાપિ બોધિમભિસમ્બુદ્ધામિ" । અબ્રવીત્- "દેવિ, (યદ્-) અહં પૃથગ્જનધર્મસંપન્નો ભવેયમ્, તદસ્થાનમ્" । આહ- "ભદન્ત શારિપુત્ર, એવમેવ(યદ્-) અહમપિ બોધિમભિસંબુધ્યામિ, તદસ્થાનમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? બોધિરસ્થાને પ્રતિષ્ઠિતા; અતો ઽસ્થાને ન કશ્ચિદભિસંબુદ્ધતિ" ।
શારિપુત્રઃ સ્થવિરો ઽવોચત્- "તથાગતેનાખ્યાતમ્- ઽગંગાનદીવાલુકાસમાસ્તથાગતા અભિસંબુદ્ધાઃ, અભિસંબુધ્યન્ત્યભિસંભોત્સ્યન્તઽ ઇતિ" । દેવ્યાહ- "ભદન્ત શારિપુત્ર, ઽઅતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ઇતિ તધ્યક્ષરગણનાસંકેતાધિવચનમ્ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ બુદ્ધેષ્વભૂતેષુ, બોધિસ્ત્ર્યધ્વસમતિક્રાન્તા । સ્થવિરઃ કિમ્ અર્હત્ત્વલાભી?" અબ્રવીત્- "અપ્રાપ્તિહેતોર્લાભી" । આહ- "એવમેવાભિસંબોધ્યભાવહેતોરભિસંબોધિઃ" । તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રં સ્થવિરમેતદવોચત્- "ભદન્ત શારિપુત્ર, ઇયં દેવી બુદ્ધાનાં દ્વિનવતિકોટિનયુતાનિ પર્યુપાસ્ય, અભિજ્ઞાજ્ઞાનવિક્રીડિતા પ્રણિધાનસંભૂતા ક્ષાન્તિલાભિની, અવૈવર્તિક- સંપ્રસ્થિતા સત્ત્વપરિપાચનાર્થાય પ્રણિધાનવશેન યથેષ્ટં તથાવસ્થિતા" ।
7 તથાગતગોત્રમ્
તતો મંજુશ્રીકુમારભૂતો લિચ્છવિ વિમલકીર્તિમેતદવોચત્- "કુલપુત્ર, અથ કથમ્ બોધિસત્ત્વો બુદ્ધધર્મેષુ ગતિ ગચ્છતિ?" આહ- ઽમંજુશ્રીઃ; યદા બોધિસત્ત્વો ઽગતિ ગચ્છતિ તદા બોધિસત્ત્વો બુદ્ધધર્મેષુ ગતિ ગચ્છતિ" । અબ્રવીત્- "બોધિસત્ત્વસ્ય આગતિગમનં કિમ્?"
આહ- "યદા (બોધિસત્ત્વઃ) પંચાનન્તરીયાણાં ગતિગામી, વ્યાપાદવિહિંસાપ્રદ્વેષો ઽપિ ન ભવિષ્યન્તિ । નરકગતિગામી (સઃ), પરં તુ સર્વક્લેશવિરજાઃ । તિર્યગ્ગતિગામી તુ (સ) મૌર્ખ્યાન્ધકારાપગતઃ । (સો) ઽસુરગતિગામિ ચ માનમદદર્પવિગતઃ; યમલોકગતિગામી સર્વપુણ્યજ્ઞાનસંભારોપાત્તવાન્; અનિજ્યારૂપ્યગતિગામી, પરં તુ તદ્ગતિન્ન સમવક્રમતિ । "(સ) રાગગતિગામિ ચ સર્વકામસંભોગવીરતરાગઃ; દ્વેષગતિગામી સર્વ સત્ત્વાપ્રતિહતઃ; મોહગતિગામી સર્વધર્મેષુ પ્રજ્ઞાનિધ્યપ્તિચિત્તસમર્પિતઃ । "માત્સર્યગતિગામી કાયજીવિતનિરપેક્ષઃ (સ) આધ્યાત્મિકબાહ્યાનિ વસ્તૂ(-ન્ય્-) ઉત્સૃજતિ । દુઃશીલગતિગામી, પરં ત્વલ્પાવદ્યે ઽપિ ભયદર્શી (સ) સર્વધૂતગુણસંલેખેષુ સન્તિષ્ઠતે; વ્યાપાદખિલપ્રતિઘગતિગામી ચાત્યન્તાવ્યાપન્નો મૈત્રીવિહારી; કૌસીદ્યગતિગામિ ચાપ્રતિપ્રસ્રબ્ધો વીર્યમારભમાણઃ સર્વકુશલમૂલપર્યેષણાભિયુક્તો ભવતિ । ઇન્દ્રિયવ્યભિચારગતિગામિ સ્વભાવસમાપન્નો ઽમોઘધ્યાનઃ, દૌષ્પ્રજ્ઞગતિગામી પ્રજ્ઞાપારમિતાગતિમુપસંક્રમ્ય, (સ) સર્વલૌકિકલોકોત્તરશાસ્ત્રપણ્ડિતઃ । "કુહનલપનાકારગતિગામી ચ સન્ધ્યાભાષ્યેષુ કુશલઃ (સ) ઉપાયકૌશલ્યચર્યાનિર્યાતઃ; માનગતિ દર્શયન્ (સ) સર્વ લોકસેતુવેદિકા ભવતિ, ક્લેશગતિગામી, પરં ત્વત્યન્તસંક્લેશરહિતઃ સ્વભાવપરિશુદ્ધઃ । "મારગતિગામી ચ સર્વબુદ્ધધર્મેષ્વપરપ્રણેયઃ; શ્રાવકગતિગામિ (સ) સત્ત્વાંસ્ત્વશ્રુતધર્મ શ્રાવયતિ, પ્રત્યેકબુદ્ધગતિગામી સર્વસત્ત્વપરિપાચનાર્થમ્મહાકરુણાદુત્પન્નઃ, દરિદ્રગતિગામી ત્વક્ષયપરિભોગરત્નપાણિઃ; ઉપહતેન્દ્રિયગતિગામિ (સ) ત્વભિરૂપો લક્ષણસમલંકૃતઃ, હીનકુલીનગતિગામી પુણ્યજ્ઞાનસંચયેન તથાગતવંશાત્ પ્રજાયતે; દુર્બલદુર્વર્ણમન્દગતિગામી દર્શનીયો નારાયણપ્રતિરૂપકકાયલાભી । "સર્વસત્ત્વેભ્ય આતુરદુઃખચર્યા દેશયમાનો મરણભયસમતિક્રાન્ત્તસ્(સ) સુમારિત(ભયઃ); પરિભોગગતિગામી સર્વાણ્વેષણરહિતો ઽનિત્યતાસંજ્ઞાયામ્ બહુપ્રત્યવેક્ષણઃ, બોધિસત્ત્વો ઽન્તઃપુરાનેકરસાન્ દેશયમાનઃ કિ તુ વિવેકચારી કામકર્દમોત્તીર્ણઃ । ધાત્વાયતનગતિગામી(સ) ધારણીઇપ્રતિલબ્ધો નાનાપ્રતિભાનવિભૂષિતઃ;
તીર્થિકગતિગામી તીર્થ્યઃ (સ) ન ભવતિ, સર્વલોકગતિગામિ સર્વગ્ત્યપ્રતિનિર્વર્તી, નિર્વાણગતિગામી સંસારપ્રબન્ધં નોત્સૃજતિ । મંજુશ્રીઃ, ઇત્યેવં બોધિસત્ત્વો ઽગતિ ગચ્છન્ બુદ્ધધર્મેષુ ગતિ ગચ્છતિ" । અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્મઞ્જુશ્રીકુમારભૂતમેતદવોચત્- "મઞ્જુશ્રીઃ, કિ તથાગતગોત્રમ્?" અબ્રવીત્- "કુલપુત્ર, સત્કાયો હિ ગોત્રં તથાગતાનામ્ । અવિદ્યાભવતૃષ્ણા હિ ગોત્રમ્ । રાગદ્વેષમોહચતુર્વિપર્યાસ પઞ્ચનીવરણષડાયતનસપ્તવિજ્ઞાનસ્થિત્ય-અષ્ટમિથ્યાત્વનવાઘાત-વસ્તુ દશાકુશલકર્મપથા હિ ગોત્રમ્ । કુલપુત્ર, ઇદં તથાગતગોત્રમ્; સંક્ષેપાત્, કુલપુત્ર, દ્વાષષ્ટિર્દૃષ્ટિગતાનિ હિ તથાગતગોત્રમ્" । આહ- "મઞ્જુશ્રીઃ, કસ્માત્ સમન્વાહૃત્યૈદ્ભાષસે?" અબ્રવીત્- "કુલપુત્ર, અસંસ્કૃતદર્શનસમવ્રક્રાન્તિસ્થાનેનાનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તોત્પાદો ઽશક્યઃ । ક્લેશાકરસંસ્કૃતસ્થાનસત્યાદર્શનેનાનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તોત્પાદઃ શક્ય ।
"કુલપુત્ર, તદ્યથાપિ નામ જાંગલ પ્રદેશે કુસુમાનિ-ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકસૌગન્ધીકાનિ નોત્પદ્યન્તે; પંકપુલિન ઉત્પાદિતાનિ ચેત્, કુસુમાનિ-ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકાન્યુત્પદ્યન્તે । કુલપુત્ર, એવમેવાસંસ્કૃતનિયતપ્રાપ્તિસત્ત્વેભ્યો બુદ્ધધર્મા નોત્પદ્યન્તે । ક્લેશપંકપુલિનોપપન્નસત્ત્વેભ્યો બુદ્ધધર્મા ઉત્પદ્યતે ।
"તદ્યથાપિ નામાકાશે બીજન્ન વિરોહતિ, ભુવિ પરંતુ વર્તમાનં બિરોહતિ; એવમેવાસંસ્કૃતનિયતપ્રાપ્તિસત્ત્વેભ્યો બુદ્ધધર્મો નોત્પદ્યતે; સુમેરુસમાં સત્કાયદૃષ્ટિમુત્પાદ્ય બોધિચિત્તમુત્પદ્યતે તતશ્ચ બુદ્ધધર્મા વિરોહન્તિ । "કુલપુત્ર, અનેન પર્યાયેણ સર્વે ક્લેશાસ્તથાગતગોત્રં દ્રષ્ટવ્યાઃ । કુલપુત્ર, તદ્યથાપિ નામ મહાસમુદ્રે ઽપ્રવિષ્ટે, અનર્ધ્યરત્નમનુપ્રાપ્તુમશક્યમ્; એવમેવ, ક્લેશસાગરે ઽપ્રવિષ્ટે, સર્વજ્ઞતામ્ તસ્માદુત્પાદયિતુમશક્યમ્" । અથ મહાકાશ્યપઃ સ્થવિરો મંજુશ્રીકુમારભૂતાય સાધૂકારમદાત્- "સાધુ, સાધુ । મંજુશ્રીઃ, ઇદં વચનં સુપ્રભાષિતમ્, ઇઅદં તત્ત્વમ્ । ક્લેશા-સ્ તથાગતગોત્રમ્, અસ્મદ્વિધેભ્યસ્-તુ બોધિચિત્તોત્પાદશ્ચ બુદ્ધધર્મમભિસમ્બોદ્ધું કથં શક્યમ્? પઞ્ચાનન્તરીયસંયોગેન હિ બોધિચિત્તોત્પાદઃ શક્યશ્ચ બુદ્ધધર્મા અપ્યભિસમ્બોધનીયાઃ । તદ્યથાપિ નામ વિકલેન્દ્રિયપુરુષાય પઞ્ચ કામગુણા નિર્ગુણાશ્ચાસમર્થાઃ એવમેવ પરિવર્જિતસર્વસંયોજનાય શ્રાવકાય સર્વે બુદ્ધધર્મા નિર્ગુણશ્ચાસમર્થા ઃ; તસ્મૈ પ્રત્યાલમ્બનમસમર્થમ્ ।

"મંજુશ્રીઃ, અતઃ પૃથગ્જનાસ્તથાગતે કૃતજ્ઞાઃ, કિ તુ શ્રાવકા અકૃતજ્ઞાઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યદર્થં પૃથગ્જનો બુદ્ધગુણશ્રવણેન ત્રિરત્નગોત્રમનુચ્છિન્નકરણાર્થમનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તોત્પાદં કરોતિ; શ્રાવકસ્તુ યાવજ્જીવમ્ બુદ્ધધર્મબલવૈશારદ્યાનિ શ્રુત્વાપ્યનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તોત્પાદે ઽસમર્થઃ" । તતસ્સર્વરૂપસન્દર્શનો નામ બોધિસત્ત્વસ્તસ્યામ્ પર્ષદિ સન્નિપતિતો નિષણ્ણો (ઽભૂત્) । સ લિચ્છવિ વિમલકીર્તિમેતદવોચત્- "ગૃહપતે, ક્વ તે માતાપિતરૌ ચ પુત્રદારાશ્ચ દાસદાસીકર્મકરપૌરુષેયાઃ? ક્વ તે મિત્રજ્ઞાતિસાલોહિતાઃ? તવ પરિવારાશ્વહસ્તિરથપત્તિવાહનાનિ ક્વ?" એવમબ્રવીત્ । લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિઃ સર્વરૂપસન્દર્શનં બોધિસત્વમિમા ગાથા અભાષત-
"વિશુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં માતા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ।
પિતાસ્ત્યુપાયકૌશલ્યમ્ તાભ્યાં જાયન્તે પરિણાયકાઃ ॥
ધર્મપ્રીતિરસ્તિ પત્ની મૈત્રીકરુણે દુહિતરૌ (તેષાં) ।
ઉભે ધર્મસત્યે સ્તઃ પુત્રૌ શૂન્યતાર્થચિત્તિર્ગૃહમ્ ॥
એવં હિ સર્વે ક્લેશાસ્ (તેષાં) યથેષ્ટવશવર્તિશિષ્યાઃ ।
મિત્રાણિ બોધ્યંગાનિ તૈર્હિ બોધિર્વરાગ્રોત્પદ્યતે ॥
સહાયાસ્- તેષાં સદાસંવાસાઃ સન્તિ ષટ્ પારમિતાઃ ।
સંગ્રહા નારીભવનાનિ સંગીતિસ્ (તેષાં) ધર્મદેશના ॥
તેષામુદ્યાનં ભૂતિકાનિ બોધ્યઙ્ગપુષ્પિતમ્ ।

વિમુક્તિજ્ઞાનમ્ fઅલમ્ ધર્મમહાધનં (સન્તિ) વૃક્ષાઃ ॥
વિમોક્ષા ભવન્તિ પુષ્કરિણી (તેષાં) પૂરિતા સમાધિજલેન ।
વિશુદ્ધપદ્મેનાચ્છાદિતા (યેષાં) તસ્યાં પ્રક્ષાલનં વિમલાસ્તે ॥
અભિજ્ઞાસ્- તેષા વાહનમ્ મહાયાનમનુત્તરમ્ ।
સારથિ (-ર્ભવતિ) બોધિચિત્તં માર્ગો હ્યષ્ટાઙ્ગિકશાન્તિઃ ॥
તેષાં બિભૂષણં (સન્તિ) લક્ષણાનિ અશીતિરનુવ્યઞ્જનાનિ ચ ।
કુશલાશયો હ્રીરપત્રપા સન્તિ વસ્ત્રાણિ તેષામ્ ॥
સદ્ધર્મધનવન્તસ્તે પ્રયોગસ-(તેષાં) ધર્મદેશના ।
પવિત્રા પ્રતિપત્તિર્મહાલાભઃ પરિણામં (તેષાં) બોધ્યર્થં ॥
શયનઞ્ચ ભવન્તિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ શુદ્ધાજીવેન સંસ્તૃતાસ્તે ।
જ્ઞાનં તત્પ્રબોધઃ સદા શ્રવણસમાપન્ના(સ્તે) ॥
તદાહારશ્ચ ભવત્યમૃતં પાનં વિમુક્તિરસઃ ।
બિશુદ્ધાભિપ્રાયો ઽસ્તિ સ્નાનં (તેષાં) શીલં ગન્ધવિલેપનમ્ ॥
ક્લેશશત્રૂપઘાતેનાથ અજિતવીરાસ્તે ।
ચતુરો ઽપિ મારાન્ પ્રધર્ષિતવન્તઃ ।
ઉચ્છ્રિતવન્તો બોધિમણ્ડલધ્વજં ॥
સઞ્ચિન્ત્યં દર્શયન્તિ જાતિં કિ ચાપિ (તે) ઽજન્માનુત્પાદાઃ ।
સર્વક્ષેત્રેષુ ચાભાસન્તે સૂર્યો યથા સમુદિતઃ ॥
વિનાયકે (ભ્યઃ) સર્વપૂજનૈઃ બુદ્ધાનાં કોટ્યૈ પૂજાં કૃત્વા ।
ન કદાચિદ્ (એતદ્ ભવતિ) - ઽઅસ્મા(ભિ)ર્બુદ્ધેભ્યઃ પરિસેવિતવ્યમ્ઽ ॥
કિ ચાપિ સત્ત્વહિતાય બુદ્ધક્ષેત્રાવચરા(સ્તે) ।
(જ્ઞાત્વા) ઽઽકાશોપમાનિ ક્ષેત્રાણિ સત્ત્વે (-ષવ્-) અસત્ત્વસંજ્ઞિનઃ ॥
સર્વસત્ત્વાન યે રૂપા રુતઘોષાશ્ચ ઈરિતાઃ ।
એકક્ષણેન દર્શન્તિ બોધિસત્ત્વા વિશારદાઃ ॥
મારકર્માણિ કિ ચાપિ જાનન્તિ મારાનુબન્ધિનઃ ।
ઉપાયપારં ગતાસ્ (-તે) તત્સર્વક્રિયા દર્શયન્તિ ॥
તે જીર્ણવ્યાધિતા ભોન્તિ મૃતમાત્માન દર્શયી ।
સત્ત્વાનાં પરિપાકાય માયાધર્મ વિક્રીડિતાઃ ॥
કલ્પોદ્દાહં ચ દર્શેન્તિ ઉદ્દહિત્વા વસુન્ધરામ્ ।
નિત્યસંજ્ઞિન સત્ત્વાનામ્ અનિત્યમિતિ દર્શયી ॥
સત્ત્વૈઃ શતસહસ્રેભિરેકરાષ્ટ્રે નિમન્ત્રિતાઃ ।
સર્વેષાં ગૃહ ભુઞ્જન્તિ સર્વાન્નામન્તિ બોધયે ॥
યે કેચિન્મન્ત્રવિદ્યા વા શિલ્પસ્થાના બહૂવિધાઃ ।
સર્વત્ર પારમિપ્રાપ્તાઃ સર્વસત્ત્વસુખાવહાઃ ॥
યાવન્તો લોકપાષણ્ડાઃ સર્વત્ર પ્રવ્રજન્તિ તે ।
નાનાદૃષ્ટિગતં પ્રાપ્તાંસ્તે સત્ત્વાન્ પરિપાચતિ ॥
ચન્દ્રા વા ભોન્તિ સૂર્યા વા શક્રબ્રહ્મપ્રજેશ્વરાઃ ।
ભવન્તિ આપસ્તેજશ્ચ પૃથિવી મારુતસ્તથા ॥
રોગ અન્તરકલ્પેષુ ભૈષજ્યં ભોન્તિ ઉત્તમાઃ ।
યેન તે સત્ત્વ મુચ્યન્તે સુખી ભોન્તિ અનામયાઃ ॥

દુર્ભિક્ષાન્તરકલ્પેષુ ભવન્તી પાનભોજનમ્ ।
ક્ષુધા પિપાસામપનીય ધર્મ દેશેન્તિ પ્રાણિનામ્ ॥
શસ્ત્ર અન્તરકલ્પેષુ મૈત્રીધ્યાયી ભવન્તિ તે ।
અવ્યાપાદે નિયોજેન્તિ સત્ત્વકોટિશતાન્ બહૂન્ ॥
મહાસંગ્રામમધ્યે ચ સમપક્ષા ભવન્તિ તે ।
સન્ધિસામગ્રી રોચેન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાબલાઃ ॥
યે ચાપિ નિરયાઃ કેચિદ્બુદ્ધક્ષેત્રેષ્વચિન્તિષુ ।
સંચિન્ત્ય તત્ર ગચ્છન્તિ સત્ત્વાનાં હિતકારણાત્ ॥
યાવન્ત્યો ગતયઃ કશ્ચિત્તિર્યગ્યોનૌ પ્રકાશિતાઃ ।
સર્વત્ર ધર્મ દેશેન્તિ તેન ઉચ્યન્તિ નાયકાઃ ॥
કામભોગાં (-શ્ચ) દર્શેન્તિ ધ્યાનં ચ ધ્યાયિનાં તથા ।
વિધ્વસ્તમારં કુર્વન્તિ અવતારં ન દેન્તિ તે ॥
અગ્નિમધ્યે યથા પદ્મમભૂતં તં વિનિર્દિશેત્ ॥
એવં કામાંશ્ચ ધ્યાનં ચ અભૂતં તે વિદર્શયી ॥
સંચિન્ત્ય ગણિકાં ભોન્તિ પુંસામાકર્ષણાય તે ।
રાગાઙ્કુરં ચ સંલોભ્ય બુદ્ધજ્ઞાને સ્થાપયન્તિ તે ॥
ગ્રાભિકાશ્ચ સદા ભોન્તિ સાર્થવાહાઃ પુરોહિતાઃ ।
અગ્રામાત્યાથ ચામાત્યઃ સત્ત્વામાં હિતકારણાત્ ॥
દરિદ્રાણાં ચ સત્ત્વાનાં નિધાના ભોન્તિ અક્ષયાઃ ।
તેષાં દાનાઅનિ દત્વા ચ બોધિચિત્તં જનેન્તિ તે ॥
માનસ્તબ્ધેષુ સત્ત્વેષુ મહાનગ્ના ભવન્તિ તે ॥
સર્વમાનસમુદ્ધતં બિધિ પ્રાર્થેન્તિ ઉત્તમામ્ ॥
ભયાદિતાનાં સત્ત્વાનાં સન્તિષ્ઠન્તે ઽગ્રતઃ સદા ।
અભયં તેષુ દત્વા ચ પરિપાચેન્તિ બોધયે ॥
પઞ્ચભિજ્ઞાશ્ચ તે ભૂત્વા ઋષયો બ્રહ્મચારિણઃ ।
શીલે સત્ત્વાન્ નિયોજેન્તિ ક્ષાન્તિસૌરત્યસંયમે ॥
ઉપસ્થાનગુરન્ સત્ત્વાન્ પશ્યન્તીહ વિશારદાઃ ।
ચેટા ભવન્તિ દાસા વા શિષ્યત્વમુપયાન્તિ ચ ॥
યેન યેનૈવ ચાંગેન સત્ત્વો ધર્મરતો ભવેત્ ।
દર્શેન્તિ હિ ક્રિયાઃ સર્વા મહોપાયસુશિક્ષિતાઃ ॥
યેષામ્ અનન્તા શિક્ષા હિ અનન્તશ્ચાપિ ગોચરઃ ।
અનન્તજ્ઞાનસમ્પન્ના અનન્તપ્રાણિમોચકાઃ ॥
ન તેષાં કલ્પકોટીભિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ ।
બુદ્ધૈરપિ વદદ્ભિસ્તુ ગુણાન્તઃ સુવચો ભવેત્ ॥
યે ઽપ્રજ્ઞહીનસત્ત્વાઃ સ્થાપયિત્વા (તાન્) ।
અસ્મિન્ ધર્મે શ્રુતે કોવિદઃ કો ન પ્રણિદધાત્યુત્તમબોધ્યૈ?" ॥
8 અદ્વયધર્મમુખપ્રવેશઃ
અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તાન્ બોધિસત્ત્વાનેતદવોચત્- "સત્પુરુષાઃ, કિમસ્તિ બોધિસત્ત્વાનામદ્વયધર્મમુખપ્રવેશઃ? અસ્તુ સ્વભિધાનમ્" ।
ધર્મવિકુર્વણો નામ બોધિસત્ત્વસ્તત્ર તસ્મિન્ સંનિપાત એતદવોચત્- "કુલપુત્ર, ઉત્પાદભઙ્ગૌ હિ દ્વયમ્; યદનુત્પન્નમજાતમ્ તસ્મિન્ કશ્ચિદ્ભઙ્ગો નાસ્તિ । અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિ પ્રાપ્તિરસ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ શ્રીગુપ્તો ઽભાષત- "ઽઅહઞ્ચ મમે ઽ -તિ તધિ દ્વયમ્ । આત્મસમારોપાભાવે મમ (ભાવો) નાસ્તિ । યઃ સમારોપાભાવઃ, સ હ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।

બોધિસત્ત્વઃ શ્રીકૂટો ઽબ્રવીત્- "સંક્લિષ્ટઞ્ચ વ્યવદાનન્નામ તે દ્વયમ્ । સંક્લિષ્ટપરિજ્ઞાને વ્યવદાનમન્યના નાસ્તિ । સર્વમન્યનાસૂન્મૂલનાનુગતિમાર્ગઃ સો ઽદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વો ભદ્રજ્યોતિરાહ- "ચલશ્ચ મન્યના તૌ હિ દ્વયમ્ । યો ઽચલઃ, (તત્-) મન્યનાકરણમ્, અમનસિકારો ઽનધિકારઃ । અધિકારવિપ્રયોગઃ સો ઽદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ સુબાહુરવોચત્- "બોધિચિત્તં ચ શ્રાવકચિત્તન્નામ-તે હિ દ્વયમ્ । યન્માયાચિત્તસમદર્શનં તન્ન ચ બોધિચિત્તન્ન ચ શ્રાવકચિત્તમ્ । યા ચિત્તસ્ય સમલક્ષણતા, સા હ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વો ઽનિભિષ આહ- "આદાનઞ્ચાનાદાનં, તે દ્વયમ્ । યદનુપાદાનં, તન્નોપલભ્યતે । યન્નોપલભ્યતે, તસ્મિન્ કલ્પનાપકર્ષણાકરણમ્ । સર્વધર્માકરણમનાચારઃ, સ હ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ સુનેત્રો ઽવોચત્- "એકલક્ષણત્વઞ્ચાલક્ષણત્વન્નામ, તે દ્વયમ્ । યત્ કલ્પનાકરણં સઙ્કલ્પાકરણમ્, (તદ્) એકલક્ષણત્વાલક્ષણત્વાકરણમ્ । યો લક્ષણાવિલક્ષણે સમલક્ષણતાપ્રવેશઃ, સો ઽદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વસ્તિષ્યો ઽબ્રવીત્- "કુશલાકુધલમ્ ઇતિ, તે દ્વયમ્ । યત્ કુશલાકુશલાનુત્થાપનમ્, નિમિત્તાનિમિત્તયોરદ્વયાવબોધઃ, (તદ્-) અદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ સિહો ઽભાષત- "સાવદ્યઞ્ચાનવદ્યમિતિ, તે દ્વયમ્ । યત્ પ્રભેદજ્ઞાનબજ્રેણાબન્ધનાનિઃસરણં, તદદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ સિહમતિરવોચત્- "ઇદં સાસ્રવમ્, ઇદમનાસ્રવમિતિ-તે હિ દ્વયમ્ । યત્ સમતાધર્મપ્રાપ્ત્યાસ્રવાનાસ્ત્રવસંજ્ઞાકરણઞ્ચસંજ્ઞાભાવઃ, (યઃ) સમતાયાં ન ચ સમતાપ્રાપ્તિર્ ન ચ સંજ્ઞાગ્રન્થિઃ, ય એવમવતારઃ, તદદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ સુખાધિમુક્તો ઽભાષત- "ઇદં હિ સુખમ્ ઇદં સુખન્નાસ્તીતિ-તે દ્વયમ્ । સુવિશુદ્ધજ્ઞાનતઃ સર્વસંખ્યાવિગતા ચાકાશસમાલિપ્તા બુદ્ધિઃ, સાદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વો નારાયણો ઽબ્રવીત્- "ઇદં હિ લૌકિકમ્, ઇદં લોકોત્તરમિતિ તે દ્વયમ્ । યા લોકસ્ય સ્વભાવશૂન્યતા, તસ્યાં કિઞ્ચિદપ્યુત્તરણન્નાસ્તિ, અવતારો નાસ્તિ, ન ચાધિગતિ ર્ન ચાનધિગતિઃ । યસ્યાનુત્તરણમ્ અનવતારો ઽનધિગતિશ્ચાનધિગત્યભાવઃ, તધ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વો વિનયમતિરાહ "સંસારશ્ચ નિર્વાણમિતિ-તે દ્વયમ્ । સંસારસ્વભાવદર્શનેન સંસારશ્ચ પરિનિર્વાણન્ન સ્તઃ । યદેવં જ્ઞાતં, તદદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્ત્વઃ પ્રત્યક્ષદર્શનો ઽવોચત્- "ક્ષયાક્ષયૌ નામ-તૌ દ્વયમ્ । ક્ષયોહિ સુક્ષીણઃ । યઃ સુક્ષીણસ્તસ્મિન્ન (કિઞ્ચિત્) ક્ષપયિતવ્યમ્; અતો ઽક્ષય ઉચ્યતે । યો ઽક્ષયઃ સ ક્ષણિકશ્ચ, ક્ષણિકે ક્ષયો નાસ્તિ । તદેવનમુપ્રવિષ્ટમ્ અદ્વયધર્મદ્વારાવગાહો નામ" ।
બોધિસત્ત્વઃ સમન્તગુપ્તો ઽબ્રબીત્- "આત્મનૈરાત્ભ્યમિતિ-તે દ્વયમ્ । આત્મભાવે ઽનુપલભ્યમાને, કિં નૈરાત્મ્યં કુર્યાત્? (તત્-) તયોઃ સ્વભાવદર્શનેનાદ્વયમ્ અદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વો વિદ્યુદ્દેવો ઽભાષત- "વિદ્યાવિદ્યે ઽતિ-તે દ્વયમ્ । અવિદ્યાયાઃ સ્વભાવ ઇવ, તથૈવ વિદ્યાપિ । યાવિદ્યા ભવતિ, સાવ્યાકૃતા, અસંખ્યેયા, સંજ્ઞાપથાતિક્રાન્તા । અસ્યાં યો ઽભિસમયઃ, સો ઽદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ પ્રિયદર્શન આહ- "રૂપં ખલુ શૂન્યમ્ । રુપન્નાશનેન ન શૂન્યમ્, અપિ ખો પન રૂપસ્વભાવઃ શૂન્યઃ । એવમેવ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં (-ચ) શૂન્યતે ઽતિ-તે દ્વયમ્ । વિજ્ઞાનં ખલુ શૂન્યતા । વિજ્ઞાનન્નાશનેન ન શૂન્યમ્, અપિ ખો પન વિજ્ઞાનસ્વભાવઃ શૂન્યઃ । યો ઽસ્મિન્ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધે (ષ્વ્) એવમેવ જાનાતિ, એવં જ્ઞાનેન વિજ્ઞઃ, સો ઽદ્વયે પ્રવિશતિ" ।
બોધિસત્ત્વઃ પ્રભાકેતુરવોચત્- "ચતુર્ધાતુનો ઽન્યત્રાકાશધાતુરન્ય ઇતિ-તે દ્વયમ્ । ચતુર્ધાતુ પુનરાકાશસ્વભાવમ્ । પૂર્વાન્તો ઽપ્યાકાશસ્વભાવઃ । અપરાન્તશ્ચાકાશસ્વભાવઃ । એવમેવ પ્રત્યુત્પન્નમ્ । યત્ તથા ધાત્વવતારજ્ઞાનમ્, તદદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વો ઽગ્રમતિરભાષત- "ચક્ષુશ્ચ રૂપન્નામ-તે દ્વયમ્ । યે ચક્ષુઃપરિજ્ઞાનેન રૂપે ઽલોભો ઽદ્વેષો ઽમોહઃ તધિ શાન્તિર્નામ । એવમેવ શ્રોત્રશબ્દો, ઘ્રાણગન્ધૌ, જિહ્વારસૌ, કાયસ્પ્રષ્ટવ્યે, મનોધર્મૌ-તે દ્વયમ્ । યે ચ મનઃ પરિજ્ઞાનાદ્ધર્મે(-ષ્વ્) અલોભો ઽદ્વેષો ઽમોઓહઃ-તધિ શાન્તિર્નામ । એવં શાન્તિવિહારો ઽદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વો ઽક્ષયમતિરાહ- "દાનસર્વજ્ઞતાપરિણામને-તે દ્વયમ્ । દાનસ્વભાવઃ સર્વજ્ઞતા । સર્વજ્ઞતાસ્વભાવઃ પરિણામના । એવમેવ શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાસર્વજ્ઞતાપરિણામને-તે દ્વયમ્ । સર્વજ્ઞતા હિ (શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાન-) પ્રજ્ઞાસ્વભાવઃ; પરિણામના ચ સર્વજ્ઞતાસ્વભાવઃ । તસ્મિન્ એકનયે ઽવતારઃ, સો ઽદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વો ગમ્ભીરમતિરભાષત- "શૂન્યતાયા અન્યત્રાનિમિત્તાપ્રણિહિતમપ્યન્યમિતિ-તે દ્વયમ્ । યચ્છૂન્યમ, તસ્મિન્ન કિઞ્ચિન્નિમિત્તમ્ । અનિમિત્તે ઽપ્રણિહિતમ્ । અપ્રણિહિતે ચિત્તમાનોવિજ્ઞાનાસઞ્ચારઃ । યત્ સર્વવિમોક્ષમુખેષુ દ્રષ્ટવ્યમેક વિમોક્ષમુખં, તદદ્વયમુખપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ શાન્તેન્દ્રિયો ઽબ્રવીત્- "બુદ્ધધર્મસઙ્ઘા ઇતિ-તે દ્વયમ્ । બુદ્ધસ્ય સ્વભાવો હિ ધર્મઃ, ધર્મસ્ય ચ સ્વભાવઃ સઙ્ઘ । સર્વે તે પુનરસંસ્કૃતાઃ । અસંસ્કૃતં હ્યાકાશ (સમમ્) સર્વધર્મનય આકાશતુલ્યઃ । યદેવમનુગમનં, તધ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વો ઽપ્રતિહતેક્ષણો ઽભાષત- "સત્કાયશ્ચ સત્કાયનિરોધ ઇતિ-તૌ દ્વયમ્ । સત્કાય એવ નિરોધઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્કાયદૃષ્ટ્યનુત્પાદે ઽસતિ યત્ તથા દૃષ્ટયા ઽસત્કાયઽ ઇતિ વા ઽસત્કાયનિરોધઽ ઇતિ તદ્કલ્પ્યમ્; અકલ્પ્યં નિર્વિકલ્પમ્ । અત્યન્તાકલ્પનયા નિરોધસ્વભાવો ભવતિ । અસમ્ભવો ઽવિનાશસ્-સો ઽદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ સુબિનીતો ઽવોચત્- "કાયવાક્ચિત્તસંવરો નામ તદદ્વયમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? ઇમે ધર્મા અનભિસંસ્કારલક્ષણાઃ । તત્ કાયાનભિસંસ્કારં, તલ્લક્ષણે ઽપિ વાગનબિસંસ્કારઞ્ચ ચિત્તાનભિસંસ્કારમ્ । તત્ સર્વધર્માનભિસંસ્કારં, તદિતિ જ્ઞાતવ્યમનુવેદિતવ્યમ્ । તત્ તદનભિસંસ્કારજ્ઞાનમ્, તધ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ પુણ્યક્ષેત્ર આહ- "પુણ્યાપુણ્યાનિજ્યાભુસંસ્કારાભિસંસ્કારણતે ઽતિ - તે દ્વયમ્ । યત્ પુણ્યાપુણ્યાનિzયાનભિસંસ્કારમ્, તદદ્વયમ્ । પુણ્યાપુણ્યાનિજ્યાભિસંસ્કારાણાં સ્વલક્ષણં શૂન્યતા । તસ્યા પુણ્યં વાપુણ્યં વાનિજ્યં વા ન ભવન્તિ । અભિસંસ્કરણતાપિ ચ ન ભવતિ ય એવમનભિનિર્હારઃ, સ હ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ પદ્મવ્યૂહો ઽબ્રવીત્- "આત્મપર્યુત્થાનાદુત્પાદઃ, તધિ દ્વયમ્ । આત્મપરિજ્ઞા દ્વયાનુત્થાપનમ્ । તથાદ્વયસ્થાને ઽવિજ્ઞપ્તિકેનાવિજ્ઞાપ્તિકમ્-તધ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ શ્રીગર્ભો ઽભાષત "ઉપલમ્ભેન પ્રભેદઃ-તદ્દ્વયમ્ । યો ઽનુપલમ્ભસ્-તદ્દ્વયમ્ । તતો યાવનુપાદાનનોત્સર્ગૌ, તધ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વશ્ચન્દ્રોત્તરો ઽબ્રવીત્- "અન્ધકારાલોકાવિતિ-તૌ દ્વયમ્ । અન્ધકારાલોકાભાવઃ-તદદ્વયમ્ । તત્ કસ્ય હોતોઃ? એવં નિરોધસમાપન્ને ન ચાન્ધકારો ન ચાલોકઃ । સર્વધર્મલક્ષણત્વં તથૈવાપિ । યો ઽસ્યાં સમતાયામવતારઃ, સો ઽદ્વયપ્રવેશઃ" ।

બોધિસત્ત્વો રત્નમુદ્રાહસ્તો ઽવોચત્- "નિર્વાણભિરતિશ્ચ સંસારારતિસ્-તે દ્વયમ્ । યે નિર્વાણાનભિરતિશ્ચ સંસારનરતિસ્-તે ઽદ્વયમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યદ્ બન્ધનાન્નિઃસરણમાખ્યાયતે, કિ તુ યદત્યન્તતો ઽબન્ધનમ્, તન્મોક્ષં કુતો ગવેષી? (યદ્) અબન્ધનાનિઃસરણયોર્ભિક્ષુણા રત્યરતી ન લભ્યેતે, ન તધ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વો રત્નકૂટરાજ આહ- "માર્ગકુમાર્ગાવિતિ-તૌ દ્વયમ્ । માર્ગાવગાહે કુમાર્ગાનાચારઃ । અનાચારસ્થાનમ્ માર્ગસંજ્ઞા વાભૂતમાર્ગસંજ્ઞા (વા) ન ભવતિ । સંજ્ઞાપરિજ્ઞા હિ મતિદ્વયાનવતારઃ । સો ઽદ્વયપ્રવેશઃ" ।
બોધિસત્ત્વઃ સત્યરતો ઽભાષત - "સત્યમૃષે નામ તે દ્વયમ્ । યદિ સત્યદર્શનેન સત્યતા(પિ) ન સમનુદૃશ્યતે,મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કુતો દૃશ્યતે? તત્ કસ્ય હેતોઃ? માંસચક્ષુષા ન દૃશ્યતે, દૃશ્યતે પ્રજ્ઞાચક્ષુષા અદર્શનેન યથાવિદર્શના, તથા (હિ) દૃશ્યતે । યત્ર ન ચ દર્શનન્ન ચ વિદર્શના તદ્દ્વયપ્રવેશઃ" । તથૈવ તે બોધિસત્ત્વાઃ સ્વકસ્વકનિર્દેશં દેશયિત્વાઃ, મંજુશ્રીકુમારભૂતદમેતવોચન્- "મંજુશ્રીઃ, બોધિસત્ત્વોસ્યાદ્વયપ્રવેશઃ કિમ્?"
મંજુશ્રીરબ્રવીત્- "સત્પુરુષાઃ, યદ્યપિ સર્વૈર્યુષ્માભિઃ સુભાષિતમ્, સર્વ તદ્ યુષ્માભિરુક્તં હિ દ્વયમ્ । સ્થાપયિત્વૈકોપદેશમ્ (અપિ), (યદ્) અનભિલાપ્યમ્, અભાષ્યમ્, અનુક્તમ્, અનવઘોષ્યમ્, અવ્યપદેશ્યમ્, પ્રજ્ઞપ્તિરહિતમ્ તધ્યદ્વયપ્રવેશઃ" ।
તતો મંજુશ્રીકુમારભૂતો લિચ્છવિ વિમલકીર્તિમેતદ્ અવોચત્- "અસ્માભિઃ સ્વકસ્વકનિર્દેશે વ્યાખ્યાતે, કુલપુત્ર, ત્વમપ્યદ્વયધર્મમુખનિર્દેશાય સ્વભિધાનં કુરુ" ।
અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તૂષ્ણીભૂતો ઽભૂત ।
તતો મંજુશ્રીકુમારભૂતો લિચ્છવિવિમલકીર્તયે સાધુકારમ્ અદાત્- "સાધુ, સાધુ, કુલપુત્ર । અયં હિ બોધિસત્ત્વાનામ્ અદ્વયપ્રવેશઃ । તસ્મિન્ અક્ષરવચનવિજ્ઞપ્તિપ્રચારો નાસ્તિ" ।
અસ્મિન્ નિર્દેશે દેશિતે, બોધિસત્ત્વાનામ્ પઞ્ચસહસ્રેણાદ્વયધર્મમુખપ્રવેશેનાનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા ।
અદ્વયધર્મમુખપ્રવેશસ્ય પરિવર્તો ઽસ્તમઃ
9 નિર્માણભોજ્યાદાનમ્
અથાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદભૂત્- "મધ્યાહ્ન આપન્ને, ઇમે મહાબોધિસત્ત્વાશ્ચેન્નોત્તિષ્ઠન્તિ, ઇમે ઽન્નં કુત્ર ભુઞ્જન્ત" ઇતિ ।
તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય ચિત્તવિતર્ક ચેતસા જ્ઞાત્વા, આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્- "ભદન્ત શારિપુત્ર, તથાગતેન યે ઽષ્ટૌ વિમોક્ષા આખ્યાતાઃ, તેષુ વિમોક્ષેષુ તિષ્ઠ, આમિષસમ્મિશ્રિતવિચારેણ ધર્મમ્મા શ્રૌષીઃ । ભદન્ત શારિપુત્ર, મુહૂર્ત પ્રતીક્ષસ્વ; અનનુભૂતપૂર્વાહારં ભક્ષયિષ્યસિ" ।
તતસ્તદા લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તથારૂપં સમાધિ સમાપદ્યતે સ્મ, ઈદૃશદ્ ર્ધ્યભિસંસ્કારમભિસંસ્કરોતિ સ્મ, (યથા તદ્) ઊર્ધ્વદિશિ બુદ્ધક્ષેત્રમ્, ઇતો દ્વિચત્વારિશદ્ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણ્ય્) અતિક્રમ્ય, યત્ સર્વગન્ધસુગન્ધા નામ લોકધાતુઃ, તેભ્યો બોધિસત્ત્વેભ્યશ્ચ તેભ્યો મહાશ્રાઅવકેભ્યો દર્શયતિ સ્મ । તત્ર સુગન્ધકુટો નામ તથાગતો ઽદ્ય તિષ્ઠિતિ, ધ્રિયતે, યાપયતિ । તસ્મિલ્લોકધાતૌ(યો) દશદિક્ષુ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રાણામ્ મનુષ્યદેવ્ (એભ્યો) ગન્ધ ઉત્પદ્યતે, તસ્માદ્વિશિષ્ટતરો (ગન્ધસ્) તસ્ય લોકધાતોર્દારુણ ઉત્પદ્યતે । તસ્મિલ્લોકધાતૌ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં નામધેયમપિ નાસ્તિ । કેવલં બોધિસત્ત્વાનાં ગણસન્નિપાતાય સ સુગન્ધકૂઊટસ્તથાગતો ધર્મ દેશયતિ । તસ્મિલ્લોકધાતૌ સર્વાણિ કૂટાગારાણિ ધૂપમયાનિ; સર્વચંક્રમણોદ્યાનવિમાનાનિ ચ ધૂપમયાનિ । યત્તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં જુષ્ટાન્નં, તસ્ય ગન્ધેનાપ્રમેયલોકધાતવઃ સ્fઉટાઃ ।
તેન ખલુ સમયેન ભગવાન્ સુગન્ધકૂટસ્તથાગતસ્તૈર્બોધિસત્ત્વૈસ્સહભોજનખાદનાર્થ નિષણ્ણો (ઽભ્વત્) । તત્ર મહાયાનસમ્પ્રસ્થિતો ગન્ધવ્યૂહતર્પણો નામ દેવપુત્રો ભગવતશ્ચ તેષાં બોધિસત્ત્વાનામ્ ઉપસ્થાને ચ પર્યુપાસને ઽભિયુક્તો (ઽભૂત્) । તતસ્તયા સર્વાવત્યા પર્ષદા તસ્મિલોકધાતૌ સ ભગવાંશ્ચ તે બોધિસત્ત્વા ભોજનાય રચિતા નિષણ્ણા દૃશ્યન્તે સ્મ ।

અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિઃ સર્વાન્ તાન્ બોધિસત્ત્વાનેતદવોચત્- "સત્પુરુષાઃ, યુષ્મન્મધ્યે કસ્તસ્માદ્ બુદ્ધક્ષેત્રાદાહારાદાનાયોત્સહતે?" અત્ર મંજુશ્રિયો ઽધિષ્ઠાનેન ન કશ્ચિદુત્સહતે સ્મ । તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિમંજુશ્રીકુમારભૂતમેતદવોચત્- "મંજુશ્રીઃ, ઈદૃશસ્તે પરિવારો નનુ ન લજ્જા (કરઃ)? આહ- "કુલપુત્ર, તથાગતેન ઽનાશિક્ષિતાય્ આતિમન્યના કર્તવ્યે ઽ તિ નનુ ન પ્રોક્તમ્?"
અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તસ્યાઃ શય્યાયા અનુત્થાય, તેષાં બોધિસત્ત્વાનામ્ અભિમુખં નિર્મિતબોધિસત્ત્વસ્ય સુવર્ણવર્ણપ્રતિરૂપકં લક્ષણાનુવ્યઞ્જસ્વલઙ્કૃતં કાયં નિર્મિમીતે સ્મ । યેન સ સર્વપરિવારો ધ્યામીકૃતઃ, તાદૃશો રૂપે અવભાસમાગચ્છતિ સ્મ ।
તતો લિચ્છવિર્વિમલમીર્તિસ્તં નિર્મિતબોધિસત્ત્વમેતદવોચત્- "કુલપુત્ર, ઊર્ધ્વદિશિ ગચ્છ; દ્વાચત્વારિશદ્ગઙ્ગનદીવાલુકોપમાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણ્યતિક્રભ્ય, (તત્ર્) અસ્તિ સર્વગન્ધસુગન્ધા નામ લોકધાતુઃ । તત્ર સુગન્ધકૂટો નામ તથાગતો ઽદ્ય ભોજનખાદનાર્થ નિષણ્ણઃ । તત્રોપસંક્રમ્ય, તસ્ય તથાગતસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, એતન્નિવેદય- ઽલિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્ભગવતઃ પાદૌ શતસહસ્રકૃત્વઃ શિરસાભિવન્દ્ય, ભગવત્યલ્પાબાધતામ્ અલ્પાતઙ્કતાં લઘૂત્તથાનતાં યત્રાં બલં સુખમ્હ્ અનવદ્યતાં સુખસ્પર્શવિહારતાં રોગ્ (આભાવં) પૃચ્છતિ ચૈવમપોઇ કથયતિ । ભગવાન્ ભોજનસ્યાવશેષમ્ મે દદાતુ । તેન સહાલોકધાતૌ (વિમલકીર્તિ-) ર્બુદ્ધકાર્ય કરિષ્યતિ । (યે) હીનાધિમુક્તિકસત્ત્વાઃ, ત ઉદારાધિમુક્તિ જનયિષ્યન્તિ, તથાગતલક્ષણાન્ ચ વર્ધન્તઽ ઇતિ" । અથ સ નિર્મિતબોધિસત્ત્વો લિચ્છવિવિમલકીર્તયે ઽસાધ્વ્ઽ ઇતિ કૃત્વા, પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ઉલ્લોકિતમુખસ્તેષાં બોધિસત્ત્વાનામ્ અભિમુખાદપક્રામાતિ સ્મ, તે બિધિસત્ત્વાસ્તુ તદ્ગમનન્ન પશ્યન્તિ સ્મ । તતઃ સ નિર્મિતબોધિસત્ત્વો (યેન) સર્વગન્ધસુગન્ધા નામ લોકધાતુઃ; તેનોપગમ્ય, તસ્ય ભગવતઃ સુગન્ધકૂટસ્ય તથાગતસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, એતદવોચત્-
"ભગવન્, બોધિસત્ત્વો વિમલકીર્તિર્ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, ભગવત્યલ્પાબાધતામ્ અલ્પાતઙ્કતાં લઘૂત્થાનતાં યાત્રાં બલં સુખમ્ અનવદ્યતાં સુખસ્પર્શવિહારતાં રોગ્(આભાવં) પૃચ્છતિ । સ ભગવતઃ પાદૌ સતસહસ્રકૃત્વઃ શિરસાભિવન્દ્ય, એતદ્ યાચતિ- ઽભગવાન્ ભોજનસ્ય ભોજ્યાવશેષમ્મે દદાતુ । તેનાસ્મિન્ સહાલોકધાતૌ (વિમલકીર્તિ-)ર્બુદ્ધકાર્ય કરિષ્યતિ । (યે) હીનાધિમુક્તિકસત્ત્વાઃ, તે બુદ્ધધર્મોદારમત્યધિમુક્તિ જનયિષ્યન્તિ, તથાગતલક્ષણાનિ ચ વર્ધન્તઽ-ઇતિ" ।
અથ તે ભગવતઃ સુગન્ધકૂટસ્ય તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય બોધિસત્ત્વા આશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તાઃ તં ભગવન્તં સુગન્ધકૂટં તથાગતમેતદવોચન્- "ભગવન્ એવંરૂપો મહાસત્ત્વઃ કુત આગતઃ? સ સહાલોકધાતુઃ ક્વાસ્તિ? "હીનાધિમુક્તિકા" નામ તદસ્તિ કિમ્?" ઇતિ તે બોધિસત્ત્વાસ્તં ભગવન્તમેવં પૃચ્છન્તિ સ્મ ।
તતો ભગવાંસ્તાન્ બોધિસત્ત્વાનેતદવોચત્- "કુલપુત્રાઃ, ઇતો ઽધોદિશિ દ્વિવચત્વારિશદ્ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણ્ય્ અતિક્રમ્ય, અસ્તિ સહા નામ લોકધાતુઃ । તત્ર શાક્યમુનિર્નામ તથાગતઃ પઞ્ચકષાયબુદ્ધક્ષેત્રે હીનાધિમુક્તિકેભ્યઃ સત્ત્વેભ્યો ધર્મ દેશયતિ । તત્ર સો ઽચિન્ત્યવિમોક્ષવિહારી વિમલકીર્તિર્નામ બોધિસત્ત્વઃ બોધિસત્ત્વેભ્યો ધર્મ દેશયતિ । સ મન્નામપરિકીર્તન્ (આર્થાય) ચાસ્ય લોકધાતોઃ પ્રશંસાસમ્પ્રકાશના (-ઽર્થાય) ચ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં કુશલમૂલસુતપ્તકરણાર્થાય નિર્મિતબોધિસત્ત્વં પ્રેષયતિ" ।
તતસ્તે બોધિસત્ત્વા એતદવોચન્- "ભગવન્, તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય માહાત્મ્યમ્, યાવદિદં નિર્માણઞ્ચ તસ્યૈવંરૂપર્ધિબલવૈશારદ્યાનિ ભૂતાનિ" । સ ભવાનવોચત્- "તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યેદૃશામ્ માહાત્મ્યમ્, (યથા) દશદિક્ષુ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રેષુ નિર્માણા (નિ) પ્રેષયતિ, તાનિ નિર્માણાનિ ચ તેષાં બુદ્ધક્ષેત્રાણાં સર્વસત્ત્વકાર્ય-(આર્થ) બુદ્ધકાર્યેણ પ્રત્યુપસ્થિતાનિ ભવન્તિ" ।
અથ ભગવાન્ સુગન્ધકૂટસ્તથાગતઃ સર્વગન્ધસમન્વાગતે ભાજને સર્વગન્ધવાસિતં ભોજનં છોરયતિ સ્મ; તત્તસ્મૈ નિર્મિતબોધિસત્ત્વાયાદાત્ । તતસ્તદા બોધિસત્ત્વાનાં નવતિશતસહસ્રાણિ તેન ગમિકાનિ- "ભગવન્, વયમપિ તાં સહાં લોકધાતું, તં ભગવન્તં શાક્યમુનિ દર્શનાય, વન્દનાય, પર્યુપાસનાય. તં ચ વિમલકીર્તિ ચ તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ દર્શનાય ગચ્છામઃ" । સ ભગવાનવોચત્- "કુલપુત્રાઃ, ગચ્છત યસ્યેદાનીં કાલં મન્યધ્વે ।
"કુલપુત્રાઃ, તે સત્ત્વા ઉન્માદાશ્ચ પ્રમત્તાઃ ખલ્વ્ અભવિષ્યન્; તેન ગચ્છત ગન્ધાપગતભૂતાઃ । તસ્ય સહાલોકધાતોસ્તે સત્ત્વા અવસાદમાસાદયન્તિ; તસ્માહુ સ્વરૂપાન્ નિવર્તધ્વમ્ । તસ્મિલ્લોકધાતૌ હીનસંજ્ઞામ્ ઉત્પાદ્ય, પ્રતિઘસંજ્ઞામ્ મોત્પાદયત । તત્ કસ્ય હેતોઃ? કુલપુત્રાઃ, બુદ્ધક્ષેત્રેં હ્યાકાશક્ષેત્રમ્ । સત્ત્વપરિપાચનાર્થાય ભગવન્તો બુદ્ધાઃ સર્વાન્ બુદ્ધગોચરાન્ન દર્શન્તિ" ।
અથ સ નિર્મિત બોધિસત્ત્વસ્તત્ (સર્વગન્ધવાસિતં) ભોજ્યં સમાદાય, બોધિસત્ત્વાનાં નવતિશતસહસ્રૈઃ સાર્ધ બુદ્ધાનુભાવેન ચ વિમલકીર્તેરધિષ્ઠાનેન એએકક્ષણલવમુહૂર્તેન તત્રઈવ તસ્યાઃ સર્વગન્ધસુગન્ધાલોકધાત્વા અન્તર્હિતશ્ચ લિચ્છવિવિમલકીર્તેર્ગૃહે નિષીદતિ સ્મ । અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્યાદૃશાનિ પૂર્વસિંહાસનાનિ, તાદૃશાનાં નવતિશતસહસ્રાણ્યધિતિષ્ઠતિ સ્મ । તેષુ તે બોધિસત્ત્વા ન્યષીદન્ । તતસ્સ નિર્મિત બોધિસત્ત્વસ્તદ્ભોજ્યપૂર્ણભાજનં વિમલકીર્તયે ઽદાત્ ।
તતસ્તસ્ય ભોજ્યસ્ય ગન્ધો વૈશાલીમ્ મહાનગરીં સંન્યવિક્ષત્; સાહસ્રલોકધાતું યાવચ્ચ ઘ્રાયતે સ્માસ્વાદ્યગન્ધઃ । યે વૈશાલ્યા બ્રાહ્માણગૃહપતયશ્ચ લિચ્છવ્યધિપો લિચ્છવિચન્દ્રચ્છત્ત્રશ્ચ તં ગન્ધમાઘ્રાય, આશ્ચર્યપ્રાપ્તા અદ્ભુતપ્રાપ્તાઃ પ્રસન્નકાયચિત્તા લિચ્છવીનાં ચતુરશીતિસહસ્રૈઃ પરિપૂર્ણૈઃ સહ વિમલકીર્તેર્ગૃહમ્ પ્રવિશન્તિ સ્મ ।
તે તસ્મિન્ ગૃહે બોધિસત્ત્વાન્ સમ્પૂર્ણસિહાસનેષુ તન્માત્રોન્નતાતિમાત્રવિશાલેષુ નિષણ્ણાન્ પશ્યન્તિ સ્મ । દૃષ્ટ્વા, તૈરધિમુક્તિશ્ચ પ્રમુદિતોત્પાદિતાઃ । સર્વે તે તાન્ મહાશ્રાવકાં ચ તાન્ મહાબોધિસત્ત્વાનભિવન્દ્ય, એકાન્તે ઽસ્થુઃ । ભૂમ્યવચરદેવપુત્રાશ્ચ કામાવચરરૂપાવચરદેવપુત્રાશ્ચ તેન ગન્ધેન ચોદિતા વિમલકીર્તેર્ગૃહં સમાગચ્છન્તિ સ્મ ।

અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિઃ શારિપુત્રં સ્થવિરં ચ તાન્ મહાશ્રાવકાનેતદવોચત્- "ભદન્તાઃ, તથાગતભોજ્યમ્ મહાકરુણાપરિવાસિતામૃતં ભક્ષયત, પ્રાદેશિકચિત્તતાં તુ મોપપ્રજ્ઞાપયત । દાનભોગે ઽસમર્થા અભવિષ્યત" । તતઃ કેચિચ્છ્રાવકા એતન્મન્યન્તે સ્મ- "સ્વલ્પભોજનમ્ ઇહાનયૈતાદૃશપરિષદા કથં ભોજનીયમ્?" ઇતિ । તતસ્સ નિર્મિતબોધિસત્ત્વસ્તાં શ્રાવકાનેતદવોચત્- "આયુષ્મન્તઃ, યુષ્મત્પ્રજ્ઞાપુણ્યે તથાગતસ્ય પ્રજ્ઞાપુણ્યાભ્યામ્ મા તોલયત । તત્ કસ્ય હેતોઃ? તદ્યથાપિ નામ ચતુર્મહાસમુદ્રાઃ ક્ષીણાઃ સમ્ભવેયુઃ, કિ ત્વસ્મિન્ ભોજને ન કિઞ્ચિત્ક્ષયો ઽભવિષ્યત્ । (એવમેવ) સર્વે સત્ત્વા તસ્ય ભોજનસ્ય કલ્પં સુમેરુમાત્રાલોપાન્ ભક્ષયેયુઃ, કિ ત્વિદં ક્ષયન્નાયાસ્યત્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? સો ઽક્ષયશીલપ્રજ્ઞા સમાધિમયસ્ય તથાગતભોજનસ્ય ભાજનાવશેષઃ ક્ષયં યાતુન્ન શક્નોતિ" ।
અથ તતો ભોજનાત્ સર્વાવતી સા પર્ષત્ તૃપ્તા ભૂતા । ન ચ તદ્ભોજનં ક્ષીયતે । યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈઃ શ્રાવકૈશ્ચ શક્રબ્રહ્મલોકપાલૈસ્તદન્યૈશ્ચ સત્ત્વૈસ્તદ્ભોજનં ભુક્તમ્, તેષાં તાદૃશં સુખં કાયે ઽવક્રાન્તં યાદૃશં સર્વસુખમણ્ડિતાયાં લોકધાતૌ બોધિસત્ત્વાનાં સુખમ્ । સર્વરોમકૂપેભ્યશ્ચ તેષાં તાદૃશો ગન્ધઃ પ્રવાતિ, તદ્યથાપિ નામ તસ્યામેવ સર્વગન્ધસુગન્ધાયાં લોકધાતૌ વૃક્ષાણાં ગન્ધઃ ।
તતસ્સંપ્રજાનલ્લિંચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્ભગવતઃ સુગન્ધકૂટસ્ય તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રાદાગતાન્ બોધિસત્ત્વાનેતદવોચત્- "કુલપુત્રાઃ, તસ્ય તથાગતસ્ય સુગન્ધકૂટસ્ય ધર્મદેશના કીદૃશા"? તે ઽવદન્- "સ તથાગતો ઽક્ષરનિરુક્તિભ્યાં ધર્મન્ન દર્શયતિ । તેન ગન્ધેનૈવ બોધિસત્ત્વા વિનિતા ભવન્તિ । યે ગન્ધવૃક્ષાઃ, યેષાં મૂલેષુ તે બોધિસત્ત્વા નિષણ્ણાઃ, તેભ્યો (યાદૃશો) ગન્ધસ્તેભ્યો (બોધિસત્ત્વેભ્યઃ), તાદૃશો નિશ્ચરતિ । ઘ્રાતમાત્ર એવ તસ્મિન્ ગન્ધે, સર્વબોધિસત્ત્વગુણાકરો નામ સમાધિ (સ્તૈઃ) પ્રતિલભ્યતે । પ્રાપ્તમાત્ર એવ તસ્મિન્ સમાધૌ, સર્વેષુ તેષુ બોધિસત્ત્વગુણા ઉત્પદ્યન્તે" ।
અથ તે બોધિસત્ત્વા લિચ્છવિ વિમલકીર્તિમેતદવદન્- "ઇહ ભગવાં શાક્યમુનિઃ કીદૃશાં ધર્મદેશનાં પ્રકાશયતિ?" આહ- "સત્પુરુષાઃ, ઇમે સત્ત્વા હિ દુર્વિનેયાઃ; એભ્યઃ ખટુંકદુર્વિનેયસત્ત્વેભ્યઃ ખટુંકદુર્વિનેયવિનેયકથાઃ પ્રકાશયતિ । કે ખટુંકદુર્વિનેયાઃ વિનેયાઃ? ખટુંકદુર્વિનેયકથા કતમા? તદ્યથા-
"ઇમે હિ નૈરયિકાઃ, ઇયં હિ તિર્યગ્યોનિઃ, અયં યમલોકઃ, ઇમાનિ હ્યક્ષણાનિ, ઇમે વિહીનેન્દ્રિયાઃ ।
"ઇદં હિ કાયદુશ્ચરિતં, અયં હિ કાયદુશ્ચરિતસ્ય વિપાકઃ । ઇદં વાગ્દુશ્ચરિતં, અયં વાગ્દુશ્ચરિતસ્ય વિપાકઃ ।
ઇદં મનોદુશ્ચરિતં, અયં મનોદુશ્ચિરિતસ્ય વિપાકઃ । "અયં હિ પ્રાણાતિપાતઃ, ઇયમદત્તાદાનં, અયં કામમિથ્યાચારઃ, અયં મૃષાવાદઃ, અયં પૈશુન્યવાદઃ, અયં પારુષ્યવાદઃ, અયં સંભિન્નપ્રલાપઃ, ઇયં હ્યભિધ્યા, અયં વ્યાપાદઃ, ઇયં મિથ્યાદૃષ્ટિઃ, અયં હિ તેષાં વિપાકઃ ।
"ઇદં માત્સર્ય, ઇદં માત્સર્યસ્ય fઅલં; ઇદં દૌઃશીલ્યમ્,(ઇદં દૌઃશીલ્યસ્ય fઅલં); અયં ક્રોધઃ, (ઇદં ક્રોધસ્ય fઅલમ્); ઇદં કૌસીદ્યમ્, ઇદં કૌસીદ્યસ્ય fઅલમ્; ઇયં હિ દૌષ્પ્રજ્ઞા, ઇદં દૌષ્પ્રજ્ઞાfઅલમ્ ।
"અયં શિક્ષાપદસમતિક્રમઃ, અયં હિ પ્રાતિમોક્ષઃ; ઇદં કાર્યમ્, ઇદમકાર્યમ્; અયં યોગાચારઃ; ઇદં પ્રહાણમ્; ઇદમાવરણમ્, ઇદમનાવરણમ્; ઇયમાપત્તિઃ, ઇદમાપત્તિવ્યુત્થાનં; અયં માર્ગઃ, અયં કુમાર્ગઃ; ઇદં કુશલમ્, ઇદમકુશલમ્; ઇદં સાવદ્યમ્, ઇદમનવદ્યમ્; ઇદં સાસ્રવં ઇદમનાસ્રવમ્; ઇદં લૌકિકમ્ ઽ ઇદં લોકોત્તરમ્; ઇદં સંસ્કૃતમ્, ઇદમસંસ્કૃતમ્ અયં હિ સંક્લેશઃ, ઇદં વ્યવદાનમ્; અયં સંસારઃ, ઇદં નિર્વાણમ્ ઇતિ ।
"એવમનેકવિદ્યં ધર્મ દેશયન્, (શાક્યમુનિસ્તથાગતઃ સત્ત્વાનામ્) અશ્વખટુંકચિત્તં પ્રતિષ્ઠાપયતિ । તદ્યથાપિ નામ ખટુંકાશ્વો વા હસ્તી વા ઽર્વાક્ મર્મહતા વિનીતા ભવન્તિ, એવમેવ ખટુંકદુર્વિનેયાઃ સત્ત્વા અપિ સર્વદુઃખપ્રકાશનકથાયા વિનીતા ભવન્તિ" ।
તે બોધિસત્ત્વા અવદન્- "તથા ભગવતો બુદ્ધસ્ય શાક્યમુનેર્માહાત્મ્યં પ્રતિષ્ઠાપિતમ્ । આશ્ચર્ય હિ હીનદરિદ્રખટુંકસત્ત્વદમનં । યે (ચ) બોધિસત્ત્વા એવંવિધ ઔદારિકે બુદ્ધક્ષેત્રે ઽવસ્થિતાઃ, તેષામચિન્ત્યમહાકરુણા" ।
તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરબ્રવીત્- "તત્ તથેતિ, સત્પુરુષાઃ; યથા વદથ (તત્) તથા । યે બોધિસત્ત્વા ઇહોત્પન્નાઃ, એષામ્ મહાકરુણા સુદૃઢા । તે ઽતસ્મિલ્લોકધાતાવેકસ્યાં જાત્યાં સત્ત્વેભ્યો બહ્વર્થ કુર્વન્તિ । તસ્યાં સર્વગન્ધસુગન્ધાયાં લિકધાતૌ કલ્પાનામપિ સતસહસ્રાણિ સત્ત્વેભ્ય ઈદૃશમર્થ કર્તુન્ન શક્નુવન્તિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્પુરુષાઃ, અસ્યાં સહાયાં લોકધાતૌ દશ પરિગ્રહાવહાઃ કુશલસંનિચયધર્માઃ સંવિદ્યન્તે । તે ઽન્યસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે ન ભવન્તિ । કતમે દશ? તદ્યથા-
"દાનેન દરિદ્રસંગ્રહઃ; શીલેન દુઃશીલસંગ્રહઃ; ક્ષાન્ત્યા કટુકસંગ્રહઃ; વીર્યેણ કુસીદસંહ્ગ્રહઃ; ધ્યાનેન વિક્ષિપ્તચિત્તસંગ્રહઃ; પ્રજ્ઞયા દુષ્પ્રજ્ઞસંગ્રહઃ; અક્ષણપ્રાપ્તેભ્યો ઽષ્ટાભ્યો ઽક્ષણેભ્યો ઽતિક્રમણદેશના; પ્રદેશકારિભ્યો મહાયાનદેશના કુશલમૂલેનાનવરોપિતકુશલમૂલસંગ્રહઃ; ચતુર્ભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિઃ સતતસમિતં સત્ત્વપરિપાચનમ્ । તે દશ પ્રગ્રહાવહાઃ કુશલસંનિચયધર્મા અન્યસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે ન સંવિદ્યન્તે" ।
બોધિસત્ત્વા અવદન્- "અન્વિતાઃ કતિભિર્ધર્મૈર્બોધિસત્ત્વાઃ, અસ્યાઃ સહાયા લોકધાત્વાશ્ચ્યુત્વા, અક્ષતાનુપદ્રુતાઃ પરિશુદ્ધબુદ્ધક્ષેત્રં ગમિષ્યન્તિ?" આહ- "અન્વિતા અષ્ટાભિર્ધર્મૈર્બોધિસત્ત્વાઃ, અસ્યાઃ સહાયા લોકધાત્વાશ્ચ્યુત્વા, અક્ષતાનુપદ્રુતાઃ પરિશુદ્ધબુદ્ધક્ષેત્રં ગમિષ્યન્તિ । કતમે ઽષ્ટૌ? (બોધિસત્ત્વૈઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યમ્)- " ઽસર્વસત્ત્વા મયાનુગ્રહ્યાઃ, ઇચ્છંસ્ત્વેભ્યો ન કિચિદ્ હિતં । સર્વસત્ત્વાનાં સર્વદુઃખં ક્ષામ્યમ્, તત્-(પ્રાપ્તાનિ) સર્વકુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વેભ્ય ઉત્સ્રષ્ટવ્યાનીતિ । સર્વસત્ત્વેષ્વપ્રતિહતો (ભવાનિ) । શાસ્તરીવ સર્વબોધિસત્ત્વનન્દી (ભવાનિ) । શ્રુતાશ્રુતધર્મા શ્રુત્વા, (ભવાન્ય્-) અપ્રતિક્ષેપઃ । પરલાભ ઈર્ષ્યાપગતઃ સ્વલાભેનાગર્વશ્ચ ચિત્તનિધ્યપ્તો (ભવાનિ) । આત્મસ્ખલિતાનિ પ્રત્યવેક્ષમાણઃ પરદિષાન્ન ચોદયામિ । અપ્રમાદરતશ્ચ સર્વગુણાન્ સંપ્રતીચ્છમીઽ(તિ) । તૈરષ્ટાભિર્ધર્મૈરન્વિતા બોધિસત્ત્વાઃ, સહાયા લોકધાત્વાશ્ચ્યુત્વા, અક્ષતાનુપદ્રુતાઃ પરિસુદ્ધબુદ્ધક્ષેત્રં ગમિષ્યન્તિ" ।
અથ લિચ્છવિવિમલકીર્તિના ચ મંજુશ્રીકુમારભૂતેન ચૈવં તસ્યાં પર્ષદિ સંનિપતિતેભ્યસ્તથા હિ ધર્મે દેશિતે, શતમાત્રાણાં પ્રણિસહસ્રાણામ્ અનુત્તરસમ્યક્સંબોધિચિત્તાન્યુત્પાદિતાનિ । બોધિસત્ત્વાનાં દશભિઃ સહસ્રૈરનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા ।
નિર્માણભોજ્યાદાનસ્ય પરિવર્તો નવમઃ ।
10 ક્ષયાક્ષયન્નામ ધર્મયૌતકમ્

તેન ખલુ પુનઃ સમય આમ્રપાલીવને ભગવતા ધર્મે નિર્દિશ્યમાને, સ મણ્ડલમાડો વિસ્તીર્ણો વિશાલો ઽભૂત્; સા પર્ષચ્ચ સુવર્ણવર્ણ ઇવ સંનિવિષ્ટા(ઽભૂત્) ।
તતઃ આયુષ્માનાનન્દો ભગવન્તમેતદવોચત્- "ભગવન્, અત્રેદમામ્રપાલીવનં વિસ્તીર્ણંચ વિશાલભૂતં, સર્વાવતી પર્ષદપિ સુવર્ણવર્ણે દૃશ્યતે । કસ્ય ખલ્વિદં પૂર્વનિમિત્તં?" ભગવાનવોચત્- "આનન્દ, ઇદં લિચ્છવિવિમલકીર્તિમંજુશ્રીકુમારભૂતયોઃ પ્રભૂતપરિવારેણ પરિવૃતયોઃ પુરસ્કૃતયોસ્તથાગતસમીપાગમનપૂર્વનિમિત્તં" ।
અથ લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિમંજુશ્રીકુમારભૂતમેતદવોચત્- "મંજુશ્રીઃ, ઇમે મહાસત્ત્વા અપિ નમસ્યન્તિ તથાગતં દૃશ્યમાનાઃ, તસ્માહ્વાવાં તથાગતસ્ય સમીપં ગમિષ્યાવઃ" । મંજુશ્રીરાહ- "કુલપુત્ર, ગમિષ્યાવો યસ્યેદાનીં કાલં મન્યસે" ।
તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરેવંરૂપમ્ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારમભિસંસ્કરોતિ સ્મ, યથા તૈસ્સિંહાસનૈસ્સાકં સર્વાવતીં પર્ષદં દક્ષિણપાણૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય, યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય, પર્ષદં ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ સ્મ । ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, સપ્તકૃત્વઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્યૈકાન્તે ઽસ્થાત્ ।
અથ તે ઽપિ સુગન્ધકૂટસ્ય તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રાદાગતા બોધિસત્ત્વાઃ સિંહાસનેભ્યો ઽવતીર્ય, ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, ભગવતે કૃતાઞ્જલિભૂતા નમસ્કુર્વન્ત એકાન્તે ઽસ્થુઃ । સર્વે તે ઽપિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાશ્ચ મહાશ્રાવકાશ્ચ સિંહાસનેભ્યો ઽવર્તીય, ભગવતઃ પાદૌ શીરસાભિવન્દ્ય, એકાન્તે ઽસ્થુઃ । એવમેવ સર્વે તે શક્રબ્રહ્મલોકપાલદેવપુત્રા ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, એકાન્તે ઽસ્થુઃ ।
તતો ભગવાન્, તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ ધર્મકથયા સંપ્રહર્ષયિત્વા, એતદવોચત્- "કુલપુત્રાઃ, સ્વકસ્વકસિંહાસનેષુ નિષીદત" । ભગવતૈતદુક્તે, તે ન્યષીદન્ ।
અથ ભગવાંશારિપુત્રમામન્ત્રયતે સ્મ- "શારિપુત્ર, બોધિસત્ત્વાનાં વરસત્ત્વાનાં વિકુર્વણાનિ નનુ ત્વયા દૃષ્ટાનિ?" આહ- ઽધ્રુવં, ભગવન્, દૃષ્ટાનિ" । ભગવાનવોચત્- "તતસ્તે કીદૃશા સંજ્ઞોત્પન્ના?" આહ- "ધ્રુવં, ભગવન્ તતો મે ઽચિન્ત્યસંજ્ઞોત્પન્ના । તેષાં કરણમેવમચિન્ત્ય દૃષ્ટં, યથા ચિન્તાતુલનાગણના અશક્યાઃ" ।
અથ ભગવન્તમાયુષ્માનાનન્દ એતદવોચત્- "ભગવન્, અપૂર્વઘ્રાતો ગન્ધઃ શ્રૂયમાણઃ, ઈદૃશો ઽસ્તિ કસ્ય ગન્ધઃ?" ભગવાન્ અવોચત્- "આનન્દ, તે બોધિસત્ત્વાઃ કાયસ્ય સર્વરોમકૂપેભ્ય (ઇદૃશં) ગન્ધં નિઃશ્વસન્તિ" । શારિપુત્રો ઽપ્યાહ- "આયુષ્મનાનન્દ, અસ્મત્કાયસ્ય સર્વરોમકૂપેભ્યો ઽપીદૃશો ગન્ધો નિશ્ચરતિ" । આહ- "કુતો ગન્ધ આગતઃ?" આહ- "અયં લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિઃ સુગન્ધકૂટસ્ય તથાગતસ્ય સર્વગન્ધસુગન્ધાલોકધાતોર્બુદ્ધત્રાદ્ભોજનમાદત્તે સ્મ । પરિભુક્ત્વા, સર્વેષાં, કાયાદીદૃશો ગન્ધો નિશ્ચરતિ" ।
તત આયુષ્માનાનન્દો લિચ્છવિ વિમલકીર્તિમેતદવોચત્- "અયં ગન્ધઃ કિયચ્ચિરમાવિષ્કરણમાયાતિ?" આહ- "યાવદન્નમજીર્ણમ્ । આનન્દ આહ- "કિયચ્ચિરચરિતં તદન્નં જીર્ણ ભવિષ્યતિ?" આહ- "સપ્તાહરાત્રાન્તરે જીર્ણ ભવિષ્યતિ । તતો ઽપિ યાવત્સપ્તાહમેવભોજઃ પરિસ્fઉટં ભવિષ્યતિ । અજીર્ણે ઽપિ (ભોજને), ન કાચિત્ પીડા જાયતે ।
"યૈશ્ચ ભદન્ત આનન્દ ભિક્ષુભિરનવક્રાન્તનિયામૈરેતદ્ભોજનં ભુક્તમ્, તેષામેવાવક્રાન્તનિયામાનાં પરિણંસ્યતિ । યૈરવક્રાન્તનિયામૈરેતદ્ભોજનં ભુક્તં, યાવત્તે ઽપરિમુક્તચિત્તાઃ" (તેષાન્-) ન પરિણંસ્યતિ । યૈરનુત્પાદિતબોધિર્ચિત્તૈઃ સત્ત્વૈ પરિભુક્તમ્ । ઽ તેષામુત્પાદિતબોધિચિત્તાનાં પરિણંસ્યતિ । યૈરુત્પાદિતબોધિચિત્તૈર્ભુક્તમ્ ઽ તેષાં નાપ્રતિલબ્ધક્ષાન્તિકાનાં પરિણંસ્યતિ । યૈઃ પ્રતિલબ્ધક્ષાન્તિકૈર્ભુક્તમ્, તેષામેકજાતિપ્રતિબદ્ધાનાં પરિણંસ્યતિ ।
"ભદન્તાનન્દ,તદ્યથાપિ નામસરન્નામ ભૈષજ્યમુદરે ઽવતીર્ય, યાવત્ સર્વાણિ વિષાણ્યનપગતાનિ, (તાવન્-) ન પરિણંસ્યતિ; તદ્ભૈષજ્યં પશ્ચાત્ પરિણંસ્યતિ । એવમેવ, ભદન્તાનન્દ, યાવત્ સર્વક્લેશવિષાણ્યનપગતાનિ, તદ્ભોજનન્ન પરિણંસ્યતિ । તદ્ભોજનં પશ્ચાત્ કેવલં પરિણંસ્યતિ ।

"તત આયુષ્માનાનન્દો ભગવન્તમેતદવોચત્- "ઇદમ્, ભગવન્, ભોજનં હિ બુદ્ધકાર્ય કરોતિ" । આમન્ત્રયતે સ્મ- "તત્ તથા, આનન્દ; યથા વદસિ, તત્ તથેતિ ।
"સંવિદ્યન્તે, આનન્દ, બુદ્ધક્ષેત્રાણિ, યેષુ બોધિસત્ત્વા બુદ્ધકાર્ય કુર્વન્તિ; સંવિદ્યન્તે બુદ્ધક્ષેત્રાણિ, યેષુ પ્રભયા બુદ્ધકાર્ય કૃતં, ..... યેષુ બોધિવૃક્ષેણ..., .....તથાગતલક્ષણરૂપદર્શનેન....,..... ......ચીવરેણ....., ભોજ્યેન....... , .... જલેન....., ...... ઉદ્યાનેન......, ..... વિમાનેન....., .... કૂટાગારેણ બુદ્ધકાર્ય કૃતં; સંવિદ્યન્તે ચ આનન્દ, બુદ્ધક્ષેત્રાણિ, યેષુ નિર્માણેન બુદ્ધકાર્ય કૃતં । આનન્દ, સંવિદ્યન્તે પુનર્બુદ્ધક્ષેત્રાણિ, (યેષ્વ્) આકાશેન બુદ્ધકાર્ય કૃતં । એવમેવાકાશાન્તરીક્ષં બુદ્ધકાર્ય કૃતં । અનેન તે સત્ત્વા વૈનેયિકા ભવન્તિ" । "એવમેવ, આનન્દ, સ્વપ્નપ્રતિબિમ્બોદકચન્દ્રપ્રતિશ્રુત્કામાયામરીચ્યુદાહરણાક્ષરનિરુક્તિદર્શનેન તેભ્યઃ સત્ત્વેભ્યો બુદ્ધકાર્ય કૃતં । સંવિદ્યન્તે ઽપિ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ, યેષ્વક્ષરવિજ્ઞપ્ત્યા બુદ્ધકાર્ય કૃતં । આનન્દ, યત્રાવચનાનભિલાપાનિદર્શનાનુદાહારેણ તેભ્યઃ સત્ત્વેભ્યો બુદ્ધકાર્ય કૃતં, (તત્ર) એવં પરિશુદ્ધબુદ્ધક્ષેત્રાણિ સંવિદ્યન્તે ।
"ભગવતામ્, આનન્દ બુદ્ધાનામ્ ઈર્યાપથોપભોગપરિભોગેન સત્ત્વદમનાર્થમકૃતબુદ્ધકાર્ય કિઞ્ચિન્નાસ્તિ । આનન્દ, તૈશ્ચતુર્ભિર્મારૈશ્ચ ચતુરશીતીશતસહસ્રૈશ્ચ ક્લેશમુખૈઃ, (યૈઃ) સત્ત્વાઃ સંક્લિષ્ટાઃ, સર્વૈસ્તૈર્બુદ્ધા ભગવન્તો બુદ્ધકાર્ય કુર્વન્તિ ।
"ઇદં હ્યાનન્દ, સર્વબુદ્ધધર્મમુખપ્રવેશો નામ ધર્મમુખમ્ । તે ઽસ્મિન્ ધર્મમુખે પ્રવિષ્ટા બોધિસત્ત્વાઃ સર્વોદારગુણવ્યૂહાન્વિતબુદ્ધક્ષેત્રેષુ ન ચ દીના વોત્તમા વા । સર્વોદારગુણવ્યૂહાન્વિતબુદ્ધક્ષેત્રેષુ (તે), ન ચોદગ્રા વા ગર્વિતા વા, તથાગતેષુ પ્રતિમાનમ્ ઉત્પાદયન્તિ । ભગવન્તો બુદ્ધા (યથા) સર્વધર્મસમતાધિગતાઃ સત્ત્વપરિપાચનાર્થાય નાનાપ્રકારબુદ્ધક્ષેત્રાણિ દર્શયન્તિ, તદાશ્ચર્યમ્ ।
"આનન્દ, તદ્યથાપિ નામ બુદ્ધક્ષેત્રાણાં ગુણા અન્યો ઽન્યં નાનાવિધાઃ, કિ તુ ક્રિયામાર્ગેણ પ્રસારિતબુદ્ધક્ષેત્રાણ્યાકાશંચ્ આભિન્નાનિ । એવમેવ, આનન્દ, તથાગતાનાં રૂપકાયા નાનાવિધાઃ, પરં તુ તથાગતાનામસંગજ્ઞાનં હ્યાભિન્નમ્ ।
"આનન્દ, સર્વબુદ્ધાનાં રૂપવર્ણતેજઃ કાયલક્ષણાભિજાતશીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનબલવૈશારદ્યા-(ઽવેણિક-) બુદ્ધધર્મમહામૈત્રીમહાકરુણાહિતાભિપ્રાયેર્યાપથચર્યામાર્ગાયુષ્પ્રમાણધર્મદેશનાસત્ત્વપરિપાચનસત્ત્વવિમોચન-(બુદ્ધ-)ક્ષેત્રપરિશોધનાનિ સર્વબુદ્ધધર્મપરિનિષ્પન્ને સમાનિ । અતસ્ (તથાગતાઃ) સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇત્યુચ્યન્તે, (ઉચ્યન્તે) તથાગતા બુદ્ધા ઇતિ ।
"સુખમવગન્તુમ્, આનન્દ, તેષાં ત્રયાણાં વાક્યાનાં યદર્થવ્યાસશ્ચ વચનવિભજનં, તન્ન સુકરમ્, યદ્યપ્યાયુષ્પ્રમાણન્તે કલ્પસંનિહિતં (સ્યાત્) । (યે) ત્રિસાહસ્ર (મહાસાહસ્રલોકધાત્વ્-)અન્તર્ભૂતાઃ સત્ત્વાઃ (સ્યુઃ), ત્વમિવાનન્દો બહુશ્રુતાનાં સ્મૃતિધારણીપ્રાપ્તાનામગ્રતાં પ્રાપ્તાઃ, સર્વે ત આનન્દપ્રતિરૂપકસત્ત્વાઃ કલ્પમપિ દર્શ્યમાનાસ્તેષાં ત્રયાણાં વાક્યાનાં-ઽસમ્યક્સંબુદ્ધઃ, તથાગતઃ, બુદ્ધ, ઇતિ-નિયતાર્થમ્ અવગન્તુમસમર્થાઃ । તથા હ્યાનન્દ, બુદ્ધબોધિરપ્રમાણા, અચિન્ત્યે તથાગતાનાં પ્રજ્ઞા પ્રતિભાનઞ્ચ" ।
અથ ભગવન્તમાયુષ્માનાનન્દ એતત્વોચત્- "ભગવન્, અદ્યાગ્રેણ ઽબહુશ્રુતાનામ્ અગ્ર્યો ઽહમ્ઽ ઇતિ ન પ્રતિજાનામિ" । ભગવાનવોચત્- "દૈન્યમ્, આનન્દ, મોત્પાદય । તત્ કસ્ય હેતોઃ? શ્રાવકેષુ, ન કિન્તુ બોધિસત્ત્વેષુ, ત્વાં સમન્વાહૃત્ય, ઽબહુશ્રુતાનામગ્ર્યો (ઽસી-)ત્યાખ્યાતમ્ મયા । આનન્દ, બોધિસત્ત્વ્ એક્ષણં તુ નિક્ષિપ; તે હિ પણ્ડિતૈઃ પ્રમાણગ્રાહ્યાઃ । સર્વસમુદ્રાણામ્, આનન્દ, ગમ્ભીરતાં પ્રમાતું શક્યમ્, પરં તુ બોધિસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાજ્ઞાનસ્મૃતિધારણીપ્રતિભાનગમ્ભીરતાં પ્રમાતુન્ન શક્યમ્ ।
"આનન્દ, ઉપેક્ષાસ્તુ તે બોધિસત્ત્વચર્યાસુ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? (યઃ), આનન્દ, અનેન લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિનૈકપૂર્વાહ્ણે દર્શિતો વ્યૂહઃ, સર્વ ઋદ્ધિપ્રાપ્તશ્રાવકાશ્ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ કલ્પાનામપિ શતસહસ્રકોટીઃ સર્વર્દ્ધિનિર્માણપ્રાતિહાર્યૈઃ (તં) દર્શયિતુન્ન શક્નુવન્તિ ।"
તતસ્સર્વે તે તથાગતસ્ય સુગન્ધકૂટસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રાદાગતાઃ પ્રગૃહીતાઞ્જલિબોધિસત્ત્વાસ્તથાગતમભિવન્દિત્વા, એતદ્વચનમવોચન્- "ભગવન્, વયમત્રાસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્ર અવરોપિતહીનસંજ્ઞામનસિકારાન્ પ્રહાતુમિચ્છામઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? ભગવતાં બુદ્ધાનામ્, ભગવન્, બુદ્ધવિષય્ ઓપાયકૌશલ્યમચિન્ત્યમ્ । તે સર્વસત્ત્વપરિપાચનાર્થ યથા કામઃ, તથા તથા ક્ષેત્રવ્યૂહાન્ દેશયન્તિ । અસ્મભ્યમ્, અસ્મત્સર્વગન્ધસુગન્ધાલોકધાતું ગત્વા, ભગવાન્ ભગવદનુસ્મૃત્યાવહધર્મયૌતકં દદાતુ" । એતદવોચન્ ।
ભગવાનામન્ત્ર્યતે સ્મ- "કુલપુત્રાઃ, અસ્તિ ક્ષયાક્ષયન્નામ બોધિસત્ત્વવિમોક્ષઃ । તસ્મિન્ યુષ્માભિઃ શિક્ષિતવ્યમ્ । સ કતમઃ? ક્ષયો નામ હિ સંસ્કૃતમ્, અસંસ્કૃતમ્ હ્યક્ષયઃ । તસ્મિન્ બોધિસત્ત્વેન સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયિતવ્યમ્, અસંસ્કૃતે ન સ્થાતવ્યમ્ ।

"તસ્મિન્ સંસ્કૃતાક્ષયો હિ તદ્યથા- મહામૈત્ર્યવિનાશઃ, મહાકરુણાનુત્સર્જનમ્, અધ્યાશયસંવિવેશિતસ્ય સર્વજ્ઞચિત્તસ્યાસમ્પ્રમોષઃ, સત્ત્વપરિપાચને ઽખેદઃ, સંગ્રહવસ્તૂનામનુત્સર્ગઃ, સદ્ધર્મપરિગ્રહાર્થ કાયજિવિતોત્સર્ગઃ, કુશલમૂલેષ્વસંતુષ્ટિઃ, પરિણામનાકૌશલ્યે નિયોજનમ્, ધર્મપર્યેષણાયામકૌસીદ્યમ્, ધર્મદેશનાયામાચાર્યમુષ્ટયકરણમ્, તથાગતદર્શનપૂજાર્થોદ્યોગઃ, સંચિન્ત્યોપપત્ત્યાત્રાસઃ, સંપત્ત્યાં ચ વિપત્ત્યામનુન્નતિરનવનતા, અશિક્ષિતેષ્વનતિમન્યના ચ શિક્ષિતેષુ શસ્તરીવ પ્રિયચિન્તા, સ્fઈતક્લેશેષુ યોનિશ ઉપસંહારઃ, વિવેક આરમશ્ચ તસ્મિનશ્લેષઃ, સ્વસુખ અનસ્સક્તિશ્ચાસક્તિઃ પરસુખે, ધ્યાનસમાધિસમપત્તિષ્વવીચિસંજ્ઞા, સંસાર ઉદ્યાનનિર્વાણસંજ્ઞા, યાચકેષુ કલ્યાણમિત્રસંજ્ઞા, સર્વસ્વપરિત્યાગે સર્વજ્ઞતાપૂરણસંજ્ઞા, દુઃશીલેષુ ગુપ્તિસંજ્ઞા, પારમિતાસુ માતૃપિતૃસંજ્ઞા, બોધિપક્ષ્યધર્મેષુ સ્વામિસેવાસંજ્ઞા સર્વકુશલમૂલસંચયેનાસન્તુષ્ટિશ્ચ સર્વબુદ્ધક્ષેત્ર ગુણૈઃ સ્વક્ષેત્રનિષ્પાદના, લક્ષણાનુવ્યઞ્જનપરિપૂરણાર્થમ્ અનર્ગડયજ્ઞવિસર્જનમ્, સર્વપાપાકરણેન કાયવાક્ચિત્તાલઙ્કારઃ, કાયવાક્ચિત્તપરિશુદ્ધ્યાસંખ્યેયકલ્પાન્ સંસરણમ્, ચિત્તપરાક્રમેણાપ્રમાણબુદ્ધગુણશ્રવણે ઽનવલીનતા, ક્લેશશત્રુનિગ્રહાય તીક્ષ્ણપ્રજ્ઞાશસ્ત્રધારણમ્, સર્વસત્ત્વભારહરણાય સ્કન્ધધાત્વાયતનાજ્ઞા, મારસેનાં હન્તું વીર્ય્યજ્વલનમ્, નિરધિમાનતાયૈ જ્ઞાનૈષણા, ધર્મોદ્ગ્રહણાર્થમ્ અલ્પેચ્છતા ચ સન્તુષ્ટિઃ, સર્વલોકસન્તોષણાય સર્વલોકધર્માસંભેદઃ, લોકેન સહ સામગ્રીકરણાર્થ સર્વેર્યાપથાવિનાશઃ, સર્વક્રિયાસમ્પ્રકાશનાયાભિજ્ઞોપસંહારઃ, સર્વશ્રુતધારણાય ધારણીસ્મૃતિજ્ઞાનાનિ, સર્વસત્ત્વસંશયચ્છેદનાયેન્દ્રિયવરાવરજ્ઞાનમ્, ધર્મદેશનાયા અપ્રતિહતાધિષ્ઠાનમ્, પ્રતિભાનપ્રાપ્તિસુલાભેનાપ્રતિહતપ્રતિભાનમ્, કુશલકર્મપથપરિશુદ્ધ્યા દેવમનુષ્યસમ્પત્ત્યાસ્વાદનમ્ ચતુરપ્રમાણપ્રભાવનયા બ્રહ્મમાર્ગપ્રતિષ્ઠાપનમ્, ધર્મદેશનાભ્યર્થનયા ચાનુમોદનાસાધુકારેણ બુદ્ધસ્વરપ્રતિલભ્ભઃ, કાયવાગ્મનઃ સંવરેણ વિશેષગામિતયા ચ સર્વધર્માશ્લેષેણ બુદ્ધેર્યાપથપ્રતિલમ્ભઃ,
બોધિસત્ત્વસંઘસંગ્રહેણ મહાયાનાવતારણતા, સર્વગુણાવિપ્રણાશેનાપ્રમાદઃ । કુલપુત્રાઃ, (યો) બોધિસત્ત્વ એવં હિ ધર્માભિયુક્તઃ, (સ) બોધિસત્ત્વઃ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયન્તિ ।
"કિમ્ અસંસ્કૃતે ઽસ્થાનમ્? યદા શૂન્યતાયાં વ્યન્તીકરણમ્, શૂન્યતાસાક્ષાત્કરણન્તુ નાસ્તિ; અનિમિત્તવ્યન્તીકરણમ્, પરં ત્વનિમિત્તસાક્ષાત્કરણન્નાસ્તિ; અપ્રણિહિતવ્યન્તીકરણમ્, કિ ત્વપ્રણિહિતસાક્ષાત્કરણન્નાસ્તિ; અનભિસંસ્કારવ્યન્તી-કરણમ્, અનભિસંસ્કારસાક્ષાત્કરણન્તુ નાસ્તિ ।
"અનિત્યતાપ્રત્યવેક્ષા, પરં તુ કુશલમૂલાસન્તુષ્ટિઃ; દુઃખપ્રત્યવેક્ષા, કિં તુ સંચિન્ત્યોપપત્તિઃ; નૈરાત્મ્યપ્રત્યવેક્ષા, આત્મપરિત્યાગસ્તુ નાસ્તિ ।
"શાન્તિપ્રત્યવેક્ષા, પરં તૂપશમાનુત્થાપનમ્; વિવેકપ્રત્યવેક્ષા, કિ તુ કાયચિત્તેનૌત્સુક્યમ્; અનાલયપ્રત્યવેક્ષા, અપિ તુ શુચિધર્માલયપ્રતિક્ષેપો નાસ્તિ; અનુત્પાદપ્રત્યવેક્ષા, સત્ત્વાનાં તુ ભારાદાનધારણમ્; અનાસ્રવપ્રત્યવેક્ષા, પરં તુ સંસારપ્રબન્ધોત્થાપનકરણમ્; અપ્રચારપ્રત્યવેક્ષા, સત્ત્વપરિપાચનાર્થ પ્રચારોત્પાદઃ; નૈરાત્મ્યપ્રત્યવેક્ષા, અપિ તુ સત્ત્વમહાકરુણાનુત્સર્ગઃ; અપ્રરોહણપ્રત્યવેક્ષા, અપિ તુ ખલુ પુનઃ શ્રાવકનિયત્યપાતઃ ।
"(સર્વધર્મેષુ) તુચ્છરિક્તનિઃસારાસ્વામિકાનિકેતપ્રત્યવેક્ષા, પરં ત્વતુચ્છપુણ્યે ચારિક્તજ્ઞાને ચ પરિપુર્ણસંકલ્પ્ (એષુ) ચ સ્વયમ્ભૂજ્ઞાનાભિષેકે ચ સ્વયમ્ભૂજ્ઞાનાભિયોગે ચ નીતાર્થબુદ્ધગોત્રે પ્રતિષ્ઠા ।
કુલપુત્રાઃ, એવં હિ તાદૃશધર્માધિમુક્તબોધિસત્ત્વો ઽસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, સંસ્કૃતઞ્ચાપિ ન ક્ષપયતિ ।
પુનરપરં, કુલપુત્રાઃ, બોધિસત્ત્વઃ પુણ્યસમ્ભારસ્ય સમભિનિર્હારાર્થમ્ અસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, જ્ઞાનસમ્ભારસમભિનિર્હારાર્થ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ ।
મહામૈત્રી સમન્વાગતઃ (સો) ઽસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, મહાકરુણાસમન્વાગતઃ (સ) સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ ।
"સત્ત્વપરિપાચનાર્થાય (સો) ઽસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, બુદ્ધધર્માધિમુક્તિકારણાત્ (સ) સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । બુદ્ધલક્ષણપરિપૂરણાર્થમ્ અસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, સર્વજ્ઞજ્ઞાનપરિપૂરણાર્થ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । ઉપાયકૌશલ્યકારણાદસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, પ્રજ્ઞાસુનિશ્ચિતઃ (સ) સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનાર્થમસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, બુદ્ધાધિષ્ઠાનકારણાત્ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । સત્ત્વાર્થાનુભવકારણાદસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, ધર્માર્થ સમ્પ્રકાશનકારણાત્ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ ।
"કુશલમૂલસંચયાર્થાયાસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, કુશલમૂલવાસનાકારણાત્ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । પ્રણિધાનપરિપૂરણાર્થમસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, અપ્રણિહિતકારણાત્ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । આશયપરિશુદ્ધિકારણાદસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, અધ્યાશયપરિશુદ્ધિકારણાત્ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । પઞ્ચભિજ્ઞાવિક્રીડનતાકારણાદ્ અસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, બુદ્ધજ્ઞાનસ્ય ષડભિજ્ઞાર્થાય સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયયિ ।
"પારમિતાસંચયપરિપૂરણાર્થમ્ અસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, કાલપરિપૂરિકારણાત્ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । ધર્મધનસંગ્રહાર્થમસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, પ્રાદેશિકધર્માસ્પૃહણતાકારણાત્ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । ધર્મભૈષજ્યસંગ્રહાર્થમસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, યથાયોગં ધર્મભૈષજ્યપ્રયોગાર્થાય સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ ।
"પ્રતિજ્ઞાધૈર્યાર્થાયાસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ; પ્રતિજ્ઞાહાન્યાઃ પશ્ચાત્ (યથા) અઘિગચ્છેત, (સ) સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । સર્વ ધર્મૌષધ્યાધાનાર્થાયાસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, એવમ્ મૃદુધર્મૌષધપ્રયોગાર્થ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ । સ સર્વક્લેશરોગપરિજ્ઞાનકારણાદસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ, સર્વરોગસંશમનાર્થ સંસ્કૃતક્ષયન્નેચ્છતિ । કુલપુત્રાઃ, ઇત્યેવં બોધિસત્ત્વઃ સંસ્કૃતન્ન ક્ષપયતિ ચાસંસ્કૃતે ન તિષ્ઠતિ । સ હિ બોધિસત્ત્વાનાં ક્ષયાક્ષયન્નામ વિમોક્ષઃ । તસ્મિન્, સત્પુરુષાઃ, યુષ્માભિરપિ યોગઃ કરણીયઃ" ।
અથ તે બોધિસત્ત્વાઃ, ઇમમુપદેશં શ્રુત્વા તુષ્ટા ઉદગ્રા આત્તમનસઃ પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ, ભગવત્પૂજનાર્થચ તેભ્યો બોધિસત્ત્વેભ્યશ્ચાસ્મૈ ધર્મપર્યાયાય પૂજનાર્થં ।, સર્વમિમં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતું સર્વાનેકચૂર્ણગન્ધધૂપપુષ્ષૈર્જાનુમાત્રમ્ આચ્છાદયન્તિ સ્મ । ભગવતઃ પર્ષન્મણ્ડલમભિકીર્ય, ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, ભગવતે ત્રિઃપ્રદક્ષિણીકૃત્ય, ઉદાનમુદાનયામાસુઃ । તતસ્ (તે) ઽસ્માદ્બુદ્ધક્ષેત્રાદન્તર્હિતા એકક્ષણલવમુહૂર્તેન તસ્યાં સર્વગન્ધસુગન્ધાયાં લોકધાત્વાન્ન્યષીદન્ ।
11 અભિરતિલોકધાત્વાદાનં તથાગતાક્ષોભ્યસન્દર્શનં ચ

અથ ભગવાંલ્લિચ્છવિ વિમલકીર્તિમેતદવોચત્- "કુલપુત્ર, યદા તથાગતં દ્રષ્ટુમિચ્છસિ, તદા કથં પશ્યસિ તથાગતમ્?" એવમામન્ત્રયતે સ્મ । લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિભગવન્તમેતદવોચત્- "ભગવન્, યદાહં તથાગતં દ્રષ્ટુકામઃ, તદાધ્રુવં તથાગતાદર્શનેન (તં) પશ્યામિ । (તથાગતં) પૂર્વાન્તાદનુત્પન્નં ચાપરાન્તમગચ્છન્તંચ પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વન્યપ્યપ્રતિષ્ઠિતં પશ્યામિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ?
"(તથાગતો) રૂપતથતાસ્વભાવશ્ચ રૂપાપગતઃ, વેદના-........ સંજ્ઞા ...... સંસ્કાર........વિજ્ઞાનતથતા સ્વભાવશ્ચ વિજ્ઞાનાપગતઃ । ચતુર્ધાત્વપ્રતિષ્ઠિતસ્ (તથાગત) આકાશધાતુસમઃ, ષડાયતનાનુત્પન્નઃ, ચક્ષુઃ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોમાર્ગસમતિક્રાન્તઃ । (તથાગતસ્-) ત્રૈધાતુકાસંકીર્ણઃ, મલત્રયરહિતઃ, વિમોક્ષત્રયાનુગતઃ, ત્રિવિદ્યાપ્રાપ્તઃ, અપ્રતિલબ્ધ(શ્ચ) સમ્પ્રતિલબ્ધઃ ।
"સ) સર્વધર્મેષ્વશ્લેષનિષ્ઠાગતઃ, ભૂતકોટ્યપગતઃ, તથતાસુપ્રતિષ્ઠિતઃ સો ઽન્યોન્યવિગતઃ । (તથાગતો) હેત્વનુત્પાદિતો ઽપ્રત્યયપ્રતિબદ્ધઃ, લક્ષણાપગતઃ, અસલક્ષણઃ, ન ચૈકલક્ષણો ન ચ ભિન્નલક્ષણઃ, અકલ્પિતઃ, અસંકલ્પિતઃ, અવિકલ્પિતઃ । (તથાગતઃ) પારે નાસ્તિ, અપારે ચ નાસ્તિ, નાસ્તિ મધ્યે ઽપિ; ઇહ વા તેન વા તત્ર વાન્યત્ર વા નાસ્તિ । વિજ્ઞાનેન (સો) ઽજ્ઞાતવ્યઃ, વિજ્ઞાનસ્થાનન્નાસ્તિ; (સ) ન ચ તમો ન ચાલોકઃ ।
"(તથાગતો) નામાપગતો નિમિત્તાપગતઃ, (સ) નાસ્તિ દુર્વલો વા બલવાન્ વા, ન ચ દેશસ્થો ન ચ પક્ષસ્થિતઃ, કુશલાકુશલાપગતઃ, સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાપગતઃ, કશ્ચિદભિલાપ્યો ઽર્થો નાસ્તિ; દાનમાત્સર્યશીલદૌઃ શીલ્યક્ષાન્તિવ્યાપાદવીર્યકૌસીદ્યધ્યાનૌદ્ધત્યપ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞાસુ(સો) ઽનભિલાપ્યઃ । (તથાગતો) નાસ્તિ સત્યં વા મૃષા વાવધારણં વાઅનવધારણં વા, ન ચ જગદ્વિધિર્ન ચ જગદબિધિઃ, સર્વવાદચર્યાત્યન્તસમુચ્છિન્નઃ । (સ) ક્ષેત્રભાવો વા ક્ષેત્રાભાવો વા નાસ્તિ, ન ચ દક્ષિણીયો ન ચ દાનાનુપભોગઃ, ન ગ્રાહિતવ્યં વા સ્પૃશેયં વા નિમિત્તં વા । (સો) ઽસંકૃતઃ, સંખ્યાવિગતઃ, સમતાસમઃ, ધર્મતાસમાસમઃ, અતુલ્યવીર્યઃ, તુલનાસમતિક્રાન્તઃ, ગમનં વા, આપન્નં વા, સમતિક્રાન્તં વા (સ) નાસ્તિ । "(તથાગતો) ઽદૃષ્ટઃ, અશ્રુતઃ, અમતઃ, અવિજ્ઞાતઃ, સર્વગ્રન્થાપગતઃ, સર્વજ્ઞજ્ઞાનસમતાપ્રાપ્તઃ, સર્વધર્મસમ(તા)નિર્વિશેષપ્રાપ્તઃ, સર્વત્ર નિરવદ્યઃ, અકિઞ્ચિનઃ, કષાયરહિતઃ, અકલ્પઃ, અવિકલ્પઃ, અકૃતઃ, અનુત્પન્નઃ, અજાતઃ, અભૂતઃ, અસંભૂતઃ; અભાવી, અનભાવી, અભયઃ, અનાલયઃ; અશોકઃ અનાનન્દઃ, અતરંગઃ, સર્વવ્યવહારનિર્દેશાવક્તવ્યઃ । "તથાગતકાયો હિ, ભગવન્, ઈદૃશઃ; સ એવં દ્રષ્ટવ્યઃ । ય એવં પશ્યતિ, સમ્યક્ પશ્યતિ સઃ । યો ઽન્યથા પશ્યતિ, સ મિથ્યા પશ્યતિ" । તત આયુષ્માંશારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્- "સ કુલપુત્રો વિમલકીર્તિઃ, ભગવન્, કસ્માદ્બુદ્ધક્ષેત્રાચ્ચ્યુત્વા, અસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્ર આગતઃ?" ભગવાનામન્ત્રયતે સ્મ- "શારિપુત્ર, ઇમં સત્પુરુષં ઽત્વં કસ્માચ્ચ્યુત્વા, ઇહ જાત?ઽ ઇતિ પૃચ્છ" । તત આયુષ્માંશારિપુત્રો લિચ્છવિ વિમલકીર્તિમેતદવોચત્- "કુલપુત્ર, ત્વં કસ્માચ્ચ્યુત્વા, ઇહ જાતઃ?" વિમલકીર્તિરાહ-
"યઃ સ્થવિરેણ સાક્ષાત્કૃતધર્મઃ, કિં તસ્મિશ્ચ્યુત્યુત્પત્તી સ્તઃકેચિત્?" આહ- "તસ્મિન્ ધર્મે કેચિચ્ચ્યુત્યુત્પત્તી ન સ્તઃ" । આહ- "ભદન્ત શારિપુત્ર, સર્વેષુ ધર્મેષ્વેવમેવ ચ્યુત્યુત્ત્યપગતેષુ, કસ્માદેવં ઽત્વં કસ્માચ્ચ્યુત્વા, ઇહ જાત?ઽ ઇતિ મન્યસે? ભદન્ત શારિપુત્ર, માયાકારનિર્મિતૌ ચેત્ સ્ત્રીં વા પુરુષં વા ઽત્વં કસ્માચ્ચ્યુત્વા, ઇહ જાત?ઽ ઇતિ પૃચ્છેત્, તત્સમાધાનં કિમ્ (અભવિષ્યત્)?" આહ- "નિર્માણઞ્ચેચ્ચ્યુત્યુત્પત્ત્યપગતં, તત્ કિં વ્યસર્જયિષ્યત્?" આહ- "ભદન્ત શારિપુત્ર, નનુ ન ઽસર્વધર્મા નિર્માણસ્વભાવા ઇતિ તથાગતેનાખ્યાતમ્?" આહ- "તત્ તથેતિ, કુલપુત્ર" । આહ- "સર્વેષુ ધર્મેષુ, ભદન્ત શારિપુત્ર, નિર્માણસ્વભાવેષુ, કસ્માદિદં ઽત્વં કસ્માચ્ચ્યુત્વા, ઇહ જાત?ઽ ઇતિ મન્યસે? ભદન્ત શારિપુત્ર, ચ્યુતિર્નામાભિસંસ્કારસંવર્ત લક્ષણા; ઉત્પત્તિર્નામ-સાભિસંસ્કારસન્તતિલક્ષણા । તતો બોધિસત્ત્વો યદ્યપિ મ્રિયતે, કુશલમૂલાભિસંસ્કારન્ન ક્ષપયતિ । સ યદ્યપિ જાયતે, અકુશલસન્તતિન્ન પ્રતિસન્દધાતિ" । અથ ભગવાનાઅયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્- "શારિપુત્ર, અયં સત્પુરુષ ઇહાગતોભિરતિલોકધાતોરક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાત્" । આહ- "આશ્ચર્યમ્, ભગવન્, (યથા) ઽયં સત્પુરુષઃ, એતાવદ્વિશુદ્ધબુદ્ધક્ષેત્રાદાગતો (ઽસ્મિન્) બહુલાત્યયદુષ્ટે બુદ્ધક્ષેત્રે ઽભિનન્દતિ" । તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરબ્રવીત્- "શારિપુત્ર, તત્ કિ મન્યસે? સૂર્યપ્રભાસાઃ કિમન્ધકારસહિતાઃ?" આહ- "નો હીદં, કુલપુત્ર" । "નનુ તૌ ન સહિતૌ?" આહ- "તૌ, કુલપુત્ર, અસહિતૌ । સૂર્યમણ્ડલ અભ્યુદ્ગતમાત્રે, સર્વાન્ધકારા વિગચ્છન્તિ" । આહ- "કસ્માજ્જમ્બુદ્વીપે સૂર્ય ઉદયતિ?" આહ- "તધ્યાલોકકરણાર્થંચાન્ધકારાપકર્ષણાર્થમ્" । આહ- "એવમેવ, ભદન્ત શારિપુત્ર, બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વપરિશોધનાર્થં ચ જ્ઞાનાલોકકરણાર્થ ચ મહાન્ધકારાપકર્ષણાર્થ સંચિન્ત્યાપરિશુદ્ધક્ષેત્રેષુ જાયતે । ક્લેશૈઃ સાર્ધન્ન વિરહતિ, સર્વસત્ત્વાનાં તુ ક્લેશાન્ધકારં વિનોદયતિ" । તતઃ સર્વાસાં તાસાં પર્ષદાં ઽસાભિરતિલોકધાતુશ્ચ સો ઽક્ષોભ્યસ્તથાગતશ્ચ તે બોધિસત્ત્વાશ્ચ તે મહાશ્રાવકા અસ્માભિર્દ્રષ્ટવ્યા ઇતિ ભાવનાભૂત્ ।

અથ ભગવાન્ સર્વાસાં તાસાં પર્ષદાં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય, લિચ્છવિ વિમલકીર્તિમેતદવોચત્- "કુલપુત્ર, ઇયં હિ પર્ષત્તામભિરતિલોકધાતું ચાક્ષોભ્યં તથાગતં દ્રષ્ટુમિચ્છતિ; તેન તસ્યૈ પર્ષદે દેશય" । અથ લિચ્છવયે વિમલકીર્તય એવં ભવતિ સ્મ- "અસ્માત્ સિંહાસનાદ્ અનુત્થાય, તામભિરતિલોકધાતું ચ બોધિસત્ત્વાનામ્ અનેકશતસહસ્રાણિ ચ સચક્રવાડ પર્વતપરિવૃતભવનાન્ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરાંશ્ચ (તાં લોકધાતું) સનદીતડાગોત્સસરસ્સમુદ્રપરિખાં ચ સસુમેરુગિર્યલ્પહર્મ્યા ચ સચન્દ્રસૂર્યતારકાં ચ સદેવનાગયક્ષગન્ધર્વસ્થાનાં ચ સબ્રહ્મભવનપરિવારાં ચ સગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રનરનરીગૃહાં ચ સબોધિસત્ત્વશ્રાવકપર્ષદં ચાક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્ય બોધિવૃક્ષં ચાપિ પર્ષત્સાગરે નિષણ્ણં ચ ધર્મ દેશયન્તમક્ષોભ્યં તથાગતં ચ તાનિ પદ્માનિ, દશદિક્ષુ યાનિ સત્ત્વેષુ બુદ્ધકાર્ય કુર્વન્તિ, (તત્સર્વમ્ ઉપાદાસ્યામિ) । (યાસ્) તિસ્રો રત્નનિઃશ્રેણ્યો જમ્બુદ્વીપાદ્યાવત્ ત્રયાસ્ત્રિશભવનં, તાસ્વભ્યાર્યનિઃશ્રેણીષુ ત્રયસ્ત્રિંશા દેવા અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્ય દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય ધર્મશ્રવણાય ચ જમ્બુદ્વીપમ્ ઉપયાન્તિ, (તાસુ ચ) જમ્બુદ્વીપસ્ય મનુષ્યાસ્ત્રયસ્ત્રિંશાનાં દેવાનાં દર્શનાય ત્રયસ્ત્રિંશભવનમ્ આરોહન્તિ, (તાશ્ચ) તામેવંરુપામ્ અપ્રમાણગુણસઞ્ચયામ્ અભિરતિલોકધાતુમ્ આપ્સ્કન્ધાદ્યાવદકનિષ્ઠભવનં કુમ્ભકારસ્ય ચક્રમિવોપાદાય, કેવલં છિત્ત્વા, દક્ષિણપાણિના ચ પુષ્પમાલામિવ ગૃહીત્વા, અસ્યાં ચ સહાલોકધાતૌ પ્રક્ષેપ્સ્યામિ । પ્રક્ષિપ્ય, અસ્યૈ સર્વપર્ષદે નિર્દેક્ષ્યામિ" । તતો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિરેતાદૃશં સમાધિ સમાપદ્યતે સ્મૈતાદૃશં ચદ્ધ્ર્યભિસંસ્કારમભિસંસ્કરોતિ સ્મ, (યથા-)ભિરતિલોકધાતું, તાં કેવલં છિત્ત્વા, દક્ષિણપાણિના ગૃહીત્વા, અસ્યાં સહાલોકધાતૌ પ્રક્ષિપતિ સ્મ ।
તત્ર યે શ્રાવકબોધિસત્ત્વદેવમનુષ્યા દિવ્યચક્ષુરભિજ્ઞાપ્રાપ્તાઃ, તે ક્રન્દતિ સ્મ- "ભગવન્, ઉપાદીયામહે । સુગત, ઉપાદીયામહે । સુગત, અસ્મભ્યં શરણં કુર્વ"-ઇતિ યાચન્તે સ્મ । વિનયાર્થ ભગવાન્ તાનેતદવોચત્- "બોધિસત્ત્વેન વિમલકીર્તિનોહ્યધ્વે; સ હિ મદ્ગોચરો નાસ્તિ" । તત્રાન્યદેવમનુષ્યાદિભિઃ-કુત્રોહ્યામહે-હ્યજ્ઞાતમદૃષ્ટમ્ । સાભિરતિલોકધાતુરસ્યાં સહાલોકધાતૌ પ્રક્ષિપ્યમાણાપિ, અસ્યાં લોકધાતૌ પૂર્ણત્વં વોનત્વં વા ન જ્ઞાયેતે સ્મ, ન ચ સંબાધો વા બન્ધનં વા । સાપ્યભિરતિલોકધાતુરનૂનત્વા યથાપૂર્વ, પશ્ચાત્તથા દૃશ્યતે સ્મ । અથ ભગવાંશાક્યમુનિસ્તાઃ સર્વાઃ પર્ષદ આમન્ત્રયતે સ્મ- "હે મિત્રાણિ, પશ્યતાભિરતિલોકધાતું ચાક્ષોભ્યં તથાગતં ચેમાન્ બુદ્ધક્ષેત્રશ્રાવકબોધિ સત્ત્વવ્યૂહાન્" । તે ઽવોચન્- "ધ્રુવમ્, ભગવન્, પશ્યામઃ" । આહ- "(યો) બોધિસત્ત્વ એતાદૃશં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિગ્રહીતુકામઃ, (તેન) તથાગતસ્યાક્ષોભ્યસ્ય બોધિસત્ત્વાનાં સર્વચર્યા અનુશિક્ષિતવ્યાઃ" ।
તથા હ્યભિરતિલોકધાતુસંદર્શનસ્યાર્દ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ ચાક્ષોભ્યતથાગતસંસર્શનેનાસ્યાઃ સહાલોકધાતોશ્ચતુર્દશદેવમનુષ્યપ્રજાયુતૈરનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચિત્તાન્યુત્પાદિતાનિ । સર્વે ઽપિ તસ્યામભિરતિલોકધાતૌ જનિતું પ્રણિધાનમકાર્ષુઃ, ભગવાંશ્ચ સર્વેષાં તેષામભિરતિલોકધાતાવુપપત્તિ વ્યાકરોતિ સ્મ । લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિસ્તથા હિ સર્વાસ્તાન્, યાવત્ પરિપાચનીયાનસ્યાં સહાલોકધાતૌ, સત્ત્વાન્ વિપાચ્ય, તામભિરતિલોકધાતું યથાસ્થાનં પુનઃ પ્રતિષ્ઠાપયતિ સ્મ । તતો ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્- "નનુ પશ્યસિ, શારિપુત્ર, તામભિરતિલોકધાતું ચાક્ષોભ્યં તથાગતમ્?" આહ- "ધ્રુવમ્, ભગવન્ પશ્યામિ । સર્વસત્ત્વેભ્યો ઽસ્તુ તાદૃશો બુદ્ધક્ષેત્રગુણવ્યૂહઃ । સર્વે સત્ત્વાશ્ચ ભવન્તુ કુલપુત્રો લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્યથા તાદૃશર્દ્ધિસમ્પન્નાઃ । લાભા નઃ સુલબ્ધા યદ્વયં તાદૃશં સત્પુરુષં પશ્યામઃ । યે સત્ત્વાઃ પ્રત્યુપન્નસ્ય વા પરિનિર્વૃતતથાગતસ્ય વેમં ધર્મપર્યાયં શૃણ્વન્ત્યન્તશઃ, લાભાસ્તેષામપિ સુલબ્ધા ભવેયુઃ । કઃ પુનર્વાદો ય (ઇમં ધર્મપર્યાયં) શ્રુત્વા, અધિમુચ્યન્તે પત્તીયન્ત્યુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્ત્યધિમુચ્ય, દેશયિષ્યન્તિ પ્રપટન્તિ પરેભ્યશ્ચ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ ભાવનાધિગમાનુયુક્તા (ભવિષ્યન્તિ)? "યે સુલબ્ધા ઇમં ધર્મપર્યાયં, ધર્મરત્નનિધિ તે પ્રતિલપ્સ્યન્તે । ય ઇમં ધર્મપર્યાયં સ્વાધ્યાયન્તિ, તે ભવન્તિ તથાગતસ્ય સહાયાઃ । ય એતદ્ધર્માધિમુક્તન્ સત્કુર્વન્તિ પર્યુપાસન્તિ ચ, તે હિ ભૂતા ધર્મપાલાઃ । ય ઇમં ધર્મપર્યાયં સમ્યગ્ લિખન્તિ ધારયિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ, તેષાં ગૃહે તથાગતો વિહરિષ્યતિ । યે ઽસ્મિન્ ધર્મર્યાયે ઽનુમોદન્તે, તે પરિરક્ષન્તિ સર્વપુણ્યાનિ । યે કેચિદિતો ધર્મપર્યાયાદન્તશશ્ચતુષ્પાદિકામપિ ગાથામુદ્ગૃહ્ય, પરેભ્યો દેશયેયુઃ, તે હિ મહાધર્મયજ્ઞં કુર્યુઃ । યે(ષામ્) અસ્મિન્ ધર્મપર્યાયે ક્ષાન્તિશ્ચ છન્દશ્ચ બુદ્ધિશ્ચાસાવબોધનાદર્શનાધિમુક્તયઃ, તેભ્યસ્તદેવ વ્યાકરણમ્ ।
અભિરતિલોકધત્વાદાનસ્ય તથાગતાક્ષોભ્યસંદર્શનસ્ય ચ પરિવર્ત એકાદશઃ ।
12 પૂર્વયોગઃ સદ્ધર્મપરીન્દના ચ
અથ ભગવન્તં શક્રો દેવાનામિન્દ્ર એતદવોચત્- "પુરા, ભગવન્, તથાગતાન્મંજુશ્રીકુમારભૂતાચ્ચ ધર્મપર્યાયાનાં બહુશતસહસ્રાણ્યશ્રૌષમ્, પરં તુ યથાસ્માદ્ધર્મપર્યાયાદીદૃશાચિન્ત્યવિકુર્વણનયપ્રવેશનિર્દેશઃ પુરા ન કદાચિદશ્રૌષમ્ ।
"યે સત્ત્વાઃ, ભગવન્, ઇમં ધર્મપર્યાયમુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ, તે ઽપિ નિઃસંશયમેતાદૃશધર્મભાજનં ભવેયુઃ । કઃ પુનર્વાદો યે ભાવનાધિગમનાનુયુક્તા (ભવિષ્યન્તિ)? તે છેત્સ્યન્તિ સર્વદુર્ગતિ-(માર્ગમ્), તેભ્યઃ સર્વસુગતિમાર્ગો વિવૃતઃ; સર્વબુદ્ધૈસ્તે દૃષ્ટા ભવિષ્યન્તિ; તે સર્વપરપ્રવાદિઘ્ના ભવિષ્યન્તિ; સર્વમારાસ્તૈઃ સુપરાજિતા ભવિષ્યન્તિ; તે વિશોધિતબોધિસત્ત્વમાર્ગા ભવિષ્યન્તિ, બોધિમણ્ડસમાશ્રિતાસ્તથાગતગોચરે સમવસરન્તિ ।
"કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા, ભગવન્ યૌ ધારયિષ્યત ઇમં ધર્મપર્યાયં, તાભ્યાં સર્વપરિવારેણ સહ સત્કારં પર્યુપાસનં કરિષ્યામિ । (તેષુ) ગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીષુ, યેષ્વયં ધર્મપર્યાયશ્ચર્યતે નિર્દિશ્યતે પ્રકાશ્યતે, તેન ધર્મશ્રવણાય સપરિવારો ગમિષ્યામિ । અશ્રદ્ધેષુ કુલપુત્રેષુ શ્રદ્ધામુત્પાદયિષ્યામિ, શ્રાદ્ધાનાં ધાર્મિકેન રક્ષાવરણ ગુપ્તિ કરિષ્યામિ" ।

એવમુક્તે, ભગવાંશક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદામન્ત્રયતે સ્મ- "સાધુ, દેવેન્દ્ર, સાધુ । (યત્) ત્વયા સુભાષિતમ્, તસ્મિંસ્તથાગતો ઽપ્યનુમોદતે । (યા), દેવેન્દ્ર, અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ભગવતાં બુદ્ધાનાં બોધિઃ, સાસ્માદ્ધર્મપર્યાયાન્નિર્દિષ્ટા । અતો દેવેન્દ્ર, યે કેચિત્ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વેમં ધર્મપર્યાયમુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ, અન્તશઃ પુસ્તકે લિખિષ્યન્તિ, ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ, તે હ્યતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાન્ ભગવતો બુદ્ધાન્ પૂજયિષ્યન્તિ ।

"અયં, દેવેન્દ્ર, ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુસ્તથાગતૈઃ પરિપૂર્ણઃ (સ્યાત્, પરિપૂર્ણસ્) તદ્યથાપિ નામેક્ષુવનૈર્વા નડવનૈર્વા વેણુવનૈર્વા તિલવનૈર્વા ખદિરવનૈર્વા; (યૈરયં લોકધાતુઃ) પરિપૂર્ણસ્તાંસ્તથાગતાન્, ક્લ્પં વા કલ્પાધિકં વા, કુલપુત્રોઓ વા કુલદુહિતા વા માનયેદ્ગુરુકુર્યાત્ સત્કુર્યાત્ પૂજયેત્ સર્વપૂજાસુખોપધાનૈઃ । તેષાં પરિનિર્વૃતાનામપિ તથાગતાનામેકૈકસ્ય તથાગતસ્ય પૂજનાર્થ સર્વરત્નમયં વિસ્તરેણ ચતુર્મહાદ્વીપકલોકપ્રમાણમારોહે બ્રહ્મલોકસમ્પ્રાપ્તમુચ્છ્રિતચ્છત્રપતાકયષ્ટિસૂપશોભિતમ્ એકાન્તકઠોરાકુથિતશારીરિકધાસ્તૂપં (કુર્યાત્) । સ એવમેવ સર્વતથાગતાનાં પ્રત્યેકં સ્તૂપં કૃત્વા, તત્ કલ્પં વા કલ્પાધિકં વા સર્વપુષ્પગન્ધધ્વજપતાકૈઃ પૂજયેદ્ઘટ્ટિયદુન્દુભિતૂર્યૈશ્ચ ।
"તત્ કિ મન્યસે, દેવેન્દ્ર, અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતો નિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્?" આહ- "બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । કલ્પકોટિશતસહસ્રૈરપિ તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય પર્યન્તમનુપ્રાપ્તુમશક્યમ્" । ભગવાનામન્ત્રયતે સ્મ- "અધિમુચ્યસ્વ., દેવેન્દ્ર, ત્વયાનુગન્તવ્યમ્ યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વેમમચિન્ત્યવિમોક્ષનિર્દેશસ્ય ધર્મપર્યાયમુદ્ગૃહ્ણીયાદ્વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાત્, (સો ઽસ્માદ્-) બહુ(તરં) પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? ભગવતાં બુદ્ધાનાં હિ બોધિઃ, દેવેન્દ્ર, ધર્મસમ્ભવા; સા ચ ધર્મપૂજાયૈ શક્યા, ન પરં ત્વામિષેણ (પૂજ્યા) । અનેને પર્યાયેણ, દેવેન્દ્ર, ત્વયૈવં વેદિતવ્યમ્" ।
"ભૂતપૂર્વ, દેવેન્દ્ર, અતીતે ઽધ્વન્યસંખ્યેયૈઃ કલ્પૈરસંખ્યેયતરૈવિપુલૈરપ્રમેયૈરચિન્ત્યૈસ્તેભ્યઃ પરેણ પરતરેણ યદાસીત્ તેન કાલેન તેન સમયેન ભૈષજ્યરાજો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સમ્બુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસમ્પન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધોભગવાન્ વિચારણે કલ્પે મહાવ્યૂહાયાં લોકધાતૌ । તસ્ય ભૈષજ્યરાજસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્ય વિશત્યન્તરકલપાનાયુષ્પ્રમાણમભૂત્ । તસ્ય ષટ્ત્રિશત્કોટિનયુતાઃ શ્રાવક(સંનિપાતો) ઽભૂત્ દ્વાદશકોટિનયુતા બોધિસત્ત્વ(સંનિપાતો) ઽભૂત્ ।
"તેન ખલુ પુનઃ સમયેન રત્નચ્છત્ત્રો નામ રાજોદપાદિ ચક્રવર્તી ચાતુર્દ્વીપઃ સપ્તરત્નસમન્વાગતઃ । પુર્ણ ચાસ્યાભૂત્ સહસ્રં પુત્રાણાં શૂરાણાં વીરાણાં વરાઙ્ગરુપિણાં પરસૈન્યપ્રમર્દકાનામ્ ।
"સ રત્નચ્છત્ત્રો રાજા પઞ્ચાન્તરકલ્પાન્ સર્વસુખોપધાનૈર્ભગવન્તં ભૈષજ્યરાજં તથાગતં સપરિવારં માનયતિ સ્મ । તેષુ પઞ્ચાન્તરકલ્પેષ્વતીતેષુ, દેવેન્દ્ર, રત્નચ્છત્ત્રો રાજા સહસ્રં પુત્રાનેતસવોચત્- ઽહે, વિત્ત । અહં તથાગતમપૂજયમ્ । અત ઇદાનીં યૂપમપિ પૂજયત તથાગતમ્ઽ । તતસ્તે રાજકુમારાઃ પિત્રે રત્નચ્છત્ત્રાય રાજ્ઞે સાધુકારં દત્ત્વા, તસ્મૈ પ્રત્યશ્રૌષુઃ । તે ચ સહ ગણેન તથાગતં ભૈષજ્યરાજં પઞ્ચાન્તરકલ્પાન્ સર્વસુખોપધાનૈઃ સત્કરોન્તિ સ્મ ।
"તેષુ ચન્દ્રચ્છત્ત્રસ્ય નામ રાજપુત્રસ્ય રહોગતસ્યૈવં ભવતિ સ્મ- ઽતસ્યાઃ પૂજાયા અન્યા વિશિષ્ટતરોદારા પૂજા નનુ ભવતીઽ તિ । બુદ્ધાધિષ્ઠાનેનાન્તરીક્ષાદ્દેવા એતદાહુઃ- ઽધર્મપૂજા હિ, સત્પુરુષ, સર્વપૂજાસૂત્તમા । સ આહ- ઽસા ધર્મપૂજા કિમસ્તિ?ઽ દેવા આહુઃ- ઽતસ્ય, સત્પુરુષ, તથાગતસ્ય ભૈષજ્યરાજસ્ય સમીપં ગત્વા, સા ધર્મપૂજા કિમસ્તીતિ પૃચ્છ । ભગવાંસ્તે વ્યાકરિષ્યતિઽ ।
"અથ, દેવેન્દ્ર, ચન્દ્રચ્છત્ત્રો રાજકુમારો યેન ભગવાન્ ભૈષજ્યરાજસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય, ભગવત્પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા, એકાન્તે ઽસ્થાત્ । એકાન્તસ્થિતશ્ચન્દ્રચ્છત્ત્રો રાજપુત્રો ભગવન્તં ભૈષજ્યરાજં તથાગતમેતદવોચત્- ઽધર્મપૂજા નામ, ભગવન્, સા કિમસ્તિ?ઽ
"સ ભગવાનામન્ત્રયતે સ્મ- ઽકુલપુત્ર, ધર્મપૂજા હિ તથાગતભાષિતા ગમ્ભીરસૂત્રાન્તાઃ ગમ્ભીરાવભાસાઃ સર્વલોકવિપ્રત્યનીકા દુર્વિગાહ્યા દુર્દૃશા દુરવબોધાઃ સૂક્ષ્મા નિપુણા અતર્કાવચરાઃ । (તે સૂત્રાન્તા) બોધિસત્ત્વપિટકાન્તર્ભૂતા ધારણીસૂત્રાન્તરાજમુદ્રામુદ્રિતા અવૈવર્તિક(ધર્મ-) ચક્રસંદર્શકાઃ ષટ્પારમિતાસમ્ભૂતાઃ સર્વગ્રાહાપરિગૃહીતાઃ । "ઽ(તે સૂત્રાન્તા) બોધિપક્ષ્યધર્મદ્સમન્વાગતા બોધ્યઙ્ગનિષ્પાદનાપર્યાપન્નાઃ સત્ત્વમહાકરુણાવતારણા મહામૈત્રીસંદર્શકાઃ સર્વમારદૃષ્ટિગતાપગતાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસંદર્શકાઃ ।
"ઽ(ધર્મેષુ તે સૂત્રાન્તા) અનાત્મકા નિઃસત્ત્વા નિર્જીવા નિષ્પુદ્ગલાઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનભિસંસ્કારાનુત્પાદાસમ્ભવસમ્પ્રયુક્તાઃ । (તે) બોધિમણ્ડં સમુદાગચ્છન્તિ ધર્મચક્રપ્રવર્તકાઃ । પ્રશંસિતાસ્- (તે) વર્ણિતા દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાધિપતિભિઃ । (સૂત્રાન્તાસ્તે) સદ્ધર્મવંશાસ્રંસના ધર્મકોશગ્રાહકા ધર્મપૂજાવરાપન્નાઃ । સર્વાર્યજનૈઃ પરિગૃહીતાસ્ (તે) સર્વબોધિસત્ત્વચર્યાઃ સમ્પ્રકાશયન્તિ ભૂતાર્થધર્મપ્રતિસંવિદાપન્નાઃ । ધર્મસૂત્રાન્તા અનિત્યતાદુઃખનૈરાત્મ્યશાન્તિ (-નિર્દેશ-) નૈર્યાનિકાઃ ।
"ઽમાત્સર્યદૌઃશીલ્યવ્યાપાદકૌસીદ્યમુષિતસ્મૃતિદુષ્પ્રજ્ઞાવસાદ પરપ્રવાદિકુદૃષ્ટિસર્વાલમ્બનાભિનિવેશાં જહતિ (તે) સર્વબુદ્ધસ્તોમિતાઃ, સંસારપક્ષપ્રતિપક્ષા નિર્વાણસુખં સમ્પ્રકાશયન્તિ । યે તાદૃશસૂત્રાન્તાઃ સમ્પ્રકાશનધારણપ્રત્યવેક્ષણસદ્ધર્મસંગ્રહાઃ, સા હિ ધર્મપૂજા નામ ।
"ઽપુનરપરં, કુલપુત્ર, ધર્મપૂજા હિ ધર્મા-(નુ-)ધર્મનિધ્યપ્તિર્ધર્મા-(નુ-) ધર્મપ્રતિપત્તિઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસમાદાનં; (સા) સર્વાન્તગ્રાહદૃષ્ટિરહિતા, અનુત્પાદાનોપપત્તિક્ષાન્તિઃ, નૈરાત્મ્યનિઃસત્ત્વપ્રવેશઃ, હેતુપ્રત્યયો રવિરોધો ઽવિવાદો ઽકલહઃ, અહંકારમમ(કારા-)પગતા ।
"ઽ(ધર્મપૂજા) હ્યર્થપ્રતિસરણન્ન વ્યઞ્ચનપ્રતિસરણમ્, જ્ઞાનપ્રતિસરણન્ન વિજ્ઞાનપ્રતિસરણમ્, નીતાર્થ સૂત્રપ્રતિસરણન્ન નેયાર્થસંવૃત્યભિનિવેશઃ, ધર્મતાપ્રતિસરણન્ન પુદ્ગલદૃષ્ટ્યુપલબ્ધિગ્રહણાભિનિવેશઃ; યથાબુદ્ધધર્મમવબોધઃ, અનાલયપ્રવેશઃ, અલયસમુદ્ધાતઃ; પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય દ્વાદશાંગે(ષુ) તદ્યથા- અવિદ્યાનિરોધાદ્ યાવજ્જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા નિરુધ્યન્ત ઇત્યક્ષયસત્ત્વદૃષ્ટ્યભિનિર્હારેણાભિસમ્પન્નં સર્વદૃષ્ટ્યદર્શનં ચ-સા હિ, કુલપુત્ર, અનુત્તરા ધર્મપૂજા નામઽ ।
"તતસ્સ રાજપુત્રશ્ચન્દ્રચ્છત્ત્રઃ, દેવેન્દ્ર, ભગવતો ભૈષજ્યરાજાત્તથાગતાદ્ધર્મપૂજામેવં શ્રુત્વા, અનુલોમિકીં ધર્મક્ષાન્તિ પ્રાપ્નોતિ સ્મ । સર્વવસ્ત્રવિભૂષણેષુ તસ્મૈ ભગવત ઉપનામિતેષુ, એતદ્વચનમવોચત્- ઽભગવતિ તથાગતે પરિનિર્વૃતે, સદ્ધર્મપરિગ્રહપૂજનાર્થ સદ્ધર્મ પરિગ્રહીતુમ્ ઉત્સહે । અધિતિષ્ઠતુ મામેવં ભગવાન્, યથાહં મારપરપ્રવાદિનો નિહત્ય, સદ્ધર્મ પરિગૃહ્ણીયામ્ઽ ।
"તથાગતસ્તસ્યાધ્યાશયં બુદ્ધ્વા, ઽપશ્ચિમકાલે પાશ્ચિમસમયે સદ્ધર્મનગરં પાલયિષ્યસે રક્ષિષ્યસિ પરિગ્રહીષ્યસીઽ-(તિ) વ્યાકરોતિ સ્મ ।

"અથ સ રાજપુત્રશ્ચન્દ્રચ્છત્ત્રસ્તથા તથાગતપ્રતિષ્ઠિતશ્રદ્ધયાગારદનાગારિકાં પ્રવ્રજિતઃ કુશલે(ષુ) ધર્મે(ષૂ) વીર્યમારભતે સ્મ । આરબ્ધિવીર્યઃ સ્થિત્વા, કુશલેષુ ધર્મેષુ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ સો ઽચિરેણ ધારણીગતિગતઃ પઞ્ચભિજ્ઞા ઉત્પાદયતિ સ્મ । સો ઽનાચ્છેદ્યપ્રતિભાનપ્રતિલાભી, ભગવતિ ભૈષજ્યરાજે તથાગતે પરિનિર્વૃતે, અભિજ્ઞાધારણીઇવશેન ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ સ્મ । સ ભગવાન્ ભૈષજ્યરાજસ્તથાગતો યથા, તથા દશાન્તરકલ્પાન્ (ધર્મચક્રમ્) અનુપ્રવર્તયતિ સ્મ ।
"તથા હિ, દેવેન્દ્ર, ચન્દ્રચ્છત્ત્રસ્ય ભિક્ષોઃ સદ્ધર્મપરિગ્રહાભિયોગેન કોટિદશશતં સત્ત્વા અનુત્તરસમ્યક્સંબોધિ(માર્ગ્-) આવૈવર્તિકા અભૂવન્ । પ્રાણિનાં ચત્વારિશન્નયુતાનિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાને વિનીતાન્ય્ (અભૂવન્) । અપ્રમાણસત્ત્વાઃ સ્વર્ગેષૂત્પદ્યન્તે સ્મ ।
"મન્યેથાઃ, દેવેન્દ્ર, અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન રત્નચ્છત્ત્રો નાભાભુદ્રાજા ચક્રવર્તી । ન ખલુ પુનસ્ત્વયૈવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? અયમેવ સ રત્નાર્ચિસ્તથાગતસ્તેન કાલેન તેન સમયેન રત્નચ્છત્ત્રો નામ રાજા ચક્રવર્ત્યભૂત્ । (યે) તસ્ય રત્નચ્છત્ત્રસ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રાઃ સહસ્રમભૂવન્, તે સન્તીમે વર્તમાનસ્ય ભદ્રકલ્પસ્ય બોધિસત્ત્વાઃ । અસ્મિન્ ભદ્રકલ્પે પૂર્ણબુદ્ધાનાં સહસ્રમુત્પદ્યન્તે । તેષાં ચત્વારો હિ-ક્રકુચ્છન્દાદય ઉત્પન્નપૂર્વાઃ । અવશિષ્ટા અપિ પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તિ-કકુત્સુન્દાદયો યાવદ્રોચં । અન્તે રોચો નામ તથાગત ઉત્પદ્યતે । "મન્યેથાઃ, દેવેન્દ્ર, અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન્ સમયેન ચન્દ્રચ્છત્ત્રો નામ રાજપુત્રો ઽભૂત્ તસ્ય ભગવતો ભૈષજ્યરાજસ્ય તથાગતસ્ય સદ્ધર્મપરિગ્રાહકઃ । ન ખલુ પુનસ્ત્વયૈવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? અહમેવ સ, દેવેન્દ્ર, તેન કાલેન તેન સમયેન ચન્દ્રચ્છત્ત્રો નામ રાજપુત્રો ઽભૂવમ્ ।
"અનેન પર્યાયેણ, દેવેન્દ્ર, વેદ્યમ્- યાવત્તથાગતપૂજાઃ, (તાસુ) ધર્મપૂજા હ્યુત્તમા નામ, વરા પરમા વરાગ્રા પ્રણીતોત્તરાનુત્તરેતિ । તસ્માત્તર્હિ, દેવેન્દ્ર, નામિષેણ ધર્મપૂજયા પૂજા મે કર્તવ્યા । નામિષેણ સત્કારો મે કર્તવ્યઃ, ધર્મસત્કાત્રેણ માનયિતવ્યમ્" ।
અથ ભગવાન્ મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વમ્મહાસત્ત્વમામન્ત્રયતે સ્મ- "ઇમામહં મૈત્રેયાસંખ્યેયકલ્પકોટિસમુદાનીતામનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિ ત્વયિ પરીન્દામિ, યથા પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે ઽયમેવંરૂપો ધર્મપર્યાયસ્ત્વદધિષ્ઠાનેન પરિગૃહીતો જમ્બુદ્વીપે વર્ધેત ન ચાન્તર્ધીયેત, તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનાગતે ઽધ્વનિ, મૈત્રેય, (યે) ઽવરિપિતકુશલમૂલાઃ કુલપુત્રકુલદુહિતૃદેવ નાગયક્ષગન્ધર્વાસુરા અનુત્તરસમ્યક્સંબોધિસમ્પ્રસ્થિતાઃ, ત ઇમં ધર્મપર્યાયન્ન શ્રુત્વા, ધ્વંસિષ્યન્તે । એવંરુપં સૂત્રાન્તં શ્રુત્વા, પ્રહૃષ્ટાઃ શ્રદ્ધાં પ્રતિલપ્સ્યન્તે શિરસા ચા- (ભિવન્દ્ય, તં) ગ્રહીષ્યન્તિ । તેષાં કુલપુત્રકુલદુહિતૄણાં રક્ષણાર્થાય, મૈત્રેય, તેન કાલેન ત્વયાયમીદૃશઃ સૂત્રાન્તઃ સ્fઅરણીયઃ ।
"ઇમે હિ, મૈત્રેય, બોધિસત્ત્વાનાં દ્વે મુદ્રે । કતમે દ્વે? નાનાપદવ્યઞ્જનપ્રસન્નસ્ય મુદ્રા ગમ્ભીરેણ ધર્મનયેનાત્રસ્તસ્ય યથાભૂતં પ્રતિપન્નકસ્ય મુદ્રા ચ । તે, મૈત્રેય, બોધિસત્ત્વાનાં દ્વે મુદ્રે । તતો યે બોધિસત્ત્વા નાનાપદવ્યઞ્જનપ્રસન્નાસ્તત્પરાઃ, તે હ્યાદિકર્મિકા અચિરબ્રહ્મચારિણો વેદિતવ્યાઃ । યે, મૈત્રેય, બોધિસત્ત્વા અસ્ય ગમ્ભીરસ્યાનુપલિપ્તસ્ય સૂત્રાન્તસ્ય યમકવ્યત્યસ્તાહારસ્ય ગ્રન્થં વા પટલં વા પઠન્તિ શૃણવન્ત્યધિમુચ્યન્તે દેશયન્તિ, (તે) હિ ચિરબ્રહ્મચારિણો વેદિતવ્યાઃ ।
"આદિકર્મિકાસ્તતઃ, મૈત્રેય, બોધિસત્ત્વા દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામાત્માનં વ્રણયન્તિ ગમ્ભીરે ચ ધર્મે ન નિધ્યાયન્તિ । કતમે દ્વે? અશ્રુતપૂર્વ ગમ્ભીરં સૂત્રાન્તં શ્રુત્વા, ત્રસ્તાશ્ચ સંશયિતા નાનુમોદન્તે । સ એવમસ્માભિરશ્રુતપૂર્વઃ કુત આગત ઇતિ (પૃચ્છન્તસ્તં) ત્યજન્તિ । યે કુલપુત્રા ગમ્ભીરં સૂત્રાન્તમુદ્ગૃહ્ણન્તિ ગમ્ભીરધર્મભાજનભૂતાશ્ચ ગમ્ભીરં ધર્મ દેશયન્તિ, તેભ્યો ન સેવન્તિ ચાસમાગમા ન પર્યુપાસતે તાં ચ ન સત્કુર્વન્તિ । અન્તતસ્તેષ્વવર્ણમપિ નિશ્ચારયન્તિ । તાભ્યાં કારણાભ્યામાદિકર્મિકબોધિસત્ત્વા આત્માનં વ્રણયન્તિ ગમ્ભીરે ચ ધર્મે નાવકલ્પયન્તિ ।
"તાભ્યાં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં ગમ્ભીરાધિમુક્તિક બોધિસત્ત્વા આત્માનં વ્રણયન્તિ ચાનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિન્ન લભન્તે । કતમે દ્વે? આદિકર્મિકાનચિરચરિતાન્ બોધિસત્ત્વાન્ અવમન્યન્તે વિમાનયન્તિ, ન (સમા-)દાપયન્તિ ન (વિ-)વરન્તિ ન દેશયન્તિ । ગમ્ભીરે (ધર્મે) ઽલ્પશ્રદ્ધાઃ શિક્ષાન્ન માનયન્તિ, લોકસ્ય ચામિષદાનેન ન તુ ધર્મદાનેન સત્ત્વાનુપકુર્વન્તિ ।
"મૈત્રેય, ગમ્ભીરધિમુક્તિકબોધિસત્ત્વા આભ્યાં કારણાભ્યામાત્માનં વ્રણયન્તિ ચાનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિ શીઘ્રન્ન લભન્તે" । એવમામન્ત્રયતે સ્મ ।
ભગવન્તં બોધિસત્ત્વો મૈત્રેય એતદવોચત્- "ભગવતા યથા સુભાષિતમ્, ભગવન્, (તદ્) આશ્ચર્યમ્ । સાધુ, ભગવન્ । અદ્યાગ્રેણ, ભગવન્, ઇમાનત્યયાન્ (વિ-)વર્જયેયમ્ । (યા) તથાગતેનાસંખ્યેયકોટિનયુતશતસહસ્રેભ્યઃ કલ્પેભ્યો ઽનુત્તરસમ્યક્સંબોધિઃ સમુદાનીતા, ઇમામારક્ષિષ્યામિ ધારયિષ્યામિ ।
"(યે) ઽનાગતે (ઽધ્વનિ) કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ભાજનભૂતાઃ, તેભ્ય ઈદૃશં સૂત્રાન્તં હસ્તગતં કરિષ્યામિ । (તેષાં) સ્મૃતિમુપસંહરિષ્યામિ યયેમમેવંરૂપં સુત્રાન્તમ્ । અધિમુચ્યોદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ પર્પવાપ્સ્યન્તિ વિવેશયન્તિ લિખિષ્યન્તિ પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સમ્પ્રકાશયિષ્યન્તિ । તાનહં, ભગવન્, પ્રસ્થાપયિષ્યામિ । (યે) ભગવન્, તેન સમયેનાસ્મિનેવંરૂપે સૂત્રાન્તે ઽધિમુચ્યન્તે ઽભિનિવિશન્તિ ચ, તે હિ, ભગવન્, મૈત્રેયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાધિષ્ઠાનેનાધિષ્ઠિતા વેદિતવ્યાઃ" ।
અથ ભગવાન્ મૈત્રેયાય બોધિસત્ત્વાય સાધુકારમદાત્- "સાધુ, મૈત્રેય, સાધુ । સુભાષિતં તત્તે વાક્યમ્ । તથાગતો ઽપિ તત્તે સુભાષિતમનુમોદયતિ" ।
તતસ્ (સર્વે) તે બોધિસત્ત્વા એકનિર્ઘોષિણૈતદ્વાક્યમવોચન્- "વયમપિ, ભગવન્, તથાગતે પરિનિર્વૃતે, નાનાબુદ્ધક્ષેત્રેભ્ય આગતાસ્તથાગતસ્ય બુદ્ધસ્યેમાં બોધિમુપબૃંહયિષ્યામઃ । તે ઽપિ કુલપુત્રા અધિમોક્ષયિષ્યન્તિ" ।
અથ ભગવન્તં ચતુર્મહારાજિકા (દેવા) અપ્યેતદવોચન્- "યેષુ યેષુ, ભગવન્, ગ્રામનગરમિગમરાષ્ટ્રરાજધાનીષ્વેવંરુપો ધર્મપર્યાયશ્ચરિતો દેશિતઃ સમ્પ્રકાશિતઃ, તેષુ તેષુ, ભગવન્, વયમપિ ચતુર્મહારાજિકા (દેવાઃ) સબલવાહનપરિવારા ધર્મશ્રવણાર્થમ્ એષ્યામઃ । તેષાં ધર્મભાણકાનામ્ આ યોજનાપરિસામન્તકાદ્રક્ષાં કરિષ્યામો યથા ન કશ્ચિત્તેષાં ધર્મભાણકાનામવતારપ્રેક્ષ્યવતારગવેષ્યવતારં લપ્સ્યતે" ।
અથ ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્- "ઉદ્ગૃહ્ણીષ્વ ત્વમ્, આનન્દ, ઇમં ધર્મપર્યાયં, ધારય પરેષાં ચ વિસ્તરેણ સમ્પ્રકાશય" । આહ- "અસ્મિન્ ધર્મપર્યાય ઉદ્ગૃહીતે, કો નામયં ભગવન્ ધર્મપર્યાયઃ, કથં ચૈનં ધારયામિ?"

ભગવાનામન્ત્રયતે સ્મ- "તસ્માદાનન્દ, ઇમં ધર્મપર્યાયં ઽવિમલકીર્તિનિર્દેશંઽ વા ઽયમકવ્યત્યસ્તાભિનિર્હારંઽ વાપ્ય્ ઽઅચિન્ત્યવિમોક્ષપરિવર્તન્નામઽ ધર્મપર્યાયં ધારય" ।
ઇદમવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમના લિચ્છવિર્વિમલકીર્તિર્મજુશ્રીશ્ચ કુમારભૂતઃ સ ચાયુષ્માનાનન્દસ્તે ચ બોધિસત્ત્વાતે ચ મહાશ્રાવકાઃ સા ચ સર્વાવતી પર્ષત્સદેવમાનુષાસુર ગન્ધર્વશ્ચ લોકો ભગવતો ભાષિતમભ્યનન્દન્નિતિ ।
પૂર્વયોગસ્ય સદ્ધર્મપરીનન્દનાયાશ્ચ પરિવર્તો નામ દ્વાદશઃ ।
વિમલકીર્તિનિર્દેશો નામ મહાયાનસૂત્રં સમાપ્તમ્ ।