વિજ્ઞાનભૈરવ · અધ્યાય 1

શ્રી દેવ્ય્ ઉવાચ ।
શ્રુતં દેવ મયા સર્વં રુદ્રયામલસમ્ભવમ્ ।
ત્રિકભેદમ્ અશેષેણ સારાત્ સારવિભાગશઃ

અદ્યાપિ ન નિવૃત્તો મે સંશયઃ પરમેશ્વર ।
કિં રૂપં તત્ત્વતો દેવ શબ્દરાશિકલામયમ્

કિં વા નવાત્મભેદેન ભૈરવે ભૈરવાકૃતૌ ।
ત્રિશિરોભેદભિન્નં વા કિં વા શક્તિત્રયાત્મકમ્

નાદબિન્દુમયં વાપિ કિં ચન્દ્રાર્ધનિરોધિકાઃ ।
ચક્રારૂઢમ્ અનચ્કં વા કિં વા શક્તિસ્વરૂપકમ્

પરાપરાયાઃ સકલમ્ અપરાયાશ્ ચ વા પુનઃ ।
પરાયા યદિ તદ્વત્ સ્યાત્ પરત્વં તદ્ વિરુધ્યતે

ન હિ વર્ણવિભેદેન દેહભેદેન વા ભવેત્ ।
પરત્વં નિષ્કલત્વેન સકલત્વે ન તદ્ ભવેત્

પ્રસાદં કુરુ મે નાથ નિઃશેષં છિન્દ્ધિ સંશયમ્ ।
ભૈરવ ઉવાચ ।
સાધુ સાધુ ત્વયા પૃષ્ટં તન્ત્રસારમ્ ઇદમ્ પ્રિયે

ગૂહનીયતમમ્ ભદ્રે તથાપિ કથયામિ તે ।
યત્કિંચિત્ સકલં રૂપં ભૈરવસ્ય પ્રકીર્તિતમ્

તદ્ અસારતયા દેવિ વિજ્ઞેયં શક્રજાલવત્ ।
માયાસ્વપ્નોપમં ચૈવ ગન્ધર્વનગરભ્રમમ્

ધ્યાનાર્થમ્ ભ્રાન્તબુદ્ધીનાં ક્રિયાડમ્બરવર્તિનામ્ ।
કેવલં વર્ણિતમ્ પુંસાં વિકલ્પનિહતાત્મનામ્

તત્ત્વતો ન નવાત્માસૌ શબ્દરાશિર્ ન ભૈરવઃ ।
ન ચાસૌ ત્રિશિરા દેવો ન ચ શક્તિત્રયાત્મકઃ

નાદબિન્દુમયો વાપિ ન ચન્દ્રાર્ધનિરોધિકાઃ ।
ન ચક્રક્રમસમ્ભિન્નો ન ચ શક્તિસ્વરૂપકઃ

અપ્રબુદ્ધમતીનાં હિ એતા બલવિભીષિકાઃ ।
માતૃમોદકવત્ સર્વં પ્રવૃત્ત્યર્થં ઉદાહૃતમ્

દિક્કાલકલનોન્મુક્તા દેશોદ્દેશાવિશેષિની ।
વ્યપદેષ્ટુમ્ અશક્યાસાવ્ અકથ્યા પરમાર્થતઃ

અન્તઃસ્વાનુભવાનન્દા વિકલ્પોન્મુક્તગોચરા ।
યાવસ્થા ભરિતાકારા ભૈરવી ભૈરવાત્મનઃ

તદ્ વપુસ્ તત્ત્વતો જ્ઞેયં વિમલં વિશ્વપૂરણમ્ ।
એવંવિધે પરે તત્ત્વે કઃ પૂજ્યઃ કશ્ ચ તૃપ્યતિ

એવંવિધા ભૈરવસ્ય યાવસ્થા પરિગીયતે ।
સા પરા પરરૂપેણ પરા દેવી પ્રકીર્તિતા

શક્તિશક્તિમતોર્ યદ્વદ્ અભેદઃ સર્વદા સ્થિતઃ ।
અતસ્ તદ્ધર્મધર્મિત્વાત્ પરા શક્તિઃ પરાત્મનઃ

ન વહ્નેર્ દાહિકા શક્તિર્ વ્યતિરિક્તા વિભાવ્યતે ।
કેવલં જ્ઞાનસત્તાયામ્ પ્રારમ્ભો ઽયમ્ પ્રવેશને

શક્ત્યવસ્થાપ્રવિષ્ટસ્ય નિર્વિભાગેન ભાવના ।
તદાસૌ શિવરૂપી સ્યાત્ શૈવી મુખમ્ ઇહોચ્યતે

યથાલોકેન દીપસ્ય કિરણૈર્ ભાસ્કરસ્ય ચ ।
જ્ઞાયતે દિગ્વિભાગાદિ તદ્વચ્ છક્ત્યા શિવઃ પ્રિયે

શ્રી દેવ્ય્ ઉવાચ ।
દેવદેવ ત્રિશૂલાઙ્ક કપાલકૃતભૂષણ ।
દિગ્દેશકાલશૂન્યા ચ વ્યપદેશવિવર્જિતા

યાવસ્થા ભરિતાકારા ભૈરવસ્યોપલભ્યતે ।
કૈર્ ઉપાયૈર્ મુખં તસ્ય પરા દેવિ કથમ્ ભવેત્ ।
યથા સમ્યગ્ અહં વેદ્મિ તથા મે બ્રૂહિ ભૈરવ

ભૈરવ ઉવાચ ।
ઊર્ધ્વે પ્રાણો હ્ય્ અધો જીવો વિસર્ગાત્મા પરોચ્ચરેત્ ।
ઉત્પત્તિદ્વિતયસ્થાને ભરણાદ્ ભરિતા સ્થિતિઃ

મરુતો ઽન્તર્ બહિર્ વાપિ વિયદ્યુગ્માનિવર્તનાત્ ।
ભૈરવ્યા ભૈરવસ્યેત્થમ્ ભૈરવિ વ્યજ્યતે વપુઃ

ન વ્રજેન્ ન વિશેચ્ છક્તિર્ મરુદ્રૂપા વિકાસિતે ।
નિર્વિકલ્પતયા મધ્યે તયા ભૈરવરૂપતા

કુમ્ભિતા રેચિતા વાપિ પૂરિતા વા યદા ભવેત્ ।
તદન્તે શાન્તનામાસૌ શક્ત્યા શાન્તઃ પ્રકાશતે

આમૂલાત્ કિરણાભાસાં સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરાત્મિકમ્ ।
ચિન્તયેત્ તાં દ્વિષટ્કાન્તે શ્યામ્યન્તીમ્ ભૈરવોદયઃ

ઉદ્ગચ્છન્તીં તડિત્રૂપામ્ પ્રતિચક્રં ક્રમાત્ ક્રમમ્ ।
ઊર્ધ્વં મુષ્ટિત્રયં યાવત્ તાવદ્ અન્તે મહોદયઃ

ક્રમદ્વાદશકં સમ્યગ્ દ્વાદશાક્ષરભેદિતમ્ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરસ્થિત્યા મુક્ત્વા મુક્ત્વાન્તતઃ શિવઃ

તયાપૂર્યાશુ મૂર્ધાન્તં ભઙ્ક્ત્વા ભ્રૂક્ષેપસેતુના ।
નિર્વિકલ્પં મનઃ કૃત્વા સર્વોર્ધ્વે સર્વગોદ્ગમઃ

શિખિપક્ષૈશ્ ચિત્રરૂપૈર્ મ.ઙ્દલૈઃ શૂન્યપઞ્ચકમ્ ।
ધ્યાયતો ઽનુત્તરે શૂન્યે પ્રવેશો હૃદયે ભવેત્

ઈદૃશેન ક્રમેણૈવ યત્ર કુત્રાપિ ચિન્તના ।
શૂન્યે કુડ્યે પરે પાત્રે સ્વયં લીના વરપ્રદા

કપાલાન્તર્ મનો ન્યસ્ય તિષ્ઠન્ મીલિતલોચનઃ ।
ક્રમેણ મનસો દાર્ઢ્યાત્ લક્ષયેત્ લષ્યમ્ ઉત્તમમ્

મધ્યનાડી મધ્યસંસ્થા બિસસૂત્રાભરૂપયા ।
ધ્યાતાન્તર્વ્યોમયા દેવ્યા તયા દેવઃ પ્રકાશતે

કરરુદ્ધદૃગસ્ત્રેણ ભ્રૂભેદાદ્ દ્વારરોધનાત્ ।
દૃષ્ટે બિન્દૌ ક્રમાલ્ લીને તન્મધ્યે પરમા સ્થિતિઃ

ધામાન્તઃક્ષોભસમ્ભૂતસૂક્ષ્માગ્નિતિલકાકૃતિમ્ ।
બિન્દું શિખાન્તે હૃદયે લયાન્તે ધ્યાયતો લયઃ

અનાહતે પાત્રકર્ણે ઽભગ્નશબ્દે સરિદ્દ્રુતે ।
શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરમ્ બ્રહ્માધિગચ્છતિ

પ્રણવાદિસમુચ્ચારાત્ પ્લુતાન્તે શૂન્યભાવાનાત્ ।
શૂન્યયા પરયા શક્ત્યા શૂન્યતામ્ એતિ ભૈરવિ

યસ્ય કસ્યાપિ વર્ણસ્ય પૂર્વાન્તાવ્ અનુભાવયેત્ ।
શૂન્યયા શૂન્યભૂતો ઽસૌ શૂન્યાકારઃ પુમાન્ ભવેત્

તન્ત્ર્યાદિવાદ્યશબ્દેષુ દીર્ઘેષુ ક્રમસંસ્થિતેઃ ।
અનન્યચેતાઃ પ્રત્યન્તે પરવ્યોમવપુર્ ભવેત્

પિ.ઙ્દમન્ત્રસ્ય સર્વસ્ય સ્થૂલવર્ણક્રમેણ તુ ।
અર્ધેન્દુબિન્દુનાદાન્તઃ શૂન્યોચ્ચારાદ્ ભવેચ્ છિવઃ

નિજદેહે સર્વદિક્કં યુગપદ્ ભાવયેદ્ વિયત્ ।
નિર્વિકલ્પમનાસ્ તસ્ય વિયત્ સર્વમ્ પ્રવર્તતે

પૃષ્ટશૂન્યં મૂલશૂન્યં યુગપદ્ ભાવયેચ્ ચ યઃ ।
શરીરનિરપેક્ષિણ્યા શક્ત્યા શૂન્યમના ભવેત્

પૃષ્ટશૂન્યં મૂલશૂન્યં હૃચ્છૂન્યમ્ ભાવયેત્ સ્થિરમ્ ।
યુગપન્ નિર્વિકલ્પત્વાન્ નિર્વિકલ્પોદયસ્ તતઃ

તનૂદેશે શૂન્યતૈવ ક્ષણમાત્રં વિભાવયેત્ ।
નિર્વિકલ્પં નિર્વિકલ્પો નિર્વિકલ્પસ્વરૂપભાક્

સર્વં દેહગતં દ્રવ્યં વિયદ્વ્યાપ્તં મૃગેક્ષણે ।
વિભાવયેત્ તતસ્ તસ્ય ભાવના સા સ્થિરા ભવેત્

દેહાન્તરે ત્વગ્વિભાગમ્ ભિત્તિભૂતં વિચિન્તયેત્ ।
ન કિંચિદ્ અન્તરે તસ્ય ધ્યાયન્ન્ અધ્યેયભાગ્ ભવેત્

હૃદ્યાકાશે નિલીનાક્ષઃ પદ્મસમ્પુટમધ્યગઃ ।
અનન્યચેતાઃ સુભગે પરં સૌભાગ્યમ્ આપ્નુયાત્

સર્વતઃ સ્વશરીરસ્ય દ્વાદશાન્તે મનોલયાત્ ।
દૃઢબુદ્ધેર્ દૃઢીભૂતં તત્ત્વલક્ષ્યમ્ પ્રવર્તતે

યથા તથા યત્ર તત્ર દ્વાદશાન્તે મનઃ ક્ષિપેત્ ॥
પ્રતિક્ષણં ક્ષીણવૃત્તેર્ વૈલક્ષણ્યં દિનૈર્ ભવેત્

કાલાગ્નિના કાલપદાદ્ ઉત્થિતેન સ્વકમ્ પુરમ્ ।
પ્લુષ્ટમ્ વિચિન્તયેદ્ અન્તે શાન્તાભાસસ્ તદા ભવેત્

એવમ્ એવ જગત્ સર્વં દગ્ધં ધ્યાત્વા વિકલ્પતઃ ।
અનન્યચેતસઃ પુંસઃ પુમ્ભાવઃ પરમો ભવેત્

સ્વદેહે જગતો વાપિ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરાણિ ચ ।
તત્ત્વાનિ યાનિ નિલયં ધ્યાત્વાન્તે વ્યજ્યતે પરા

પિનાં ચ દુર્બલાં શક્તિં ધ્યાત્વા દ્વાદશગોચરે ।
પ્રવિશ્ય હૃદયે ધ્યાયન્ મુક્તઃ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ આપ્નુયાત્

ભુવનાધ્વાદિરૂપેણ ચિન્તયેત્ ક્રમશો ઽખિલમ્ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરસ્થિત્યા યાવદ્ અન્તે મનોલયઃ

અસ્ય સર્વસ્ય વિશ્વસ્ય પર્યન્તેષુ સમન્તતઃ ।
અધ્વપ્રક્રિયયા તત્ત્વં શૈવં ધ્યત્વા મહોદયઃ

વિશ્વમ્ એતન્ મહાદેવિ શૂન્યભૂતં વિચિન્તયેત્ ।
તત્રૈવ ચ મનો લીનં તતસ્ તલ્લયભાજનમ્

ઘતાદિભાજને દૃષ્ટિમ્ ભિત્તિસ્ ત્યક્ત્વા વિનિક્ષિપેત્ ।
તલ્લયં તત્ક્ષણાદ્ ગત્વા તલ્લયાત્ તન્મયો ભવેત્

નિર્વૃક્ષગિરિભિત્ત્યાદિદેશે દૃષ્ટિં વિનિક્ષિપેત્ ।
વિલીને માનસે ભાવે વૃત્તિક્ષિણઃ પ્રજાયતે

ઉભયોર્ ભાવયોર્ જ્ઞાને ધ્યાત્વા મધ્યં સમાશ્રયેત્ ।
યુગપચ્ ચ દ્વયં ત્યક્ત્વા મધ્યે તત્ત્વમ્ પ્રકાશતે

ભાવે ત્યક્તે નિરુદ્ધા ચિન્ નૈવ ભાવાન્તરં વ્રજેત્ ।
તદા તન્મધ્યભાવેન વિકસત્યતિ ભાવના

સર્વં દેહં ચિન્મયં હિ જગદ્ વા પરિભાવયેત્ ।
યુગપન્ નિર્વિકલ્પેન મનસા પરમોદયઃ

વાયુદ્વયસ્ય સંઘટ્ટાદ્ અન્તર્ વા બહિર્ અન્તતઃ ।
યોગી સમત્વવિજ્ઞાનસમુદ્ગમનભાજનમ્

સર્વં જગત્ સ્વદેહં વા સ્વાનન્દભરિતં સ્મરેત્ ।
યુગપત્ સ્વામૃતેનૈવ પરાનન્દમયો ભવેત્

કુહનેન પ્રયોગેણ સદ્ય એવ મૃગેક્ષણે ।
સમુદેતિ મહાનન્દો યેન તત્ત્વં પ્રકાશતે

સર્વસ્રોતોનિબન્ધેન પ્રાણશક્ત્યોર્ધ્વયા શનૈઃ ।
પિપીલસ્પર્શવેલાયામ્ પ્રથતે પરમં સુખમ્

વહ્નેર્ વિષસ્ય મધ્યે તુ ચિત્તં સુખમયં ક્ષિપેત્ ।
કેવલં વાયુપૂર્ણં વા સ્મરાનન્દેન યુજ્યતે

શક્તિસંગમસંક્ષુબ્ધશક્ત્યાવેશાવસાનિકમ્ ।
યત્ સુખમ્ બ્રહ્મતત્ત્વસ્ય તત્ સુખં સ્વાક્યમ્ ઉચ્યતે

લેહનામન્થનાકોટૈઃ સ્ત્રીસુખસ્ય ભરાત્ સ્મૃતેઃ ।
શક્ત્યભાવે ઽપિ દેવેશિ ભવેદ્ આનન્દસમ્પ્લવઃ

આનન્દે મહતિ પ્રાપ્તે દૃષ્ટે વા બાન્ધવે ચિરાત્ ।
આનન્દમ્ ઉદ્ગતં ધ્યાત્વા તલ્લયસ્ તન્મના ભવેત્

જગ્ધિપાનકૃતોલ્લાસરસાનન્દવિજૃમ્ભણાત્ ।
ભાવયેદ્ ભરિતાવસ્થાં મહાનન્દસ્ તતો ભવેત્

ગિતાદિવિષયાસ્વાદાસમસૌખ્યૈકતાત્મનઃ ।
યોગિનસ્ તન્મયત્વેન મનોરૂઢેસ્ તદાત્મતા

યત્ર યત્ર મનસ્ તુષ્ટિર્ મનસ્ તત્રૈવ ધારયેત્ ।
તત્ર તત્ર પરાનન્દસ્વારૂપં સમ્પ્રવર્તતે

અનાગતાયાં નિદ્રાયામ્ પ્રણષ્ટે બાહ્યગોચરે ।
સાવસ્થા મનસા ગમ્યા પરા દેવી પ્રકાશતે

તેજસા સૂર્યદીપાદેર્ આકાશે શબલીકૃતે ।
દૃષ્ટિર્ નિવેશ્યા તત્રૈવ સ્વાત્મરૂપમ્ પ્રકાશતે

કરઙ્કિણ્યા ક્રોધનયા ભૈરવ્યા લેલિહાનયા ।
ખેચર્યા દૃષ્ટિકાલે ચ પરાવાપ્તિઃ પ્રકાશતે

મૃદ્વાસને સ્ફિજૈકેન હસ્તપાદૌ નિરાશ્રયમ્ ।
નિધાય તત્પ્રસઙ્ગેન પરા પૂર્ણા મતિર્ ભવેત્

ઉપવિશ્યાસને સમ્યગ્ બાહૂ કૃત્વાર્ધકુઞ્ચિતૌ ।
કક્ષવ્યોમ્નિ મનઃ કુર્વન્ શમમ્ આયાતિ તલ્લયાત્

સ્થૂલરૂપસ્ય ભાવસ્ય સ્તબ્ધાં દૃષ્ટિં નિપાત્ય ચ ।
અચિરેણ નિરાધારં મનઃ કૃત્વા શિવં વ્રજેત્

મધ્યજિહ્વે સ્ફારિતાસ્યે મધ્યે નિક્ષિપ્ય ચેતનામ્ ।
હોચ્ચારં મનસા કુર્વંસ્ તતઃ શાન્તે પ્રલીયતે

આસને શયને સ્થિત્વા નિરાધારં વિભાવયન્ ।
સ્વદેહં મનસિ ક્ષિણે ક્ષણાત્ ક્ષીણાશયો ભવેત્

ચલાસને સ્થિતસ્યાથ શનૈર્ વા દેહચાલનાત્ ।
પ્રશાન્તે માનસે ભાવે દેવિ દિવ્યૌઘમ્ આપ્નુયાત્

આકાશં વિમલમ્ પશ્યન્ કૃત્વા દૃષ્ટિં નિરન્તરામ્ ।
સ્તબ્ધાત્મા તત્ક્ષણાદ્ દેવિ ભૈરવં વપુર્ આપ્નુયાત્

લીનં મૂર્ધ્નિ વિયત્ સર્વમ્ ભૈરવત્વેન ભાવયેત્ ।
તત્ સર્વમ્ ભૈરવાકારતેજસ્તત્ત્વં સમાવિશેત્

કિઞ્ચિજ્ જ્ઞાતં દ્વૈતદાયિ બાહ્યાલોકસ્ તમઃ પુનઃ ।
વિશ્વાદિ ભૈરવં રૂપં જ્ઞાત્વાનન્તપ્રકાશભૃત્

એવમ્ એવ દુર્નિશાયાં કૃષ્ણપક્ષાગમે ચિરમ્ ।
તૈમિરમ્ ભાવયન્ રૂપમ્ ભૈરવં રૂપમ્ એષ્યતિ

એવમ્ એવ નિમીલ્યાદૌ નેત્રે કૃષ્ણાભમ્ અગ્રતઃ ।
પ્રસાર્ય ભૈરવં રૂપમ્ ભાવયંસ્ તન્મયો ભવેત્

યસ્ય કસ્યેન્દ્રિયસ્યાપિ વ્યાઘાતાચ્ ચ નિરોધતઃ ।
પ્રવિષ્ટસ્યાદ્વયે શૂન્યે તત્રૈવાત્મા પ્રકાશતે

અબિન્દુમ્ અવિસર્ગં ચ અકારં જપતો મહાન્ ।
ઉદેતિ દેવિ સહસા જ્ઞાનૌઘઃ પરમેશ્વરઃ

વર્ણસ્ય સવિસર્ગસ્ય વિસર્ગાન્તં ચિતિં કુરુ ।
નિરાધારેણ ચિત્તેન સ્પૃશેદ્ બ્રહ્મ સનાતનમ્

વ્યોમાકારં સ્વમ્ આત્માનં ધ્યાયેદ્ દિગ્ભિર્ અનાવૃતમ્ ।
નિરાશ્રયા ચિતિઃ શક્તિઃ સ્વરૂપં દર્શયેત્ તદા

કિંચિદ્ અઙ્ગં વિભિદ્યાદૌ તીક્ષ્ણસૂચ્યાદિના તતઃ ।
તત્રૈવ ચેતનાં યુક્ત્વા ભૈરવે નિર્મલા ગતિઃ

ચિત્તાદ્યન્તઃકૃતિર્ નાસ્તિ મમાન્તર્ ભાવયેદ્ ઇતિ ।
વિકલ્પાનામ્ અભાવેન વિકલ્પૈર્ ઉજ્ઝિતો ભવેત્

માયા વિમોહિની નામ કલાયાઃ કલનં સ્થિતમ્ ।
ઇત્યાદિધર્મં તત્ત્વાનાં કલયન્ ન પૃથગ્ ભવેત્

ઝગિતીચ્છાં સમુત્પન્નામ્ અવલોક્ય શમં નયેત્ ।
યત એવ સમુદ્ભૂતા તતસ્ તત્રૈવ લીયતે

યદા મમેચ્છા નોત્પન્ના જ્ઞાનં વા કસ્ તદાસ્મિ વૈ ।
તત્ત્વતો =બ્9હં તથાભૂતસ્ તલ્લીનસ્ તન્મના ભવેત્

ઇચ્છાયામ્ અથવા જ્ઞાને જાતે ચિત્તં નિવેશયેત્ ।
આત્મબુદ્ધ્યાનન્યચેતાસ્ તતસ્ તત્ત્વાર્થદર્શનમ્

નિર્નિમિત્તમ્ ભવેજ્ જ્ઞાનં નિરાધારમ્ ભ્રમાત્મકમ્ ।
તત્ત્વતઃ કસ્યચિન્ નૈતદ્ એવમ્ભાવી શિવઃ પ્રિયે

ચિદ્ધર્મા સર્વદેહેષુ વિશેષો નાસ્તિ કુત્રચિત્ ।
અતશ્ ચ તન્મયં સર્વમ્ ભાવયન્ ભવજિજ્ જનઃ

કામક્રોધલોભમોહમદમાત્સર્યગોચરે ।
બુદ્ધિં નિસ્તિમિતાં કૃત્વા તત્ તત્ત્વમ્ અવશિષ્યતે

ઇન્દ્રજાલમયં વિશ્વં વ્યસ્તં વા ચિત્રકર્મવત્ ।
ભ્રમદ્ વા ધ્યાયતઃ સર્વમ્ પશ્યતશ્ ચ સુખોદ્ગમઃ

ન ચિત્તં નિક્ષિપેદ્ દુઃખે ન સુખે વા પરિક્ષિપેત્ ।
ભૈરવિ જ્ઞાયતાં મધ્યે કિં તત્ત્વમ્ અવશિષ્યતે

વિહાય નિજદેહસ્થં સર્વત્રાસ્મીતિ ભાવયન્ ।
દૃઢેન મનસા દૃષ્ટ્યા નાન્યેક્ષિણ્યા સુખી ભવેત્

ઘટાદૌ યચ્ ચ વિજ્ઞાનમ્ ઇચ્છાદ્યં વા મમાન્તરે ।
નૈવ સર્વગતં જાતમ્ ભાવયન્ ઇતિ સર્વગઃ

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિઃ સામાન્યા સર્વદેહિનામ્ ।
યોગિનાં તુ વિશેષો =બ્9સ્તિ સમ્બન્ધે સાવધાનતા

સ્વવદ્ અન્યશરીરે =બ્9પિ સંવિત્તિમ્ અનુભાવયેત્ ।
અપેક્ષાં સ્વશરીરસ્ય ત્યક્ત્વા વ્યાપી દિનૈર્ ભવેત્

નિરાધારં મનઃ કૃત્વા વિકલ્પાન્ ન વિકલ્પયેત્ ।
તદાત્મપરમાત્મત્વે ભૈરવો મૃગલોચને

સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ વ્યાપકઃ પરમેશ્વરઃ ।
સ એવાહં શૈવધર્મા ઇતિ દાર્ઢ્યાચ્ છિવો ભવેત્

જલસ્યેવોર્મયો વહ્નેર્ જ્વાલાભઙ્ગ્યઃ પ્રભા રવેઃ ।
મમૈવ ભૈરવસ્યૈતા વિશ્વભઙ્ગ્યો વિભેદિતાઃ

ભ્રાન્ત્વા ભ્રાન્ત્વા શરીરેણ ત્વરિતમ્ ભુવિ પાતનાત્ ।
ક્ષોભશક્તિવિરામેણ પરા સંજાયતે દશા

આધારેષ્વ્ અથવા ઽશક્ત્યા ઽજ્ઞાનાચ્ ચિત્તલયેન વા ।
જાતશક્તિસમાવેશક્ષોભાન્તે ભૈરવં વપુઃ

સમ્પ્રદાયમ્ ઇમમ્ દેવિ શૃણુ સમ્યગ્ વદામ્ય્ અહમ્ ।
કૈવલ્યં જાયતે સદ્યો નેત્રયોઃ સ્તબ્ધમાત્રયોઃ

સંકોચં કર્ણયોઃ કૃત્વા હ્ય્ અધોદ્વારે તથૈવ ચ ।
અનચ્કમ્ અહલં ધ્યાયન્ વિશેદ્ બ્રહ્મ સનાતનમ્

કૂપાદિકે મહાગર્તે સ્થિત્વોપરિ નિરીક્ષણાત્ ।
અવિકલ્પમતેઃ સમ્યક્ સદ્યસ્ ચિત્તલયઃ સ્ફુટમ્

યત્ર યત્ર મનો યાતિ બાહ્યે વાભ્યન્તરે ઽપિ વા ।
તત્ર તત્ર શિવાવાસ્થા વ્યાપકત્વાત્ ક્વ યાસ્યતિ

યત્ર યત્રાક્ષમાર્ગેણ ચૈતન્યં વ્યજ્યતે વિભોઃ ।
તસ્ય તન્માત્રધર્મિત્વાચ્ ચિલ્લયાદ્ ભરિતાત્મતા

ક્ષુતાદ્યન્તે ભયે શોકે ગહ્વરે વા રણાદ્ દ્રુતે ।
કુતૂહલેક્ષુધાદ્યન્તે બ્રહ્મસત્તામયી દશા

વસ્તુષુ સ્મર્યમાણેષુ દૃષ્ટે દેશે મનસ્ ત્યજેત્ ।
સ્વશરીરં નિરાધારં કૃત્વા પ્રસરતિ પ્રભુઃ

ક્વચિદ્ વસ્તુનિ વિન્યસ્ય શનૈર્ દૃષ્ટિં નિવર્તયેત્ ।
તજ્ જ્ઞાનં ચિત્તસહિતં દેવિ શૂન્યાલાયો ભવેત્

ભક્ત્યુદ્રેકાદ્ વિરક્તસ્ય યાદૃશી જાયતે મતિઃ ।
સા શક્તિઃ શાઙ્કરી નિત્યમ્ ભવયેત્ તાં તતઃ શિવઃ

વસ્ત્વન્તરે વેદ્યમાને સર્વવસ્તુષુ શૂન્યતા ।
તામ્ એવ મનસા ધ્યાત્વા વિદિતો ઽપિ પ્રશામ્યતિ

કિંચિજ્જ્ઞૈર્ યા સ્મૃતા શુદ્ધિઃ સા શુદ્ધિઃ શમ્ભુદર્શને ।
ન શુચિર્ હ્ય્ અશુચિસ્ તસ્માન્ નિર્વિકલ્પઃ સુખી ભવેત્

સર્વત્ર ભૈરવો ભાવઃ સામાન્યેષ્વ્ અપિ ગોચરઃ ।
ન ચ તદ્વ્યતિરેક્તેણ પરો ઽસ્તીત્ય્ અદ્વયા ગતિઃ

સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ સમો માનાવમાનયોઃ ॥
બ્રહ્મણઃ પરિપૂર્ણત્વાત્ ઇતિ જ્ઞાત્વા સુખી ભવેત્

ન દ્વેષમ્ ભાવયેત્ ક્વાપિ ન રાગમ્ ભાવયેત્ ક્વચિત્ ।
રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તૌ મધ્યે બ્રહ્મ પ્રસર્પતિ

યદ્ અવેદ્યં યદ્ અગ્રાહ્યં યચ્ છૂન્યં યદ્ અભાવગમ્ ।
તત્ સર્વમ્ ભૈરવમ્ ભાવ્યં તદન્તે બોધસમ્ભવઃ

નિત્યે નિરાશ્રયે શૂન્યે વ્યાપકે કલનોજ્ઝિતે ।
બાહ્યાકાશે મનઃ કૃત્વા નિરાકાશં સમાવિશેત્

યત્ર યત્ર મનો યાતિ તત્ તત્ તેનૈવ તત્ક્ષણમ્ ।
પરિત્યજ્યાનવસ્થિત્યા નિસ્તરઙ્ગસ્ તતો ભવેત્

ભયા સર્વં રવયતિ સર્વદો વ્યાપકો ઽખિલે ।
ઇતિ ભૈરવશબ્દસ્ય સન્તતોચ્ચારણાચ્ છિવઃ

અહં મમેદમ્ ઇત્યાદિ પ્રતિપત્તિપ્રસઙ્ગતઃ ।
નિરાધારે મનો યાતિ તદ્ધ્યાનપ્રેરણાચ્ છમી

નિત્યો વિભુર્ નિરાધારો વ્યાપકશ્ ચાખિલાધિપઃ ।
શબ્દાન્ પ્રતિક્ષણં ધ્યાયન્ કૃતાર્થો ઽર્થાનુરૂપતઃ

અતત્ત્વમ્ ઇન્દ્રજાલાભમ્ ઇદં સર્વમ્ અવસ્થિતમ્ ।
કિં તત્ત્વમ્ ઇન્દ્રજાલસ્ય ઇતિ દાર્ઢ્યાચ્ છમં વ્રજેત્

આત્મનો નિર્વિકારસ્ય ક્વ જ્ઞાનં ક્વ ચ વા ક્રિયા ।
જ્ઞાનાયત્તા બહિર્ભાવા અતઃ શૂન્યમ્ ઇદં જગત્

ન મે બન્ધો ન મોક્ષો મે ભીતસ્યૈતા વિભીષિકાઃ ।
પ્રતિબિમ્બમ્ ઇદમ્ બુદ્ધેર્ જલેષ્વ્ ઇવ વિવસ્વતઃ

ઇન્દ્રિયદ્વારકં સર્વં સુખદુઃખાદિસંગમમ્ ।
ઇતીન્દ્રિયાણિ સંત્યજ્ય સ્વસ્થઃ સ્વાત્મનિ વર્તતે

જ્ઞાનપ્રકાશકં સર્વં સર્વેણાત્મા પ્રકાશકઃ ।
એકમ્ એકસ્વભાવત્વાત્ જ્ઞાનં જ્ઞેયં વિભાવ્યતે

માનસં ચેતના શક્તિર્ આત્મા ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
યદા પ્રિયે પરિક્ષીણં તદા તદ્ ભૈરવં વપુઃ

નિસ્તરઙ્ગોપદેશાનાં શતમ્ ઉક્તં સમાસતઃ ।
દ્વાદશાભ્યધિકં દેવિ યજ્ જ્ઞાત્વા જ્ઞાનવિજ્ જનઃ

અત્ર ચૈકતમે યુક્તો જાયતે ભૈરવઃ સ્વયમ્ ।
વાચા કરોતિ કર્માણિ શાપાનુગ્રહકારકઃ

અજરામરતામ્ એતિ સો ઽણિમાદિગુણાન્વિતઃ ।
યોગિનીનામ્ પ્રિયો દેવિ સર્વમેલાપકાધિપઃ

જીવન્ન્ અપિ વિમુક્તો ઽસૌ કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે ।
શ્રી દેવી ઉવાચ ।
ઇદં યદિ વપુર્ દેવ પરાયાશ્ ચ મહેશ્વર

એવમુક્તવ્યવસ્થાયાં જપ્યતે કો જપશ્ ચ કઃ ।
ધ્યાયતે કો મહાનાથ પૂજ્યતે કશ્ ચ તૃપ્યતિ

હૂયતે કસ્ય વા હોમો યાગઃ કસ્ય ચ કિં કથમ્ ।
શ્રી ભૈરવ ઉવાચ ।
એષાત્ર પ્રક્રિયા બાહ્યા સ્થૂલેષ્વ્ એવ મૃગેક્ષણે

ભૂયો ભૂયઃ પરે ભાવે ભાવના ભાવ્યતે હિ યા ।
જપઃ સો ઽત્ર સ્વયં નાદો મન્ત્રાત્મા જપ્ય ઈદૃશઃ

ધ્યાનં હિ નિશ્ચલા બુદ્ધિર્ નિરાકારા નિરાશ્રયા ।
ન તુ ધ્યાનં શરીરાક્ષિમુખહસ્તાદિકલ્પના

પૂજા નામ ન પુષ્પાદ્યૈર્ યા મતિઃ ક્રિયતે દૃઢા ।
નિર્વિકલ્પે મહાવ્યોમ્નિ સા પૂજા હ્ય્ આદરાલ્ લયઃ

અત્રૈકતમયુક્તિસ્થે યોત્પદ્યેત દિનાદ્ દિનમ્ ।
ભરિતાકારતા સાત્ર તૃપ્તિર્ અત્યન્તપૂર્ણતા

મહાશૂન્યાલયે વહ્નૌ ભૂતાક્ષવિષયાદિકમ્ ।
હૂયતે મનસા સાર્ધં સ હોમશ્ ચેતનાસ્રુચા

યાગો ઽત્ર પરમેશાનિ તુષ્ટિર્ આનન્દલક્ષણા ।
ક્ષપણાત્ સર્વપાપાનાં ત્રાણાત્ સર્વસ્ય પાર્વતિ

રુદ્રશક્તિસમાવેશસ્ તત્ ક્ષેત્રમ્ ભાવના પરા ।
અન્યથા તસ્ય તત્ત્વસ્ય કા પૂજા કાશ્ ચ તૃપ્યતિ

સ્વતન્ત્રાનન્દચિન્માત્રસારઃ સ્વાત્મા હિ સર્વતઃ ।
આવેશનં તત્સ્વરૂપે સ્વાત્મનઃ સ્નાનમ્ ઈરિતમ્

યૈર્ એવ પૂજ્યતે દ્રવ્યૈસ્ તર્પ્યતે વા પરાપરઃ ।
યશ્ ચૈવ પૂજકઃ સર્વઃ સ એવૈકઃ ક્વ પૂજનમ્

વ્રજેત્ પ્રાણો વિશેજ્ જીવ ઇચ્છયા કુટિલાકૃતિઃ ।
દીર્ઘાત્મા સા મહાદેવી પરક્ષેત્રમ્ પરાપરા

અસ્યામ્ અનુચરન્ તિષ્ઠન્ મહાનન્દમયે ઽધ્વરે ।
તયા દેવ્યા સમાવિષ્ટઃ પરમ્ ભૈરવમ્ આપ્નુયાત્

ષટ્શતાનિ દિવા રાત્રૌ સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ ।
જપો દેવ્યાઃ સમુદ્દિષ્ટઃ સુલભો દુર્લભો જડૈઃ

ઇત્ય્ એતત્ કથિતં દેવિ પરમામૃતમ્ ઉત્તમમ્ ।
એતચ્ ચ નૈવ કસ્યાપિ પ્રકાશ્યં તુ કદાચન

પરશિષ્યે ખલે ક્રૂરે અભક્તે ગુરુપાદયોઃ ।
નિર્વિકલ્પમતીનાં તુ વીરાણામ્ ઉન્નતાત્મનામ્

ભક્તાનાં ગુરુવર્ગસ્ય દાતવ્યં નિર્વિશઙ્કયા ।
ગ્રામો રાજ્યમ્ પુરં દેશઃ પુત્રદારકુટુમ્બકમ્

સર્વમ્ એતત્ પરિત્યજ્ય ગ્રાહ્યમ્ એતન્ મૃગેક્ષણે ।
કિમ્ એભિર્ અસ્થિરૈર્ દેવિ સ્થિરમ્ પરમ્ ઇદં ધનમ્ ।
પ્રાણા અપિ પ્રદાતવ્યા ન દેયં પરમામૃતમ્

શ્રી દેવી ઉવાચ ।
દેવદેવ માહદેવ પરિતૃપ્તાસ્મિ શઙ્કર ।
રુદ્રયામલતન્ત્રસ્ય સારમ્ અદ્યાવધારિતમ્

સર્વશક્તિપ્રભેદાનાં હૃદયં જ્ઞાતમ્ અદ્ય ચ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાનન્દિતા દેવિ ક.ઙ્થે લગ્ના શિવસ્ય તુ