વજ્રચ્છેદિકાટીકા · ભાગ 113

આચાર્યકમલશીલવિરચિતયા
આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયા વજ્રચ્છેદિકાયા
વિસ્તૃતટીકયા સહિતમ્
નમો મઞ્ચુશ્રિયે કુમારભૂતાય
મઙ્ગલાચરણમ્
કાયઃ પ્રસિદ્ધઃ પરિદૃશ્યમાનો જનેષુ સર્વેષુ સ્ફુટં તથાપિ ।
સ્વભાવતો વસ્તુતયા ન પ્રાપ્તો નિદર્શિતઃ સો ઽપિ ચ પ્રાપ્તિહેતુઃ ॥
ફલસ્ય શ્રેષ્ઠસ્ય ચ નિત્યભૂતપરમસ્ય ચાગ્ર્યસ્ય જિનૈઃ સમસ્તૈઃ ।
અતશ્ય ત્રૈયધ્વિકસર્વબુદ્ધપ્રસૂં નમસ્યામ્યનિશં હૃદા તામ્ ॥ 1 ॥
અલ્પીયસાભ્યાસબલેન યસ્યાઃ, મહાન્તિ પુણ્યાનિ હિ સઞ્ચિનોતિ ।
ઉત્ખાતમૂલાનિ ચ પાપકાનિ, સર્વાણિ ચાપાદયતિ ક્ષણેન ॥
અતશ્ચ તસ્યાશ્ચિરભાવનાર્થં, માર્ગં પ્રવક્ષ્યે સ્વબલાનુરૂપમ્ ।
ગુરૂપદિષ્ટં સુપરીક્ષિતં ચ મતિં સ્વકીયામનુવર્તયિત્વા ॥ 2 ॥
તત્રાદૌ સૂત્રં વ્યાચિખ્યાસુઃ સાધ્યવસાય (વિષય-) ગ્રહણાદૌ શ્રોતૄણામવતારણાર્થં પ્રયોજનમાહ । ન હિ પ્રયોજનમન્તરેણ પ્રેક્ષાવાન્ ક્વચિત્ પ્રવર્તતે । તદનન્તરં પ્રયોજનોપાયમુપદર્શયિતુમભિધેયસ્તાવદ્ વક્ષ્યતે, (યતો હિ) અભિધેયરહિતં સૂત્રં દશદાડિમાનીત્યાદિવાક્યવન્નેષ્ટપ્રયોજનં સાધયતિ । તતઃ સૌકર્યેણ તદભિધેયગ્રહણાર્થં પિણ્ડાર્થો વક્ષ્યતે ।
તદનન્તરં સમાસાર્થપ્રતિપત્તયે પદાર્થો ઽભિધાસ્યતે । તતઃ ક્રમસ્યાવિરોધં નિદર્શયિતું પદાનામનુસન્ધિર્દર્શયિષ્યતે । તદનન્તરં પૂર્વાપરયુક્તિવિરોધાપનોદનાય ચોદકં પ્રતિ સમાધાનં વક્ષ્યત ઇત્યેવ ન્યાયઃ । તત્ર વજ્રચ્છેદિકા ઇતિ સૂત્રસ્ય નામધેયમ્ । અનેનૈવ તાવદ્ અભિધેયઃ પ્રયોજનં ચાભિધીયેતે ।
અત્ર દ્વિધા વજ્રચ્છેદિકા । સૂક્ષ્મક્લેશજ્ઞેયાવરણાનિ વજ્રવદ્દુર્ભેદ્યાનિ, તેષાં છેદનાત્ । એતેનાસ્ય (ગ્રન્થસ્ય) આવરણદ્વયપ્રહાણં તાવત્ પ્રયોજનં નિર્દિષ્ટમ્ । અથવા છેદનં હિ વજ્રાકારસાદૃશ્યેન વજ્રવદિતિ । વજ્રસ્ય હિ ઉભે શિખરે સ્થૂલે મધ્યં ચ સૂક્ષ્મમ્ । તથૈવેયં પ્રજ્ઞામિતાપ્યાદાવધિમુક્તિચર્યાભૂમિમ્ અન્તે ચ બુદ્ધભૂમિં વિસ્તરેણ નિર્દિશતિ । સૂક્ષ્મેણ તાવન્મધ્યભાગેન શૂદ્ધાધ્યાશયભૂમિં નિર્દિશતિ । અત એવેયં વજ્રાકારવદિતિ । એતેન ભૂમિત્રિતયમસ્યાઃ (વજ્રચ્છેદિકાયાઃ) અભિધેયો નિર્દિષ્ટઃ ।
પિણ્ડાર્થસ્તુ સંક્ષેપેણ પઞ્ચધા, તદ્યથા- નિદાનમ્, ઉપોદ્ઘાતઃ, બુદ્ધવંશાનુપચ્છેદઃ પ્રતિપત્તિલક્ષણમ્, તત્સ્થાનઞ્ચ ।
તત્ર નિદાનં તુ સૂત્રારમ્ભનિમિત્તમ્, તચ્ચાપિ એવં મયા શ્રુતમ્ ઇત્યારભ્ય તેન ખલુ આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ ઇત્યેતાવત્પર્યન્તં દેશિતમ્ । તસ્ય ચ સઙ્ગીતિકારૈરાત્મપ્રામાણ્યપ્રતિપાદનાયોક્તત્વાત્ । એવં સુત્રાન્તરેષ્વપિ વાચ્યમ્ ।
ઉપોદ્ઘાતસ્તાવત્ પ્રકરણેન સૂત્રાર્થવ્યુત્પાદનાર્થં સંયુજ્યતે । અપ્રસ્તુતાભિધાનેન સર્વમ્ અસમઞ્જસં સ્યાદિતિ તન્નિરાકર્તું સર્વત્રાપિ પ્રકરણેન યોજ્યમ્ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિરુત્થાયાસનાત્ ઇત્યાદિના તન્નિર્દિષ્ટમ્ । બુદ્ધવંશાનુપચ્છેદો ઽપિ ચ તેનૈવ દર્શિતઃ । આર્યસુભૂતિના ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં બુદ્ધવંશાનુપચ્છેદકત્વેન વિદિત્વા યથા બુદ્ધવંશાનુપચ્છેદો ભવેત્ તથૈવાદૌ સંસ્થાપિતા ।
પ્રતિપત્તિલક્ષણં તુ બોધિસત્ત્વયાનસમ્પ્રસ્થિતેન કથં સ્થાતવ્યમ્? ઇત્યાદિના પ્રોક્તમ્ ।
તસ્ય પ્રતિપત્તિલક્ષણસ્ય સ્થાનં તાવત્ કસ્મિન્ વિષયે બોધિસત્ત્વેન સ્થાતવ્યમ્? પ્રતિપત્તવ્યમ્? ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમ્? યદેતત્ તત્તસ્ય સ્થાનમિતિ । તદપિ ઇહ સુભૂતે ! બોધિસત્ત્વયાનસમ્પ્રસ્થિતેન એવં મયા ઇત્યાદિનારભ્ય તારકા તિમિરમ્ ઇત્યન્તિમગાથાં યાવદભિહિતમ્ । પ્રતિપત્તિલક્ષણં તસ્ય સ્થાનં ચેત્યેતાભ્યાં દ્વાભ્યાં બોધિસત્ત્વાનામશેષકરણીયપરિપૂર્ણતા સમ્પ્રકાશિતા, ઇત્યેષ તાવત્ પિણ્ડાર્થઃ ।
નિદાનમ્ :
પદાર્થાદયશ્ચેમે સામ્પ્રતમભિધીયન્તે- તત્ર એવમ્ ઇતિ શબ્દો ઽભ્યુપગમાદિનાનાર્થેષુ દૃશ્યતે । અત્ર પ્રકરણાદિબલેન સંન્નિધાપિતાર્થો ગ્રાહ્યઃ । અયં હિ વક્ષ્યમાણસકલસૂત્રાર્થં વ્યવસ્થાપયતિ । મયા ઇત્યન્યવ્યવચ્છેદેન અર્થસ્ય સાક્ષાચ્છ્રવણં નિર્દિશ્યતે । આત્મનૈવ શ્રુતં ન શ્રવણપરમ્પરાયાતમિત્યર્થઃ । શ્રુતમ્ ઇત્યધિગમો નિષેધ્યતે । તથાગતાદ્ ઋતે નાન્યે સ્વતસ્તાથાભૂતધર્માધિગમવન્તો ભવન્તિ । એતેનાનાપ્તપ્વં નિરાક્રિયતે । એકસ્મિન્ સમયે ઇતિ એકસ્મિન્ કાલે, સર્વકાલમેવંવિધધર્મરત્નશ્રવણં દુર્લભમિત્યાખ્યાતમ્ । ( વજ્રટ્_99 ) યદ્વા સ્વગતં બાહુશ્રુત્યમુપદર્શિતમ્ । એકસ્મિન્ કાલે ઇદં શ્રુતમન્યદા અન્યદપિ શ્રુતમિતિ દર્શ્યતે । અથ વા, એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ વિહરતિ સ્મ ઇત્યુત્તરેણ સમ્બધ્યતે । અપરિમિતાવિનેયાનાં તેષાં હિતાય અન્યદા અન્યત્ર વિહરતિ સ્મ ઇતિ પ્રતિપાદ્યતે । ક્લેશસ્કન્ધમૃત્યુદેવપુત્રરૂપાણાં ચતુર્ણાં મારાણાં ભઞ્જકત્વાન્નિરૂક્તયા ભગવાન્ ઇતિ સ્મર્યતે । અથ વા ઈશ્વર્યાદિમત્ત્વાત્ ઽભગવાન્ઽ; ઇત્યુચ્યતે । યથોક્તમ્-
ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય રૂપસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
જ્ઞાનસ્યાથ પ્રયત્નસ્ય ષણ્ણાં ભગ ઇતિ શ્રુતિઃ ॥
શ્રાવસ્તી ઇતિ શ્રવસ્તેસ્તન્નામકર્ષેરાશ્રમત્વાચ્છ્રાવસ્તી નગરી, તયોપલક્ષિતો દેશવિશેષો ઽપિ તત્સમ્બન્ધેન શ્રાવસ્તીત્યુચ્યતે । દેશોક્તયા અયં દેશો ઽપિ ચૈત્યભૂતો ઽભિધીયતે, તદ્યથા ચૈત્યભૂતઃ સ પૃથિવીપ્રદેશો ભવિષ્યતિ ઇત્યત્રાપ્યુક્તમ્ । અથ ચ સઙ્ગીતિકારૈરાત્મવચનાનામાદેયતાપ્રતિપાદનાયૈતત્ સર્વમુક્તમ્ । લોકપ્રત્યાયનાર્થં તાવત્ [સ] પ્રદેશઃ સાકારઃ સમૃદ્ધશ્ચેત્યુક્તઃ, એવં સતિ પરૈઃ ગ્રાહ્યં ભવતિ વચનમ્, નાન્યથા તદાદેયવચનમિતિ ।
શ્રાવસ્તીપ્રદેશસ્ય અત્યન્તં વિસ્તીર્ણત્વાત્ કુત્ર વિહરતીતિ સ્થાનનિશ્ચયાભાવાદ્ જેતવને ઇત્યુક્તમ્ । ઽજેતૃઽ; ઇત્યાખ્યસ્ય રાજકુમારસ્ય વનત્વાદ્ જેતવનમિતિ । તદપિ તાવત્ કસ્યચિદપ્રસિદ્ધમિતિ સમ્ભાવનાયામ્ અનાથપિણ્ડદસ્યારામે ઇત્યુક્તમ્ । ગૃહપતિ-અનાથપિણ્ડદ ઇત્યનાથેભ્યો દયયા પિણ્ડદાનેન તથા પ્રસિદ્ધઃ, સ ખલુ ભગવદર્થં નિરન્તરયા રત્નાનિ વિકીર્ય જેતુઃ રાજપુત્રાદારામં ક્રીતવાન્ । રાજપુત્રજેતૃણાપિ તત્ર કાચિદ્ ભૂમિરાવાસાદિભિઃ સમલઙ્કૃતા, અતસ્તયોસ્તદ્ વનમિતિ પ્રસિદ્ધિં ગતમ્ । કસ્યચિદેકસ્યોપાદાનેન અભિપ્રેતદેશવિશેષસ્યાનવબોધાત્ પદત્રયમુક્તમ્ । અથવા શ્રાવસ્તીત્યનેન બહુનાં મધ્યે વિહરણાત્ પરાર્થસમ્પદભિહિતા । જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામ ઇત્યનેન (ચ) વિવેકવિહરણાત્ સ્વાર્થસમ્પત્ ।

અત્ર કઃ સાક્ષીતિ ચિન્ત્યમાને મહતાભિક્ષુસંઘેન ઇત્યુક્તમ્ । ભિન્નક્લેશા હિ ભિક્ષવઃ । મારાદિભિઃ પ્રત્યર્થિભિરભેદ્યત્વાત્ તેષાં સમૂહઃ સંઘઃ ઇત્યુચ્યતે । મહાન્ ભિક્ષુસંઘસ્તાવત્ ભૂયસ્ત્વેન આનુભાવેનેતિ દ્વૈવિધ્યેન, આનુભાવસ્તાવદ્ દર્શિતઃ । કથં ભૂયસ્વમિતિ ચેદ્? સાર્ધમર્ધત્રયોદશભિઃ (ભિક્ષુ) શતૈઃ ઇત્યાદ્યુચ્યતે । તસ્મિન્ સમયે તાવતામેવ સત્ત્વાત્ । ભિક્ષુસંઘાત્ બોધિસત્ત્વાનાં બાહુલ્યં તુ તેષામેવાર્થાય સૂત્રાણાં ભાષિતત્વાત્ । બોધૌ સત્ત્વમાશયો યેષાં તે ઽબોધિસત્ત્વાઃઽ; । શ્રાવકેષ્વપિ બોધૌ સત્ત્વં વિદ્યતે, અતસ્તેષાં વ્યવચ્છેદાય મહાસત્ત્વૈઃ ઇત્યાહ । ધર્મ-ચિત્તોત્પાદ-અધિમુક્તિ-અધ્યાશય-સમ્ભાર-કાલ-સમ્પ્રતિપત્તિલક્ષણૈઃ સપ્તભિર્મહત્ત્વૈરુપેત્વાદ્ મહાસત્ત્વાઃ ।
તત્ર ધર્મહત્ત્વં તુ બોધિસત્ત્વેભ્યઃ શતસાહસ્રિકાપ્રજ્ઞાપારમિતાદિવિપુલધર્માણાં દેશનાત્ । ચિત્તોત્પાદમહત્ત્વં તાવદનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ ચિત્તોત્પાદાત્ ।
અધિમુક્તિમહત્ત્વં તમિન્નેવ ગમ્ભીરોદાર ધર્મે ઽધિમુક્તત્વાત્ । આશયમહત્ત્વં તુ સર્વસત્ત્વહિતસુખોત્પાદાશયાત્ । સમ્ભારમહત્ત્વં તાવદપરિમિતપુણ્યજ્ઞાનંસમ્ભરણાત્ । કાલમહત્ત્વં ખલુ ત્રિભિરસંખ્યેયકલ્પૈર્બોધિપ્રાપ્તેઃ । સમ્પ્રતિપત્તિમહત્ત્વં હિ અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધેર્નિષ્પાદનાત્ ।
વિહરતિ ઇતિ ચતુર્ભિરીર્યાપથૈઃ, અથવા અનુત્તરેણ બ્રહ્મ-દેવ-આર્યવિહારેણ વિહરતિ । સ્મ ઇતિ વિહૃતવાનિતિ દર્શિતમ્ । તત્ર ભિક્ષુસંઘસ્તુ કૃતકૃત્યત્વાદ્ મૃદુકારુણિકત્વાચ્ચ સર્વકાલં તથાગતસ્ય પાદાન્તિકે નિષદ્યત ઇતિ વિદિત્વા સ્યાસ્નુત્વસંદર્શનાર્થં પૂર્વમુક્તઃ । બોધિઅસત્ત્વાસ્તુ અપરિમેયસત્ત્વાર્થક્રિયાસાધન-પરિનિષ્પત્તૌ અકૃતકાર્યત્વાત્, અધિમાત્રકરુણયા જગદર્થકરણાય લોકધાતુષુ વિહરણાત્ સર્વકાલં ભગવતઃ પાદાન્તિકે ઽનિષીદનાચ્ચ પશ્ચાદુક્તાઃ । અત એવ શ્રાવકસૂત્રાન્તેષુ નોચ્યન્તે બોધિસત્ત્વાઃ, ન ચ તાનિ (શ્રાવકસૂત્રાણિ) તદર્થાનિ, અનિયતાનિ ચેતિ ।
અથ ઇતિ તદનન્તરમ્ । સમયે ઇતિ નિયતે । એતેન નિયતસ્તાવત્ પિણ્ડકાલ ઇતિ । કાલનિયતત્વં તુ અસ્મિન્નેવ કાલે પિણ્ડપાતો ગ્રહીતવ્ય ઇતિ, તદપિ કિમિતિ અપરિજ્ઞાનાત્ તદર્થં પૂર્વાહ્ણઃ ઇતિ વચનેનાભિધીયતે । પૂર્વાહ્ણઞ્ચ કાલસમયશ્ચેતિ સમાસઃ ।
ઉપવસતાં પ્રવજિતાનાં ચ પિણ્ડકાલોપલમ્ભેન પૂર્વાહ્ણલક્ષણં ભગવતા દેશિતમેકાન્તેનેત્યવબોધનાર્થં કાલસમયે ઇત્યુક્તમ્ । અન્યથા પૂર્વાહ્ણ ઇત્યેતદ્વચનેન તદએકાન્તત્વનિર્દેશો નાવગમ્યતે । ભગવતા સ્વેચ્છયા કૃતમિતિ સમ્ભાવ્યમાનત્વાદ્ એતત્ પદત્રયમુક્તમિતિ વા । નિવાસ્ય ઇતિ ગૃહપ્રવેશાનુરૂપં વસ્ત્રધારણમ્ । તદપિ શિક્ષાસુ શ્રોતૃણાં ગૌરવસમ્પાદનાર્થમ્, અન્યથા સ્વસ્યૈવ વિનેયત્વાભાવે કથં પરસ્ય વિનેયતા સ્યાત્ । ચીવરમાદાય ઇત્યત્ર ચીવરાદાનં ( વજ્રટ્_103 ) તાવત્ પ્રાવરણલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્, નાસ્ત્યન્તસ્યાવકાશ ઇતિ । મહાનગરી ઇતિ દેશવિશેષઃ, શ્રાવસ્તીમાત્રવ્યવચ્છેદાર્થમ્ । કિમર્થં ભગવાન્ પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્ ઇતિ । શ્રાવકેષ્વલ્પેચ્છતાપ્રવૃત્તિઃ, દરિદ્ર-રોગિ-ગૃહિણી-વૃદ્ધાદિષ્વનુગ્રહઃ, અન્ધાદિભ્યો નેત્રાદિસમ્પ્રાપ્તિરિતિ, વિવિધવિસ્મયહેતૂનામનવરતં પ્રદર્શનેન ભગવતિ ચ પરેષાં પ્રસાદોત્પાદનાર્થં ઇત્યેતાન્યપરિમિતાનિ પ્રયોજનાન્યવગન્તવ્યાનિ । કૃતભક્તકૃત્યઃ ઇતિ યઃ ખલુ ભોજનાદિભક્તકૃત્યં સમ્પાદિતવાન્, સ એવમુચ્યતે ।
અલ્પકુશલમૂલેભ્યો નિર્જાતા અપિ બ્રહ્માદયઃ કવલીકારાહારવિનાગાન્નૈવ ભક્તકૃત્યં કુર્વન્તિ, તર્હિ અચિન્ત્યકુશલમૂલનિર્જાતો હિ ભગવાન્ (બુદ્ધઃ) કથં કુર્યાદિતિ? તથા આર્યધર્મસંગીતૌ અપિ ભાષિતમ્ "તથાગતસ્તુ ક્ષુત્પિપાસાવર્જિતઃ મૂત્રપુરીષવિરહિતો ઽક્ષીણકાયશ્ચ ભવતિ" ઇતિ । સત્યમેવૈતત્ તથાપિ યદિ ભગવતઃ સ કાયો ન પરમાર્થભૂતઃ, તદા સ્યાત્ સર્વોપાલમ્ભાવસરો ઽપિ, યદા ત્વયં ભગવતો નિર્માણકાયઃ, એવંવિધચરિતપ્રદર્શનેન વેનેયસત્ત્વાશયાનુરૂપં પ્રવર્તતે, તદા કથમુમાલમ્ભાવકાશઃ ।
મનુષ્યભાવે એવ વીર્યારમ્ભેણ એતાદૃશમનુત્તરપદં લભ્યત ઇતિ વિનેયાનામુત્સાહનાર્થં મનુષ્યભાવં દર્શયિત્વા એવંરૂપં પિણ્ડભક્તં દર્શિતવાન્ । યે દાયકા દાનપતયઃ તેષુ પિણ્ડપરિકર્મપ્રકાશનેન પ્રહર્ષઃ સમુપજાયતે । ભાગ્યવન્તો ઽપિ કિઞ્ચિત્કર્માવરણવશાત્ પ્રેતાદિષુ સમુપજાતાઃ મહૌજસ્કા યક્ષાદયઃ ભગવતાં કરનખામૃતેન સંસ્પૃસ્ટં પરમાક્ષયદિવ્યરસમાદાય પરિભુઞ્જાનાઃ પરમસુખસંતૃપ્તચેતસ ઉત્તમાં સમાધિં સમવાપ્નુવન્તિ । અતઃ અપરિમેયં તાવદ્ ભગવતો ભક્તકૃત્યમ્ ।
કેન પ્રકારેણ ભક્તકૃત્યં કૃતમિતિ ચેત્? તદર્થં પશ્ચાદ્ ઇત્યાદ્યાહ । સર્વમાદાય તદનુ યત્ પિણ્ડપાતં ભક્તં તત્ પશ્ચાદ્ભક્તપિણ્ડપાતમ્ । પૂર્વમેતત્સમાદાનં તુ શ્રાવકાણાં ધૂતગુણેષ્વવતારણાર્થમ્ । ભક્તમિતિ (ભક્ષણકૃત્યં) સમ્પાદિતમિત્યર્થઃ । અથવા પશ્ચાદિતિ યદ્ દ્વિતીયવારમાદાનં તત્ પશ્ચાદ્ભક્તમ્ । તદેવ પશ્ચાદ્ભક્તમપિ પિણ્ડશ્ચાપીતિ પદયોજના । અથવા અપારહ્ણભક્તત્વેન યઃ પરિભુજ્યતે પિણ્ડઃ સ એવમુચ્યતે ।
અતશ્ચ ધૂતગુણવત્ત્વાત્ વિકાલભોજનપરિહૃતત્વાચ્ચ તદ્વિઓરહિતમેતદ્ ભક્તં સ્યાદિત્યર્થઃ । પ્રતિશામ્ય ઇતિ પ્રતિષ્ઠાપ્યેત્યર્થઃ । તચ્ચ શક્રાદયસ્તુ ભગવદાજ્ઞામાદાતું સમુદ્યતાસ્તદન્તિકે સદૈવોપતિષ્ઠન્તે, કિન્તુ પ્રવ્રજિતાસ્તુ સ્વયમેવાનુતિષ્ઠન્ત ઇતિ નિદર્શયિતું ભગવતા સ્વયં પાત્રચીવરપ્રતિષ્ઠાપનં કૃતમ્, અલભ્યમાનભૃત્યાનાં મન્દભાગ્યાનાં દૌર્મનસ્યપરિહાણાર્થમપીતિ ।
અશુચ્યાભાસં સતતસમિતપાકર્તું કમલેષુ પાદનિક્ષેપણમ્, ક્રિયાન્ત્રાદ્યધિમુક્તસત્ત્વાશયાનુવર્તનં વા સરજસ્કપાદાભ્યાં શયનાસનાનામનવમર્દનમ્ ઇતિ શિક્ષાયામાદરં દર્શયિતું પાદપ્રક્ષાલનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને ઇતિ દેવાદિભિઃ પ્રજ્ઞપ્તે । ઋજુકાયં પ્રણિધાય ઇતિ નાતિનમ્રં નાતિસ્તબ્ધમિત્યર્થઃ । કથં ધર્મદેશનાકાલે ભગવાન્ સમાહિતેન ઈર્યાપથેન ( વજ્રટ્_105 ) ન્યષીદદિતિ ચેત્? સમાહિતૈરેવ ધર્મો ઽયં જ્ઞાતું શ્રોતું વા શક્યતે નાન્યૈરિતિ સમાધૌ યત્નોત્પાદાય લોકાઅનાં પ્રવર્તનાત્ ।
પ્રતિમુખીં સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય ઇતિ પૂર્વં બોધિસત્ત્વાવસ્થાયાં તાવદ્ અનુત્તરપદં પ્રાપ્ય યથા બુદ્ધવંશાનુપચ્છેદઃ સ્યાત્તથાહં કરિષ્યે ઇતિ યત્ પ્રણિધાનં કૃતં તત્ પ્રણિધાનં સ્મરણાભિમુખીકૃતમિત્યર્થઃ । ભગવાંસ્તુ બુદ્ધઃ સદા સમાહિતઃ સન્નપિ સર્વથા સ્મૃતૌ વિહરતિ । અસમયસ્મરેણ ન કિઞ્ચિત્ સ્યાત્ । સમયે પ્રણિધાનસ્મરણં હિ સફલં ભવતિ । સમયે સ્મરેણનાપિ ભગવતઃ સદા સમાહિતત્વં ન વિરુધ્યતે ।

અથ ખલુ સંબહુલા ભિક્ષવઃ ઇત્યનેન કિમુક્તમ્? યત્પરિમાણેન ભિક્ષુસંઘેન સહ ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ સ્મ, સ સર્વઃ ધર્મદેશનાકાલે તત્ર નૈવ સન્નિપતિતઃ । ત્રિભ્યો ઽધિકાસ્તત્ર સન્નિપતિતા ઇત્યુક્તમ્ । તચ્ચ સઙ્ગીતિકારૈઃ પરસમ્પ્રત્યયોત્પાનાદનાર્થં નિર્દિષ્ટમ્ । સન્નિપતિતઃ ઇતિ સન્નિહિત એવ । સન્નિષણ્ણઃ ઇત્યાસને ઉપવિષ્ટઃ । લોકે પ્રાયઃ સમાન્યપૂર્વકં વિશેષઃ સ્થાપ્યત ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધ્યનુરૂપમુભયમાહ । અન્યથા નિષણ્ણઃ ઇત્યેતાવત્માત્રેણ અપ્યુભયમુક્તં સ્યાદિતિ । ઉક્તા નિદાનપદાર્થાઃ ।
ઉપોદ્ઘાતો બુદ્ધવંશાનુપચ્છેદશ્ચ :
સમ્પ્રતિ ઉપોદ્ઘાતો બુદ્ધવંશાનુપચ્છેદશ્ચ કથયિષ્યેતે । પરમાશ્ચર્યમાદર્શયિતું દ્વિરભિધાનમ્ । સુગત ઇતિ સમ્બોધનમ્ । નૈરાત્મ્યદ્વયમાર્ગેણ ( વજ્રટ્_106 ) સમ્યગ્ ગત ઇતિ સુષ્ઠુરૂપેણ ગતઃ સુગતઃ સુરૂપવદિતિ । અથવા નિખિલસવાસનાશેષક્લેશજ્ઞેયાવરણાનિ પ્રહાય ગતઃ સુગતઃ, સૂપૂર્ણઘટવત્ । અથવા અપુનરાવૃત્ત્યા ગતઃ સુગતઃ, સુનષ્ટજ્વરવત્ । યાવતૈવાનુગ્રહીતાઃ, તાવતૈવાનુપરિગૃહીતા ઇત્યર્થઃ ।
રાજાદયો ઽપિ આશ્રિતાન્ પ્રજાદીન્ યથાશક્તિ અનુપરિગૃહ્ણન્તિ કિન્ત્વત્ર ભગવતિ આશ્ચર્યમિત્યાશઙ્કાકાયાં કિમાશ્ચર્યમિતિ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ઇત્યુક્તમ્ । યથાવદ્વસ્તુતત્ત્વદેશનાત્ તથાગતઃ । અથવા યથા પૂર્વકા નૈરાત્મ્યદ્વ ર્ગેણ ગતાઃ ક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણમધિગતાઃ, અત્રાપિ તથા ગતત્વાત્ તથાગતઃ । સર્વલોકાભ્યર્હણીયત્વાત્, અરીણાં ક્લેશાનાં વા હન્તૃત્વાદ્ અર્હન્ । સમસ્તજ્ઞેયાનાં સમ્યગબોધાત્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । એભિઃ પદૈર્ભગવતઃ પ્રહાણજ્ઞાનરૂપા સ્વ-પરાર્થસમ્પદુપદર્શિતા ભવન્તિ ।
એતેનૈવમભિધીયતે- રાજાદીનાં પ્રજાદિષ્વનુગ્રહે તાવન્નૈવાશ્ચર્યમ્, યતો હિ તે લાભસત્કારાદિસ્વાર્થાર્થિતયા પરાનનુગૃહ્ણન્તિ, ભગવતસ્તાવત્ તથાગતત્વેનાર્હત્ત્વેન સમ્યગભિસમ્બુદ્ધ્ય અધિગતાશેષસમ્પત્તિતયા યો ઽનુગ્રહઃ સ ખલ્વત્ર આશ્ચર્યમિત્યાદર્શિતમ્ । ઋતે કરુણાં ભગવતો ઽનુગ્રહે ઽસ્મિન્ નાસ્તિ કિઞ્ચિદનુગ્રહકારણાન્તરમિત્યનેનાભિહિત એવ ભવતિ ભગવાન્ મહાકારુણિકઃ ।
અનુપરિગૃહીતાઃ ઇતિ અભિસમ્બુદ્ધેન ભગવતા ધર્મચક્રપ્રવર્તનાકાલે પરિપક્વકુશલમૂલા બોધિસત્ત્વા ભૂમિષ્વવતારિતાઃ, ધર્મતાયાં બોધિસત્ત્વાનાં પ્રતિષ્ઠાપનેન । પરીન્દિતાઃ ઇતિ અપરિપક્વકુશલમૂલાનામ્ આદિકર્મિકાણામનુગ્રહાય ત એવ પરીન્દિતાઃ, ધર્મતાયાં બોધિસત્ત્વાન્ પ્રતિષ્ઠાપયિતુમ્ । મમ પરિનિર્વાણપ્રદર્શનં તુ યુષ્માસ્વપ્રાપ્તગુણાનામધિગમાય, પ્રાપ્તાનાં ચ સમ્યગપરિહાણાયેતિ । એવમનુગ્રહપરીન્દનેત્યુભાભ્યાં બુદ્ધવંશાનુપચ્છેદઃ સમ્પ્રકાશિતઃ ।
બોધિસત્ત્વેષ્વનુગ્રહસ્તુ પઞ્ચધા સમ્યગ્ વેદિતવ્યઃ- કાલ-વિશેષતા-ઉદારતા-સ્થિંરતા-વ્યાપકતાભિઃ । તત્ર કાલઃ- જન્મજન્માતરત્વાત્ । વિશેષતા-તૈર્થિક-શ્રાવક-પ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો ઽનુગ્રહેણ વિશિષ્ટત્વાત્ । ઉદારતા- અનુત્તરત્વાત્ તદનુગ્રહસ્ય । સ્થિરતા- આત્યન્તિકત્વાત્ । વ્યાપકતા- તદનુગ્રહેણ તુ સ્વ- પરસન્તત્યોર્હિતસમ્પાદનાત્ ।
પરીન્દનાપિ ત્રિધા સમ્યગ્ દ્રષ્ટવ્યા, આશ્રય-ધર્મતાપ્રાપણ-જ્ઞપ્તિચવનૈઃ । કીદૃશસ્તાવદાશ્રયઃ? કલ્યાણમિત્રેષુ પરીન્દનાત્ સા ભવત્યવિપ્રણષ્ટા । કિં તાવદ્ ધર્મતાપ્રાપણમ્? અનુપરિગૃહીતા બોધિસત્ત્વા ધર્મતયા પરાનનુગ્રાહયન્તિ । કિં તર્હિ જ્ઞપ્તિવચનમ્? ત્વયા અન્યે બોધિસત્ત્વા અનુગ્રહીતવ્યા ઇત્યાજ્ઞાપિતમ્, ન ત્વનાદરભાવઃ । ઉપોદ્ઘાત-બુદ્ધવંશાનુપચ્છેદપદાર્થા ઉક્તાઃ ।
પ્રતિપત્તિલક્ષણમ્ :
પ્રતિપત્તિલક્ષણં તાવદુચ્યુતે- તદધિકારેણ કથમ્ ઇત્યુક્તમ્ । આર્યસુભૂતિઃ ખલુ ષડ્વિધપ્રયોજનાર્થં પૃષ્ટવાન્ । 1 સંશયોપચ્છેદાય, 2 અધિમુક્તિસમુત્પાદાય, 3 ગમ્ભીરેષ્વર્થેષ્વવતારણાય, 4 અવિનિવર્તનાય, 5 પરમપ્રમોદસઞ્જનનાય, 6 સદ્ધર્મસ્ય ચિરસ્થિત્યૈ ચ ।
તત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતેયં કથં બુદ્ધવંશસ્ય અનુપચ્છેદં કરોતીતિ સન્દેહકારિણાં સંશયોપચ્છેદનાર્થમ્ । અપરિપક્વસન્તતીનાં બોધિસત્ત્વાનાં પુણ્યબાહુલ્યખ્યાપનેન પ્રજ્ઞાપારમિતાસુ અધિમુક્તિસમુત્પાદનાર્થમ્ । પરિપક્વસન્તતીનાં તાવદ્ ગમ્ભીરેષ્વર્થેષ્વવતારણાર્થમ્ । અભૂતપ્રતિપત્તિપરિભૂતાનાં તદુદ્ગ્રહણધારણયોર્વ્યાયચ્છતાં પુણ્યવાહુલ્યાભિકાઙ્ક્ષયા અવિનિર્વતનાર્થમ્ । અનુગૃહીતેષુ વિશુદ્ધાધ્યાશયેષુ સ્વાધિગતતદ્ધર્મદર્શનેન પરમપ્રમોદસઞ્જનનાર્થમ્ । અનાગતે કાલે મહયાનસદ્ધર્મસ્ય ચિરમવસ્થાનાર્થમ્ ।
સમાસતસ્તુ સન્દિગ્ધાનાં સમ્યક્ સમ્પ્રકાશનાય, પુણ્યાભિકાઙ્ક્ષણામ્ અપરિક્વબોધિસત્ત્વાનાં સમ્યગવતારણાય, વિપ્રતિપત્તિવિહતાનાં સમ્પ્રહર્ષણાય, શુદ્ધાધ્યાશયાનાં પ્રમોદાય ચ । તત્ર સ્થાતવ્યમ્ છન્દપ્રણિધાનાભ્યામ્ । પ્રતિપત્તવ્યમ્ યોગસમાપત્ત્યા । ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમ્ વિક્ષેપનિગ્રહેણ । તત્ર ( વજ્રટ્_109 ) છન્દસ્તાવદભિલાષઃ । પ્રણિધાનં તુ અભિલષિતાર્થે ઽભિસંસ્કારલક્ષણેન યચ્ચિન્તનમ્ । યોગસમાપત્તિઃ ખલ્વવિતર્કસમાધિઃ । વિક્ષેપનિગ્રહસ્તાવત્ સમાધિતો વિક્ષિપ્તં ચિત્તં વિક્ષેપેભ્યો નિવાર્ય તત્રૈવ વિનિયોજનમ્ । પ્રથમેન પ્રયોગમાર્ગઃ, દ્વિતીયેન પરિનિષ્પત્તિમાર્ગઃ, તૃતીયેન ત્વવિપ્રણાશમાર્ગઃ પરિદેશિતઃ ।
સ્થાને પૃચ્છતો ભગવાન્ આર્યસુભૂતયે સાધુકારમદાત્ । શૃણુ ઇત્યવહિતશ્રોત્રાભ્યાં શ્રોતું પ્રવર્તસ્વ । સાધુ ઇત્યવિપરીતપ્રતિપત્ત્યા ઉદ્ગ્રહીતુમ્ । સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ સમ્યક્તયા ઉદ્ગ્રહીતુમુદ્યુક્તો ભવ ઇત્યર્થઃ । તદપિ અવાઙ્મુખ-અશુચિ-સચ્છિદ્રભાણ્ડાનામિવ શ્રોતૃજનાનાં યથાક્રમં ત્રિવિધદોષપરિહારાર્થમિદમુદીરિતમિતિ । ભાષિષ્યે ઇતિ તેભ્ય એવ સમ્પ્રકાશયિષ્યામિ, નાન્યેભ્ય ઇતિ । અન્યથા અવાઙ્મુખ-અશુચિ-સચ્છિદ્રભાણ્ડેષુ અમ્બુવૃષ્ટિરિવ ( વજ્રટ્_110 ) ધર્મવૃષ્ટિરપીયં નિરર્થકૈવ સ્યાદિત્યર્થઃ । અથવા અહં તુ કેવલં દેશયિષ્યામિ ત્વમેવ તાવદ્ યત્નતઃ પ્રતિપદ્યસ્વેત્યર્થઃ ।
બોધિસત્ત્વયાનેતિ બોધિસત્ત્વાનાં યાનમ્, યેન બોધિસત્ત્વા નિર્યાન્તિ । તચ્ચ દશભિઃ પારમિતાભિઃ દશભિશ્ચ ભૂમિભિઃ પરિગૃહ્યતે । તત્ર સમ્પ્રસ્થાનં તાવત્ પ્રણિધિપ્રસ્થાનચિત્તાભ્યાં સમ્પ્રવર્તનમ્ । એતદ્વિશેષણં તુ શ્રાવકાદિબોધિપ્રતિષેધાર્થમ્, બોધિસંપ્રસ્થિતેન ઇત્યેતાવદુચ્યમાને બોધીનાં ત્રિત્વાદન્યસ્યા અપિ બોધેરવગમઃ સ્યાદિતિ । પ્રત્યશ્રૌષીત્ ઇત્યભ્યુપગમાદિત્યર્થં । ઉક્તાઃ પ્રતિપત્તિલક્ષણપદાર્થાદયઃ ।
પ્રતિપત્તિસ્થાનમ્ :
સામ્પ્રતં તત્સ્થાનાન્યભિધીયન્તે । તત્સ્થાનાનિ તાવત્ સમાસતો ઽષ્ટાદશપ્રકારાણિ; તદ્યથા-
1. ચિત્તોત્પાદઃ
2. પારમિતાયોગઃ
3. રૂપકાયાપ્તિકામતા
4. ધર્મકાયાપ્તિકામતા
5. ભાવનાવિશેષલાભે ઽનભિમાનઃ
6. બુદ્ધોત્પાદારાગતા
7. ક્ષેત્રવિશુદ્ધિપ્રણિધાનમ્
8. સત્ત્વપરિપાકઃ
9. બાહ્યશાસ્ત્રેષુ વ્યપગતરાગતા
10. સત્ત્વભાજનલોકયોઃ પિણ્ડગ્રાહવિશીર્ણતાયોગઃ
11. તથાગતપૂજાસત્કારઃ

12. કાયચિત્તપરિશ્રાન્તૌ વીર્યવૈમુખ્યાનારમ્ભલાસત્કારવિરહિતતા । કાયચિત્તપરિશ્રાન્તૌ વીર્યારમ્ભોતોવિનિવૃત્તિઃ, ન આરમ્ભ ઇત્યનારમ્ભઃ । અહો, આરબ્ધવીર્યો ઽયમિતિ પરેણ જ્ઞાયમાને સતિ શ્રદ્ધામાગમ્ય લાભસત્કારાધ્યવસિતત્વમ્ । તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વ એતેભ્યઃ સર્વેભ્યો વિમુચ્ય પ્રજહ્યાત્ ।
13. દુઃખાધિવાસનમ્
14. ધ્યાનાસ્વાદવિરતિઃ
15. અભિસમયકાલે ઽહમિતિવિકલ્પવિયોગઃ
16. અવવાદપર્યેષણમ્
17. અભિસમયઃ
18. બુદ્ધભૂમિપર્યેષણં ચ ।
એતાનિ તાવદષ્ટાદશવિધાનિ સ્થાનાનિ, યત્ર બોધિસત્ત્વેન સ્થાતવ્યં પ્રતિપત્તવ્યં ચિત્તં ચ પ્રગ્રહીતવ્યમિતિ । એતૈઃ સ્થાનૈર્ભૂમિત્રયં સંગૃહ્યતે, તદ્યથા- ષોડશભિઃ સ્થાનૈરધિમુક્તિચર્યાભૂમિઃ, અભિસમયસ્થાનેનૈકેન શુદ્ધાધ્યાશયભૂમિઃ, બુદ્ધભૂમિપર્યેષણેન ચ બુદ્ધભૂમિઃ સંગૃહ્યતે । સર્વસત્ત્વપરિનિર્વાપણચિત્તમુત્પાદ્ય પારમિતાયોગી તાવત્ તથાગતસ્ય રૂપકાય-ધર્મકાયપ્રાપ્તૌ છન્દમુત્પાદયતિ । તતઃ આ અભિમાનમ્ અન્તિમમ્ અહં-વિકલ્પં યાવદભિસમયસ્તાન્તરાયેભ્યશ્ચિત્તં વિપ્રકર્ષતે । તતશ્ચાભિસમયાર્થમવવાદં પર્યેષતે, તદનન્તરમભિજાનાતિ, તદૂર્ધ્વં બુદ્ધભૂમિં પર્યેષતે । અયમેવ તેષાં ક્રમઃ ।
1. ચિત્તોત્પાદ-સ્થાનમ્ :
તત્ર બોધિચિત્તમધિકૃત્ય યાવન્તઃ સત્ત્વાઃ ઇત્યાહ । યાવત્ ઇતિ પરિમાણમ્ । કિં તત્ર પરિમાણમ્? સત્ત્વસંગ્રહેણ ઇત્યુક્તમ્ ઽસત્ત્વધાતુસ્તુ ( વજ્રટ્_112 ) અપરિમિતઃ, અથાપિ સત્ત્વઃ સત્ત્વ ઇતિ યસ્તત્સ્વભાવઃ તદિતરવ્યાવૃત્તશબ્દાધ્યારોપિતાર્થસભાગરૂપેણ ખ્યાતઃ સ એવ સત્ત્વેન સંગૃહ્યતે । તેન દૃશ્યવિકલ્પ્યયોકત્વેનાભિસંક્ષિપ્ય તદ્રૂપેણાધ્યવસિતત્વાદ્ રૂપાદિસ્કન્ધવિશેષૈરુપાદીયન્તે । અતસ્તે આયુષ્માનિવ પ્રતીયન્તે ।
એવં સામાન્યતો નિરૂપ્ય વિશેષતો દર્શયિતુમાહ- અણ્ડજાઃ ઇત્યાદિ । વિશેષલક્ષણં તાવત્ ત્રિભિઃ પ્રભેદૈરભિહિતમ્ । યોનિભેદેનાણ્ડજાદયશ્ચત્ત્વારઃ । સ્થાનભેદેન તુ રૂપિણામરુપિણાં ચ પૃથક્સ્થાનત્વાત્ । કામાવચરા રૂપાવચરાસ્તાવદ્ રૂપિણઃ, અરુપાવચરાસ્તુ અરુપિણઃ । નિમિત્તોદ્ગ્રહણભેદેન સંજ્ઞિનઃ ઇત્યાદયઃ । બૃહત્ફલસ્યૈકદેશં ભવાગ્રજાંશ્ચં સત્ત્વાન્ વિહાય સર્વે સત્ત્વાઃ સંજ્ઞિનઃ । બૃહત્ફલસ્યૈકદેશસ્તાવદ્ અસંજ્ઞીનઃ । અયમપિ નિમિત્તોદ્ગ્રહણભેદાત્મક એવ, તદભાવભેદેનોપલક્ષિતત્વાત્ । ભવાગ્રજાસ્તાવદ્ નૈવ સંજ્ઞિનો નાસંજ્ઞિનો વા । પ્રભેદો ઽયં મન્દમેધસામનુગ્રહાયૈવ કૃતઃ, અન્યાવધ્યાનપરિહારાર્થં તાવન્નૈવ પ્રપઞ્ચિતઃ । ઽસર્વે ધર્માઃ નિઃસત્ત્વાઃઽ; ઇત્યનેન સહ વચનસ્યાસ્યાવિરોધઃ પ્રદર્શિતઃ । અત્ર સત્ત્વધાતુરિતિ સાંવૃતે સત્યે સત્ત્વધાતુસ્તં દર્શયિતું યાવાન્ ઇત્યાદ્યાહ । પ્રજ્ઞપ્યમાનઃ ઇતિ પઞ્ચસ્કન્ધવિશેષાત્મકત્વેન પ્રજ્ઞાયત ઇતિ, ન તુ તૈર્થિકાઃ પ્રજ્ઞપ્ત્યા પ્રજ્ઞપયન્તીત્યર્થઃ । અનેનાપવાદાન્તસ્તાવત્ પરિહૃતઃ, પ્રજ્ઞપ્તાવપવાદાભાવાત્ । યસ્મિન્ અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણધાતૌ સાસ્રવોપધિર્નાશિષ્યતે, સ તથોચ્યતે । શ્રાવકાણાં પરિનિર્વાણં તાવદ્ નાત્ર નિર્વાણધાતુ; તસ્ય હીનત્વાત્ । પ્રણીતફલે સંવિદ્યમાને કૃપાલૂનાં હીનફલાર્થિતા ન ખલુ યુક્તિમતી । સંવિદ્યમાને ઽપિ પ્રણીતફલે પ્રાપ્તુમશક્યત્વાદેવં પ્રાર્થ્યત ઇતિ ચેત્? ત્વન્મતાનુસારં તાવદ્ ત્રિવિધગોત્રત્વાદગોત્રત્વાચ્ચ સર્વૈઃ હીનફલમપિ પ્રાપ્તું નૈવ શક્યતે ।
અથ બોધિસત્ત્વગોત્રં તાવત્તથાવિધં યદ્વશતયા મહાકરુણાવેગાભિભૂતેન (મયા) કથમિદં શક્યમિતિ, સંવિદ્યમાનેષ્વપરેષુ પરાર્થકારિષુ બુદ્ધબોધિસત્ત્વેષુ નિરર્થકેન મયાત્ર પ્રણિધાનેન કિમિતિ વિચારાન્ સન્ત્યજ્ય પરપ્રત્યયતાં ચ દૂરીકૃત્ય મહાકરુણાર્દ્રઃ જાજ્વલ્યમાનેન દુઃખાગ્નિના પીડ્યમાનં જગદ્ વિલોક્ય અહમેવ તારયિષ્યામીતિ ચિન્તયમાનઃ પ્રણિદધાતિ । યથોક્તમ્-
દુષ્કરાદુષ્કરાં વેતિ કલ્પનાં પરિહાય ચ ।

અભ્યુપેતં જગચ્ચાર્તમિત્યાસ્યેન સ્વયં ત્વયા ॥
ઇતિ । યદ્યપ્યેવમ્, તથાપિ પ્રિયપુત્રસ્ય નૃપત્વાય પ્રણિધાનમિવ સત્યપ્યપ્રાપ્યે પ્રણીતફલે કથન્ન પ્રણિધાનમિતિ । કિમર્થં હીનમેવ પ્રાર્થ્યતે । અત એવાપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણમ્ એવાત્ર અનુપધિશેષનિર્વાણધાતુર્યુજ્યતે । તત્ર સાસ્રવોપધેઃ શેષત્વાભાવાત્ ।
નિર્વાપયિતવ્યાઃ ઇત્યેતાવન્માત્રં કસ્માન્નોક્તમ્? પ્રથમાદિધ્યાનાનાં વ્યાવૃત્ત્યર્થમિતિ । તાનિ તાવદધોભૂમિક્લેશાભાવાદ્ નિર્વાણપર્યાયેણોક્તાનિ ભગવતા । સોપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ ઇતિ કસ્માન્નોક્તમિતિ ચેત્? દુઃખોપધિશેષસ્યાપ્રહીણત્વાત્તત્ર । સર્વસત્ત્વનિર્વાપણાશયસ્તુ બોધિસત્ત્વાનાં ત્રિભિર્હેતુભિર્દ્રષ્ટવ્યઃ, તદ્યથા-
1. અક્ષણોત્પન્નેભ્યઃ કાલાન્તરાવસ્થાનમ્, અક્ષણાવસ્થા તાવદુપલક્ષણમિતિ । નૈતાવન્માત્રમ્ । તસ્યામવસ્થિતૌ પરિનિર્વાણં નૈવ સમ્ભાવ્યતે ।
2. અપરિપક્વાનાં પરિપાચનમ્ ।
3. પરિપક્વાનાં વિમોક્ષણં ચ ।
તસ્માન્નાશક્તાર્થિતા (તેષામ્) । નિખિલસત્ત્વાનાં પરિનિર્વાપણાશયેન અનેન આદાર્યં તાવદ્ બોધિચિત્તસ્યાદર્શિતમ્ । છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં કથં સ્થાતવ્યં- ( વજ્રટ્_114 ) તદપ્યત્રાવેદિતમ્ । કથં યોગસમાપત્ત્યા પ્રતિપત્તવ્યમિતિ તદ્દેશયિતુમાહ એવમ્ ઇત્યાદિ । સંવૃતૌ સર્વસત્ત્વાનાં પરિનિર્વાપણે ઽપિ યથા પરમાર્થતો ન કો ઽપિ સત્ત્વઃ બોધિસત્ત્વેનોપલભ્યતે, તસ્યાઅભાવાદિત્યેવં યોગમાપત્ત્યા પ્રત્યવેક્ષણીયમ્ । વ્યુત્થિતો ભૂત્વા ન પરમાર્થતઃ કો ઽપિ સત્ત્વો મયા પરિનિર્વાપિતઃ ઇતિ યશ્ચિત્તોત્પાદસ્તેન ગમ્ભીરત્વં પરમાર્થબોધિચિત્તત્વઞ્ચ દર્શિતં ભવતિ, પૂર્વેણ તુ સંવૃતિરિતિ । તેન વિક્ષેપનિગ્રહેણ કથમત્ર ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમિત્યાદર્શયિતુમાહ- તત્કસ્ય હેતોઃ? સચેત્ ઇતિ યદીત્યર્થઃ ।
અથ યઃ પુદ્ગલાદિસંજ્ઞયા પ્રવર્તતે કિં સ બોધિસત્ત્વ ઇતિ વક્તવ્યઃ? સત્ત્વ ઇત્યુક્તૌ પુનઃ કસ્ય હેતોઃ ઇતિ પ્રશ્નેનેતરાભિરપિ (સંજ્ઞાભિઃ) ન વક્તવ્યઃ ઇત્યાહ । અસ્યાયમભિપ્રાયઃ- કુમતિભિસ્તાવત્ પઞ્ચસ્કન્ધાતિરિક્તઃ અન્તર્વ્યાપારવાંશ્ચતુર્ણાં ભોગાનાં ભોક્તા એકઃ પુરુષ ઇતિ પરિકલ્પ્યતે સત્ત્વઃ, જીવ ઇત્યાદિશબ્દૈશ્ચ વ્યવહ્રિયતે । યે ચાનિર્વચનીયત્વેન પુદ્ગલમિચ્છન્તિ તૈરપિ તસ્ય સ્કન્ધસ્વભાવવિલક્ષણત્વેનાભ્યુગતત્વાત્ તદ્બલેનાર્થાન્તર એવાભ્યુપેયતે । ન કદાપિ પદાર્થો ઽનિર્વચનીયઃ સમ્ભવતિ, સર્વસ્યાપ્યનિર્વચનીયત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તત્સાધકપ્રણાભાવાદ્ બાધકસદ્ભાવાચ્ચ તદ્દ્રષ્ટા બોધિસત્ત્વો વિપરીતાભિનિવેશેન વિપર્યસ્ત એવ ભવતિ । યઃ ખલુ વિપર્યસ્તઃ સ કથં પરમાર્થબોધિસત્ત્વઃ?
અન્યે પુનરાહુઃ- અસ્તિ તાવદાત્મસાધકં પ્રમાણમિતિ । તથા હિ-બન્ધ-મોક્ષ-માર્ગ-હેતુફલસમ્બન્ધસ્મૃતિપ્રત્યભિજ્ઞાદીનામેકાધિકરણકત્વે તાવત્ પ્રસિદ્ધે નૈરાત્મ્યવાદિનાં યુષ્માકં મતે તુ યસ્તદાધાર એકઃ પ્રસિદ્ધઃ સ નાસ્તિ કશ્ચિદિતિ કસ્તાવદાધારઃ? વિજ્ઞાનક્ષણાનાં પ્રતિક્ષાણં પૃથક્ત્વાત્ । બદ્ધો ( વજ્રટ્_115 ) દેવદત્તઃ મુક્તશ્ચાન્યો યજ્ઞદત્ત ઇતિ નૈવ વ્યવસ્થા, ન ચાન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ અન્યેન કૃતસ્ય કર્મણઃ ફલમિત્યતિપ્રસઙ્ગઃ । કૃતવિપ્રણાશો ઽકૃતાભ્યાગમશ્ચ પ્રસજ્યેતે । તથા હિ- કર્તૃત્વેન પ્રજ્ઞપ્તો યો હિ વિજ્ઞાનક્ષણઃ, તસ્ય ફલેનાનભિસમ્બન્ધાત્ કૃતવિપ્રણાશાખ્યો દોષઃ । અકર્તુશ્ચૈવ તસ્ય ફલેન યોગાદકૃતાભ્યાગમો દોષઃ સ્યાત્ ।
સ્મૃત્યાદિકં અ ભિન્નાધિકરણકમિતિ ન લોકે પ્રતીતમ્ । અથ કથમિતિ ચેત્? એકાધિકરણકમેવ । દેવદત્તસ્ય ચિત્તાનુભવઃ યજ્ઞદત્તચિત્તેન ન સ્મર્યતે વા પ્રત્યભિજ્ઞાયતે વા । યેનાનુભૂયતે તેનૈવ સ્મર્યતે પ્રત્યભિજ્ઞાયતે વેતિ પ્રસિદ્ધમ્ । ફલતશ્ચૈક એવ પુરુષઃ સર્વાવસ્થાસ્વનુગન્તા ભવતિ । પ્રયોગઃ- યૌ બન્ધમોક્ષૌ તાવેકાધિકરણકૌ, યથા- દેવદત્તસ્યૈવ શૃઙ્ખલાબન્ધનં મોક્ષશ્ચ । વિવાદાસ્પદીભૂતૌ બન્ધમોક્ષાવપિ બન્ધમોક્ષાવેવેતિ બન્ધમોક્ષાવેવેતિ સ્વભાવહેતુઃ । તથૈવ કર્ત્રાદેરપ્યેકાધિકરણત્વસાધને પ્રયોગાઃ કલ્પયિતવ્યા ઇતિ ।
તત્ર યદિ સ્વતન્ત્રસ્યૈકસ્ય પરમાર્થસતો નિત્યસ્ય પુરુષસ્યાધિકરણત્વં સાધ્યતે, તદા તથાવિધેન પુરુષેણ સહ ક્વાપિ હેતોઃ સમ્બન્ધાસિદ્ધેરનૈકાન્તિકત્વમ્, સર્વેષાં સંસ્કારાણાં ક્ષણિકત્વાત્, દેવદત્તાદેઃ નિત્યત્વૈકતસ્વભાવાસિદ્ધેઃ દૃષ્ટાન્તસ્યાપિ સાધ્યવિકલત્વમ્ । અત એવ વિરુદ્ધો હેતુઃ તદ્વિપર્યવ્યાપ્તત્વાત્ ।
અથ એકાધિકરણત્વમાત્રં સાધ્યતે, તદા સિદ્ધસાધનમ્ । એકસન્તાનપ્રવૃત્તત્વેન તેન બન્ધનાદીનામેકાધિકરણત્વમિષ્યત એવ ।
અપિ ચ, યદા યત્ર સન્તાને ઽવિદ્યાદિકં કાર્યકારણભાવેનાવિચ્છિન્નં નિરન્તરં પ્રવર્તતે, તદા સ બદ્ધઃ ઇત્યુચર્યતે, સ એવ પુનઃ શ્રુતમયાદિક્રમેણાર્યમાર્ગોત્પાદાદ્ અવિદ્યાદિનિરોધેનાશ્રયપરાવૃત્તૌ મુક્તઃ ઇત્યુપચર્યતે । ઉભાવપિ તૌ બન્ધમોક્ષૌ નિત્યૈકપરમાર્થવસ્તુવિષયકૌ નતરાં સિદ્ધૌ । લૌકિકબન્ધમોક્ષયોરપિ તથાત્વાત્ ।
યસ્મિન્ સન્તાને શુભોઓ વા અશુભો વા ચિત્તાનુભવઃ સમુત્પદ્યતે, તસ્મિન્નેવ કાલાન્તરે સન્તતિપરિપાકમાગમ્ય મસ્તુલુઙ્ગલાક્ષાદિરસાવસિક્તસન્તતિપરિપાક ઇવ સુખ-દુઃખ-સ્મૃત્યાદિફલોદયો દૃષ્ટાઃ, તસ્માચ્છુભાદીનામેકાધિકરણત્વં તાવત્ પ્રસિદ્ધમ્ । નૈવ ખલુ કશ્ચિદેકઃ કર્તા ભોક્તા સ્મર્તા વા । સર્વેષામેતેષાં વ્યવહારસ્ય પ્રજ્ઞપ્તેર્વા કાર્યકારણભાવમાત્રેણ પ્રભાવિતત્વાત્ । ન ચાતિપ્રસઙ્ગઃ, નિયતસામર્થ્યવતો બીજાદેરિવ કારણશક્તેઃ પ્રતિનિયતત્વાત્ । તતશ્ચ યેષુ કાર્યકારણભાવઃ પ્રતિનિયતઃ તેષુ નૈવ કશ્ચિદ્ એકો ઽનુગતઃ ભિન્નાવસ્થશ્ચ પરિદૃશ્યતે । ઇહ સત્ત્વહેતોસ્તથાત્વે સતિ કિમનેનાત્મના પરિકલ્પિતેન । આત્મોપચારસ્ય યા ખલુ કર્ત્રાદ્યવસ્થા, સા તાવદ્ હેતુઃ, યા ખલુ ભોક્ત્રાદ્યવસ્થા, સા ફલમિત્યેવંવિધો હિ કાર્યકારણભાવો ઽવશ્યમભ્યુપેતવ્ય ઇતિ । અન્યથા તયોરુભયોરપ્યવસ્થયોરનુપપન્નત્વે પરસ્પરોકારકત્વાભાવે વા આકાશમિવ કથં તાવત્ તાવત્ સિધ્યેત્ ભોક્ત્રાદિઃ । શક્તિપ્રતિનિયમો ઽપ્યભ્યુપગન્તવ્ય એવ । ઇત્થં પ્રતિનિયતાત્મના સમ્બન્ધેન સુખાદીનાં સમ્ભવઃ ન તુ સર્વત્ર । અતઃ ( વજ્રટ્_117 ) કાર્યકારણભાવેન દૃશ્યમાનાનિ કુશલાદીન્યેવ કર્તા, ભોક્તા ચ સ્યાત્, કિમનેનાદૃષ્ટસ્વભાવેન આત્મના પરિકલ્પિતેન ।
અથ નાનુમાનેન આત્મા સિદ્ધઃ સ્યાત્, તથાપિ પ્રત્યવિષયત્વાદ્ અહંબુદ્ધેઃ પ્રત્યક્ષત એવાત્મા સિધ્યતીતિ ચેત્? તદપિ તાવન્ન યુજ્યતે, ભ્રાન્તત્વાત્ સવિકલ્પત્વાદ્ અસિદ્ધત્વાચ્ચ પ્રત્યક્ષેણ તત્રાહંબુદ્ધેરિતિ । અહંબુદ્ધૌ પ્રતીયમાનત્વે યથા ખલુ પ્રત્યક્ષ એકો નિત્યો વિભુશ્ચાત્મા સ્વસિદ્ધાન્તૈરુકલ્પ્યતે તથા નૈવોપલભ્યત ઇત્યવશ્યમેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અન્યથા અહંબુદ્ધેર્યદિ પ્રત્યક્ષત્વં સ્યાત્ તદા વિવાદમાનેષુ તાવન્નૈવ પ્રવર્તેત આત્મવિષયે કશ્ચન વિવાદઃ, સવિકલ્પાયા અહંબુદ્ધેર્નિશ્ચયાત્મકત્વાત્, નિશ્ચયેન ચ વિષયીકૃતે અધ્યારોપાભાવાચ્ચ ।

એવમેવાન્યો ઽન્યેષ્વપ્યેવઞ્ચાતીયેષુ સમ્ભવાદ્ વિપ્રલમ્ભઃ । અનાદિકાલાભ્યાસવશાત્ પ્રતિનીયતેષુ રૂપાદિસ્કન્ધેષુ એકત્વમધ્યારોપ્ય પરં વ્યાવર્ત્તીયતુમહમિતિ પ્રતીતિઃ, તસ્યાં પ્રતીતૌ તેષામેવ રૂપાદીનાં પ્રતિભાસમાનત્વાત્ ।
કાયે ચાયમાત્મગ્રહઃ, કથં તર્હિ મમ દેહ ઇતિ ભેદમાત્રગ્રહણમિતિ ચેત્? તચ્ચાત્માલમ્બને ઽપિ તુલ્યમ્ । યદિ ચાત્મનિ અયમાત્મગ્રહઃ, કથં તર્હિ મમ આત્મા ઇતિ ચિન્ત્યતે । અથ વસ્તુતો ઽભિન્ને ઽપિ ભેદાન્તરપરિહારેણ તન્માત્રજિજ્ઞાસાયાં શિલાપુત્રકસ્ય શરીરવદ્ ભેદોપચારેણ ગ્રહણાન્નાસ્તિ વિરોધ ઇતિ ચેત્? દેહાલમ્બને ઽપિ ચૈતત્ સમાનમ્ ।
આત્મા ખલુ વિષયઃ પુનઃ ક્રમોત્પત્ત્યા વિરુધ્યત ઇતિ પશ્ચાત્ વક્ષ્યતે । ન કેવલમાત્મગ્રહ આત્મા અપિતુ તદ્વિષયો રૂપાદિરાત્માસ્તીત્યપિ વક્તું ન શક્યતે, તદવિલક્ષણત્વાત્તસ્ય । ક્રમેણોપલભ્યમાનત્વાન્ન તે એકસ્વભાવાઃ, ન ચ સ્વતન્ત્રાઃ । અત એવોક્તમ્-
ન ચાત્મદૃષ્ટિઃ સ્વયમાત્મલક્ષણા
ન ચાપિ દુઃસંસ્થિતતા વિલક્ષણા ।
નામવ્યવહાસ્ય તુ અભીષ્ટત્વાન્નાત્ર કશ્ચિદપિ વિવાદઃ । અત એવ નાસ્તિ કિઞ્ચિદાત્મપ્રસાધકં પ્રમાણમ્ । નાસ્તિ પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ વ્યતિરિચ્ય પ્રમાણમિત્યન્યત્ર વિચારિતમ્ ।
બાધકપ્રમાણં તાવન્નિરાક્રિયતે- યદ્યેવમાત્મા સ્કન્ધેભ્યો ઽભિન્નસ્તદા સ્કન્ધવત્ ક્ષાણિકઃ સ્યાદ્ અથવા સ્કન્ધાઃ ખલ્વાત્મવન્નિત્યાઃ સ્યુઃ, તદભિન્નત્વાત્, સ્કન્ધવદનેકત્વપ્રસઙ્ગો ઽપિ દુર્નિવારઃ સ્યાત્ । અતઃ સ્કન્ધેષ્વેવ આત્મેતિ પ્રજ્ઞપ્યતે, ન તાવન્નામ્નિ વિવાદઃ ।
અથ સ્કન્ધેભ્યો ભિન્ન આત્મા ઇષ્યતે તદા સુખાદિનાસમ્બદ્ધત્વે ન સિધ્યેત્ તસ્ય ભોક્તૃત્વાદિકમ્ । તત્ર પ્રયોગઃ- યો નાસ્તિ સુખદુઃખાદિભિઃ સમ્બદ્ધઃ સ નાસ્તિ કર્તા વા ભોક્તા વા, મુક્તઃ સંસારી વાપિ ન યુજ્યતે, યથા વન્ધ્યાપુત્રઃ । આત્માપિ તથાર્થક્રિયાદિભિર્ન કથઞ્ચનાપિ સમ્બધ ઇતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ । ન ચાયમસિદ્ધો હેતુઃ, તથા હિ- સુખાદિના હિ સમ્બન્ધે સતિ આધારાધેયલક્ષણો વા સંયોગલક્ષણો વા કાર્યકારણલક્ષણો વેતિ પક્ષત્રયમ્ ।
ન તાવત્ પ્રથમઃ પક્ષઃ, અકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । તથા હિ- અધઃપ્રસર્પણધર્મિણાં જલાદીનામધોગમનપ્રતિબન્ધકત્વેન વ્યવસ્થાપ્યતે તાવદાધારઃ । સુખાદીનામમૂર્તત્વાન્ન સમ્ભવતિ (તેષામ્) અધોગમનમિતિ કથમિવ આત્મન આધારત્વમિતિ । સ્થિત્યાપિ નાધારઃ, સ્થિતેઃ સ્થાતુરભિન્નત્વાત્, તસ્યૈવ કારકત્વમિતિ? તદપિ તાવન્નિષિધ્યતે । સ્થિતેઃ પૃથકત્વે સતિ સા નૈવ તાવત્સ્થાતુરુપકારિકા અર્થાન્તરભૂતત્વાત્તસ્યાઃ । નાસ્ત્યેવ તસ્યાં સ્થાતુરુત્પાદસામર્થ્યમ્, અસામર્થસ્ય સર્વત્રૈવાભિવ્યક્તત્વાત્ । સ્વયં ભઙ્ગાત્મનઃ તાવન્નાસ્તિ કશ્ચન સ્થાપકઃ, અનવસ્થિતત્વાત્તસ્ય, અન્યથા તેન ભઙ્ગ એવ તસ્ય સ્યાન્ન તાવદવસ્થાનમ્ । અવિપરિણામાત્મનિ તાવત્ સ્થાપકેન કિં ક્રિયતે, સ્થીરાત્મના સ્વભાવેન સ્વયમવસ્થિતત્વાત્ ।
અત એવાકિઞ્ચિત્કરત્વેન સંયોગસમ્બન્ધો ઽપિ તાવન્નૈવ યુજ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । એવં હિ સતિ સર્વસ્ય સર્વસંયોગહેતુત્વમ્ । એવં ચ નૈવોપપદ્યતે તાવદ્ ભિન્નાર્થેન ભિન્નાર્થસ્ય સંયોગઃ, સર્વસ્ય સ્વયમવસ્થિતત્વાત્ લૌહશલાકાવત્ । અપિ ચ, સંયોગબલેન યદિ આત્મા સુખી વા દુઃખી વા ભવેત્, તદા સંયોગૈકત્વમેવ સ્યાત્, અવિશિષ્ટત્વેન પ્રતિનિયતાત્મભિઃ સુખાદિભિર્નૈવ સ્યાત્ સમ્બન્ધઃ । તત એવાત્મના સહૈકત્વે સુખાદિના નૈવ સ્યાત્ કશ્ચિત્ સુખી વા દુઃખી વા । અદર્શને ઽપિ બલેનાભ્યુપગતે નિશ્ચયે તેનૈવ નિશ્ચિતઃ સ્યાત્તદા કિં તાવત્ સંયોગપરિકલ્પનયા, સર્વસામર્થ્યવિરહિતત્વાત્તસ્ય । સમ્બન્ધિભેદેન ભિન્નાયામપિ પ્રજ્ઞપ્તૌ પરમાર્થતઃ ભાવાનામભિન્નસ્વભાવે સતિ કથં સ્વભાવભેદાશ્રિતઃ પૃથગર્થક્રિયાભેદઃ સ્યાદિતિ કુમતિપરિકલ્પિત એવાયં ખલુ સમ્બન્ધઃ ।
ન ચાપિ કાર્યકારણસમ્બન્ધઃ । ક્રમેણ વેદ્યમાનત્વાત્ સુખાદિનામ્ । અવિકલે હેતૌ સતિ ન યુજ્યતે તાવત્ કાદાચિત્કકાર્યસમ્ભવઃ, અવિશિષ્ટત્વાત્ । પરૈરનાધેયાતિશયો ઽપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યો વા ખલ્વાત્મા કથં સહકારિકાકારણમપેક્ષ્યક્રમેણોત્પાદયેત્, ન હિ સહકારિણિ તદપેક્ષા । દુઃખોત્પાદહેતુત્વાદ્ યદિ બદ્ધસ્તદા સર્વથા બદ્ધત્વાન્નૈવ મુક્તઃ સ્યાત્, તત્સ્વભાવાપરિત્યાગાત્, પરિત્યાગે વા કથં નિત્યઃ સ્યાત્ । અદુઃખાવસ્થોત્પાદહેતુત્વાદ્ યદિ મુક્તસ્તદા વિમુક્ત એવ ભવેન્ન કદાચિદપિ બદ્ધઃ સ્યાત્તદા કથં તાવત્ કલ્પ્યેત આધેયનિબન્ધનં બન્ધમોક્ષત્વમિતિ ।
યદિ ચૈતન્યાદિલક્ષણત્વેનોત્પાદસામર્થ્યેન વા કર્તા સ્યાત્તદા કર્તા એવ સદા ભવેત્ કથ તાવદ્ ભોક્તા? અથ સુખાદ્યુત્પાદહેતુત્વેન યદિ ભોક્તા સ્યાત્તદા ભોક્તૈવ ભવેત્ કથં તાવત્ કર્તા? કિઞ્ચ કાપિલપરિકલ્પિતસ્ય (અત્મનઃ) ( વજ્રટ્_120 ) સુખાદિભિરાકાશવન્નિર્વિકારત્વેન નૈવ ખલુ યુજ્યતે ભોક્તૃત્વમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । સતિ વા વિકારે નિત્યતાહાનિઃ । ન ખલુ હેતુમાત્રતયા કર્તા વા ભોક્તા વા, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તથૈવ સ્મૃત્યાદિષ્વપિ નાશ્રયિત્વમુપયુજ્યત ઇતિ યોજ્યમ્ ।
તસ્માન્નૈરાત્મ્યવાદિન્યેવ પક્ષે બન્ધોમોક્ષાદિવ્યવસ્થા યુક્તિમતી । કાર્યકારણવૈશિષ્ટયમાત્રેણ તસ્યા વ્યવસ્થાયા પ્રભાવિતત્વાત્ । સ ચ કાર્યકારણભાવસ્તાવદનિત્યેષ્વેવ સમ્ભવતિ, ન ખલુ નિત્યેષુ । તેષુ નાસ્તિ કસ્યચિદપિ કાર્યસ્ય ક્રમેણોત્પાદસામર્થ્યમ્, યથોક્તં પ્રાક્ । ન ચાપિ યુગપદ્, તથાવિધફલોત્પાદસમર્થસ્વભાવાનુગમે ફલોત્પાદાભાવસ્તાવન્ન યુજ્યતે પ્રાગ્વત્ । અનનુગમે ચ પ્રાક્સ્વભાવતાહાનિઃ । ક્રમયૌગપદ્યાભ્યાં વ્યતિરિક્તો નાસ્ત્યેવ કશ્ચિદાકારાન્તરઃ, યઃ સ્યાદર્થક્રિયાયાં પ્રભુવિષ્ણુઃ, પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્તયોઃ । અત એવ યાવન્તઃ પરપરિકલ્પિતા આકાશાદયો ઽક્ષણિકાભાવાસ્તે સર્વે અર્થક્રિયાસામર્થ્યહિતત્વાદ્ અભાવવ્યવહારવિષયા ઉચ્યન્તે પરમવિચક્ષણૈર્બૌદ્ધૈરિતિ । શશવિષાણાદાવપિ અભાવવ્યવહારપ્રજ્ઞપ્તિઃ અર્થક્રિયાયાં સામર્થ્યાભાવમાત્રનિબન્ધનૈવ, એઅતદ્બલેનાર્થક્રિયાસમર્થવિષયિકા ખલુ ભાવવ્યહારપ્રજ્ઞપ્તિઃ, પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાદ્ ભાવાભાવયોઃ ।

એવંવિધે સર્વસામર્થ્યશૂન્યે શશવિષાણાદ્યવિશેષે ઽપિ ઽભાવઃઽ; ઇતિ નામ વ્યવહારે સતિ નાસ્તિ નામ્નિ વિવાદઃ । તથાપિ અર્થક્રિયાર્થિનો હિ પ્રેક્ષાવન્તઃ ( વજ્રટ્_121 ) તથાવિધાનુપલમ્ભસ્વભાવે વન્ધ્યાપુત્રાદ્યવિશેષે ચ ભાવવ્યવહારો ન યુજ્યત ઇત્યાહુઃ । અત એવ નાસિદ્ધો હેતુઃ । ન ચાનૈકાન્તિકઃ, આકાશાદિષ્વપિ કર્તૃત્વપ્રસઙ્ગાત્ । સપક્ષે સત્ત્વાન્ન ચ વિરુદ્ધઃ । તસ્માદાત્મનો લક્ષણાન્તરાભાવાદ્ બન્ધ્યાપુત્રસદૃશ એવ । વિનશ્વરત્વે સતિ સ્કન્ધાન્તર્ગતા એવ પુદ્ગલાઃ પ્રસજ્યેરન્, સર્વસંસ્કૃતાનાં સ્કન્ધસંગૃહીતત્વાત્ । અથાવિનશ્વરત્વે તાવત્ સ્કન્ધાન્તર્ગતધર્મવિસદૃશત્વાદર્થાન્તરા એવ તે ભવેયુરિતિ દોષો ઽયમુક્તપૂર્વ એવ । અતો નાસ્તિ કશ્ચિદનિર્વચનીયો ભાવ ઇતિ । અતઃ ઽસર્વે ધર્મા નિરાત્માનઃઽ; ઇતિ ભગવતઃ સિંહનાદઃ સમસ્તતૈર્થિકકુઞ્જરવૃન્દાનાં ભીકરઃ, અનવમર્દનીયત્વાત્ । અલમતિવિસ્તરેણ ।
2. પારમિતાયોગ-સ્થાનમ્ :
પારમિતાયોગમધિકૃત્યાહ- અપિ તુ ખલુ પુનઃ ઇત્યાદિ । એતચ્ચ પદદ્વયં સામાન્યવિશેષસ્વભાવાત્મકં દ્રષ્ટવ્યમ્ । દાનં દાતવ્યં ન તુવસ્તુપ્રતિષ્ઠિતેન બોધિસત્ત્વેનેત્યર્થઃ । દાનમ્ ઇત્યનેન ત્રિવિધદાનમધિકૃત્ય ષટ્ પારમિતા દર્શિતાઃ ન તુ દાનમાત્રમ્ । તત્રામિષદાનેન દાનપારમિતા નિર્દિષ્ટા, અભયદાનેન તાવદ્ શીલ-ક્ષાન્તિપારમિતે, ધર્મદાનેન તુ વીર્ય-ધ્યાન-પ્રજ્ઞાપારમિતાઃ । વીર્યાભાવે ધર્માદાન-પ્રવચનયોઃ પરિખિન્નત્વાન્ન ધર્મં દેશયેત્ । ધ્યાનાભાવે શ્રદ્ધાતિરેકકર્માભિલષતયા સંક્લિષ્ટા ભવેદ્ દેશના । પ્રજ્ઞાયાશ્ચાભાવે સ તદ્ વિપરીતતયા ધર્મં દેશયેત્ । તસ્માત્ ત્રયાભાવે ન સિધ્યતિ ધર્મદાનમ્ । વીર્યં સર્વત્રગમિત્યપરે ।
દાનં દાતવ્યમ્ ઇત્યનેન ષટ્સુ પારમિતાસુ છન્દ-પ્રણિધાનાભ્યાં કથં સ્થાતવ્યમિતિ નિર્દિષ્ટમ્ । ન વસ્તુપ્રતિષ્ઠિતેન ઇત્યાદિનાત્ર યોગસમાપત્ત્યા ( વજ્રટ્_122 ) કથં પ્રતિપત્તવ્યમિત્યાવેદિતમ્ । એવં હિ બોધિસત્ત્વેન દાનં દાતવ્યમ્ ઇત્યાદિના વિક્ષેપં નિગૃહ્ય કથં ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમિત્યેતન્નિર્દિષ્ટમ્ । તત્ર ન વસ્તુપ્રતિષ્ઠિતેનેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગસ્ય યાથાવત્ત્વં તાવન્નિર્દિષ્ટમ્ ।
તત્ર દેય-દાયક-પ્રતિગ્રાહકાદિવસ્તુષુ યત્તત્ત્વતો ઽભિનિવેશનં તત્ પ્રતિષ્ઠાનમ્ । યદિ બોધિસત્ત્વઃ વસ્તુન્યભિનિવિશ્ય પારમિતાયાં યુઞ્જીત, મિથ્યાયોગોભવેત્, પરમાર્થતઃ કસ્યચિદપ્યભિનિવેશ્યવસ્તુનઃ સર્વથાભાવેન વિપરીતાભિનિવેશાત્, તસ્સાધકબાધકપ્રમાણાભાવભાવતશ્ચ ।
તથા હિ- પરૈઃ પરમાર્થતઃ ઇષ્ટા વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તા અર્થાસ્તાવાન્ન પ્રત્યક્ષસિદ્ધાઃ, અર્થાન્તરેણ જ્ઞાનેન ગ્રહણાયોગાત્ । અર્થે સતિ સાકારેણ નિરાકારેણ અન્યાકારેણ વા જ્ઞાનેન ગ્રહણમિતિ ત્રયઃ પક્ષાઃ । તત્ર તાવન્ન સાકારેણ ચિત્રવર્ણાદિદર્શનકાલે એકજ્ઞાનાભિન્નત્વાદાકારણામપ્યેકત્વં પ્રસજ્યેત, અથવા આકારભિન્નત્વાદાકારવજ્જ્ઞાનસ્યાપ્યનેકાત્મકત્વં પ્રસજ્યેત ।
અનેકત્વં તાવન્ન યુજ્યત એવ, એકૈકપરમાણુગ્રાહ્યજ્ઞાનાનુભવાભાવાન્ન સિધ્યતિ તાવજ્જ્ઞાનસ્યૈકત્વમ્, તદસિદ્ધાવનેકત્વમપિ ખલ્વસિદ્ધમ્, એકૈકસહંતિસ્વરૂપત્વાદ્ અનેકસ્ય । ચિત્રાકારવ્યવસ્થાપનાયૈ અનેકજ્ઞાનોત્પાદપરિકલ્પનયાપિ જ્ઞાનસ્ય વિષયં વ્યાપ્ય સ્થિતત્વાદ્ ગ્રાહકજ્ઞાનાનામુત્પાદો ઽપિ ન સમ્ભવતિ, અમૂર્ત્તત્વાજ્જ્ઞાનાનામ્ ।
અન્યચ્ચ, સારૂપ્યં તાવદેકદેશેન ભવેત્ સર્વાત્મના વા । તત્ર ન તાવત્ સર્વાત્મના- અર્થજ્જ્ઞાનસ્યાપિ જડસ્વભાવપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચૈકદેશેન- એકસ્ય તાવન્નિરવયવત્વાદ્ । વ્યાવૃત્તિભેદેનાંશોપચારે ઽપિ વસ્ત્વાદિસારુપ્યધર્માણાં સર્વત્ર ( વજ્રટ્_123 ) વિદ્યમાનત્વાત્ સર્વેણ સર્વમવગમ્યેત । અથ તદુત્પન્નં તત્સારૂપ્યં ચેત્યેતદ્દ્વયેન વેદયતીતિ અર્થસારુપ્યસ્ય સમનસ્તરપ્રત્યયસ્યાપિ ગ્રાહકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સત્યપિ સારૂપ્યે પરમાર્થતઃ બાહ્યાર્થો ન પ્રત્યક્ષસિદ્ધઃ, નીલાકારાત્મનો જ્ઞાનસ્ય સ્વસંવિદિતત્વાત્ । યતો હિ પ્રત્યક્ષૈવ નીલાદિવિજ્ઞપ્તિર્નાપરા । યત્તદ્ વિજ્ઞાનં તદેવાર્થગ્રાહકમિતિ ચેત્? ભવતુ નામ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ, ન તુ પરમાર્થતસ્તદ્ વેદનમ્, આત્માકારસ્ય સ્વસંવિદિતત્વાત્, અત્યન્તપરોક્ષત્વાદર્થાનાં કથં તદાકારં જ્ઞાનં ભવેદિતિ । સ્વાકારાધાનેન તાવદુત્પાદકો હેતુર્નૈવ નિયમેન સિધ્યતિ, વ્યભિચારાત્ ।
પરમાણવઃ ખલુ નૈવ સ્થૂલપ્રતીતિવિષયઃ, સૂક્ષ્મત્વાત્તેષામ્ । ન ચ સંહિતાઃ, તેભ્યો ઽનર્થાન્તરત્વાત્ વિકલ્પવિષયાણામ્ અસત્ત્વાચ્ચ । સંહતાર્થાન્તરત્વે પૃથક્ પ્રતિભાસઃ સ્યાત્ । આવૃતાનાવૃતયોશ્ચ વિરોધાન્નૈવ તાવદ્ યુજ્યત એકત્વમ્ । અનેકત્વે સંઘાતસ્ય પરમાણુરેવ સ સ્યાન્ન ત્વર્થાન્તરઃ ।
ન ચ તાવન્નિરાકારપક્ષઃ- નીલાદિષ્વકિઞ્ચિત્કરત્વાત્તસ્ય । ભાવમાત્રેણ વેદને સતિ સર્વૈઃ સર્વવેદનપ્રસઙ્ગઃ, અવિશિષ્ટત્વાત્ સર્વસ્ય । અતો નીલસંવેદનમિદમ્, ન પીતમિતિ વ્યવસ્થા ન સ્યાત્, વ્યવસ્થાયાઃ કસ્યાપિ હેતુવિશેષસ્યાભાવાત્ । વિશેષસ્ય કસ્યચિદભ્યુપગમે સ એવ તાવત્ સાકારત્વાભ્યુપગમઃ । પ્રતીતિસ્વભાવમાત્રે તાવદ્ વિશેષાભાવાજ્જ્ઞાનાત્મનિ નાકારાતિરિક્તં ભેદકમન્યત્ સ્યાત્ ।
નૈવાન્યાકારપક્ષઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । એવં હિ સતિ રૂપવિષયકમાકારવિજ્ઞાનં તાવત્ પરીક્ષામર્હતિ, તથા હિ- ન તાવત્ પ્રત્યક્ષતો ઽર્થઃ સિધ્યતિ, નાનુમાનાદપિ । અપ્રત્યક્ષસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાનસ્ય ચ કેનાપિ હેતુના સમ્બન્ધાસિદ્ધેઃ । ફલજ્ઞાનાદ્ ભિન્નસ્ય કારણમાત્રત્વાનુમાને નેષ્ટસિદ્ધિઃ, ઇતરસ્ય સમનન્તરપ્રત્યયસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ । ઇતરત્ પ્રમાણં નાસ્તિ, અતો તાવન્નૈવ સિધ્યતિ બાહ્યો ઽર્થઃ ।

ન તાવત્ પરમાર્થતઃ જ્ઞાનસ્વભાવતા પ્રત્યક્ષેણ સિધ્યતિ, અદ્ધૈતસ્વભાવતાયા અસંવિદિતત્વાત્, અન્યથા ન કો ઽપિ તત્ત્વદ્રષ્ટા સ્યાત્ । નાનુમાનેનાપિ એવંવિધેનાકારેણ કસ્યાપિ હેતોઃ સમ્બન્ધસ્યાસિદ્ધેઃ ।
નન્વેવં કથં સંક્લેશવ્યવદાને સ્યાતામિતિ ચેત્? ન, ત્વન્મતે તાભ્યાં સહ તસ્ય કસ્યચિદપિ સમ્બન્ધસ્યાસિદ્ધત્વાત્ । તયોઃ પરમાર્થતઃ ક્વચિદપિ વસ્તુનિ ( વજ્રટ્_124 ) સમ્બન્ધાસિદ્ધેઃ । ન તાવત્ તદુત્પત્તિલક્ષણસમ્બન્ધઃ, સર્વથા પરોક્ષત્વાત્તસ્ય । પરોક્ષેણ સહ સમ્બન્ધસ્તુ ન કેનાપ્યર્વાગ્દર્શિના ગ્રહીતું શક્યતે । અવિદ્યાદીનામવિચારરમણીયત્વે ઽપિ સંક્લેશમૂલત્વે નાસ્તિ વિરોધઃ, અવિદ્યાદૌ વિચારેણ તૃષ્ણાનિવૃત્તૌ વ્યવદાનમ્, તતો વિપક્ષભૂતલક્ષણમ્ અવિચારૈકરમણીયમુપપદ્યતે, તદા પરમાર્થતો વસ્ત્વભાવેન કથં તયોરપ્યભાવપ્રસઙ્ગઃ । યે એતયોરેકાન્તેન નિર્હેતુકત્વમભ્યુપગચ્છન્તિ, તેષ્વેવાયં પ્રસઙ્ગઃ, ન તુ સંવૃતિતઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદવાદિષુ ।
અત એવ પરમાર્થતઃ ભાવસ્વભાવસાધકં કિઞ્ચિદપિ પ્રમાણં નાસ્તિ, અસ્ત્યેવ ચ બાધકમ્ । ઇત્યેવં તાવત્- યદેકાનેકસ્વભાવવિગતં તત્ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવમ્, ગગનારવિન્દવત્ । પરૈરિષ્ટાઃ સર્વે જ્ઞાનજ્ઞેયાત્મકાઃ ભાવાકારાઃ, એકાનેકસ્વભાવશૂન્યા ઇત્યતો વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ, એકાનેકાભ્યાં વ્યાપ્તત્વાત્ સ્વભાવસ્ય । દ્વયમેતત્ તત્ર નાસ્તિ । એવં તાવદ્ રૂપાદ્યાયતનાનાં બાહ્યવસ્તૂનાં નૈકત્વમ્, આવૃત્યનાવૃત્યોર્વિરુદ્ધર્મયોસ્તત્રોપલબ્ધે । અપિ ચ, વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગે ઽપ્યેકત્વે વિશ્વમપ્યેકદ્રવ્યં સ્યાત્ । તતો યુગપદુત્પત્તિવિનાશૌ સ્યાતામ્ ।
નાનેકત્વમપિ, તથા હિ- અનેકસ્મિન્ વિભજ્યમાને સતિ વિભક્તાઃ પરમાણવ એવ સ્યુઃ તતશ્ચ પૌર્વાપર્યાવસ્થાનં ન સ્યાન્નિરવયવત્વાત્ પરમાણૂનામ્, ચિત્તચૈતસિકવત્ । તતો દિશં વ્યાપ્ય અવસ્થિતા ન પ્રતિભાસેરન્ । અત એવ દિગ્ભાગભેદો ઽભ્યુપગન્તવ્ય એવ । સતિ ચાભ્યુપગમે કથં નામ ભવેદેકત્વમ્ । અતઃ સિદ્ધ એવ તાવદેકાનેકસ્વભાવવિરહત્વં બાહ્યાર્થાનામ્ ।
નીલાદિપ્રતિભાસિનો જ્ઞાનસ્યાપિ નૈકસ્વભાવત્વમ્, ચિત્રાકારગ્રહિતયાવભાસ્યમાનત્વાત્, ભિન્નસન્તાનવર્ત્ત્યનેકવિજ્ઞાનક્ષણવત્ । યથાસંખ્યમ્ અનેકવિજ્ઞાનાનિ યુગપત્ પ્રવર્તન્ત ઇત્યપિ વક્તું ન યુજ્યતે નિરવયવાનામમૂર્તાનાં ખલુ પૌર્વાપર્યાવસ્થિતેરયુક્તત્વાત્ । તથાવસ્થાનાભાવે ન તથાવભાસઃ ।
અથ સ્યાત્- વિજ્ઞાનં ત્વેકમેવ, મિથ્યાકારાણાં તત્રાવભાસ્યમાનત્વાન્ન નાનાત્વદોષ ઇતિ ચેત્? સતિ ચૈવં કથં તે તત્ર ભાસેરન્ મૃષાઃ । અવભાસ ઇતિ પ્રકાશાત્મક ઉચ્યતે । તસ્ય જ્ઞાનગતધર્મત્વે સતિ મિથ્યાકારાણાં શશવિષાણાદિવદત્યન્તાભ્યાવઃ સ્યાદિતિ કથમવભાસેરન્નિતિ ।
તતઃ પ્રકાશાત્મકાકારેભ્યઃ મૃષાત્વેનાભ્યુપેતેભ્યઃ કસ્તાવદન્યઃ જ્ઞાનસ્વભાવઃ સદ્ભૂતસ્તે ઽવશિષ્યતે, પ્રકાશાત્મલક્ષણત્વાદ્ વિજ્ઞાનસ્ય । નીલાદયો ઽપિ પ્રકાશાત્મકાઃ સ્વભાવેનાવભાસ્યમાનત્વાત્ । નીલાદીનાં સ્વસ્વભાવાદ્ ભિન્નં યદન્યત્ પ્રકાશરૂપમિતિ સદ્ભૂતં કિમપિ નાતિ, અન્યવ્યવચ્છેદાપેક્ષયા વિશેષે પ્રાયશો વ્યવહારાત્ ।
વિશેષાણાં મિથ્યાત્વે સર્વેષાં મિથ્યાત્વમતિવિસ્પષ્ટં સ્યાત્ । નિરાકારસ્ય (મિથ્યાકારરસ્ય) સત્યાકારાત્મનિ (સાકારાત્મનિ) જ્ઞાને કથં નિયમેનાઅભાસઃ સ્યાત્, તયોસ્તાવત્ તાદાત્મ્યલક્ષણો વા તદુત્પત્તિલક્ષણો વા સમ્બન્ધ એવ નાસ્તિ । સમ્બન્ધાભાવે ન ખલુ યુજ્યતે ઽવભાસનમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । અત એવ નાસ્તિ તાવદસિદ્ધો હેતુઃ । ભાવાનામન્યાકારાભાવાન્નાપ્યૈકાન્તિકઃ । ન ચાપિ વિરુદ્ધ, સપક્ષે સત્ત્વાત્ । અત એવ યથા યથાર્થાશ્ચિત્યન્તે વિશીર્યન્તે તથા તથા । તથા ચોક્તમ્-
વસ્તુસ્વભાવચિન્તાયાં યથા ન સત્સ્વભાવતા ।
એકાનેકસ્વભાવો ઽપિ ન તેષાં વિદ્યતે તથા ॥
અપિ ચાર્યલઙ્કાવતારે ભગવતોક્તમ્ :
યથા હિ દર્પણે રૂપમેકત્વાન્યત્વવર્જિતમ્ ।
દૃશ્યતે ન ચ તન્નાસ્તિ તથા ચોત્પાદલક્ષણમ્ ।
બુદ્ધ્યા વિવેચ્યમાનાનાં સ્વભાવો નાવધાર્યતે ।
તસ્માદનભિલાપ્યાસ્તે નિઃસ્વભાવાશ્ચ દેશિતાઃ ॥
તથા ચાર્યમાધિરાજસૂત્રે ઽપિ
યથૈવ આર્દ્રં કદલીયસ્કન્ધં સારાર્થિકઃ પુરુષુ વિપાટયેત્ ।
બહિર્વા અધ્યાત્મ ન સારમસ્તિ તથોપમાન્ જાનથ સર્વધર્માન્ ॥
તસ્માત્ સર્વભાવાનાં માયાવદવિચારરમણીયત્વાદનભિનિવેશેન દાનં દાતવ્યમ્, ન તુ વસ્તુપ્રતિષ્ઠિતેન ઇત્યયમર્થો ઽત્ર યુક્તિસઙ્ગતઃ । એવં દાનાદિષુ યથા યોગસ્તથા આદર્શિતઃ, નાન્યત્ર ।
યદિ પરમાર્થત કસ્યચિદપિ વસ્તુનો ભાવાભાવાદ્ વસ્તુપ્રતિષ્ઠિતેન દાનં ન દાતવ્યમ્, તદા અવસ્ત્વભિનિવેશેન તુ દાનસ્ય કથૈવ કા, અત એવ ન ( વજ્રટ્_127 ) ક્વચિપ્રતિષ્ઠિતેન ઇત્યુક્તમ્ । બોધિસત્ત્વેનાભાવવિકલ્પો ઽપિ પ્રહાતવ્યઃ, ભાવગ્રાહાભાવે સતિ તસ્યાપ્યભાવાત્ । સંવૃતૌ તાવદ્ દેયદાયકાદયો ભવન્ત્યેવ । તતો વસ્તુનો ઽભાવે ઽપિ તાવદભિનિવેશો ન યુજ્યત એવેત્યભિપ્રાયઃ । ન રૂપપ્રતિષ્ઠિતેન ઇત્યાદિના બોધિસત્ત્વેન ન ક્વચિત્પ્રતિષ્ઠિતેન દાનં દાતવ્યમિત્યેવ વિસ્તરેણાભિહિતમ્ ।
ધર્મઃ ઇત્યનેન શબ્દેન ધર્માયતનં પરિગૃહ્યતે, આયતનેન પ્રપઞ્ચઃ અભિવ્યજ્યતે, અતશ્ચક્ષુરાદીનિ આધ્યાત્મિકાયતનાનિ નોચ્યન્તે । અનુત્પાદાદયો વિકલ્પા અપિ ન કરણીયા ઇતિ નિદર્શનાર્થ સુભૂતે, યથા ઇત્યાદ્યુક્તમ્ । નિમિત્તં તુ વસ્તુસ્વલક્ષણં લિઙ્ગં વાનુત્પાદાદિ, તસ્યોદ્ગ્રહણં સંજ્ઞા । તત્ર નિર્વિકલ્પન્તુ અપ્રતિષ્ઠિતમ્ । અત એવ ન ક્વચિત્ પ્રતિષ્ઠિતેન ઇતિ નિર્દિષ્ટમ્ । અથવા સમગ્રેણૈતેન ગામ્ભીર્યમસ્ય વ્યપદિષ્ટમ્, અધ્યારોપાવાદાન્તૌ પ્રતિષિદ્ધૌ ચેતિ ।
અસ્મિન્ દર્શને ઉપલમ્ભકાનાં જ્ઞાનપુણ્યસમ્ભારપારિપૂરોયોગ્યત્વં પ્રતિષિધ્યતે, એવં પૂજાનુગ્રહકામ્યયા યદ્ દીયતે, તેનાતિતરાં સમ્પ્રસાદો જન્યતે, ન તુ દેય-દાયક-પ્રતિગ્રાહકાનુપલમ્ભે પ્રતિષ્ઠિતત્વેન, એવં હ્યભાવઃ, દેયાદ્યનુપલબ્ધત્વાદ્ વિષયસ્યાભાવાચ્ચ । પ્રથમપક્ષે કેનાપિ કસ્યચિદપિ દેયસ્યાભાવાત્ પુણ્યાભાવઃ પ્રસજ્યતે, (દ્વિતીયપક્ષે તાવત્) બોધિસત્ત્વૈઃ યો હિ સત્ત્વાર્થં શ્રમ આસ્થિતઃ, સો ઽપિ વ્યર્થઃ સ્યાત્ સત્ત્વાભાવાત્ । અત એવ નાભાવમાત્રમ્ ।
ભગવતા દેયાદિવસ્તૂનાં દૃષ્ટત્વાત્, ન ચ વિષયસ્યાપ્યભાવઃ । અન્યથા કથં ભગવતાર્થિજનેભ્યઃ પુત્રાદયઃ પ્રદત્તા ઇતિ સર્વાણ્યેતાનિ ચોદ્યાનિ મનસિ નિધાય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ પૃચ્છાયાં યઃ સુભૂતે, બોધિસત્ત્વઃ ઇત્યાદિના વિસર્જિતમ્ ।

અયમભિપ્રાયઃ- સમ્યગ્દૃટિવિહિતાનિ દાનાદીનિ સુવિશુદ્ધતયા વિશિષ્ટેષ્ટફલાનિ અભિનિર્વર્તયન્તિ, ન વિપરીતતયા સમુદ્ભૂતાનિ, મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રવર્તિતશીલાઙ્ગાદિવત્ । દેયાદિવસ્તૂનિ યથોક્તન્યાયેન કથઞ્ચિદપ્યસત્ત્વાત્ મિથ્યોપલબ્ધાન્યેવ, મરીચિકાસુ ઉદકોપલમ્ભવત્ । તસ્માત્ તદુદ્ભૂતઃ સર્વપારમિતાઇધિસ્તાવદ્ આત્માત્મીયવિપર્યસોદ્ગતસોદ્ગતદાનાદિવદવિશુદ્ધહેતોઃ સમ્ભૂતત્વાત્ ક્ષીણબલઃ, દેયાદ્યુપલક્ષણપ્રાપ્તાનુપલમ્ભસ્તુ ભૂર્તાર્થગોચરત્વાદવિપર્યસ્તઃ, મરિચિકાયામુદકાનુપલબ્ધિવત્ । તસ્માદુપચિતહેતુસમ્ભૂતદાનાદીનિ બૃહત્ફલાનિ, પુષ્ટબીજાભિનિર્વૃત્તાઙ્કુરાદિવત્ । અત એવ અનુપલમ્ભપ્રતિષ્ઠિતાનિ દાનાદીનિ સમ્યગ્દૃષ્ટિસમ્ભૂતાનીતિ વિપશ્ચિત્સુ પ્રસાદાતિશયં જનયન્તિ, નાન્યેષુ ।
તતશ્ચ દાનાદિષ્વપ્રવૃત્તતયા પુણ્યાભાવો દેયાદીનાં ચૈકાન્તાભાવો નેષ્યતે, સંવૃતિસત્ત્વાભ્યુપગમાત્ । અસમાહિતાવસ્થાયાં માયાવદુપલમ્ભાન્ન સર્વત્રાનુપલમ્ભઃ । તદા ચાધિમુક્તિતઃ પ્રાદુર્ભાવાદેવાનુપલમ્ભો વ્યવસ્થાપ્યતે । સમાહિતાવસ્થાયામ્ ઉપલમ્ભસ્યાત્યન્તાભાવમાત્રમ્, તદા દાનાદિષુ પ્રવૃત્તિર્નાભ્યુપેયતે પ્રયોગાવસ્થાયાં ( વજ્રટ્_129 ) વ્યુત્થિતાવસ્થાયાં વા ક્રિયયોપાલમ્ભો ન યુજ્યતે । અતો મહાફલત્વાય પારમિતાયોગસ્યૈદાર્યમભિધીયતે । સંવૃતૌ કાર્યકારણભાવસ્યોપદર્શનાદ્ અપવાદાન્તો ઽપિ નિષિધ્યતે ।
3. રૂપકાયાપ્તિકામતા-સ્થાનમ્ :
ત્રિધા પુણ્યમાકાશસમં ભવતિ- સર્વત્રગોદારાક્ષયત્વૈઃ । લૌકિકલોકોત્તરપુણ્યપ્રસવનાત્ સર્વત્રગત્વમ્, લૌકિકં તાવત્ પુણ્યમસમાહિતાવસ્થાયાં પ્રસૂયતે, લોકોત્તરં તુ સમાહિતાવસ્થાયામેવ । વિશિષ્ટ-વિશિષ્ટતરગમનાદુદારત્વમ્ । યાવત્સંસારમપર્યાદાનાદક્ષયત્વમ્ । તદભાવાન્ન રૂપપ્રતિષ્ઠિતેન દાનં દાતવ્યમિતિ બોધિસત્ત્વઃ તથાગતરૂપકાયાપ્તિકામનયા દાનાદિષુ કથં પ્રવર્તેતેતિ ચેદિતિ ચોદ્યમાશઙ્કય તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદિના રૂપકાયાપ્તિકામતા સ્થાનં નિર્દિષ્ટમ્ । અર્થતો ઽત્ર રૂપકાયે તથાગતત્વાભિમાનલક્ષણો વિપક્ષો ઽપાક્રિયતે । લક્ષણસમ્પદા ઇતિ નિમિત્તમાત્રાભિધાનેન તથાગતસ્ય નિખિલો રૂપકાયઃ લક્ષણાનુવ્યઞ્જનૈરલઙ્કૃતઃ પરિદીપિતઃ ।
તત્ર લક્ષણાનિ તાવત્ ચક્રાઙ્કહસ્તપાદતાદીનિ દ્વાત્રિંશત્ પદબાહુલ્યભિયા નોલ્લિખ્યન્તે, સૂત્રેષુ યથોક્તાની તથૈવાવધેયાનિ । સ્થાનસ્થોત્તપ્તપૂર્ણત્વેન નિષ્પત્તિઃ । ( વજ્રટ્_130 ) અશીતિરનુવ્યઞ્ચનાનિ તામ્રવર્ણનખાદીનિ, યથાસૂત્રં જ્ઞાતવ્યાનિ । તાનિ લક્ષનાદીન્યપિ માયાનિર્મિતબુદ્ધલક્ષણવન્મિથ્યૈવ । અત એવ તથાવિધે રૂપકાયે છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ નિર્દેશઃ ।
અથેમાનિ લક્ષણાનિ પરમાણુસઞ્ચયસ્વભાવાનિ વા તદારબ્ધાવયવિરૂપાણિ વા ભવેયુરિતિ? ન તાવત્ પ્રથમઃ પક્ષ, પરમાણૂનાં પૂર્વમેવ નિરસ્તત્વાત્ । નાપિ દ્વિતીયઃ, અસતિ ચારમ્ભકે તદારબ્ધાવયવિનો ઽપ્યભાવાત્, પૂર્વોક્તાવરણાદિવિરુદ્ધર્મોપલમ્ભાચ્ચ । તદુદ્દિષ્ટેનાભિહિતો ઽભિપ્રાયઃ । એતદ્ વિચિન્ત્ય સુભૂતિરાહ નો હીદમ્ ઇતિ વ્યક્તીકૃતમ્ ।
યદિ લક્ષણાનિ મૃષા ભવેયુસ્તર્હિ કથં ભગવતા તત્તત્સૂત્રેષુ લક્ષણાનિ સમુપદિષ્ટાનીતિ ચિન્તયન્ તત્કસ્ય હેતોઃ ઇતિ પૃષ્ટ્વૈવં સૈવાલક્ષણસમ્પદ્ ઇત્યાહ । સા લક્ષણસમ્પત્ તાવન્નોક્તા પરમાર્થતઃ । માયાનિર્મિતબુદ્ધવદિત્યનેન મૃષાસ્વભાવત્વમાત્રમુક્તમિત્યર્થઃ ।
આર્યસુભૂતિનોક્તમેવાર્થ પરિપૂરયિતું ભગવતા યાવત્ ઇત્યાદ્યાહ । યાવલ્લક્ષણસમ્પદ્ ઇતિ પરમાર્થતો યાવલ્લક્ષનસમ્પત્સ્વભિનિવેશઃ, તાવન્મિથ્યાભિનિવેશ એવેત્યર્થઃ, યથોક્તમેવ પૂર્વમ્ । યાવલ્લક્ષણસમ્પદ્ ઇતિ તદ્વીપરીતતયા અભિહિતેત્યવગન્તવ્યમ્ । એતેન યોગસમાપત્ત્યા કથં પ્રતિપત્તવ્યમિતિ તદ્દેશિતમ્ । કથમન્તદ્વયં પરિવર્જ્ય ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમિતિ તન્નિર્દિષ્ટમ્ । એવમ્ ઇતિ માયાનિર્મિતબુદ્ધવલ્લક્ષણતસ્તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ । અનેનાપવાદાન્તો નિરાક્રિયતે, સંવૃતૌ ભગવતો રૂપકાયસ્પાપ્રત્યાખ્યાનાત્ । અલક્ષણં તાવત્ પરમાર્થે દ્રષ્ટવ્યમ્, કસ્યાપિ લક્ષણસ્યાસિદ્ધત્વાત્ । અનેન તાવત્ સમારોપાન્તો નિરાક્રિયતે । તથાગતસ્ય રૂપકાયાવાપ્તયે પ્રણિધાનૈસ્ત્વૌદાર્યમુક્તમ્ । તદનુપલમ્ભતયા ચ ગામ્ભીર્યમ્ । રૂપકાયાપ્તિકામતાસ્થાનં તાવદુક્તમ્ ।
4. ધર્મકાયાપ્તિકામતાસ્થાનમ્ : (અ) પ્રવચનધર્મકાયઃ
દ્વિવિધઃ ખલુ ધર્મકાયઃ- પ્રવચનધર્મકાયઃ, અધિગમધર્મકાયશ્ચ । અધિગમધર્મકાયો ઽપિ દ્વિવિધઃ-જ્ઞાનહેતુકઃ પુણ્યહેતુકશ્ચ । તત્રાનાગતે પુરુષેષુ પઞ્ચકષાયાણામાધિક્યાદેવંવિધધર્મરત્નસ્ય અત્યન્તગમ્ભીરોદારફલત્વાત્ પ્રવચનધર્મકાયે ઽનાપ્તત્વાશઙ્કયા અસ્તિ ઇતિ પૃષ્ટવાન્ । અસ્તિ ઇતિ પદં તુ કેચિત્ સત્ત્વાઃ યે ઇમેષ્વેવંરૂપેષુ સૂત્રાન્તપદેષુ ભાષ્યમાણેષુ ભૂતસંજ્ઞામુત્પાદયિષ્યન્તિ ઇત્યર્થપદેન યોજ્યમ્ । પશ્ચિમાયાં પઞ્ચશત્યામ્ ઇત્યત્ર શતાનાં પઞ્ચકં પઞ્ચશતી, ભગવતાં શાસનં પઞ્ચશતવર્ષાણિ સ્થાસ્યતીતિ પ્રસિદ્ધેઃ । અત એવ પશ્ચિમેતિ વિશેષણં વિહિતમ્ । તસ્મિન્ કાલે પઞ્ચકષાયાણામધિમાત્રતા ભવતિ ।
સદ્ધર્મવિપ્રલોપસ્તાવદ્ અધિમુક્તિ-વાચન-સ્વાધ્યાય-ઉપદેશ-આખ્યાન-શ્રવણ-ચિન્તાદીનાં હાનિઃ । એવં ઇતિ ગમ્ભીરોદારાર્થઃ । સૂત્રાન્તપદેષુ ઇતિ સૂત્રાન્તદેશનાવાચઃ, તાભિરર્થસ્ય પ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ જ્ઞાપ્યમાનત્વાચ્ચ । અનેન નિમિત્તમાત્રાભિધાનેન સમસ્તપ્રવચનધર્મકાયસ્તાવત્ પરિદીપ્યતે । અથવા સૂત્રાન્તપદેષુ ઇત્યભિધિયમાનાર્થકેષુ । અસ્મિન્ કથને ઽએવમ્ઽ; ઇત્યનેન તાવદ્ ગમ્ભીરૌદાર્યે યોજનીયે । ભાષ્યમાણેષુ ઇતિ પ્રથમતયા અભિધિયમાનેષુ । દ્વીતીયતયા ( વજ્રટ્_132 ) અર્થપ્રતિપાદકેષ્વિત્યર્થઃ । અર્થતો ઽવિપર્યયસ્તસંજ્ઞૈવાત્ર ભૂતસંજ્ઞેત્યભિધીયતે ન તુ શબ્દાભિનિવેશમાત્રમ્ ઽઅયં ભૂતઃઽ; ઇતિ સંજ્ઞા । અનેન તાવદર્થસિદ્ધૌ અભૂતસંજ્ઞા નિરાક્રિયતે ।
સર્વત્રાપ્રતિહતજ્ઞાનેન તાન્ ભાવિનઃ (સત્ત્વાન્) પ્રત્યક્ષવદ્ દૃષ્ટવા ભગવાન્ સૂભૂતિસશયં પરિહર્તું ભવિષ્યન્તિ ઇત્યાહ । મહાસત્ત્વાઃ ઇતિ તેષાં બોધિસત્ત્વગુણાનાં સમ્પ્રદર્શનાર્થમુક્તમ્ । તે ઽપિ યથા પ્રતિપન્નાઃ, યાદૃશેન ચ હેતુના સમ્પ્રતિપન્નાઃ, યાદ્દૃશેન કલ્યાણમિત્રેણ પરિગૃહીતાઃ, યથા વા ભૂતસંજ્ઞયા સંજ્ઞિતાસ્તાન્ ભગવાન્ પરિદીપિતંવાન્ । શીલવન્તઃ ગુણવન્તઃ પ્રજ્ઞાવન્તશ્ચ ઇત્યનેન તુ ક્રમશો ઽધિશીલાધિચિત્તાધિપ્રજ્ઞાશ્ચેતિ શિક્ષાત્રયપ્રતિપ્રત્તિસમન્વિતાઃ નિર્દિષ્ટાઃ । શીલપ્રજ્ઞયોશ્ચ પૃથગુક્તત્વાદ્ ગુણસ્તાવદત્ર ધ્યાનજો ગ્રાહ્યઃ, ગોબલીવર્દન્યાયેનેતિ ।

ક્લેશવતિ પશ્ચિમકાલે તુ કથં તથાવિધશીલાદિગુણવન્તો ભવિષ્યન્તીતિ ચિન્તયિત્વા સૂભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । પર્યુપાસિતાઃ ઇતિ ચીવર-પિણ્ડપાતાદિભિઃ પર્યૂપાસિતાઃ, છત્રધ્વજપતાકાદિભિશ્ચ પૂજિતા ભવિષ્યન્તિ । અવરોપિતકુશલમૂલાઃ તાવદવવાદમનુશાસનીં ચ શિરસાદાય શીલાદિગુણસમ્પદ્ભ્યઃ પ્રયત્નવન્તો દ્રષ્ટવ્યાઃ । તેષાં તતો ઽપિ બહુતરં પુણ્યમભિધાતું અનેકબુદ્ધશતસહસ્રઃ ઇત્યુક્તમ્ । ( વજ્રટ્_133 ) અનેન તેષાં હેતુસિદ્ધિઃ સંદર્શિતા । જ્ઞાતાસ્તે તથાગતેન ઇતિ નામાન્યાશયાશ્ચ । દૃષ્ટાસ્તે તથાગતેન ઇતિ કાયાઃ ।
અનેન તાવત્ કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતા ઇઓતિ દર્શિતમ્ । તચ્ચ સમ્પ્રસ્થિતાનાં પ્રોત્સાહનાર્થમ્, વિપ્રસ્થિતાનાં હ્રીસઞ્જનનાર્થમાહ । અન્યથા સર્વેષાં જ્ઞાનાત્ જ્ઞાનાત્ સર્વજ્ઞો ભગવાનિતિ દેશનયા કો વિશેષો દર્શિતો ભવેત્, અથવા તત્તેષાં ભવ્યત્વં યત્ તત્પ્રમુખં કૃત્વા દેશના પ્રવર્તિતેત્યવગન્તવ્યમ્ । ભવ્યા જ્ઞાતા ઇતિ વાક્યશેષઃ । અતસ્તેષામશેષં પુણ્યસ્કન્ધસઙ્ગ્રહં દર્શયિતું સર્વે તે સત્ત્વાઃ ઇત્યાહ । પ્રસવિષ્યન્તિ ઇતિ પુણ્યોત્પાદકાલઃ, પ્રતિગ્રહીષ્યન્તિ ઇતિ નિરોધકાલે તદ્વાસનાઃ પરિગ્રહીષ્યન્તિ ।
એભિઃ સર્વૈરભૂતસંજ્ઞાં નિરાકૃત્ય ભૂતસંગ્યોત્પાદને છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિત્યાદર્શિતં તથા સ્થાનસ્યાસ્યૌદાર્યમપિ પરિદીપિતમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તે અનેકબુદ્ધશતસહસ્રપર્યુપાસિતાઃ કથં જ્ઞાસ્યન્ત ઇતિ જ્ઞાપકહેતૌ પરિપૃષ્ટે ઽત્ર તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઇત્યાદ્યાહ । અનેન તવત્ યોગસમાપત્તૌ કથં પ્રતિત્તવ્યમિત્યેતત્ પ્રકાશિતમ્, ગમ્ભીરતા ચાપ્યભિહિતા ।
અહમિત્યાત્મગ્રહણમ્ આત્મસંજ્ઞા સા । મમેતિ ગ્રહણં સત્ત્વસંજ્ઞા, તસ્યૈવાત્મન આ સ્થિતિં પરિગ્રહઃ જીવસંજ્ઞા, પુનઃ પુનઃ ગતિષુ ગમનાદાનં પુદ્ગલસંજ્ઞા । યદિ નાસ્તિ આત્માદિસંજ્ઞા તર્હિ કિં શ્રાવકાદિવદ્ અસ્તિ રૂપાદિધર્મસંજ્ઞા? ઇતિ ચિન્તાયાં ન ધર્મસંજ્ઞા ઇત્યુક્તમ્ । પરમાર્થતઃ કસ્યચિદપિ ધર્મસ્યાભાવાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
અથ કિમ્ ઉચ્છેદવાદિનામિવ અભાવસંજ્ઞા? ઇતિ ચિન્તાયાં એવં નાધર્મસંજ્ઞા પ્રવર્તતે ઇત્યુક્તમ્ । સંવૃતૌ અવિચારરમણીયતયા ધર્માણાં સદ્ભાવાત્ સંવૃતિપથસ્થિતેભ્યસ્તાવદ્ અધર્મસંજ્ઞા નૈવ યુક્તિમતી, ન તુ પરમાર્થજ્ઞાનસ્થિતેભ્યઃ । તન્નિષેધાન્ન કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે યત્રાધર્મસંજ્ઞા પ્રવર્તેત, ધર્માગ્રહણે તદભાવાત્ । વિષયાભાવનિષેધસ્તુ ન કુત્રાપિ સમ્ભવતિ, તદ્યથા સત્યે ઽપિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રે વિજ્ઞપ્તિમાત્રતેયમિતિ વિકલ્પયન્ ન વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાયાં સ્થિતઃ, એવમેવ સત્યે ઽપ્યધર્મે ઽધર્મબોધસ્ય તત્રાવસ્થાનાસમ્ભવાત્ સર્વં સમાનમ્ ।

યદ્યાત્માદીનામસત્ત્વં તદા તત્ર તત્સંજ્ઞાયા અપ્રવૃતૌ સત્યાં ઽઆત્મૈવ રૂપમિદમ્ઽ; ઇત્યાદિકં નામમાત્રમિતિ નામાભિનિવેશસંજ્ઞા તેષાં ભવેદિતિ મત્વા સંજ્ઞાપિ ઇત્યુક્તમ્ । નામ્નસ્તાવદ્ રૂપસ્કન્ધાન્તર્ભૂતત્વાદ્ રૂપાદિવદ્ મિથ્યાત્વમેવ, વિપ્રયુક્તમપિ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમિતિ । તસ્માત્ સંજ્ઞાપિ મિથ્યાભિનિવેશ એવેત્યભિપ્રાયઃ ।
યદ્યેવં તર્હિ તસ્યામવસ્થાયાં સર્વસંજ્ઞાવિગમાદ્ મૃત-નિરોધસમાપન્નપુદ્ગલવદ્ યોગિનો ઽભાવ એવ સ્યાદિતિ નાપિ..... નાઅંજ્ઞા પ્રવર્તતે ઇત્યુક્તમ્ । યેન તે યોગિનો ભવન્તિ, તચ્ચ યોગિજ્ઞાનં તથ્યસંવૃતિસ્વભાવમિતિ । વ્યુત્થાને શુદ્ધલૌકિકજ્ઞાનમુદ્ભવતીતિ, અન્યથા અહેતુકમેવ તદ્ ભવેત્ । યદ્ યોગિજ્ઞાનં સંવૃતિસ્વભાવં તત્ કેનાવગમ્યત ઇતિ ચેત્? તેનૈવ હેતુના । યથા પ્રત્યાત્મવેદ્યતયા પુદ્ગલનૈરાત્માવબોધેન આત્મસ્થિતં પુદ્ગલનૈરાત્મ્યમધિગમ્યતે, અત્રાપિ તત્તુલ્યમ્ । જ્ઞાનં સંવિત્તિશ્ચ ન સંવૃતૌ નાભ્યુપગમ્યેતે । યોગિના સ્વલક્ષણપ્રત્યભિમુખીકરણાત્ તત્રસ્થં નૈરાત્મ્યં નોપલભ્યતે, તદાનીમતીતાદેસ્તાવદસંનિહિતત્વાદનન્તત્વાચ્ચ ।
કથ તર્હિ? નિઃસ્વભાવતાવિચારેણ તદ્ગોચરીભૂતાનાં સર્વધર્માણાં સામાન્યેન નૈરાત્મસઙ્ગ્રહાત્ યા ખલુ વ્યવસ્થા સૈવ યુગપદુલમ્ભનમ્ । તેષાં તજ્જ્ઞાનમપિ પરમાર્થતો ઽવિષય એવ, (તથાપિ) સત્યસ્વપ્નજ્ઞાનવદવિસંવાદકત્વેન પ્રામાણ્યં વ્યવસ્થાપ્યતે । સામાન્યેન તત્ર તદાત્મભાવો ઽપિ સંગૃહ્યતે, ન તત્ર પૃથક્ તદાલમ્બકત્વમ્ । તસ્માત્ સતિ નૈરાત્મ્યદ્વયાવબોધે તેષામનેકશતસહસ્રબુદ્ધાનાં પર્યુપાસનં પ્રતીયતે । બુદ્ધાનામપર્યુપાસનયા તાવન્ન સમ્ભવતિ તદવબોધઃ તૈર્થિકવત્ । સ તુ સંસારે ન ઉચિતો ભવતીત્યભિપ્રાયઃ । અનયા યોગસમાપત્ત્યા કથં પ્રતિપત્તવ્યં કીદૃશ્યા ચ ભૂતસંજ્ઞયા તત્ સંજ્ઞાતવ્યમિતિ સંદર્શિતં તદ્ગામ્ભીર્યમિત્યપિ ચ પરિદીપિતમ્ ।
આત્માદીનામસત્ત્વે તેષામાત્માદિસંજ્ઞાયા અભાવાત્ પદસમુદાયાદિભિઃ આત્મત્વ સૂક્તં દુરક્તં ચ લક્ષણં ધર્માધર્મસંજ્ઞં કિં તેષુ નિયમેન ન પ્રવર્તતે? નૈવમ્, યદિ બોધિસત્ત્વાના ન ભવેત્ તત્ર સંજ્ઞા, (તર્હિ) અયુક્તયુપપન્નતીર્થકરધર્માન્ પરિત્યજ્ય ભગવદ્દેશિતેષુ ધર્મેષુ તદધિગમાય કથં છન્દ ઉત્પાદનીય ઇત્યાશઙ્કાયાં તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ તત્સમાધાનાય સચેત્ સુભૂતે ઇત્યાહ ।
અયમભિપ્રાયઃ- એકાનેકસ્વભાવવિચારેણ યથા રૂપાદિલક્ષણધર્મા ન સંવિદ્યન્તે, તથા દેશનાધર્મા અપિ । યત્ર ધર્મસંજ્ઞા તત્રાત્માદિસંજ્ઞા અપિ નિશ્ચયેન નૈવ પ્રહીણા, ધર્મનિમિત્તગ્રહણમૂલત્વાત્ તસ્યાઃ । ધર્મનિમિત્તગ્રાહકમનસિકારસ્ય ( વજ્રટ્_136 ) તસ્યા એવ મનસિકારરૂપત્વાત્ મૈત્રીપ્રભૃતિષુ તત્ત્વમનસિકારાસદ્ભાવે નાત્મદૃષ્ટિઃ પરિહીયતે । અત એવ એકમેવ યાનમ્, તચ્ચ મહાયાનમિત્યુક્તમ્ ।
અપિ ચ, બોધિસત્ત્વાનાં સા ધર્મસંજ્ઞા યદ્યવશ્યમનુત્પન્નદર્શનમાર્ગઃ સ્યાત્ તથા સતિ તેન કથમાત્માદિસંજ્ઞા પ્રહીણા સ્યાત્? દર્શનમાર્ગપ્રહેયત્વાત્તસ્યાઃ । અતઃ સર્વમેતત્ પરીક્ષ્ય સ એવ તેષામાત્મગ્રાહો ભવેત્ ઇત્યુક્તમ્ । તસ્ય તદ્ધેતુત્વાત્ તદનુશયાપ્રહીણત્વાચ્ચેત્યભિપ્રાયઃ । અન્યથા તયોર્ભિન્નાકારત્વાત્ કથં ધર્મસંજ્ઞૈવ આત્મગ્રાહઃ સ્યાદિતિ । ધર્માસ્તાવદત્ર યુક્ત્યુપપન્નાગમલક્ષણા એવેષ્ટાઃ તદ્વિપરીતા અધર્માઃ । એવં સતિ તત્તત્સૂત્રેષુ કથં ભગવતા બોધિસત્ત્વેભ્યઃ સદ્ધર્મઃ પરિગ્રાહયિષ્યતે? એવમનુચિન્ત્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ પરિપપ્રચ્છ । તદર્થં સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । નોદ્ગ્રહીતવ્યઃ વિતથમાર્ગેણ વિપરીતાભિનિવેશક્ષણેન નોદ્ગ્રહીતવ્યઃ, સત્ય ઇતિ નાભિનિવિષ્ટવ્યમિતિ વાક્યાર્થઃ । અભિપ્રેતસિદ્ધ્યર્થં કોલોપમદેશિતસ્ય લક્ષણસ્ય ન ગ્રહણનિષેધ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તસ્માત્ ઇત્યાદિના સ એવાર્થઃ પદાન્તરૈ પ્રયુક્તઃ, યતો હિ સર્વો ધર્મો ઽધર્મશ્ચ સત્ય ઇત્યભિનિવેશસ્ય વિપરીતાભિનિવેશત્વાદ્, યુક્ત્યોપપન્નો ય આગમસમૂહઃ સંસારાર્ણવોત્તરણાય પ્રોક્તઃ કોલોપમઃ સ (યદા) પારં ગત્વા નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ પરિત્યાજ્યો ભવતિ, કિમુ (તદા) તે ઽયુક્તયોપપન્નાસ્તૈર્થિકાનામિવાધર્માઃ । સપ્રયોજનમપિ તદાલમ્બનં મયા નાનુજ્ઞાતમિત્યેવમુક્તવાન્ તથાગતઃ । અન્યથા ધર્માધર્માદિકં યદિ સત્યસ્વભાવં સ્યાત્ તદા પરમાર્થવિષયત્વાત્ તદભિનિવેશસ્ય સંસારપારગતેષ્વપિ યુક્તિસહં ( વજ્રટ્_137 ) સ્યાદિતિ, કિમિતિ તથાગતઃ તન્નિષેધતીતિ? ઇતિ તુ સંગ્રહાર્થઃ । તથા આર્યરત્નકરણ્ડસૂત્રે ઽપિ ભગવતા ઉક્તમ્-
"ભદન્ત સુભૂતે કોલોપમં ધર્મપર્યાયજાનદ્ભિર્ધર્મા એવ પ્રહાતવ્યાઃ, પ્રાગેવાધર્મા ઇતિ । યો હિ ધર્મઃ પ્રહીયતે, સો ઽપિ નાધર્મઃ ઇતિ ।"
યઃ સૂત્રાદિધર્મપર્યાયઃ સ કોલોપમ ઉચ્યતે । ધર્મા એવ ઇત્યેતદ્ ઉપલક્ષણમ્ । તેન રૂપાદયો માર્ગલક્ષણાશ્ચ ધર્માઃ સંગૃહ્યન્તે । અધર્મા ઇત્યપિ ઉપલક્ષણમાત્રમ્, તેન પ્રસિદ્ધવિરુદ્ધાઃ અધર્મલક્ષણાઃ પરપરિકલ્પિતા આત્માદયશ્ચ ઉપદિષ્ટાસ્તે ઽપિ સંગૃહ્યન્તે । અથવા ધર્માધર્માભિધેયાભિધાનાત્ ન સર્વસંગ્રહે દોષઃ । અનેન તાવદ્ વિક્ષેપં નીગૃહ્ય કથં ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમિત્યેતદ્ દર્શિતમ્ ।
[બ] અધિગમધર્મકાયસ્થાનમ્ : [1] જ્ઞાનહેતુધર્મકાયઃ
નનુ ધર્માદયઃ સર્વે પરમાર્થતો મિથ્યાસ્વભાવાઃ, તદા અભિસમ્બુદ્ધો ભૂત્વા ઽભગવતા સર્વે ધર્મા દેશિતાઃઽ; ઇતિ તદપિ મૃષૈવ સ્યાત્, અત એવ બોધિસત્ત્વૈઃ તથાગતજ્ઞાનહેતુમધિગમધર્મકાયં પ્રાપ્તું છન્દો ન જનયિતવ્યઃ, ઇત્યેતદ્ વિચાર્ય જ્ઞાનહેતુધર્મકાયાવાપ્તયે છન્દોત્પાદનાય તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યક્તમ્ ।
અનેનાર્થતઃ પરમાર્થસ્તુ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિતિ અભિસમ્બુદ્ધ ઇત્યેતયોઃ ( વજ્રટ્_138 ) ગ્રહણમપિ વિપક્ષતયા પરિદીપિતમ્, તથ્યસંવૃતિસ્વભાવં તુ તથાગતસ્ય જ્ઞાનહેતું જ્ઞાનધર્મકાયં પ્રાપ્તું છન્દઃ પ્રણિધાનં ચ પ્રદર્શિતે । અનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિઃ ઇત્યુપલક્ષણમાત્રપરિદીપનેન શ્રાવક-પ્રત્યેકબુદ્ધાદીનાં પ્રતિપત્તિભેદેન ભિન્નઃ જ્ઞાનહેતુકો ઽધિગમકાયસ્તાવન્નિર્દિશ્યતે । શ્રાવકાદીનામપિ ગુણા બોધિસત્ત્વેનાવગન્તવ્યા એવ, અન્યથા કથં તાવત્ સર્વજ્ઞપદલાભઃ ।
સંવૃતિસ્વભાવસ્ત્વેવમ્- સમ્બોધિઃ સમ્બોદ્ધવ્યં દેશના દેશિતવ્યમિત્યાદયઃ સર્વે પર્યાયાઃ । ભગવતા કં પરમાર્થાભિપ્રાયમભિલક્ષ્ય સર્વં મિથ્યૈવેત્યુક્તમ્, તદુક્તાભિપ્રાયં સંગૃહ્ય આર્યસુભૂતિસ્થવિરઃ યથાહં ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ ઇત્યેતદવોચત્ । યથાહમાજાનામિત્યભિપ્રાયવિવરણમ્ । કસ્માન્નાભિસમ્બુદ્ધઃ, ધર્મદેશના ચ ન સ્ત ઇતિ ચિન્તાયાં તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ । અગ્રાહ્યઃ ઇતિ પરમાર્થસ્તાવન્નિર્વિકલ્પજ્ઞાનગોચરો ઽપિ ન ભવતીતિ ઉક્તપૂર્વમ્ । અનભિલાપ્યઃ શબ્દાવિષયત્વાદિતિ । સર્વે શબ્દગોચરાસ્તાવત્ સમારોપિતસામાન્યમાત્રાત્મકાઃ, સામાન્યસ્ય ચાભાવરૂપત્વાત્ । ઇમૌ દ્વૌ (શબ્દૌ) અભિસમ્બુદ્ધાભાવસ્ય ધર્મદેશનાભાવસ્ય ચ યથાક્રમં હેતુતયાભિહિતૌ ।

નનુ સ્યુઃ સર્વે ભાવા અગ્રાહ્યાઃ અનભિલાપ્યાઃ, તથાપિ સ્વલક્ષણધારણાત્ પરમાર્થતઃ ધર્મસ્વભાવતાસ્થિતા એવેત્યાશઙ્કાયાં ન સ ધર્મઃ ઇત્યાહ । સર્વભાવાનાં પરમાર્થતઃ સ્વભાવેન પરિનિર્વૃત્તત્વાન્ન સમ્ભવતિ સ્વલક્ષણધારકત્વમ્ । યદ્યેવં તર્હિ ભગવતા અભાવો ઽભિસમ્બુદ્ધો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ વિચાર્ય નાધર્મઃ ઇત્યુક્તમ્ । સ તુ પ્રસજ્યપ્રતિષેધસ્વભાવઃ અનેન તાવત્ યોગસમાપત્તિં નિર્દિશ્ય અધ્યારોપો ઽપવાદાન્તશ્ચ નિરસ્તૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યુપપત્તિઃ પૃચ્છ્યતે, તદર્થં અસંસ્કૃતપ્રભાવિતાઃ ઇત્યાહ । અસંસ્કૃતત્વં તાવદ્ ધર્માણાં પરમાર્થસ્વભાવઃ, તચ્ચ યુક્ત્યા વિચાર્યમાણમનુત્પત્તિલક્ષણમેવ પર્યવસ્યતિ, યથા પૂર્વં વિચારિતમ્ ।
ઉક્તં ભગવતા ધર્મસંગીતૌ-
ઽયો આનન્દ, ધર્મો ઽનુત્પન્નઃ, અનિરુદ્ધઃ, અસ્થિતઃ અવિકૃતસ્તદુચ્યતે આર્યસત્યમિતિઽ; । ઇદમાનન્દ, અભિસન્ધાય તથાગતેન અસંસ્કૃતપ્રભાવિતા આર્યશ્રાવકા ઇતિ દેશિતમ્, યથા પૂર્વમુક્તમ્ ।
અયઞ્ચ ઽઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્, અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્, નિત્યં તથૈવ સત્ત્વાન્નિર્વિકારત્વાચ્ચાસંસ્કૃતઃ, તદધિગમાદાર્યપુદ્ગલાઃ તત્પ્રભાવિતા ભવન્તિ, ધર્મતત્ત્વાધિગમેન પ્રભાવિતત્વાદાર્યણામ્ । અન્યેષુ તત્ત્વસદ્ભાવો નૈવ તાવદ્ યુજ્યતે, તચ્ચ (તત્ત્વં) અસંસ્કૃતમપિ ન (સ્યાત્) પ્રસજ્યપ્રતિષેધસ્વભાવાભાવાત્, ભાવસ્વભાવસ્વાત્તસ્ય । આર્યૈઃ નાન્યવિધો ભાવસ્વભાવો ઽવબુધ્યતે, તદ્ભિન્નસ્વભાવસ્યૈવાધિગમાત્ । ભાવગ્રહણાભાવેન તદભાવરૂપત્વે સતિ ભાવગ્રાહ એવ તાવત્ પ્રસજ્યતે । અત એવ આર્યસન્ધિનિર્મોચનસૂત્રે ઉક્તમ્- ઽન તત્ત્વસ્ય ભાવાદિતરો ઽર્થઃઽ; ઇતિ ।
અતઃ યથોક્તદોષ આપદ્યતે । તત્તુ (તત્ત્વં) પરમાર્થતો નાસ્તિ ભાવસ્વભાવઃ, અસિદ્ધૈવ ભાવસ્વભાવતા કસ્યાપિ । ભાવસ્વભાવતેવ તદપિ ( વજ્રટ્_140 ) સંસ્કૃતં પ્રસજ્યેત । અતઃ અભાવરૂપત્વેન ધર્મેષુ સત્ત્વાદતત્ત્વમેવ સ્વભાવેન તત્ । સર્વેષામપિ તજ્જ્ઞાનપ્રસઙ્ગઃ, ભાવસ્વભાવવત્ । સંક્લેશહેતુપ્રસઙ્ગો ઽપિ દુર્નિર્વારઃ સ્યાત્ । અત એવ તેષુ આર્યસન્ધિનિર્મોચનાદિષુ- ઽન તત્ત્વસ્ય ભાવાદિતરો ઽર્થઃઽ; ઇત્યુક્તમ્ । અત એવ ન ધર્મો નાધર્મઃ ઇત્યુવાચ । અનેન ભાવાભાવસદસદાદીનાં નિષેધરૂપં દેશિતમ્ । અપિ ચાનેન વિક્ષેપનિગ્રહો ઽપિ નિર્દિષ્ટઃ । એતત્સર્વૈઃ સ્થાનસ્યાસ્ય ગમ્ભીરત્વમપિ સંદર્શિતમ્ ।
(2) પુણ્યહેતુકધર્મકાયઃ
યદિ ભગવતો ઽભિસમ્બોધિર્વા ધર્મદેશના વા નાસ્તિ કશ્ચિઓદ્ ધર્મઃ, કથં તર્હિ બોધિસત્ત્વેન પુણ્યહેતુધર્મકાયં પ્રાપ્તુકામેન સદ્ધર્મપરિગ્રહે ઽનુપ્રવર્તિતવ્યમિતિ વિચિન્ત્ય પુણ્યહેતુધર્મકયકામતાચ્છન્દોત્પાદનાય તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યુક્તમ્ । તત્ર સપ્તરત્નાનિ તાવત્ સ્વર્ણ-રૌપ્ય-વૈડૂર્ય-અશ્મગર્ભ-મુસારગલ્વ-લોહિતમુક્તા-સ્ફટિકાઃ આર્યસદ્ધર્મપુણ્દરીકે ઉક્તાનિ । ઽચતુર્દીપાદાનાં સહસ્રં ( વજ્રટ્_141 ) સાહસ્રો લોકધાતુઃ । તત્સહસં દ્વિસાહસ્રઃ । તત્સહસ્રં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુઃઽ; । તતો નિદાનમ્ ઇતિ રત્નદાનાનાં નિદાનાત્ તતઃ પુણ્યોદ્ભવઃ, તદહેતોઃ સમ્ભવતીત્યર્થઃ । સર્વાણિ કુશલચિત્તાનિ, તદુત્પન્ના વાસનાઃ પુણ્યાનિ । તેષાં રાશિઃ સ્કન્ધ ઇતિ । ફલબાહુલ્યાત્ તદ્બાહુલ્યમ્ । બહુ ઇતિ વિશેષણમ્ । બહુ બહુ ઇતિ દ્વિરુક્ત્યા બાહુલ્યાધિક્યમ્ ।
યદિ પરમાર્થતઃ સર્વે (ધર્માઃ) અનુત્પન્નાઃ, કથં તતો નિદાન પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાત્? ઇત્યાશઙ્ક્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યુક્ત્વા સ્વયમભિપ્રાયં વિદિત્વા અસ્કન્ધઃ ઇત્યભિહિતવાન્ । પરમાર્થત ઇતિ શેષઃ । પ્રજ્ઞપ્તિસત્ત્વાત્ સ્કન્ધાનાં ન પુણ્યસ્કન્ધો ભાવરૂપેણ સમ્ભવતિ । પુણ્યમપિ વાસનાસ્વરૂપમવસ્થાવિશેષે ઉપચર્યતે । ભાવાનાં સ્થિરત્વેન અભિસંસ્કારેણ અપ્રવૃત્તત્વાત્ ચિત્તમપિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્માત્રમેવ । એકાનેકસ્વભાવેન પ્રતિસ્વં પરીક્ષાયાં મિથ્યૈવ તાવત્ સ્વભાવઃ । અત એવ ન પુણ્યસ્કન્ધઃ પરમાર્થતો વિદ્યતે ।
અનેન યોગસમાપત્તિઃ પરિદીપિતા, અધ્યારોપાન્તશ્ચ નિષિદ્ધઃ । વિદ્યન્ત એવ પુણ્યસ્કન્ધાઃ સંવૃતૌ । અત એવ પુણ્યસ્કન્ધસ્તથાગતેન ભાષિતઃ ઇત્યુક્તમ્ । યદ્યેવં ન સ્યાત્, પરમાર્થતઃ સ પુણ્યસ્કન્ધો ભવેત્ (તદા) પરમાર્થસ્ય શબ્દાગોચરત્વાત્ ન ભવેત્ તદભિધાનમ્ । અભાષિતમિત્યેવં વચનં નિરર્થકમિતિ ચેત્? યતો ભાષિતાસ્તસ્માત્ સંવૃતાવેવેત્યવગન્તવ્યમ્ । અનેનાપવાદાન્તસ્ય નિષેધો નિર્દિષ્ટઃ । એવમાર્યસુભૂતિના અન્તદ્વયપરિહારઃ કૃતઃ ।
તદનન્તરં પાર્ષદા ઉદારધર્મશ્રવણભવ્યાઃ, તેન ચ બહુતરં પુણ્યમિતિ આવેદિતું ભગવતા યશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યુક્તમ્ । અનેન તથાગતાનાં ( વજ્રટ્_142 ) પુણ્યહેતુકાધિગમકાયસ્ય પ્રવચનકાયતો નિર્જાતત્વાત્ તતશ્ચતુષ્પાદિકાયામપિ ગાથાયાં દેશ્યમાનાયાં (યદા) તાદૃશં પુણ્યાયતનં ભવેત્ (તદા) તથાગતાનાં પુણ્યહેતુકધર્મકાયસ્ય તુ કથૈવ કેતિ નિર્દિશ્યતે । નાયં પદાર્થઃ, (તથાપિ) સામર્થ્યલભ્યો ઽયમર્થ ઇત્યદોષઃ । એતેન પરમાર્થતઃ ધર્મદેશનાયાઃ અભિસમ્બુદ્ધસ્ય ચાપ્યસત્ત્વે સંવૃતૌ તાવત્ પુણ્યકાયદેશનાયાઃ સત્ત્વાત્ બોધિસત્ત્વૈઃ પુણ્યમધિગાન્તું પ્રવર્તયિતવ્યમેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
અનેન તાવદ્ વિશિષ્ટપુણ્યપ્રતિપાદનેન ઔદાર્યમસ્ય પરિદીપિતમ્, તદુત્પાદાય ચ છન્દપ્રણિધાને નિર્દિષ્ટે । ષટ્પાદિકાયા ગાથાયાઃ સત્ત્વે ઽપિ ચતુષ્પાદિકા ઇતિ વિશેષીકૃતા । ગાથા ઇતિ યત્ર ન યતિઓ, ઽપાદઽ; શબ્દેન ચતુઃપાદં ગાથાપરિમાણં પરિગૃહ્યતે । ઉદ્ગૃહ્ય ઇતિ સ્વાધ્યાયં વિધાય । દેશયેત્ ઇતિ પદાનિ । સમ્પ્રકાશયેત્ ઇત્યર્થઃ । અસંખ્યેયમ્ ઇતિ સંબહુલમ્ । અપ્રમેયમ્ ઇતિ પ્રમવિષયાતીતત્વાત્ । અનેન ચાર્થતઃ પુણ્યાનુત્તિવિપક્ષસ્તાવન્નિરાકૃતઃ । પુણ્યમિત્યુપલક્ષણમાત્રમેતેન તથાગતસ્ય સમસ્તઃ પુન્યસમ્ભારો નિર્દિષ્ટઃ ।
કિમિતિ શ્રદ્ધેયમાત્રમુત યુક્તિતો ઽવગમ્યમિતિ મનસિ કૃત્વા તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ પૃચ્છાયામ્ અતો નિર્જાતા હિ સુભૂતે, તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ ઇતિ યુક્તિવચનમભિહિતવાન્ । એવં ( વજ્રટ્_143 ) બહુતરં પુણ્યમ્ ઇતિ તચ્ચ બૃહત્ફલત્વાત્તત્ બહુતરં પુણ્યમ્, ન તુ સ્વરૂપતસ્યસ્ય કાયાભાવાત્ । રત્નનિર્જાતં તત્પુણ્યં તુ મહાપરિભોગાદિ ગૌણસાઅંસારિકં ફલં પ્રાપયતિ । પ્રજ્ઞાપરિગૃહીતત્વે સતિ દાનાદીનાં મહાબોધિફલમધિગમ્યતે, ન તુ પ્રાદેશિકાનામ્ । ધર્મદાનેન તાવદક્ષયાપ્રતિમતથાગતપદપ્રાપ્તેઃ તન્મહત્ત્વં કિમિતિ ન પ્રસક્તમ્? યથા ધર્મેણાનુગ્રહો ન તથા રત્નૈઃ પરેષામનુગ્રહઃ । તથા હિ પરેભ્યઃ સમ્પ્રકાશિતેન ક્રમશો ઽનેન ધર્મેણ ક્ષિપ્રમેવ બુદ્ધત્વપદં લભ્યતે, ન તુ રત્નૈઃ । અત એવ પરેભ્યઃ પરાનુગ્રાહકત્વાદ્ રત્નદાનાદ્ ધર્મદાનં વિશિષ્ટમિત્યાભિસન્ધિઃ ।

અતો નિર્જાતાઃ ઇતિ સંસાધ્યતે । દશચરિતાનિ નિઃશ્રિત્ય પારમ્પર્યેણ પ્રાપ્યન્ત ઇત્યર્થઃ । તાનિ તાવદ્ દશ ચરિતાનિ- લેખનં પૂજનં દાનં વાચનં શ્રવણમ્ ઉદ્ગ્રહણમ્ સમ્પ્રકાશનં સ્વાધ્યાયઃ ચિન્તનં ભાવના ચેતિ । અતો નિર્જાતાશ્ચ બુદ્ધા ભગવન્તઃ ઇતિ સંવૃતૌ એતાન્યાશ્રિત્ય બુદ્ધાઃ પ્રજ્ઞપ્તા ઇતિ ( વજ્રટ્_144 ) વાક્યશેષઃ પરમાર્થતસ્તુ બોધિઃ બુદ્ધશ્ચ ભિન્નૌ ન સ્તઃ । અનેન તાવત્ પુણ્યસ્ય પરમવૈશિષ્ટયપરિદીપનેન તદુત્પાદયિતું છન્દ-પ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ દેશિતમ્ ।
યદિ પરમાર્થતઃ સર્વધર્માનુત્પાદ એવ તદા સર્વે બુદ્ધધર્મા અપ્યનુત્પન્ના એવ ભવેયુઃ તત્કથમ્ અતો નિર્જાતા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિતિ? ન બુદ્ધાનાં બોધેર્ભિન્નત્વમિતિ વિચાર્ય તત્કસ્ય હેતો? ઇતિ પરિપૃચ્છા, એતદર્થમત્ર બુદ્ધધર્માઃ ઇત્યુક્તમ્ । બુદ્ધપ્રજ્ઞપ્તિહેતુકા અનુત્તરસમ્યક્સંબોધિલક્ષણા ધર્મા એવ હિ બુદ્ધધર્માઃ । તસ્માન્નૈવ કેવલં બોધિભિન્નાઃ પરમાર્થતઃ બુદ્ધાઃ, અપિતુ પ્રજ્ઞપ્તિહેતુત્વાદ્ અતો નિર્જાતા બુદ્ધઃ ઇત્યુક્તમિત્યભિપ્રાયઃ । તે ઽપિ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વાદ્ અબુદ્ધધર્મા ઇતિ, સંવૃતિમાશ્રિત્ય તથાગતાનામનુસમ્યક્સંબોધિસ્તુ અતો નિર્જાતા ઇત્યાદિના તથાગતેન ભાષિતા, ન તુ પરમાર્થત ઇતિ । અત એવ તત્તદિતરપક્ષેભ્યઃ બુદ્ધધર્મા ઇતિ પરમાર્થતો નૈવ વક્તું શક્યતે । પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વેનાનભિલાપ્યાસ્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ । અનેન યોગસમાપત્તિઃ વિક્ષેપનિગ્રહઃ ગામ્ભીર્યઞ્ચ દેશિતાનિ ।
અત્ર કેચિદાહુઃ કથં ત્રિધા ભિન્નો ઽયં ધર્મકાયઃ । અથ ધર્મકાયપ્રાપ્તિઃ ધર્મકાયહેતોશ્ચાનુરૂપતયા પુણ્યસ્વભાવઃ, પ્રજ્ઞપ્ત્યા ચ પ્રવચનસ્વભાવો ધર્મકાય ઇતિ ચેદ્? તથા સતિ રૂપકાયો ઽપિ તત્પ્રાપ્તેરનુરૂપહેતુત્વાત્ તત્પ્રાપકહેતુત્વાચ્ચ ધર્મકાયઃ સ્યાદિતિ । (અતઃ) તન્ન સત્યમ્, ભગવતાં બુદ્ધાનાં ધર્મકાયસ્તુ પરિશુદ્ધજ્ઞાનસ્વભાવસ્તથા યા ચ તસ્ય સામાન્યધર્મતા,. તસ્યાં વ્યવસ્થાપ્યતે । નાસ્ત્યસ્યાયં વિપાકભેદઃ, ન ચાત્ર પ્રવચનપુણ્યયોરુપચારેણ ધર્મઃ ઇતિ દેશનાપિ । કિમિવ તર્હીતિ ચેત્? વસ્તુમાત્રં ધર્મ ઇતિ દેશના । ધર્મા ઇત્યાદિ સ્વયમેવં ખ્યાતત્વાત્ । સ્વસામાન્યલક્ષણધારણાદ્ ધર્મા ઇતિ યત્ વ્યાખ્યાતં તત્ સર્વધર્મસાધારણમિતિ ન રૂપકાયસ્તથાગતત્વેન નિર્દિષ્ટઃ, અજ્ઞાપકત્વાત્ । પ્રજ્ઞપ્તિત ઇત્યુચ્યમાને ઽપિ ન રૂપકાયો ધર્મકાયત્વેન પ્રસક્તો ભવતિ, પુણ્યહેત્વનુરૂપત્વાત્ ( વજ્રટ્_145 ) તસ્ય । યથોક્તમ્-
બુદ્ધાનાં રૂપિકાયો હિ પુણ્યં સમ્ભૃત્ય જાયતે ।
ધર્મકાયઃ સમાસેન જ્ઞાનસમ્ભારજો નૃપ ॥
તસ્માજ્જ્ઞાનસમ્ભારસ્યૈવ તત્પ્રાપ્ત્યુપાયત્વાન્ન રૂપકાયેન સ ગૃહ્યતે, પ્રજ્ઞપ્તિહેત્વભાવાન્નોચ્યતે રૂપકાયો ઽધર્મકાયઃઽ; ઇતિ । પ્રવચનકાયસ્તુ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય ફલમિતિ । સમ્ભારલક્ષણપુણ્યનિચયસ્યાપિ તત્પ્રાપ્તિહેતુત્વાત્ પ્રજ્ઞપ્ત્યા ધર્મકાય ઇત્યુચ્યમાનો ઽપિ યુજ્યત એવેતિ અલમધિકેન । અન્યત્ કુચોદ્યં યુક્તમયુક્તં વેતિ વિચક્ષણૈર્વિવેચિયિષ્યત ઇતિ મત્વા પદબાહુલ્યભિયા ન લિખ્યતે । ધર્મકાયાપ્તિછન્દસ્થાનમુક્તમ્ ।
ઇતઃ પરં દ્વાદશવિપક્ષાણાં પ્રતિપક્ષાણિ દ્વાદશસ્થાનાનિ યથાક્રમં વેદિતવ્યાનિ । ઇમે તાવદ્ દ્વાદશ વિપક્ષાઃ-
1. અભિમાનઃ
2. અભિમાનાભાવે ઽપિ અલ્પશ્રુતત્વમ્
3. બાહુશ્રુત્યે ઽપિહીનાલમ્બનમનસિકારભાવના
4. હીનાલમ્બનમનસિકારભાવનાયા અભાવે ઽપિ સત્ત્વોપેક્ષા
5. તદુપેક્ષાયા અભાવે ઽપિ બાહ્યશાસ્ત્રેષુ સાનુરાગા પ્રવૃત્તિઃ
6. તથા પ્રવૃત્ત્યભાવે ઽપિ ભાવનિમિત્તાભિભવોપાયેષ્વકૌશલમ્
7. તત્ર ઉપાયકૌશલે ઽપિ પુણ્યસમ્ભારાસઞ્ચયઃ
8. પુણ્યસમ્ભારસઞ્ચયે ઽપિ લાભસત્કારકૌસીદ્યૈઃ પિણ્ડાસ્વાદનમ્

9. તથાસ્વાદનાભાવે ઽપિ દુઃખાક્ષાન્તિઃ
10. દુઃખાધિવાસનાયામપિ જ્ઞાનસમ્ભારાસઞ્ચયઃ
11. જ્ઞાનસમ્ભારસઞ્ચયે ઽપિ આત્મપરિગ્રહઃ
12. આત્મગ્રહાભાવે ઽપિ અવવાદાયોગઃ
5. ભાવનાવિશેષલાભે ઽનભિમાનસ્થાનમ્ :
તત્ર ભગવતા ધર્મપુદ્ગલયોર્વિસ્તરેણ નૈરાત્મ્યે દેશિતે ઽપિ અનાદિકાલીનદૃઢાત્માભિનિવેશસઞ્ચયબલેન યદિ કશ્ચિદેવં મન્યેત- યસ્ય સત્ત્વાદિસંજ્ઞા પ્રવર્તતે, ન સ બોધિસત્ત્વ ઇતિ? એવં તર્હિ યદુક્તં ભગવતા ઽતસ્મિન્ કાલે ઽહં વીરદત્તો નામ નૃપો ઽભવમ્,ઽ; યુષ્મભ્યં મયા ધર્મો દેશયિષ્યતે ઇત્યાદિ કથં સ્યાત્ । (અતઃ) સત્ત્વસંજ્ઞાદિવિરહસ્ય નૈવમભિપ્રાય ઇતિ વિઘ્નભૂતાભિમાનવિસંયોગાર્થં પઞ્ચમસ્થાનમધિકૃત્યાહ- તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદિ ।
અસ્યાયમત્ર સામાન્યતો ઽર્થઃ- યે મમ મૃદુશ્રાવકાઃ સ્રોતઆપન્નત્વાદિષુ ધર્મનૈરાત્મ્યાનધિગમાદ્ અપ્રાપ્તરસાનુભવાઃ, તેષામપિ અહન્ત્વેન મમત્વેન ચાભિનિવેશો ન ભવતિ, કિં ખલુ પુનઃ ઉભયનૈરાત્મ્યાધિગમેન પ્રહીણનિરવશેષાવરણાનામિતિ । તસ્મિન્ કાલે ઽહમ્..... ઇત્યાદિ યત્તલ્લોકેન સહ વ્યવહારપ્રજ્ઞપ્ત્યર્થં પરસન્તાનવ્યવચ્છેદમાત્રજ્ઞાપનાર્થં વા, સેનાવનાદિવ્યવહારવત્, ન ત્વેકત્વ- ( વજ્રટ્_147 ) શાશ્વતત્વાભિનિવેશતયા । તત્ત્વજ્ઞાનસ્થિતૈઃ ન શક્યતે તાવલ્લોકેન સહ વ્યવહર્તુમ્ । તસ્માદભિમાનસ્થાનવિસંયોગાર્થં ત્વયાપિ નાત્મન્યભિનિવેષ્ટવ્યમિતિ સમાદાપયતિ ।
તત્ર સ્રોતઃ નિર્વાણમહાનગરપ્રાપકદર્શનમાર્ગલક્ષણમ્, આપન્નઃ પ્રાપ્તઃ, દર્શનપ્રહેયસમસ્તક્લેશપ્રહાયકઃ સ્રોત આપન્ન ઇતિ, તસ્ય ચ કર્તરિ કર્મણિ ક્રિયાયાં ચાભિનિવેશપ્રહાણેન ઇદમ્પ્રત્યયતાધિગમાન્નૈરાત્મ્યાધિગમો દર્શિતઃ । મયા ઇતિ કર્તર્યભિનિવેશઃ । ફલમ્ ઇતિ કર્મણ્યભિનિવેશઃ । પ્રાપ્તઃ ઇતિ ક્રિયાયામભિનિવેશઃ । ઇત્યનેન તાવદર્થતઃ મયા પ્રાપ્તમિતિ વિપક્ષત્વેન પરિદીત્યતે । ન સ્રોતઆપન્નસ્યૈવં ભવતિ મયા પ્રાપ્તમ્ ઇત્યનેન અપલક્ષણમાત્રપ્રદર્શનેન સર્વેષામભિમાનાનાં પ્રહેયત્વં પ્રદર્શયે । તત્ર છન્દઃ પ્રણિધાનઞ્ચાપિ નિર્દિશ્યત ઇતિ । આર્યસુભૂતિરપિ ભગવતો ઽભિપ્રાયં નિર્દિશન્ પરમાર્થસ્થાપન્નાર્થં તત્ર યોગસમાપત્તિં ચ ગ્રહીતું ન હિ સ ભગવન્ કઞ્ચિદ્ (ધર્મં) આપન્નઃ ઇત્યાહ । કથમિતિ ન રૂપમાપન્નઃ ઇત્યાદ્યાહ ।
અનેન તાવત્ પરમાર્થત ફલદ્વૈવિધ્યસ્યાપ્રાપ્યત્વમપિ નિર્દિશ્યતે, તથા હિ-ફલભૂતં પ્રાપ્યસ્વભાવં કિઞ્ચિત્ સ્યાત્ (તર્હિ) સંસ્કૃતમસંસ્કૃતં વા સ્યાત્ । તત્ર તાવદનુત્પન્નમેવાસંકૃતમ્, અભાવરૂપત્વાદ્ શશવિષાણમિવ તન્ન યુજ્યતે ( વજ્રટ્_148 ) પ્રાપ્તુમ્, અપ્રાપ્ત્યવસ્થાવિશિષ્ટત્વાત્ । સંસ્કૃતં તાવત્ ક્ષણિકમ્, ઉત્પાદસમનન્તરં વિનાશિત્વાત્, સ્થિતેરભાવાત્ કેનાપિ કથમપિ તન્ન પ્રાપ્તું શક્યતે । યસ્મિન્ સન્તાને નૈરાત્મ્યમાર્ગલક્ષણહેતુસન્નિહિતતયા ક્લેશમુત્પાદાત્યન્તવિરુદ્ધાશ્રયલક્ષણં ફલમુત્પદ્યત ઇતિ ફલં પ્રાપ્ત્યત ઇત્યેવમુચ્યતે, ન તુ પરમાર્થતઃ ।
અપિ ચ, પ્રાપ્યપ્રાપકભાવઃ ખલુ ભિન્નકાલિકઃ સમકાલિકો વા સ્યાત્ । તત્ર ન તાવત્ પ્રથમઃ પક્ષઃ દ્વયોરપિ સ્થિતત્વાત્, ભિન્નકાલિકસ્તુ એકસ્મિન્ પ્રત્યાસન્ને ઽપરસ્ય ચાસંનિહિતે સતિ (ભવતિ), તત્કથં દ્વયોઃ સ્થિતિરિતિ । ન ચ સમકાલાવસ્થિતયોરુભયોઃ પરસ્પરોપકારકત્વમ્, અસતિ ચોપકારે પ્રાપ્યપ્રાપકભાવો નૈવોપયુજ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગત્વાત્ ।
અન્યો ઽન્યસંયોગેનોત્પાદલક્ષણેનાપિ પ્રાપ્યપ્રાપકભાવસ્ય સમકાલિકત્વં ન યુજ્યતે, તથા હિ- યે ઽમૂર્તભાવાઃ, તે નૈવ સંયુજ્યન્તે, ક્વચિદપ્યનવસ્થાનાત્તેષામ્ । ન સ્યાત્ પ્રાપ્યપ્રાપકભાવે સમકાલત્વમાત્રમપિ તેષામ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચાપ્યેકસ્ય હેતુત્વમ્, ઉભયોઃ સાધારણત્વાત્, ઇદં પ્રાપ્યમિદઞ્ચ પ્રાપકમિતિ નિશ્ચયો ન ભવતી । યે તાવન્મૂર્તાઃ, તેષાં સર્વાત્મના સંયોગે સતિ એકત્વં પ્રસજ્યતે, એકદેશેન (સંયોગે તુ) સાવયવત્વં પ્રસજ્યતે । નૈરન્તર્યેણાવસ્થાને ઽપિ ન ભવિતું શક્નોતિ ઉભયોઃ સાધારણત્વાત્ । અવિશેષાન્ન નિશ્ચયઃ । અતઃ કલ્પનાસમારોપિત એવાયમ્ । અનેન તાવત્ સર્વઃ કર્મકર્ત્રાદિવ્યવહારઃ સ્પષ્ટમવબોદ્ધવ્યઃ ।
ધર્માઃ ઇતિ ધર્માયતનમ્, અનેનાસંસ્કૃતમપિ સંગૃહ્યતે, ધર્માયતનસ્ય સપ્તદ્રવ્યાત્મકત્વાત્, શેષેણ રૂપાદિના ચ ધર્માયતનૈકદેશેન ચ સંસ્કૃતા નિર્દિશ્યન્તે । ઉપલક્ષણમિદમ્ અતશ્ચક્ષુરાદિકં ગ્રહીતવ્યમ્ । એવં યતઃ પરમાર્થતઃ સ કઞ્ચિત્ (ધર્મં) નાપન્નઃ, મયા પ્રાપ્તમિત્યપિ ન મન્યતે, તસ્માત્ સન્માર્ગસ્થિતત્વાત્ સ્રોતઆપન્ન ઇત્યુચ્યતે ।
યદિ મયા પ્રાપ્તમિત્યભિનિવેશસ્તદા કથં નોચ્યેત સ્રોત આપન્ન ઇતિ વિચિન્ત્ય સચેદ્ ભગવન્ ઇત્યાદ્યાહ । મયા ઇતિ યસ્યાહમિત્યભિનિવેશઃ સ્યાત્તસ્ય નાસ્ત્યાત્મદૃષ્ટિપ્રહાણમ્, યશ્ચાપ્રહીણાત્મદૃષ્ટિઃ સ અનુત્પન્નાર્યમાર્ગઃ, યશ્ચાનુત્પન્નાર્યમાર્ગઃ, સ પૃથગ્જન ઇતિ કથં સ્યાત્ સ્રોત-આપન્ન ઇત્યભિસન્ધિઃ । એવં હિ ઽમયા ઇતિ યો ઽયમભિનિવેશઃ, સ આત્મદૃષ્ટિસમુદયઃ । અનેન ચિત્તપ્રગ્રહો નિર્દિષ્ટઃ । અનેન તાવત્ સકલેન સ્થાનસ્યાસ્ય ગામ્ભીર્યમભિહિતમ્ ।
અમુમેવાર્થં દૃષ્ટાન્તાન્તરે પ્રપઞ્ચ્ય નિર્દેષ્ટું સકૃદાગામિનઃ ઇત્યાદ્યાહ । અત્રાપિ પદાર્થાભિસન્ધ્યાદીનિ પૂર્વવદ્ યોજ્યાનિ । પ્રહીણભાવનાહેતષડ્વિધકામાવચરક્લેશ એવાર્યસકૃદાગામી, સકૃદાગામિત્વાત્ કામધાતૌ । પ્રહીણભાવનાહેયસકલકામાવચરક્લેશ એવાનાગામીત્યુચ્યતે, પુનરનાગામિત્વાત્ ( વજ્રટ્_150 ) કામધાતૌ । યદા સમસ્તત્રૈધાતુકાવચરક્લેશમલાનાં પ્રહાણં જાયતે, તદા સ સકલલોકપુજ્યત્વાદ્ અર્હન્નિત્યુચ્યતે । ન હિ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો યો ઽર્હન્નામ પ્રહીણતથાવિધક્લેશાવરણજ્ઞાનસન્તતૌ ઉપચરિતત્વાત્, સન્તતેશ્ચ પ્રજ્ઞપ્તૌ સત્ત્વાન્ન સ કશ્ચન પરમાર્થતઃ, સમારોપિત એવાસાવિત્યભિપ્રાયઃ ।
સામ્પ્રતમ્ આર્યસુભૂતિઃ ઽઅહંઽ; પદપ્રયોજ્યમાત્માનમધિકૃત્ય વિશિષ્ટત્વેન અરણાવિહારીતિ સાધારણગુણત્વેન અર્હન્નિતિ ચ ઽઅહમસ્મિઽ; ઇત્યનેનોક્ત્વા ચિત્તપ્રગ્રહમાત્રં દર્શયિતું અહમ્ ઇત્યાદ્યવોચત્ । અરણા ઇતિ સમાધિવિશેષઃ, અત્ર ચોભતોભાગવિમુક્તત્વમર્હત્ત્વમાલમ્બ્ય તદિતરેષુ રણા નોત્પાદ્યન્ત ઇતિ વિચિન્ત્ય યોગઃ સમાપદ્યતે । તતો વ્યુત્થાય તમાલમ્બ્ય તદિતરેષુ નોપજાયન્તે રણાઃ । યસ્તયા અરણયા વિહરણશીલઃ સ એવમુચ્યતે । સુગમો ઽયં વિભઙ્ગઃ ।

ન માં વ્યાકરિષ્યત્ ઇતિ તદા અપ્રહીણત્વાદાત્મદૃષ્ટેર્મયા સ્રોત-આપત્તિફલમપિ દુર્લભમ્, કિં ખલુ પુનઃ ઉભતોભાગવિમુક્તેનાર્હતા પ્રાપ્યમરણાવિહારિત્વમિત્યભિસન્ધિઃ । કથમરણાયાં વિહર્તવ્યમિતિ ચિન્તાયાં ન ક્વચિદ્ વિહરતિ ઇત્યવોચત્ । પ્રાપ્તં મયા કિઞ્ચત્ સંકૃતમંસ્કૃતં વેત્યેવમભિનિવેશેન યો ઽસ્થિતઃ, સ એવારણાવિહારીતિ દ્વિરભિધાનમ્, નાપર ઇત્યર્થઃ । અધુના અહમસ્મિ ભગવંસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સમ્બુદ્ધેન અરણાવિહારિણામગ્ર્યો નિર્દિષ્ટઃ । અહમસ્મિ ભગવન્ અર્હન્ વીતરાગઃ ઇતિ નાત્માભિનિવેશેન, અથ કથમિતિ ચેત્? વ્યવહારમાત્રાભિનિવેશતયા, એતચ્ચ પ્રાગેવ મયા પ્રોક્તમ્ ।
6. બુદ્ધોત્પાદારાગતા-સ્થાનમ્ :
નન્વસતિ કસ્મિંશ્ચિદપિ પ્રાપ્યે પ્રાપકે વા પરમાર્થતઃ, બોધિસત્ત્વભૂતેન ભગવતા કથં તથાગતદીપઙ્કરસ્યાન્તિકાદ્ ધર્મ ઉદ્ગૃહીતઃ? અથ નોદ્ગૃહીત ઇતિ ચેદ્? તદાસ્માભિર્ધર્મમુદ્ગ્રહીતુકામૈઃ કથમારાધનીસ્તથાગતોત્પાદ ઇતિ યે પરિકલ્પયન્તિ તેષામલ્પશ્રુતત્વપ્રતિબન્ધાપાકરણાર્થ ષષ્ઠં સ્થાનમધિકૃત્યાહ- અસ્તિ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો યસ્તથાગતેન દીપઙ્કરસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્યાન્તિકાદુદ્ગૃહીતઃ? ઇતિ । સુભૂતિરપિ પ્રાગેવાભિપ્રાયં વિદિત્વા નો હીદમ્ ઇત્યવોચત્ । નાસ્તિ પરમાર્થતઃ કસ્યચિદપિ ધર્મસ્ય પ્રાપ્યપ્રાપકત્વેન ઉદ્ગ્રહણં નામ, યથોક્તં પૂર્વમ્ । ઽસર્વે ધર્માઃ પ્રકૃત્યા શાન્તાઃઽ; ( વજ્રટ્_152 ) તથાપિ તથાગતાનુભાવેન નાનાપદસમુદાયાદીનાં જ્ઞાનાવભાસોત્પાદમત્રે ઉદ્ગૃહીતઃ ઇત્યુપચર્યતે, અતઃ શ્રુતપર્યેષણં સફલમ્ ।
અનેનાર્થતઃ ઽબોધિસત્ત્વેન શ્રુતપર્યેષણકાલે બુદ્ધોત્પાદ આરાધનીયસ્તદનન્તરં બુદ્ધધર્મા ઉદ્ગૃહીતવ્યાઃઽ; ઇત્યભિનિવેશો વિપક્ષત્વેન નિર્દિષ્ટઃ । તત્પ્રહાણે છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિત્યપિ નિર્દિષ્ટમ્ । અસ્તિ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો દીપઙ્કરસ્યાન્તિકાદુદ્ગૃહીતઃ? ઇતિ દિઙ્માત્રાભિધાનેન ઉદ્ગૃહીતધર્મસ્ય સર્વનિમિત્તં વિનિવર્તતે । ઽનાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉદ્ગૃહીતઃઽ; ઇત્યનેન પરમાર્થતઃ ધર્માણામગ્રાહ્યત્વં વ્યવસ્થાપ્ય તત્ર યોગસમાપત્તિઃ વિક્ષેપનિગ્રહશ્ચ નિર્દિષ્ટૌ । સ્થાનસ્યાસ્ય ગામ્ભીર્યમપિ પરિદીપિતમ્ ।
7. ક્ષેત્રવિશુદ્ધિપ્રણિધાન-સ્થાનમ્ :
યદિ પરમાર્થતઃ કર્મકર્ત્રાદયો ન સ્યુસ્તદા કથં બોધિસત્ત્વા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનાર્થં પ્રણિદધતીતિ તર્કયતાં તેષાં હીનાલમ્બનમનસિકારભાવનાવિબન્ધસંયોગાર્થં સપ્તમસ્થાનમધિકૃત્યાહ- યઃ કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વઃ ઇતિ । વિતથમ્ ઇતિ મૃષા । યદ્યેવં (તર્હિ) ભગવાન્ બોધિસત્ત્વાનાં તત્તત્ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિસમ્પદં કથમુક્તવાનિતિ વિચિન્ત્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ પૃચ્છાયં ક્ષેત્રવ્યૂહાઃ ઇત્યાદિ સમાધાનમભિહિતમ્ । બહૂનિ ક્ષેત્રાણિ તુ ક્ષેત્રવ્યૂહાઃ । અવ્યૂહાસ્તે ઇતિ પરમાણુભિરાબ્ધો ઽવયવિભૂતો વા નાસ્તિ કશ્ચિદ્ વ્યૂહઃ પરમાર્થત ઇત્યવ્યૂહા એવ તે, તથાપિ સ્વપ્નોપલબ્ધક્ષેત્રવ્યૂહવદ્ અવિચારરમણીયમાત્ર સંવૃતિસત્ત્વમુક્તં તેનોચ્યન્તે ક્ષેત્રવ્યૂહાઃ ઇતિ । અન્યથા ( વજ્રટ્_153 ) પરમાર્થસ્વભાવસ્ત્વનાભિલાપ્યતાયાનભિલાપ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ । ઉક્તઞ્ચાપ્રતિષ્ઠિતત્વં પ્રાગેવ । એવાં મુષિતસ્મૃતિકાનામુપકારાય ઉપસંહારોપયેન સ્મારયિતું તસ્માદ્ ઇત્યાદ્યાહ । એવમ્ ઇતિ યથોક્તેન વિધિના, કસ્યચિદપિ વસ્તુનઃ સિદ્ધેરભાવાત્ તત્ર ઽઅપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ઽ; ઇત્યર્થઃ । શેષં તુ પૂર્વવત્ ।
તત્ર વિતથં વદેત્ ઇત્યનેનાર્થતઃ પરમાર્થતઃ મયા ક્ષેત્રવ્યૂહો નિષ્પાદ્યત ઇત્યભિનિવેશો વિપક્ષત્વેન પરિદીપિતઃ । ઽક્ષેત્રવ્યૂહાઃઽ; ઇતિ નિમિત્તમાત્રાભિધાનેન સમસ્તહીનાલમ્બનભાવનાવિસંયોગો નિર્દિષ્ટઃ । હીનાલમ્બનમનસિકારભાવનાં પ્રતિ છન્દઃ પ્રણિધાનમપિ [ન કર્ત્તવ્યમિત્યપિ] નિર્દિષ્ટમ્ । અવ્યૂહાસ્તે તથાગતેન ભાષિતાઃ ઇત્યનેન પરમાર્થવ્યવસ્થાપનેન યોગસમાપત્તૌ પ્રવૃત્તિઃ ગમ્ભીરતા ચ નિર્દિશ્યેતે । તેનોચ્યન્તે ક્ષેત્રવ્યૂહાઃ ઇત્યનેનાપવાદાન્તં પરિહૃત્ય વિક્ષેપનિગ્રહો નિર્દિષ્ટઃ, સ્થાનસ્યાસ્ય ઔદાર્યં ચ પરિદીપિતમ્ ।
8. સત્ત્વપરિપાક-સ્થાનમ્ :
સ્કન્ધેભ્યઃ પૃથક્ત્વેનાસત્ત્વે ઽપિ કિં નાભિન્ના એવ સત્ત્વાઃ? અન્યથા સત્ત્વપરિપાકાર્થં કથં બોધિસત્ત્વાઃ પ્રવર્તેરન્? ઇતિ યો વિચારઃ, તસ્માત્ સત્ત્વોપેક્ષાલક્ષણવિઘ્નભૂતાદ્ વિસંયોગાર્થમ્ અષ્ટમસ્થાનમધિકૃત્ય તદ્યથાપિ નામ ઇત્યુક્તમ્ । પુરુષઃ ઇત્યસુરેન્દ્રો રાહુરિતિ । તસ્યાત્મભાવસ્તુ કામધાતૌ સુમેરુપરિમાણઃ । તસ્ય મહત્ત્વે ઽપિ વ્યર્થૈવ તન્મહત્તા । કિમર્થં દેશિતં ભગવતેત્યભિપ્રાયં વક્તુકામનયા તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યાપૃષ્ટમ્ । તમેવ અભિપ્રાયં વક્તુમાહ- ન ભાવઃ ઇતિ । પરમાર્થતઃ એકાનેકસ્વભાવેન વિયોગાત્ ( વજ્રટ્_154 ) નિઃસ્વભાવતા એવ । સ્વપ્નદૃષ્ટ ઇવ સ આત્મભાવઃ સંવૃતિતઃ પ્રોક્તસ્તથાગતેન, ન તુ પરમાર્થતઃ ।
તેનોચ્યતે આત્મભાવઃ ઇત્યત્રોપપત્તિમાહ । એવમયં સંવૃતિરેવ, તસ્માત્તથોચ્યતે, અન્યથા પરમાર્થતઃ કસ્યચિદપિ ધર્મસ્યાસિદ્ધત્વાત્ તથા નોચ્યેતેત્યભિપ્રાયઃ । અભાવં તાવદ્ ભાવત્વેનાભ્યુપગચ્છતાં તેષાં જૈમિન્યાદીનાં પ્રતિષેધાર્થમ્ ન સ ભાવઃ ઇત્યાહ । અભાવસ્ય તુ ભાવવ્યતિરેકેણ સ્થિતલક્ષણત્વાત્ કથં તદ્વિપરીતસ્વભાવો ન સ્યાત્?ઽ; તેનોચ્યતે આત્મભાવઃઽ; । અન્યથા પતમાર્થતઃ કસ્યચિદપ્યાત્મભાવસ્યાસિદ્ધેઃ કિમિત્યાત્મભાવ ઇહોચ્યતે, તતો ઽયમભાવત્વેન દેશિતઃ સુમેરુમાત્રપરિમાણો ઽપિ ય આત્મભાવો યદા નિઃસ્વભાવત્વાત્ પરમાર્થતો નાસ્તિ, તદા કથં પરાત્મભાવઃ સસ્વભાવઃ સાત્મકો વા ભવેત્?
અત્રાર્થતઃ સત્ત્વપરિપાકાયોદ્યમરતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં સત્ત્વાભિનિવેશઃ પરમાર્થતઃ વિપક્ષત્વેન પ્રદર્શિતઃ તત્પ્રહાણાય છન્દઃ પ્રણિધાનં ચ નિર્દિષ્ટે । ઽપુરુષઃઽ; ઇત્યુપલક્ષણમાત્રાભિધાનેન અણ્ડજાદીનાં સર્વેષાં પૃથગાત્મભાવાનાં પરિગ્રહણમુક્તમ્ । ન ભાવઃ સ તથાગતેન ભાષિતઃ ઇત્યનેન તાવત્ પરમાર્થં વ્યસ્થાપ્ય યોગસમાપત્તિસ્થાનં ગમ્ભીરત્વં ચ પરિદીપિતે । ન સ ભાવઃ ઇત્યનેન તુ વિક્ષેપનિગ્રહો નિર્દિષ્ટઃ ।
9. બાહ્યશાસ્ત્રેષુ વ્યપગતરાગતા-સ્થાનમ્ :
સમ્પ્રત્યસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય મહાર્થત્વપ્રતિપાદનેન બાહ્યશાસ્ત્રેષ્વભિનિવિષ્ટાનાં તત્રાનુનયવિક્ષેપપરિહારાર્થં નવમસ્થાનમધિકૃત્ય- તત્કિં મન્યસે સૂભૂતે ઇત્યાહ । ( વજ્રટ્_155 ) અનેન તાવત્ ચતુર્ભિઃ પ્રકારૈરસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય વૈશિષ્ટ્યં પરિદીપ્યતેપુણ્યપરિગ્રહઃ, દેવાદિભિઃ સત્કારઃ, દુસ્કરકૃત્યવિધાનમ્, તથાગતાદિતુલ્યતાકરણમ્ । તત્ર પુણ્યપરિગ્રહસ્તુ યદાહ તતો નિદાનં બહુપુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાત્ ઇતિ । દેવાદિભિઃ સત્કારસ્તુ યદાહ સ પૃથિવીપ્રદેશઃ ચૈત્યભૂત્યભૂતો ભવેદ્ ઇતિ । દુષ્કરકૃત્યવિધાનં તુ યદાહ પરમેણ તે આશ્ચર્યેણ સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ ઇતિ । તથાગતાદિતુલ્યતાકરણં તુ યદાહ તસ્મિંશ્ચ પૃથિવીપ્રદેશે શાસ્તા વિહરત્યન્યતરાન્યતરો વા વિજ્ઞગુરુસ્થાનીયઃ ઇતિ ।

તત્ર રત્નદાનસ્ય પુણ્યાભિધાનં વિશેષદ્વયેન વિશિષ્ટં પરિદીપિતમ્- વસ્તુવિશેષઃ ક્ષેત્રવિશેષશ્ચ । વસ્તુવિશેષો ઽપિ તાવત્ ઉદારઃ પ્રણીતશ્ચેતિ ।- ( વજ્રટ્_156 ) તત્રૌદાર્યં તુ વસ્તુભેદસંબાહુલ્યમ્, યદાહ તાવતો લોકધાતૂન્ ઇતિ । પ્રણીતસ્તુ લોકે દૂર્લભત્વેન ખ્યાતઃ યદાહ સપ્તરત્નપરિપૂર્ણં કૃત્વા ઇતિ । ક્ષેત્રં સ્વપરાર્થસમ્પદ્યોગેન વિશિષ્ટમ્ । તત્ર પરાર્થસમ્પત્તાવત્ હેયોપાદેયાર્થાનાં પરેભ્યો ઽવિપર્યયેણ સમ્પ્રકાશનમ્, આહ તથાગતેભ્યઃ ઇતિ । યથા વસ્તુતથતા તથા ભાષિતત્વાત્ નિરુક્ત્યા તથા ઉક્ત ઇતિ કથ્યતે ।
સ્વાર્થસમ્પત્તુ જ્ઞાન-પ્રહાણસમ્પદ્ભેદેન દ્વિવિધા । તત્ર અર્હદ્ભ્યઃ ઇત્યનેન પ્રહાણસમ્પદ્ દર્શિતા, હતક્લેશારિત્વાદ્ નિરુક્ત્યા ઽઅર્હન્ઽ; ઇત્યુચ્યતે । સમ્યક્સમ્બુદ્ધેભ્યઃ ઇત્યનેન તાવજ્જ્ઞાનસમ્પદુક્તા । તસ્માત્ પદત્રયસ્યોક્તેઃ સાફલ્યમિતિ સામાન્યેન સઙ્ગ્રહાર્થઃ ।
આરોચયામિ ઇતીચ્છા દ્યોતિતા ભવતિ । આરોચયામિ પ્રતિવેદયામિ અવબોધયામિ પ્રજ્ઞામુત્પાદયામીત્યર્થઃ । તત્ર પૂર્વં તાવત્ પરસ્ય ફલમ્ અથવા અપરં તુ પૂર્વસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ । દેશયેત્ ઇતિ શબ્દં સમ્પ્રકાશયેત્ ઇતિ છન્દમ્ અધિમુક્તિમુત્પાદયેદિત્યર્થઃ । સંખ્યયા પરિચ્છેત્તુમશક્યત્વાદ્ અસંખ્યેયમ્ ઇતિ । પ્રમાપયિતુમશક્યત્વાદ્ દૃષ્તાન્તાભાવાદ્ વા અપ્રમેયમ્ ઇતિ ।
ભાષ્યેત ઇતિ આત્મના ગ્રન્થસ્વાધ્યાયઃ, સમ્પ્રકાશ્યેત ઇતિ પરેભ્યઃ સમ્યક્ પદાર્થદેશાના, અથવા ઽભાષ્યેતઽ; ઇતિ પદમ્ ઽસમ્પ્રકાશ્યેતઽ; ઇત્યર્થમ્ । ચૈત્યભૂત્યભૂતઃ ઇતિ વન્દનીયઃ, ચૈત્ય એવ ચૈત્યભૂતઃ વશીભૂત ઇતિવત્, યદૈવં પુદ્ગલનૈરાત્મ્યગાથામાત્રોપદેશેનાપિ ચૈત્યભૂત્યભૂતો જાયતે કિં ખલુ પુનઃ નૈરાત્મ્યદ્વયોપદેશેન ઇત્યભિપ્રાયઃ । ઉદ્ગૃહ્ય ઇતિ પદમ્, ધારયિષ્યન્તિ ઇત્યવિસ્મરણમ્, વાચયિષ્યન્તિ ઇતિ પુસ્તકગતમ્ પર્યવાપ્સ્યન્તિ ઇતિ અર્થમ્ ।
અનેન તાવદ્ શ્રુતમયપ્રજ્ઞયા ધારણં દર્શિતમ્, ચિન્તામય્યા ભાવનામય્યા પ્રજ્ઞયા ચોદ્ગૃહીતત્વાદ્ યોનિશશ્ચ (મનસિ કરિષ્યન્તિ) ઇત્યાહ । અવિપરીતતયાર્થમવબોધયિષ્યન્તીતિ વાક્યશેષઃ । ક્વચિદ્ ધારયિષ્યન્તિ ઇત્યેકમેવ પદમ્, તત્ર ધારણં તુ પદાર્થયોર્દ્રષ્ટવ્યમ્ । પરમેણ આશ્ચર્યેણ ઇતિ તુ એવંવિધગમ્ભીરોદારધર્મસ્યાધિગતત્વાત્ ।
શાસ્તા ........ સ્થાનીયઃ ઇતિ ધર્મભાણકઃ, શાસ્તૃકૃત્યકરણાત્, સ એવ સાક્ષાદ્ ધરમાણબુદ્ધ ઇવેતિ વાક્યશેષઃ । ગુરુ ઇતિ મઞ્જુઘોષાદ્યન્યતરઃ કશ્ચિત્ તત્કાર્યસાધનાય ધર્મભાણકઃ સ્થાનીયરૂપેણ દ્રષ્ટવ્યઃ । કુત્રચિત્ અન્યતરાન્યતરો ઇતિ પદદ્વયમ્ । તચ્ચ યે કેચન ગુરુસદૃશાઃ (તેષાં) સર્વેષાં પર્યાયઃ । અતસ્તત્ર સ્થાનીયઃ ઇતિ નિર્દિષ્ટઃ । એભિઃ સર્વૈઃ સ્થાનસ્યાસ્યૌદાર્યં નિરૂપિતમ્ । અર્થતશ્ચ સદ્ધર્મપરિગ્રહમુત્સૃજ્ય બાહ્યશાસ્ત્રાનુરાગો વિપક્ષત્વેન પરિદીપિતઃ, તસ્મિન્નનુરાગં પરિત્યજ્ય ધર્મં પ્રતિપત્તું છન્દઃ પ્રણિધાનં ચ દર્શિતે । ઇતો ધર્મપર્યાયાદ્ ઇત્યુપલક્ષણમાત્રપરિકીર્તનેન બાહ્યશાસ્ત્રેષ્વનુરાગં પરિવર્જ્ય સર્વસદ્ધર્માન્ પ્રતિ યત્ન આસ્થેય ઇતિ પરિદીપિતમ્ ।
અચિન્ત્યસામર્થ્યન્વિતત્વાદયં ધર્મપર્યાયઃ નામમાત્રશ્રવણેનાપિ પરાનુપકરોતીતિ સત્ત્વાનાં પુણ્યોત્પાદકથનાય આર્યસુભૂતિઃ કો નામ અયમ્ ઇતિ પૃષ્ટવાન્ ।- ( વજ્રટ્_158 ) કથં ચૈનં ધારયામિ ઇત્યનેન અસ્યોદ્ગ્રહણેનાપ્યપ્રમેયપુણ્યં ભવતીતિ પરિદીપ્યતે ।
પ્રજ્ઞાપારમિતા નામ ઇતિ યસ્યા તન્નામ તત્તથા ઉચ્યતે । ઇયં પ્રજ્ઞાપિ, પારમધિગમ્ય પરિચ્છેદયતીત્યપિ પારમિતેતિ, પ્રજ્ઞા ચ સા પારમિતા ચેતિ સમાસઃ । અથવા પ્રજ્ઞાયાઃ પારં પ્રજ્ઞાપારમ્, અનયા તદધિગમ્ય પરિચ્છિદ્યતે ઽતસ્તથોચ્યતે । સા ચાર્થતઃ સર્વવિધપ્રજ્ઞાસુ ઉત્તમા તાથાગતી પ્રજ્ઞા નાન્યદા પ્રજ્ઞયા પારં પરિમાપયિતું શક્યમ્ । અથવા પ્રજ્ઞ્યાપારમ્ ઇતા ગતા ઇત્યેવાર્થઃ । સા ચ યથોક્તા પ્રજ્ઞૈવ, ન ત્વન્યત્ તત્પારગમનાસમ્ભવાત્ । અનેન દાનપારમિતાદયો ઽપ્યુક્તા ભવન્તીતિ । તદભિધાનેનાયં ધર્મપર્યાયો ઽપિ તથોક્તઃ, યથા સીતાહરણાદિકાવ્યયોજના । તસ્યાશ્ચ ભગવતાઃ પ્રત્યાત્મવેદ્યત્વેનાસાધારણત્વાત્ પરમાર્થતશ્ચાનુત્પન્નત્વાત્ સા શબ્દેનાભિધાતું ન શક્યત ઇત્યાશયેન વિતર્ક્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિઓ પૃષ્ટવાન્ । યૈવ સુભૂતે, પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતેન ભાષિતા સા ઇત્યુદતરત્ ।
પરમાર્થતઃ પ્રત્યાત્મવેદ્યત્વેનાસાધારણત્વાત્ પરમાર્થતશ્ચ સર્વધર્માણામ્ અત્યન્તાનુત્પન્નત્વાત્ ચ સા ન શબ્દેનાભિધેયા, તથાપિ વિકલ્પપ્રતિબિમ્બઃ- ( વજ્રટ્_159 ) સ્વસ્વરૂપબહિર્ભૂત ઇવારોપ્યતે । સ વિકલ્પો ઽપિ પ્રકૃત્યા ભ્રાન્તઃ, અતસ્તેન સમારોપિત આકારો ઽપિ મિથ્યૈવ । તસ્માત્ વિકલ્પપ્રતિબિમ્બભૂતા યા પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતેન દેશિતા, સા શબ્દેન વ્યુત્પાદ્યમાના અપારમિતૈવ, ન તુ તથાગતસ્ય પ્રજ્ઞા, સત્યસંવૃત્યા જ્ઞેયસ્ય પારઙ્ગતત્વાત્તસ્યાઃ, અન્યથા કથં ભગવાન્ સર્વજ્ઞઃ સ્યાદિતિ । તતો ભ્રાન્તપ્રતીતેઃ સ વિકલ્પપ્રતિબિમ્બો નૈવ ભેદેનાવગમ્યતે, અતો જ્ઞાનસ્વભાવત્વેન સૈવ પરમાર્થપ્રજ્ઞા તથાગતેન ભાષિતા ઇત્યુચ્યતે । તસ્માત્ તથાવિધદેશનાયાં નૈવ વિરોધ ઇત્યભિપ્રાયઃ । અથવા યા તાથાગતી પ્રજ્ઞા પ્રતીતિરૂપત્વેન તથાગતેન ભાષિતા સૈવ પરમાર્થતો ન વિદ્યતે, પરમાર્થતો ઽપારઙ્ગતત્વાત્તસ્યાઃ । એવ ઇતિ શબ્દસ્તુ અપારમિતા ઇત્યેતદનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ ।
અનેન પરમાર્થત્વં પ્રતિપાદ્ય તત્ર યોગસમાપત્ત્યા કથં પ્રતિપત્તવ્યમિતિ નિર્દિષ્ટમ્ । યથા પ્રજ્ઞાપારમિતા વિકલ્પપ્રતિબિમ્બાત્મિકૈવ બાહ્યત્વેન સમારોપ્ય ભગવતા ભાષિતા, તથૈવ સર્વે ધર્મા અપિ નાન્યથા તથાગતેન કથિતા ઇતિ દેશનાર્થમાહ- તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇતિ । પરમાર્થતઃ સર્વધર્માણામસિદ્ધત્વાત્, સિદ્ધેષ્વપિ સ્વલક્ષણસ્યાસાધારણત્વેન સઙ્કેતેન પ્રજ્ઞપયિતુમશક્યત્વાત્, સામાન્યલક્ષણમેવ તાવત્ પ્રજ્ઞપ્યમાનત્વાત્, સ્વસામાન્યલક્ષણે વ્યતિરિચ્ય અપરસ્યાભિધેયસ્યાભાવાત્ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્તયોઃ, અત એવ ચ પરમાર્થતઃ ઽનાસ્તિ કશ્ચિદ્ ધર્મો યસ્તથાગતેન ભાષિતઃઽ; ઇતિ વિજ્ઞાય સ્થવિરઃ સુભૂતિઃ નો હીદં ભગવન્, નાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો યસ્તથાગતેન ભાષિતઃ ઇત્યવોચત્ । અનેન વિક્ષેપનિગ્રહઃ ગામ્ભીર્યં ચ નિર્દિષ્ટે ભવતઃ ।
10. સત્ત્વભાજનલોકયોઃ પિણ્ડગ્રાહવિશીર્ણતાયોગ-સ્થાનમ્ :

એવં સર્વધર્મેષુ નૈરાત્મ્યં વિસ્તરેણ દર્શિતમ્, તથાપિ યે તાવદ્ આદિકર્મિકાઃ કથં સર્વધર્મેષુ નૈરાત્મ્યં ભાવયિતવ્યમિતિ ચિન્તયન્તિ, ભાવનિમિત્તમભિઓભવિતુમનુપાયકૌશલવિસંયોગાર્થં દશમસ્થાનધિકૃત્યાહ- તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદિ । અત્ર દ્વિવિધેન ઉપાયેન એકાનેકસ્વભાવવિયોગાધિગમાત્ સર્વધર્મનૈરાત્મ્યં ભાવયિતવ્યમિતિ દર્શ્યતે । તત્ર દ્વિવિધ ઉપાયસ્તાવત્ તનૂકરણોપાયઃ નિરાભાસકરણોપાયશ્ચ । તત્ર યાવત્ પૃથિવીરજો ભવેત્ ઇત્યનેન એકસ્વભાવવિયોગાધિગમાત્ તનૂકરણોપાયો નિર્દિશ્યતે । ન યુજ્યતે હ્યસ્ય લોકધાતોરેકત્વમ્, આવૃત્તાનાવૃત્તાદિવિસ્પષ્ટલક્ષણયુક્તત્વાદ્ । અનેકત્વનિરાકરણાય તાવત્ પરમાણોર્નિરાકરણમભ્યુપેતવ્યમ્ । અત એવ પરમાણુવિભાવનાયાં સત્ત્યામેકત્વં પ્રહીયત એવેતિ । બોધિસત્ત્વૈસ્તાવત્ પ્રાયેણ પરીત્તાલમ્બનમનસિકારાભાવાત્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાત્વાલમ્બનાર્થં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે ઇત્યાહ । અનેન તાવદૌદાર્યં પરિદીપિતમ્ ।

તે ચ પરમાણવો ઽપિ યદિ દિગ્ભાગભેદેન ભિન્નત્વાદસિદ્ધા એવ સ્યુઃ, (તર્હિં) કથં તદ્ બહુ રજઃ? ઇતિ પ્રવાદિનામાશયમભિલક્ષ્ય કસ્ય ( વજ્રટ્_161 ) હેતોઃ? ઇત્યપૃચ્છત્ । યત્તદ્ પૃથિવીરજઃ ઇતિ તદુદતરત્ । બહુ તત્ પૃથિવીરજો ઽપિ યઃ પરમાણુસ્વભાવ ઉક્તસ્તદેકત્વગ્રહણનિષેધાત્ તદરજ એવ । માયાનિર્મિતસ્વભાવત્વાન્નાસ્તિ પરમાણુઃ પરમાર્થતઃ, બુદ્ધ્યોપચરિતરૂપત્વાત્ । ઇદં તાવદેકત્વગ્રહણોપાયમાત્રમ્, ન તુ પરમાર્થમ્, તેનોચ્યતે પૃથિવીરજ ઇતિ । તદ્ યુક્તં સંવૃતૌ સત્ત્વાત્, અન્યથા પરમાર્થસ્તસ્યાસત્ત્વાદ્ અનભિલાપ્યત્વાચ્ચ સ્વલક્ષણં નાભિલપ્યત ઇત્યેવમભિપ્રાયઃ । ઉદ્ભાવનાસંવૃત્યાપિ તસ્ય દેશનં ન યુજ્યતે, તદીયાન્યતરાત્મસ્વભાવસ્ય અપ્રતિભાસમાનત્વાત્ । અનેન તાવદ્ અનેકસ્વભાવવિયોગાધિગમોપાયો નિરાભાસકરણત્વેનોપદર્શ્યતે । એવઞ્ચાન્તશઃ પરમાણૂનામપિ યુક્ત્યા પ્રત્યેકં પરિક્ષ્યમાણાનાં પ્રતીતાવેવ સત્ત્વાત્ પ્રતીયતે લોકધાતૂનાં ચાનેકસ્વવિયુક્તત્વમ્, તતશ્ચ (તેષાં) નિઃસ્વભાવત્વમવગમ્યતે ।
એવં ખલુ ભાજનલોકસ્ય એકાનેકસ્વભાવવિયોગેન નિઃસ્વભાવત્વમૄ એવમભિધાય સત્ત્વલોકસ્યાપ્યભિધાનાર્થ યો ઽસૌ લોકધાતુઃ ઇત્યાહ । અત્ર લોકધાતુના સત્ત્વલોકો ઽભિપ્રેતઃ, ઇતરસ્ય પૂર્વમેવોક્તત્વાત્ । અધાતુઃ સઃ ઇતિ એકાનેકસ્વભાવરહિતઃ સ ઇત્યભિપ્રાયઃ । એવં યો હિ રૂપસ્કન્ધઃ સ ભાજનલોકત્વેનાભિહિતઃ, શેષાશ્ચત્વારઃ સ્કન્ધાસ્તુ યથૈકાનેકસ્વભાવેન વિયુક્તાસ્તથા પૂર્વં વિવેચિતા એવ । એવં સતિ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વાત્ સર્વે ધર્મા માયોપમા દૃશ્યન્તે યોગિભિઃ ।
અનેન ગામ્ભીર્યમપિ તાવદુક્તમ્ । અર્થતઃ પરમાર્થે સત્ત્વભાજનલોકીયભાવાભિનિવેશો વિપક્ષત્વેન પરિદીપિતઃ । તત્પ્રહાણાર્થં ચ છન્દઃ પ્રણિધાનં ચ નિર્દિષ્ટે । ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ઇતિ નિમિત્તમાત્રાભિધાનેન સર્વભાવાનાં નિઃસ્વભાવત્વભાવના સન્દર્શિતા । અરજસ્તત્ ઇતિ અધાતુઃ ઇત્યાભ્યાં પરમાર્થવ્યવસ્થાપનયા યોગસમાપત્ત્યા કથં પ્રતિપત્તવ્યમિતિ તત્ પરિદીપિતમ્ । તેનોચ્યતે લોકધાતુઃ ઇત્યનેનાપવાદાન્તં પરિહૃત્ય વિક્ષેપનિગ્રહો નિર્દિષ્ટઃ ।
11. તથાગતપૂજાસત્કાર-સ્થાનમ્ :
સમ્પ્રતિ યે બોધિસત્ત્વાઃ પુણ્યસમ્ભારપ્રતિપત્તયે ઽત્યન્તમુપકારિત્વાદ્ ભગવન્તં પૂજયેયુસ્તેષાં તસ્ય (ભગવતઃ) અવિનાશિકાયો ન પૂરયતિ પુણ્યસમ્ભારમ્, સમ્યઙ્મનસિકારાપ્રવૃત્તત્વાત્ । તસ્માત્ તેષાં સમ્ભારાસઞ્ચયતો વિયોગાર્થં એકાદશસ્થાનમધિકૃત્યાહ- તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદિ । સામાન્યતો ઽત્રાયં સઙ્ગ્રહાર્થઃ, તથાગતપૂજાસત્કારેષુ લક્ષણસમ્પદા તથાગતો ન દ્રષ્ટવ્યઃ, અથ કથમિતિ ચેત્? પરમાર્થધર્મતાયામિત્યુચ્યતે ।
ઇહ અવશિષ્ટવ્યાખ્યાનં તુ રૂપકાયાપ્તિકામતાસ્થાનાનુરૂપમ્ । ન ચાત્ર પુનરુક્તિરપ્યાશઙ્કનીયા । પૂર્વં રૂપકાયાપ્તિકામતાપ્રસઙ્ગે તુ તદ્વ્યુદાસો દર્શિતઃ, અધુના તથાગતપૂજાસત્કારપ્રસઙ્ગે દર્શિતત્વાદ્ ભિન્ન એવ (રૂપકાયઃ) । અત્રાર્થતઃ રૂપકાયે તથાગતાભિનિવેશં વિપક્ષત્વેન નિર્દિશ્ય તત્પ્રહાનાર્થં છન્દઃ પ્રણિધાનં ચાપિ પ્રદર્શિતે । લક્ષણાનિ ઇત્યુપલક્ષણમાત્રોક્ત્યા સકલો રૂપકાયઃ પરિદીપિતઃ । અલક્ષણાનિ ઇતિ પરમાર્થવ્યવસ્થાનમ્ । તેન ઇત્યાદિના વિક્ષેપનિગ્રહો નિર્દિષ્ટઃ ।
12. કાયચિત્તપરિશ્રાન્તૌ વિર્યમ્યુખ્યાનારમ્ભલાભ-સત્કારવિરહિતતા :
એવં સર્વધર્માણાં નૈરાત્મ્યાવગમોપાયે નિર્દિષ્ટે ઽપિ કાયજીવિતેષ્વાસજ્ય યે લાભસત્કારાધ્યસિતાઃ કૌસીદ્યલાભસત્કારપિણ્ડપાતાનુરક્તા તેષાં તત્રાનુરક્તિવિસંયોગાર્થં દ્વાદશસ્થાનમધિકૃત્યાહ- યશ્ચ ખલુ પુનઃ સૂભૂતે, સ્ત્રી વા પુરુષો વા ઇત્યાદિ ।
અનેન ચાસારે ઽનેકશતસહસ્રદુઃખૈકસ્થાનતુચ્છાત્મભાવે તસ્મિન્ સ્નિહ્યન્ એતાવચ્છરિરપરિત્યાગેનાપિ યત્પુણ્યં ન પ્રાપ્તમ્, તદન્તરાયકરત્વાત્તસ્મિન્ કાયજીવિતે નિરપેક્ષચિત્તતયા સર્વાત્મનાસ્મિન્ (ધર્મપર્યાયે) યોગઃ કરણીય ઇતિ પરિદિપિતમ્ । અનેનાર્થતઃ કૌસીદ્યાદયો વિપક્ષત્વેન દર્શિતાઃ । તત્પ્રહાણાય સદ્ધર્મસમાદાનાય ચ છન્દઃ પ્રણિધાનઞ્ચાપિ નિર્દિષ્ટે । ઇતો ધર્મપર્યાયાત્ ઇત્યુપલક્ષણમાત્રોક્ત્યા સમસ્તમહાયાનશ્રવણાદીનિ આબધ્યન્તે । બહુતરં પુણ્યમ્ ઇત્યનેન આદાર્યમુક્તમ્ ।
ધર્મવેગેન ઇતિ ધર્મશ્રદ્ધાબલેનેત્યર્થઃ । આર્યસુભૂતિઃ અશ્રૂણિ પ્રામુઞ્ચત્ તદપિ ભગવતો ઽધિષ્ઠાનેનાન્યેષુ કુસીદેષુ જનેષુ અદ્ભુતમહાયાનધર્મસ્યાભિધાનેન પરમશ્રદ્ધોત્પાદાર્થે દ્રષ્ટવ્યમ્ । તસ્માદ્ હસ્તેન અશ્રૂણિ પ્રમૃજ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ આશ્ચર્યં ભગવન્, યાવદયં ધર્મપર્યાયસ્તથાગતેન ભાષિતઃ ઇત્યાહ । યાવદ્ ઇતિ કારિત્રવિશેષઃ । યાવતા પ્રકારેણ દેશાનાર્હાસ્તાન્ બોધિસત્ત્વાનુપદિશન્ત્વિતિ વાક્યાર્થઃ ।
કસ્માદિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં યતો મે જ્ઞાનમુત્પન્નમ્ ઇત્યકથયત્ । યતઃ ઇત્યાર્યસત્યગોચરજ્ઞાનોત્પાદમારભ્ય એતત્પર્યન્તં ધર્મપર્યાયસ્ય પરમપુણ્યફલસ્ય યથોક્તા દેશના શ્રાવક-પ્રત્યેકબુદ્ધનામગોચરા નૈવં શ્રુતપૂર્વેત્યર્થઃ । એતેન ( વજ્રટ્_164 ) દૌર્લભ્યં પ્રોક્તમ્ । એવં વિશિષ્ટં પુણ્યં શ્રુત્વા યેષાં વીર્યમારભ્ય પ્રવૃત્તાનામસ્મિન્ ધર્મે યથારુતસંજ્ઞા ભવતિ તેષાં તદ્દોષપરિજિહીર્ષયા પરમેણાશ્ચર્યેણ ઇત્યવોચત્ । વિપુલપુણ્યાન્યુત્પાદયતો ઽધમપુરુષસ્ય તાદૃગ્દુષ્કરશ્રદ્ધાધિમુક્તિતો ઽત્યન્તગમ્ભીરપુદ્ગલ-ધર્મનૈરત્મ્યાધિમુક્તિશ્ચ મમેવ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યમાત્રશુદ્ધજ્ઞાનેન, પરમેણ તે આશ્ચર્યેણં સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । ભૂતસંજ્ઞામ્ ઇત્યવિપરીતાર્થસંજ્ઞામ્, ન તુ શબ્દાભિનિવેશેનેદં ભૂતત્વમિતિ સંજ્ઞા । એવમત્ર પરમાર્થભિપ્રેત્ય સર્વધર્મનિઃસ્વભાવત્વં નિર્દિષ્ટમ્, ન તુ સંવૃતિમ્, નિઃસ્વભાવતાયા અભાવાત્તત્ર । તસ્માન્ન દર્શનદિના વિરોધ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
નનુ ભૂતસંજ્ઞાયાં સત્યાં, સંજ્ઞાયા અપિ સત્ત્વં પરમાર્થતઃ સ્યાત્, અસત્સુ ચ સંજ્ઞેયેષુ સંજ્ઞાયા અપ્યભાવઃ પ્રસજ્યેત, તસ્માત્ કથં પરમાર્થતઃ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવત્વં સિધ્યેદિત્યુપાલમ્ભં વિચિન્ત્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યવોચત્ । યા ચૈષા ભગવન્, ભૂતસંજ્ઞા ઇત્યુઅદતરત્ । સંજ્ઞાનામ ન કાચન, એકાનેકસ્વભાવેન વિયોગાત્, પરમાર્થતઃ સા અસંજ્ઞૈવ । અત એવ નોચ્યતે ભૂતસંજ્ઞેયં ભૂતસંજ્ઞાત્વેનેતિ દર્શિતમ્, યતો હ્યવિચારરમણીયમાત્રતઃ વિદ્યતે તસ્માત્ તાં તથાગતો ભાષતે ભૂતસંજ્ઞા, અન્યથા સર્વથાભાવાન્ન ભાષેત । તતઃ પરમાર્થવ્યવસ્થાયાં કથં યોગસમાપત્ત્યા પ્રતિપત્તવ્યમ્, કથં ચ વિક્ષેપો નિગ્રહીતવ્ય ઇત્યુભયં દર્શિતં ગામ્ભીર્યઞ્ચાપિ નિગદિતમ્, અધ્યારોપાપવાદાન્તાવપિ પરિહૃતૌ ।

તેષુ કુસીદેષ્વેવાશ્ચર્યોત્પાદનાર્થમ્ ન મમ ભગવન્, આશ્ચર્યં યદહમિમં ધર્મપર્યાયં ભાષ્યમાણમવકલ્પયામિ, અધિમુચ્યે, યે ઽપિ તે ભગવન્, સત્ત્વા ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે ( વજ્રટ્_165 ) સમયે પશ્ચિમાયાં પઞ્ચશત્યાં યે ઇમં ભગવન્, ધર્મપર્યાયમ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ, ધારયિષ્યન્તિ, પર્યવાપ્સ્યન્તિ, તે પરમાશ્ચર્યેણ સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ ઇત્યાહ ।
અત્રાયં સામાન્યેન સમાસાર્થઃ- અનાગતે સદ્ધર્મવિપ્રલોપકાલે યે બોધિસત્ત્વા ઇમં ધર્મપર્યાયં ધારયિષ્યન્તિ, ન તે પુદ્ગલાદિભિર્ગૃહીતા ભવિષ્યન્તિ, મય્યપ્યેવં સમ્ભાવનાયાં સદ્ધર્મોત્થાનકાલે ઽપિ યુષ્માકમેતાદૃશપ્રતિપત્ત્યભાવે ઇદમત્યન્તં લજ્જાસ્થાનં તત્ સ્યાદિત્યુચ્યતે । તત્ર ઽઅહમ્ઽ; ઇતિ પદ્ગલનૈરાત્મ્યં બોધ્યતે, ઇમં ઇત્યનેન પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યં પ્રકાશ્યતે, ભાષ્યમાણમ્ ઇતિ તુ સાક્ષાત્ પ્રાકાશ્યમાનં ભગવતા, અવકલ્પયામિ ઇતિ પ્રસાદાકારઃ પ્રસન્નતા સંદર્શ્યતે, અધિમુચ્યે ઇતિ સમ્પ્રત્યયશ્ચ, તે સત્ત્વાઃ ઇત્યનેન ભગવન્, અનાગતે કલ્પે ભાવિનઃ । અત્રોદ્ગ્રહીષ્યન્તીત્યાદીનિ યાનિ પદાનિ તાનિ પૂર્વમેવોક્તાનિ ।
તચ્ચૈવં નિરુચ્યતે- પુદ્ગલનૈરાત્મ્યમાત્રમવગન્તુર્મમ ભગવતઃ સકાશાત્ સાક્ષાત્ શ્રવણબલેન યદ્ધિ નૈરાત્મ્યદ્વયપ્રતિપાદકે ઽસ્મિન્ ધર્મે પ્રસાદસમ્પ્રત્યયમાત્રં જાતં તન્નૈવાશ્ચર્યમ્ । યે ભગવન્ (તેષુ) કલ્પેષુ અસ્મિન્ [ધર્મે] ધારણાદિક્રમેણ ઈદૃશં ધર્મપર્યાયમધિગમ્ય પર્યવાપ્સ્યન્તિ તે પરમાશ્ચર્યેણ સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । ભગવન્, (તેષુ) કલ્પેષુ બહુલતયા મહાયાનવિપ્રકૃષ્ટા ભવન્તિ, તેષુ ( વજ્રટ્_166 ) શ્રદ્ધોત્પાદસ્ત્વતિદુર્લભ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
એતેન કૌસીદ્યં પ્રહાય સદ્ધર્મગ્રહણાદૌ છન્દેન પ્રણિધાનેન ચ સ્થાતવ્યમિત્યાદર્શિતમ્ । ન કેવલં તેષુ આગમયોગ એવાપિતુ (તેષુ) પ્રતિપત્તિસમ્પદમપિ દર્શયિતુમ્ અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ ઇત્યવોચત્ । આત્મા ઇત્યાદિવચનમ્, તૂપલક્ષણમ્, અતસ્તેષાં ધર્મસંજ્ઞા (અપિ) ન પ્રવર્તિષ્યતે, દ્વયોર્નૈરાત્મ્યયોર્યુગપદધિગમાત્ ।
યદ્યનાત્માદિકં સત્ તદા સંજ્ઞાપિ તત્ર નિયમેન પ્રવર્તયેદિતિ વિચિન્ત્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ પૃષ્ટ્વા આત્મસંજ્ઞા ઇત્યુદતારીત્ । યથાત્મેત્યાદ્યુક્તસ્તથા અયમહમિત્યયાત્મસંજ્ઞા યા સર્વજનપ્રસિદ્ધા, તસ્યા અપિ પરિક્ષાક્ષમત્વાદકિઞ્ચનત્વે સતિ આત્માદ્યનુભવાભાવાદસત્યાઃ કા કથા । અનેન તાવદ્ યોગસમાપત્તિઃ નિર્દિષ્ટા ।
નનુ ચાસત્ત્વે સત્યાત્માદેસ્તદ્વિપર્યયેણ નાત્મસંજ્ઞા પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ કુત ઇત્યાભ્યન્તરોત્થિતં પ્રશ્નં વિચાર્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યવોચત્ । સર્વસંજ્ઞાપગતા હિ બુદ્ધા ભગવન્તઃ ઇત્યુદતરત્ । અત્રાયમર્થઃ- સમસ્તભાવાનાં યથાવત્તત્ત્વાધિગમેન ઽબુદ્ધા ભગવન્તઃઽ; ઇત્યુચ્યતે । પરમાર્થતઃ કસ્યાપિ સંજ્ઞેયસ્યાભાવાત્, ન કુત્રાપિ તે સંજ્ઞા પ્રવર્તતે, અન્યથા વિપર્યાસઃ સ્યાત્ । બોધિસત્ત્વાસ્તુ બુદ્ધાનુનુશિક્ષામનુવર્તન્તે, અન્યથા કથં તત્પદં પ્રાપ્નુયુઃ, તસ્માત્ બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્યથા સર્વસંજ્ઞાપગતત્વં શિક્ષિતં તથા બોધિસત્ત્વૈરપિ શિક્ષિતવ્યમ્ । તસ્માદ્ યે બોધિસત્ત્વાસ્તસ્યામનુશિક્ષન્તે તેષામાત્માદિસંજ્ઞા નિયમતો ન પ્રવર્તતે ।
( વજ્રટ્_167 ) એવમેતત્ ઇતિ વિનેયાનાં નિશ્ચયાપાદનાર્થં સ્વયમભ્યુપગમ્ય ભગવતા દ્વિરુક્તમ્ । ઇતઃ પૂર્વમનારબ્ધવીર્યાનધિકૃત્યાભિહિતમ્ । સમ્પ્રતિ પુદ્ગલા ધર્મગામ્ભીર્યં શ્રુત્વા ત્રસ્યન્તિ । અતઃ પ્રથમતરમનારબ્ધવીર્યાણાં તેષામ્ અનારબ્ધવીર્યત્વાપનયનાર્થં યે સત્ત્વાઃ ઇત્યાદ્યાહ । સન્ત્રાસે સતિ નારભન્તે વીર્યમ્, શ્રાવકયાને ઽસ્મિન્ ભગવતા ધર્મમાત્રમિદં પુદ્ગલાસત્ત્વમિત્યુક્તમ્, મહાયાને તુ તદપિ ધર્મમાત્રં મિથ્યેતિ દેશિતમ્, તસ્માદ્ અનાદિકાલીનસહજાત્મદૃષ્ટિસમ્પ્રયુક્તાન્તઃકરણા અભાવિતાત્માનઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યં શ્રુત્વા નાસ્ત્યહમિતિ ત્રસિષ્યન્તિ । તન્નિષેધાર્યં નો ત્રસિષ્યન્તિ ઇતિ દેશિતમ્ । યે ધર્મમાત્રે ઽભિનિવિષ્ટાસ્તે ધર્મનૈરાત્મ્યદેશનાશ્રવણકાલે સન્ત્રસિષ્યન્તિ, યદ્ ધર્મમાત્રં તસ્યાપ્યસત્ત્વે ઽઅહો ! ન મયા ભાવ્યમ્ઽ; ઇતિ મત્વા દશદિગવલોકનેનાપિ શરણાભાવાત્ સન્ત્રાસે તદપાકરણાય ન સન્ત્રસિષ્યન્તિ ઇત્યુદ્દિષ્ટમ્ । ચિન્તાકાલે ઉભયાભાવયોગસ્યાશક્યત્વાત્ સન્ત્રસિષ્યન્તિ ઽકથમસ્માભિર્નૈરાત્મ્યદ્વયમધિગન્તવ્યમ્ઽ; ઇત્યાદિમસન્ત્રાસાપસારણાર્થં ન સન્ત્રાસમાપત્સ્યન્તે ઇત્યુક્તમ્ ।
અન્યે તાવન્નૈરાત્મ્યદ્વયાનવબોધાદ્ યો હિ ત્રાસો મૃદુ-મધ્યાધિમાત્રાત્મકઃ સ એભિસ્ત્રિભિઃ પદૈઃ યથાક્રમમુદીરિત ઇત્યેવં મન્યન્તે, અપરે તુ ત્રિવિધસ્ત્રાસઃ શ્રવણ-મનન-ભાવનાકાલે ભવતીત્યભ્યુપગચ્છન્તિ । સમ્પ્રતિ લાભસત્કારેષુ વીતરાગત્વાત્ ઽતે પરમાશ્ચર્યેણ સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તીતિ ।ઽ; શ્રોતુકામાનાં હિતાય સ્વયં પૂર્વં પ્રશ્નમુથ્યાપ્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યવોચત્ । પરમપારમિતેયં ઇત્યુક્તમ્ । પ્રજ્ઞાપારમિતેયં બોધેરાસાન્નહેતુઃ । અસ્યા અભાવેન દાનાદિપારમિતાનામભાવાત્ સર્વપારમિતાસુ શ્રેષ્ઠા । ન કેવલં મયૈવેયં પરમા પરમા પ્રોક્તા, ( વજ્રટ્_168 ) અપિ તુ સર્વબુદ્ધૈરપીયં પરમેત્યુક્તેતિ દર્શનાર્થં યાં ચ પરમપારમિતાં ઇતિ નિગદિતમ્ ।
અનેન ઽએકબુઇદ્ધેન દેશિતમપિ અવિપરીતાર્થત્વેન ગૃહ્યતે સર્વબુદ્ધૈકાભિપ્રેતત્વે ખલુ કિમુચ્યતામ્ઽ; ઇત્યેવં દીપિતમ્ । (યદિ) અસ્માભિઃ સર્વૈઃ પરમા સંસાધિતા સ્યાત્, કથં ન (વયં) પરમેણાશ્ચર્યેણ સમન્વાગતા ભવિષ્યામઃ? અનેન પરમત્વદર્શનેન હ્રિયઃ દ્વિતીયં સ્થાનં નિર્દિશ્યતે, તથા હિ- ધર્મો ઽયં (એતાવાન્) શ્રેષ્ઠસ્તથાપિ ત્વં યલ્લાભસત્કારાધ્યવસિતઃ પ્રમાદેન સ્થિતસ્તદતીવ લજ્જાજનકમિત્યુચ્યતે । અનેન ચિત્તપ્રગ્રહઃ સન્દર્શિતઃ ।
13. દુઃખાધિવાસન-સ્થાનમ્ :
એવં હ્રીસ્થાને દેશિતે ઽપિ યે દુઃખે ઽક્ષાન્ત્યા વીર્યાતિશયમારબ્ધું નોત્સહન્તે, તેષાં દુઃખાક્ષાન્તેર્વ્યપગમાર્થં ત્રયોદશસ્થાનમધિકૃત્યાહ અપિઅ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદિ । કિમત્ર ક્ષાન્તિઃ? કેન લક્ષણેન સા ક્ષાન્તિર્જ્ઞાયતે? તસ્યાઃ ય આકારઃ, યથા વાકારઃ, યશ્ચાક્ષાન્તેઃ પ્રતિપક્ષઃ સો ઽનેન સ્થાનેન દર્શ્યતે । કીદૃશી ક્ષાન્તિરિતિ ચેત્? સર્વધર્માનુપલમ્ભસ્વભાવઃ, અતઃ યા તથાગતસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા સૈવ અપારમિતા ઇત્યુક્તમ્ । પરમાર્થતઃ કા ક્ષાન્તિઃ, યેન ક્ષાન્તિઃ, યત્ર ક્ષાન્તિઃ, યશ્ચ ક્ષમ્યઃ, યા ચ ક્ષાન્તિઃ, તેષાં સર્વેષામનુપલમ્ભાત્ ( વજ્રટ્_169 ) સૈવ અપારમિતા । એવં પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વાત્ નાસ્તિ તત્ર પારં ગતેત્યભિસન્ધિઃ । અનેન તસ્યાઃ ક્ષાન્તેઃ સ્વભાવેનાનુત્પન્નત્વં ગામ્ભીર્યં ચાપિ દર્શિતમ્ ।
એવં સર્વધર્માનુપલમ્ભમનસિકારેણ કુતઃ બોધિસત્ત્વાનાં ક્ષાન્તિરિતિ વિચિન્ત્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ જ્ઞાપકહેતૌ પૃષ્ટે યદા સુભૂતે ઇત્યાદ્યત્તરમાહ । અઙ્ગાનિ હસ્તપાદાદીનિ, પ્રત્યઙ્ગાનિ અઙ્ગુલ્યાદીનિ । નાપિ મે કાચિત્સંજ્ઞા ઇતિ પરદેહસંજ્ઞા, શસ્ત્રસંજ્ઞા, છેદસંજ્ઞા, પરસંજ્ઞા, ક્ષાન્તિસંજ્ઞાદયશ્ચ । અનેન સર્વધર્માનુપલમ્ભો ઽભિહિતઃ ।

નનુ અસત્યાઞ્ચ કસ્યાઞ્ચિત્ સંજ્ઞાયાં મૂર્ચ્છાવસ્થાવદ્ ચિત્તાભાવો ભવિષ્યતીતિ ચેત્? તત્ર નાપિ અસંજ્ઞા વા બભૂવ ઇત્યાહ । તસ્મિન્ કાલે સર્વધર્મનૈરાત્મ્યાવબોધકં યોગિજ્ઞાનં તથ્યસંવૃતિસ્વભાવભિપ્રેતમ્ । તચ્ચ કથમિતિ ચિત્તગતં પ્રશ્નં વિકલ્પ્ય સ્વયં તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યુક્ત્વા સચેત્ સૂભૂતે ઇત્યુદતરત્ । વ્યાપાદસંજ્ઞાપિ અસ્યાયમભિપ્રાયઃ- યત્ર આત્મસંજ્ઞા, તત્ર નૂનં તન્મત્રેણાત્મસ્નેહો જાયતે । એવમાત્મસ્નેહસમ્પ્રયોગે ઽવશ્યં સ્વ-પરવિકલ્પૌ જાયેતે । તેનૈવં ય આત્મોપકારિત્વેનોપાદત્તાસ્તેષ્વાત્મીયત્વં પરિકલ્પ્યતે, ઇતરેષુ ચ પરત્વં કલ્પ્યતે । અત એવાત્માનુરૂપા પ્રવૃતિઃ । તત્રાત્મનિ આત્મીયેષુ ચ પ્રવૃત્તૌ અનુરાગઃ, તદ્વિપરીતેષુ ચ દ્વેષઃ । તાભ્યાં સમ્બદ્ધઃ સમસ્તો દોષરાશિઃ સમ્ભવતિ । અત એવોક્તમ્ :
આત્મનિ સતિ પરસંજ્ઞા સ્વ-પરવિભાગાત્ પરિગ્રહદ્વેષૌ ।
અનયોઃ સમ્પ્રતિબદ્ધાઃ સર્વે દોષાઃ પ્રજાયન્તે ॥ ઇતિ ॥
યત્ર વ્યાપાદાદિદોષૌસ્તત્ર કથં ક્ષાન્તિવાદીતિ પ્રસેત્સ્યતિ, યેન ક્ષાન્તિબલેન કલિઙ્ગરાજા એવ સત્ત્વઃ નરકં ગમિષ્યતીત્યભિપ્રેતમ્ । અનેન કૃતાપકારે ઽપિ ( વજ્રટ્_170 ) સતિ નિર્વિકારતયા નિયતં વ્યાપાદાદિસમ્ભવાભાવતયા આત્માદિસંજ્ઞાવ્યપગમહેતુતયા ચ ઈદૃશ્યાઃ ક્ષાન્તેર્જ્ઞાનમાદર્શિતમ્ ।
અનેનૈવ ચ ત્રિવિધાઃ ક્ષાન્તયો ઽપિ તાવન્નિર્દિશ્યન્તે । અત્ર કલિઙ્ગરાજા ઇત્યનેન અપકારમર્ષણક્ષાન્તિઃ પરિદીપિતા, અઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગ ઇત્યનેન દુઃખાધિવાસનક્ષાન્તિઃ મે તસ્મિન્ સમયે ઇત્યાદિના ચ ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિઃ । અનેન ધર્મપુદ્ગલવિકલ્પયોર્વિપક્ષતયા નિર્દેશેન વિનેયાસ્તત્પ્રહાણે યથોક્તક્ષાન્ત્યુત્પાદે સમ્યગ્ગ્રહણે ચાવતરન્તિ । તદેવમ્, વિનેયજનાઃ ઽયદા ભગવાનેવ બોધ્યર્થમેવંવિધાં પરાં ક્ષાન્તિં ભાવિતવાન્, તત્કથમસ્માભિર્ન ભાવનીયા, દુષ્કરકર્મણ્યનનુષ્ઠિતે દુર્લભપદં નાધિગમ્યતેઽ; ઇતિ વિચારયન્તિ । તતસ્તે વિનેયાસ્તસ્યાં પ્રઓત્સાહ્યન્તે । અઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગેતિ નિમિત્તમાત્રાભિધાનેન સર્વદુઃખાધિવાસનક્ષાન્તિઃ સમુદીરીતા ।
સમ્પ્રતિ યદાકારા સા ક્ષાન્તિઃ, તથા દર્શયિતુમ્- અભિજાનામ્યહં સુભૂતે ઇત્યાહ । તદપિ કલિઙ્ગરાજા મે અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગમાંસાન્યચ્છેત્સીત્ ઇત્યેતત્પ્રસઙ્ગપ્રાપ્તમ્, સાક્ષાન્નોક્તમ્ । સા ચ ક્ષાન્તિઃ દ્વિવિધા દીપિતાનિરન્તરપરાપકારદુઃખવિષયિકા પરાપકારાસહ્યદુઃખવિષયિકા ચ । તત્ર નિરન્તરદુઃખવિષયસ્તુ યત્ પઞ્ચજાતિશતાનિ ઇતિ । એતેન અસ્યૌદાર્યમ્ અભિહિતમ્ । અસહ્યદુઃખવિષયસ્તુ યત્ અઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગાનીતિ કથિતમ્ ।
ત્રિવિધં (હિ) દુઃખં તાવદ્ અસહ્યં વસ્તુ, તદ્યથા- સંસારદુઃખં સત્ત્વપ્રતિકૂલપ્રવૃત્તિદુઃખં પરિભોગવૈકલ્યદુઃખં ચ । તત્ર પ્રથમસ્યાસહ્યવસ્તુનઃ પ્રતિપક્ષત્વેન તસ્માત્તર્હિ ઇત્યુક્તમ્ । સમસ્તેનાનેન અસહ્યપ્રહાણાત્ બોધૌ છન્દેન ( વજ્રટ્_171 ) પ્રણિધાનેન ચ સ્થાતવ્યમિતિ દર્શિતમ્ । બોધિચિત્તોત્પાદે સતિ ન કેનાપિ સંસારદુઃખેન સ્પૃષ્ટો ભવિષ્યતીત્યભિપ્રાયઃ । બોધિચિત્તોત્પાદે ઽપિ આત્માભિનિવિષ્ટતયા ત્રિવિધદુઃખસંજ્ઞાભિઃ સન્ત્રસ્ય કદાચિત્ પુનર્નોત્પાદઃ સ્યાદતઃ સર્વસંજ્ઞા વિવર્જયિત્વા ઇત્યાહ । સર્વસંજ્ઞાશ્ચાત્ર આત્માદિસંજ્ઞાઃ ત્રિવિધદુઃખસંજ્ઞાશ્ચ । રૂપાદ્યભિનિવેશેન શ્રાવકાદિવત્ સંસારં પરિકલ્પ્ય તદ્દુઃખસન્તપ્તાઃ ન કદાચિદપિ બોધિચિત્તમુત્પાદયન્તિ, અતઃ ન રૂપપ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇત્યાદ્યૂક્તમ્ ।
રૂપાદિષુ સતાભિનિવેશો હિ તત્ર પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ પૂર્વવદત્રાપ્યુક્તઃ, ન ચાત્રપુનરુક્તિરપિ । અનેન અસહ્યવસ્તુનઃ પ્રતિપક્ષો ઽભિહિતઃ । પૂર્વેણ તુ પારમિતાયાં યોગઃ કરણીયઃ । અત્ર વિનેયૈઃ નાધર્મપ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ શેષઃ । અનેન તાવદભાવે ઽભિનિવેશઃ પ્રતિષિધ્યતે । ન ક્વચિત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇત્યનેન રૂપાદિષુ નામમાત્રસત્તાભિનિવેશઃ પ્રતિષિધ્યતે, યોગસમાપત્તિશ્ચોદીરિતા ભવતિ ।
કિં રૂપાદીનાં સતાં તત્સત્ત્વસ્ય પ્રહાણાર્થમ્, યદુત અસતાં વિતથાભિનિવેશસ્ય પ્રહાણાર્થં પ્રતિષેધઃ ક્રિયતે? ઇતિ ચિત્તોત્થિતં પ્રશ્નં વિતર્ક્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યપૃચ્છત્ । ઉત્તરાર્થમાહ- યત્પ્રતિષ્ઠિતં તદેવાપ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ । અત્રાયમર્થઃ- અનાદિકાલસ્તચ્ચિતં રૂપાદિષુ ભાવાભિનિવેશબલેન રૂપાદૌ પ્રતિષ્ઠિતમ્, યઃ ખલુ સત્યાભિનિવેશઃ, સ તસ્ય રૂપાદિવસ્તુનો ઽભાવાત્ પરમાર્થતો ન પ્રતિષ્ઠિતઃ । તસ્માદેવ ઇત્યનેનોપસંહારેણાત્ર દ્વિતીયે પક્ષે પ્રતિસ્ઠિતત્વમેવ દર્શિતં ભવતિ । દાનશબ્દેનાત્રાપિ પૂર્વવત્ ષટ્ પારમિતા એવાભિપ્રેતાઃ ।
દ્વિતીયાસહ્યવસ્તુન પ્રતિપક્ષત્વેન અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । સમસ્તેનાનેન બોધિસત્ત્વા યેષામર્થાયાતિદુષ્કરપારમિતાયોગમારબ્ધુમુત્સહન્તે, તે ઽપિ સત્ત્વા યદિ પરમાર્થતો ન સ્યુઃ, સત્ત્વસંજ્ઞાપિ પરમાર્થતો ન સ્યાત્, કથં તે તથાવિધેષુ મિથ્યાપ્રવૃત્તેષુ સત્ત્વેષુ ખિન્ના ભવેયુઃ ( વજ્રટ્_172 ) ઇત્યાદર્શિતમ્ । તત્ર સત્ત્વં સંજ્ઞાં ચ પ્રતિષિધ્ય નૈરાત્મ્યદ્વયમુદીરિતમ્ । સર્વસત્ત્વાનામર્થાય ઇત્યનેનાત્રૌદાર્ય દર્શિતમ્ । અવશિષ્ટેન સકલેન ગામ્ભીર્યં સન્દર્શિતમ્ ।
એવં તાવદ્ યુક્ત્યા ક્ષાન્તિર્યુજ્યત ઇતિ નિર્દિશ્ય સામ્પ્રતં તથાગતે સમ્પ્રત્યયો ઽપિ યુજ્યત ઇતિ નિરૂપયન્ ભૂતવાદી ઇત્યાદ્યાહ । પ્રથમમ્ ઉદ્દેશઃ, શેષઃ વિધેયમ્ । અથવા સત્યચતુષ્ટયમુદ્દેશઃ, ક્રમશઃ અભિસમ્બધ્યતે । અથવા ભૂતવાદી ઇતિ સાધ્યમ્, તથાગતઃ ઇતિ જ્ઞાપકનિર્દેશઃ । યથાન્યે બુદ્ધા ભગવન્તઃ ક્લેશજ્ઞેયાવરણાનિ પ્રહીણવન્તસ્તથૈવ તથાગતો ઽપ્યયં ગતઃ પ્રાપ્તઃ, તેન તથાગતઃ । તસ્માદવિપર્યસ્તત્વેન ભૂતવાદીતિ, વિપરીતદેશનાયાશ્ચ હેતોરાવરણસ્યાભાવઃ સિધ્યતિ હેત્વનુપલબ્ધેઃ ।
તથાગત એવાયમિતિ કથં સિધ્યતીત્યાહ- સત્યવાદી ઇતિ । ઽસત્યમ્ઽ; ચતુરાર્યસત્યલક્ષણમ્, તસ્ય યો વાદી, સ તથાગત ઇતિ નિર્ધાર્યતે । અત્યન્તપરોક્ષાર્થસ્તુ સર્વથા સમ્યક્ કથયિતું ન શક્યતે, યથોક્તમ્-
પરોક્ષોપેયતદ્ધેતોસ્તદાખ્યાનં હિ દુષ્કરમ્ ।
અયં સત્યવાદી સત્યં કેન રૂપેણ જાનાતિત્યાહ- તથાવાદી ઇતિ । સ વસ્તુતત્ત્વમવિપરીતતયા યથાવદ્ વદતીતિ તથાવાદી । સ હેયોપાદેયતત્ત્વં સોપાયં યથાસ્થિતં તથૈવ ભાષતે ઽતઃ સ કથં ન સત્યવાદી સ્યાદિતિ । એવંભૂતે ઽપિ તદ્દેશિતાનિ ચત્વારિ સત્યાનિ કિં તથૈવ પ્રતિષ્ઠિતાનીતિ? ઇત્યત આહ- ન વિતથવાદી ઇતિ । યતો ઽવિપરીતપ્રમાણોપપન્નાનિ, ન પ્રમાણબાધિતાનિ ઉક્તાન્યતઃ સત્યાનીત્યર્થઃ એતેન સમગ્રેણ કાર્યકારણેન ભગવતઃ પ્રામાણ્યં સાધિતમ્ । અત એવોક્તમ્-
તાયાત્ તત્ત્વસ્થિરાશેષવિશેષજ્ઞાનસાધનમ્ ।
એકસ્યાપિ ભાવસ્વભાવસ્ય પરમાર્થતો ઽસિદ્ધત્વાદ્ એકમપિ સત્યં તાવદ્ દુઃસાધ્યમ્, કિમિતિ સત્યચતુષ્ટયમિતિ ચતુઃસત્યાભિધાનાચ્ચ ભૂતવાદીતિ ।

એવં ભગવતા ઽમાયોપમાઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃઽ; ઇત્યુક્તે સતિ કથં તેષાં દુઃખસત્યસ્વભાવત્વમ્, દુઃખસ્યાપિ પરમાર્થતો ઽનૃતત્વાત્ તત્સમુદયનિરોધયોપ્યસત્ત્વમેવ, અત્યન્તાભાવભૂતે શશશ્રૃઙ્ગાદૌ તાવત્તૌ (સમુદય-નિરોધૌ) ન સમ્ભવતઃ । નિરોધસ્ય ત્વભાવાત્ તત્પ્રાપકો માર્ગો ઽપિ નૈવ પરમાર્થતઃ, ગમ્યાભાવે નૈવ ગમકો ઽપિ । તથોક્તમ્- ઽબોધિં પ્રતિષ્ઠાય એકસ્યાપિ સત્યસ્ય સિદ્ધિર્ન દૃષ્ટા, કિમિતિ ચતુર્ણામ્?ઽ; ઇતિ દેશનાવત્ ।
એતત્ પ્રવિચિન્ત્ય યે ભૂતવાદિનિ શબ્દશો ઽભિનિવિષ્ટાસ્તેષામધ્યારોપાન્તપરિહારાર્થમ્ અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । ન તત્ર સત્યમ્ ઇતિ પરમાર્થતઃ કસ્યચિદપિ સ્વભાવસ્યાસિદ્ધેઃ । ન મૃષા ઇત્યત્ર સત્યવ્યવચ્છેદેન ( વજ્રટ્_174 ) સ્થિતત્વાત્ તદ્વ્યવચ્છેદ્યત્વાભાવાદ્ યેન મૃષાઅત્વં ભવેત્ તન્મૃષા । અથ વા ન સત્યમ્ ઇતિ યથા માયોપમા મૃષા જ્ઞાનરૂપાઃ । અવિચારરમણીયમાત્રતયા સ્થિતત્વાદ્ ન મૃષા ઇતિ । અનેન તાવદ્ અન્તદ્વયપ્રતિષેધેન મધ્યમા પ્રતિપદ્ એવ નિર્દિશ્યતે । શ્રાવકાણામાત્માભિનિવેશસ્ય પ્રહાણાર્થં પુદ્ગલનૈરાત્મ્યાંશમાત્રેણ ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ દેશિતાનિ, ન તુ સર્વેભ્ય ઇત્યવિરોધઃ ।
કાયાદિકમુપલભ્ય તદર્થકો દાનં દદાતિ, અનુપલભ્ય અતદર્થકો વા, તયોઃ કો વિશેષ ઇતિ યચ્ચિન્તનં તત્ તૃતીયસ્યાસહ્યવસ્તુનઃ પ્રતિપક્ષત્વેનાહ તદ્યથાપિ નામ ઇત્યાદિ । યઃ કાય-ભવ-ભોગાત્મકવસ્તુષુ સુખમાત્રત્વેનાભિનિવિશ્ય (સત્યત્વેનૈવાભિનિવિશ્ય) તદર્થિકસ્તત્ર પતિત્વા દાનં દદાતિ, સ અન્ધકારપ્રવિષ્ટપુરુષસદૃશઃ, સતોરપિ ચક્ષુષોઃ વસ્ત્વર્થાનુપલમ્ભેન હેયોપાદેયાર્થાનભિજ્ઞતયા વિપર્યસ્તાર્થેષુ સમસ્તદુઃખસ્થાનેષુ પતિતો ભવતિ । તતઃ બોધિસત્ત્વા મહાસુખભોગાત્ પ્રચ્યુતા ભવિષ્યન્તિ । તદ્વિયોગેન શ્રાવકાદિવત્ દુઃખસન્તપ્તતયા બોધેર્વ્યાવૃતા ભવિષ્યન્તિ ।
યો વસ્ત્વપતિઓતો દાનં દદાતિ, કાયાદિવસ્ત્વનુપલભ્ય તદનર્થી ભૂત્વા દાનં દદાતિ તત્તુ યથાપિ નામ ચક્ષુષ્માન્ પુરુષઃ નાનાવિધાનિ રૂપાણિ પશ્યેત્ દૃષ્ટ્વા ચ હેયસ્ય હાનમ્ ઉપાદેયસ્ય ચોપાદાનમિવ । (અથ) તદપિ અસત્યરુણોદયે કદાચિન્ન દૃશ્યત ઇતિ? સૂર્યે ઽભ્યુદ્ગતે ઇત્યાહ । સૂર્યે ઽભ્યુદ્ગતે ઽપિ અન્ધકારપૂર્ણેષુ ગૃહાદિષુ ન પશ્યતીતિ મત્વાહ પ્રભાતાયામ્ ઇતિ । ( વજ્રટ્_175 ) પ્રભાતેતિ શબ્દઃ અન્ધકારદ્યોતનાર્થમુક્તઃ તસ્માન્નિરન્ધકારાયાં દિશાયામિત્યર્થઃ ।
તત્સામગ્ર્યે ઽપિ યો ઽન્ધઃ, સ કદાચિદપિ ન પશ્યતીત્યાશઙ્કાયાં ચક્ષુષ્માન્ ઇત્યાહ । એવમવસ્તુપતિતો બોધિસત્ત્વો દ્રષ્ટવ્યઃ, સઃ અવિદ્યાતામિસ્રપ્રબોધેન જ્ઞાનસૂર્યાભ્યુદ્ગમેન ચ નાનાવિધાનિ જ્ઞેયાનિ યથાવત્ સમ્પશ્યતિ, વિપર્યસ્તવસ્તૂનિ સમસ્તદુઃખસ્થાનાનિ હેયદુઃખાનિ ચાપિ મૃષાત્વાત્ પરિવર્જયતિ, સમસ્તસુખસ્થાનસ્યાનુરસમ્યક્સમ્બોધિલક્ષણસ્યોપાદેયસ્યોત્તમપદસ્યાપિ કામનયા તત્ર પ્રવર્તતે ।
તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વા મહાભોગસમ્પદનુપ્રાપ્ય અનુત્તરસુખેન કાયં સ્થિરીકૃત્ય બોધેરવિનિવૃત્તા ભવન્તીત્યભિપ્રાયઃ, અત એવ અવિનિવૃતા ઇતિ । પૂર્વં ત્વાલમ્બનમાત્રેણ તસ્મિન્ સ્થિતિરાદર્શિતા, અત્ર તુ આલમ્બનપૂર્વકં તસ્મિન્નનુરાગલક્ષણે પતનમ્ । તસ્માદત્ર પતિત ઇત્યુક્તમ્, પૂર્વં તુ પ્રતિષ્ઠિત ઇત્યુક્તમ્ । અનેન સકલેન ચિત્તપ્રગ્રહઃ પરિદીપિતઃ ।
14. ધ્યાનસાસ્વાદવિરતિ-સ્થાનમ્ :
અનેન પ્રકારેણ ક્ષાન્તિપ્રવૃતા અપિ યે ધ્યાનસમાસ્વાદયન્તસ્તત્રૈવાસક્તા જ્ઞાનસમ્ભારપારિપૂરયે હેતુભૂતં મહાયાનધર્મમનારબ્ધાસ્તેષાં જ્ઞાનસમ્ભારવિયોગપરિહારાર્થં ચતુર્દશસ્થાનમધિકૃત્ય અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । સ્થાનેનાનેન ધ્યાનરસાસ્વાદાપગમાય પઞ્ચભિઃ પ્રકારૈઃ સદ્ધર્મં પ્રતિ વીર્યાર્થં ગુણવિશેષઃ પરિદીપિતઃ, (યથા)- 1. તથાગતાનુભાવઃ, 2. વિશિષ્ટપુણ્યસઞ્ચયઃ, 3. ધર્મતત્સાધનયોઃ પ્રશંસનમ્, 4. દેવાદિભિઃ સત્કારઃ, 5. પાપપરિશોધનં ચ ।
તત્ર તથાગતાનુભાવસ્તુ જ્ઞાતાસ્તે તથાગતેન ઇત્યાદિ યદાહ । ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ઇત્યાદિપદાનાં વ્યાખ્યાનં પૂર્વવદેવ । ભગવાન્ હિ સર્વં વિજાનાતીતિ સર્વજ્ઞઃ દ્રષ્ટા ચ । તત્ર કિં મહદ્ આશ્ચર્યં તેષ્વિત્યન્વેષણાયાં પુણ્યસઞ્ચયવૈશિષ્ટ્યમાદર્શયિતુમાહ સર્વે તે સત્ત્વાઃ ઇતિ । અપ્રમેયપુણ્યસ્કન્ધાનાં પ્રસવનાદ્ જ્ઞાતાસ્તે ભાગ્યવન્ત ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
કિં ચ તાવત્ પુણ્યસ્કન્ધસ્ય વૈશિષ્ટ્યમ્, યેન (સઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ) અપરિમિતો ભવતીતિ વિચિન્ત્ય વિશિષ્ટપુણ્યસંગ્રહં દર્શયન્ પશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ! સ્ત્રી વા પુરુષો વા ઇત્યાદ્યાહ ।
સૂર્ય-પ્રભા-પૃથ્વીજલાદ્યવસ્થાવિશેષઃ પૂર્વાહ્ણઃ । એવમ્ભૂતેષ્વવસ્થાવિશેષેષ્વેવ કાલઃ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે, ન તુ વિશિષ્ટત્વેન પરિકલ્પિત ઇવેતિ દર્શયિતું કાલશબ્દસ્તત્સામાન્યાધિકરણ્યેન વિશેષ્યતે । અન્યથૈકાત્મ્યાદ્ અયં પૂર્વાહ્ણ ઇત્યાદિભેદા ન સ્યુઃ । વિશેષણાન્તરૈર્ભેદે ઽભ્યુપગતે સ એવ વિશેષઃ સૂર્યાદ્યવસ્થાનાં વિશેષઃ પૂર્વાહ્ણાદિવ્યવહારપ્રજ્ઞપ્તીનાં ચ હેતુઃ સ્યાત્, અકિઞ્ચિત્કરત્વે કિમદૃષ્ટસામાર્થ્યેન કાલેન પ્રજ્ઞપ્તેનેત્યભિપ્રાયઃ । ન ચ સ મન્દતીવ્રબુદ્ધયાદિલિઙ્ગવાનપિ યુજ્યતે, મન્દાદિબુદ્ધીનાં તદ્ધેતુતઃ સમુદ્ભવે ક્રમોણોત્પત્તિવિરોધાદ્, એતચ્ચ પૂર્વં દર્શિતમેવ । બાધકપ્રમાણસ્યાપિ પ્રાગેવાત્મદૂષણપ્રસઙ્ગે દર્શિતત્વાત્ કિમધિકેન ।
સામાન્યજનૈઃ સઙ્કેતવશેનોત્પન્નસ્તથાવિધઃ પ્રણિનામવસ્થાવિશેષઃ કાલઃ ઇતિ વ્યવહારે પ્રજ્ઞપ્યતે, ન તુ શબ્દાર્થસમ્બન્ધપ્રજ્ઞપ્તિવશેનેતિ દર્શયિતું સમયે ઇતિ શબ્દેન વિશેષ્યતે । કસ્યચિદેકસ્યાપ્યકથનેન યથોક્તદેશનાભિપ્રાયસ્ય પ્રતિપાદનાભાવાત્ પદત્રયમુક્તમ્ । સઙ્કેતવિષયત્વેન પ્રજ્ઞાપકં શબ્દમારોપ્ય સમાનાધિકરણ્યં કૄતમ્ । ધ્યાનરસાસ્વાદવિરાગાયાત્રેદમુક્તમ્ । પૂર્વં દેયસ્ય એવંવિધસ્ય ચ કાલસ્યાનિર્દેશાન્નૈવ તાવત્ પુનરુક્તિદોષઃ ।
અયમેવ તતો નિદાનં બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાદ્ અપ્રમેયમસંખ્યેયમ્ ઇત્યનેન ઔદાર્યં પરિદીપ્યતે । સંખ્યા-દ્રવ્યકાલ-વિશેષૈર્વિશિષ્ટં દાનોદ્ભૂતં પુણ્યમભિભૂયતે । એવં તાવત્ ગઙ્ગાનદીબાલુકાસમાન ઇતિ સંખ્યાવિશેષં દર્શયતિ । આત્મભાવઃ ઇતિ દુરવગાહો દ્રવ્યવિશેષઃ । કલ્પકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ ઇતિ કાલવિશેષઃ । સા ચ કલ્પકોટિઃ નિયુતા, સાપિ શતસહસ્રેતિ પદેન યુક્તા ।

એતત્ કથં જ્ઞાતવ્યમ્? ઇતિ ધર્મસ્તુતિવૈશિષ્ટ્યં દર્શયિતુમ્ અપિ તુ ખલુ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । અચિન્ત્યો ઽયં ધર્મપર્યાયઃ અત્યન્તગમ્ભીરઃ સર્વધર્માણાં નિસ્વભાવતાલક્ષણઃ તથાગતૈઃ પ્રત્યાત્મવેદનીયઃ, શ્રાવકાદિભિરપરૈશ્ચાપિ ( વજ્રટ્_178 ) ચિન્તયિતુમશક્યો હ્યત્ર નિર્દિષ્ટઃ । અતુલ્યઃ ઇતિ અન્યત્ર એવંવિધસ્ય અદર્શનાત્, એતત્તુલ્યસ્ય વિશિષ્ટસ્ય વાભાવાત્, તુલ્યસ્ય અધિકસ્ય વાભાવેન અચિન્ત્યહેતુતો ઽચિન્ત્યમેવ ફલં સમ્ભવતીત્યુક્તમ્ । કથં અતુલ્ય ઇતિ ચિન્તાયામાહ શ્રેષ્ઠયાનસમ્પ્રસ્થિતાનામ્ ઇતિ । અતિશયેન પારં ગતસ્તુ શ્રેષ્ઠ ઇતિ । શ્રાવકાદીનામ્ અયં ધર્મપર્યાયઃ ઇત્યુક્તમ્ । અગ્રયાનમ્ ઇત્યગ્રાણાં યાનં વા અગ્રં ચેદં યાનમિતિ વા પદવિગ્રહઃ । યે તત્ર સમ્પ્રસ્થિતાસ્તે તથોચ્યન્તે । એવમેવ શ્રેષ્ઠયાનસમ્પ્રસ્થિતનામિત્યપિ તસ્સમાનમેવ । તૌ તાવત્ પર્યાયૌ । પર્યાયદેશનાભિપ્રાયસ્તુ વિનેયજનોપકારઃ, યેન કતિપયે ભવ્યા ભવન્તિ ।
ઇતરયાનાન્યપેક્ષ્ય શ્રેષ્ઠ ઇતિ કેચિત્ । સમસ્તક્લેશજ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધયા વા શ્રેષ્ઠ અથવા અગ્રમિતિ પરમમ્ । પ્રત્યેકબુદ્ધયાનમપિ શ્રાવકયાનાપેક્ષયા પરમિતિ વિચારણાયામાહ- શ્રેષ્ઠયાનસમ્પ્રસ્થિતાનામ્ ઇતિ । અત્યન્તં પ્રશસ્તગમનાત્ શ્રેષ્ઠ ઇત્યુક્તમ્ । શ્રાવકાદ્યેનેકયાનેભ્યો ઽતિશયેન પ્રશસ્યત્વાદત્ર શ્રેષ્ઠઃ ઇતિ શબ્દ પ્રયુક્તઃ । તચ્ચ મહાયાનમિત્યેવ । શ્રાવકાદિનામભવ્યત્વાદ્ ધર્મદેશનેયં બોધિસત્ત્વેભ્ય એવોક્તા । તેન સિદ્ધો ઽયં ધર્મપર્યાયો ઽતુલ્ય ઇતિ । તથાગતેન ભાષિતઃ ઇત્યન્યેષામગોચરત્વાત્ । ધર્મપર્યાયો ઽયમ્ ઇત્યાદિભિઃ યથોક્તાર્થાન્ પ્રસાધ્ય ઉપસંહૃત્ય ચ તત્પ્રતિપત્તું વિશેષસ્તુતિઃ સન્દર્શિતા ।
યતો હિ ધર્મપર્યાયો ઽયમચિન્ત્યો ઽપ્રમેયશ્ચ તસ્માદ્ વિપાકો ઽપ્યસ્યાચિન્ત્ય એવ । તતઃ યે ઇમં ધર્મપર્યાયં ધારયિષ્યન્તિ ઇત્યાદિ તુ સિદ્ધમેવેત્યર્થઃ । અપ્રમેયમ્ ઇત્યુદ્દેશઃ, શેષસ્તાન્નિર્દેશઃ । તત્ર અચિન્ત્યમ્ ઇતિ ચિન્તાવિષયાતિક્રાન્તત્વેન અનનુમેયત્વાત્ । અતુલ્યમ્ ઇત્યપ્રતિસમમ્ । અમાપ્યમ્ ઇતિ સર્વસત્ત્વપ્રયોગે ઽપિ માપયિતુમશક્યત્વાત્ । અપરિમાણમ્ ઇતિ ( વજ્રટ્_179 ) મહદ્ભિર્દેશાદિભિરપ્યપરિમાપ્યત્વાદ્ આકાશતોપ્યધિકમ્ । અથવા સર્વાણ્યપીમાનિ પર્યાયાન્તર્ગતાનિ । સર્વે તે સુભૂતે, સત્ત્વાઃ સમાંશેન બોધિં ધારયિષ્યન્તિ ઇતિ બોધિભારોદ્વહનમ્ અંશોદ્વહનસદૃશમ્ । અનેન તાવત્ સકલેન ધ્યાનસુખાસ્વાદં પરિત્યજ્ય જ્ઞાનસમ્ભારપારિપૂરિહેતૌ ધર્મપરિગ્રહણાદૌ છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ દર્શિતમ્ ।
કસ્માત્ ખલુ શ્રેષ્ઠયાનસમ્પ્રસ્થિતેભ્યો ભગવતા ભાષિતો ન ત્વન્યેભ્યઃ, કિં ખલુ ભગવત્યપિ રાગો દ્વેષશ્ચ ઇતિ વિચિન્ત્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યાહ, અતઃ સુભૂતે હીનાધિમુક્તિકૈઃ ઇત્યુદતરત્ । અનેન ખલુ ભગવતિ સર્વસત્ત્વેષુ એકસુતવદ્ વાત્સલ્યમિતિ નાસ્તિ રાગો દ્વેષો વા । તથાપિ યે યદા ભવ્યા ભવન્તિ તદા તેભ્યો દેશયન્તિ, ન ત્વન્યેભ્યઃ । અન્યથા ઉપાયાનભિજ્ઞત્વાન્નૈવ ભવેદ્ ભગવાન્ સર્વજ્ઞઃ ઇત્યેવં દર્શ્યતે । હીનાધિમુક્તિકૈરિતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ । આત્માદિદૃષ્ટિકૈઃ ઇતિ તૈર્થિકૈઃ । નેદં સ્થાનં વિદ્યતે ઇતિ નાસ્તિ તદર્થમવકાશ ઇતિ ।
યચ્છ્રાવકૈઃ પ્રત્યેકબુદ્ધૈશ્ચાપિ શ્રોતું ન શક્યતે તત્કથં શક્યતે પૃથગ્જનૈઃ શ્રોતુમ્? યત્તૈર્ન શ્રોતું શક્યં તત્ કથં શક્યત ઉદ્ગ્રહીતું વા પર્યવાપ્તું વા । અતસ્તદસમ્ભવમિત્યર્થઃ । અનેન તાવદ્ યોગસમાપત્તાવવાતાર્યતે ।
યદ્યેવં કથં તાવદાર્યસુભૂતિના ધર્મપર્યાયો ઽયં શ્રોતું શક્યત ઇતિ ચેદ્? ભગવતો ઽધિષ્ઠાનેનેતિ નાસ્તિ દોષઃ । સર્વપ્રદેશેષુ યસ્મિન્ પૃથિવીપ્રદેશે સૂત્રમિદં ભાષ્યતે સ એવૈકઃ પૃથિવીપ્રદેશો ઽનુશંસનીય ઇતિ પ્રતિપાદયન્ દેવદિસત્કારવૈશિષ્ટ્યં દર્શયિતુમ્ અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યવોચત્ ।
પૂર્વં તાવદ્ બાહ્યશાસ્ત્રાભિષ્વઙ્ગપરિવર્જનાર્થમુક્તમ્, સમ્પ્રતિ ધ્યાનરસાસ્વાદવર્જનાર્થમિતિ નાસ્તિ પુનરુક્તતા, સમસ્તસંગૃહીતાર્થાભિધાને ઽપિ ભિન્નપ્રસઙ્ગાભિધાનાન્નાસ્તિ પુનરુક્તતેતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । પૂજનીયઃ ઇતિ છત્રધ્વજપતાકાદિભિઃ, વન્દનીયઃ ઇતિ નમસ્કરણીયઃ, પ્રદક્ષિણીયઃ પ્રદક્ષિણાયોગ્યઃ, અત એવ પૂજનીયત્વાદિધર્મૈર્યુક્તાવાદ્ ચૈત્યઃ ।
નનુ ઈદૃશેષુ ધર્મપર્યાયેષુ અભ્યુદ્યતાનામપિ કથં કેચિત્ પરિભૂતા દૃશ્યન્ત ઇતિ ચિન્તાયાં પાપપરિશોધનવિશેષદેશનાય યે સુભૂતે, કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ઇત્યાદ્યાહ । પરિભૂતા ભવિષ્યન્તિ ઇતિ પરિભાષણભણ્ડનાદિભિર્વ્યાપન્ના ભવિષ્યન્તિ, સુપરિભૂતાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ ઇતિ વધબન્ધનાદિભિઃ પીડિતા ભવિષ્યન્તિ ।
એવમેતે મહાત્માનઃ કથં પરિભૂતા ભવિષ્યન્તીતિ વિચિન્ત્યાહ તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ । તેષાં સત્ત્વાનામ્ ઇત્યાદ્યુદતરત્ । પૌર્વજન્મિકાનિ ઇતિ પૂર્વજન્મનિ કૃતાનિ । દૃષ્ટ એવ ધર્મે ઇતિ પ્રત્યુત્પન્નજીવિતે । બુદ્ધબોધિં ( વજ્રટ્_181 ) ચાનુપ્રાપ્સ્યન્તિ ઇતિ પાપાનિ પરિશોધ્ય કાલાન્તરે ભાવનાનિરતા ન ચિરં અનુત્તરસમ્યક્સબોધિમભિસમ્બુદ્ધ્ય બુદ્ધા ભવિષ્યન્તીતિ વાક્યાર્થઃ ।
તતો નિદાનં બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાદપ્રમેયમસંખ્યેયમ્ ઇતિ યદાહ તત્ર કેન પ્રકારેણ અપ્રમેયાખ્યેયાવબોધઃ સ્યાત્? ઇત્યત્ર અભિજાનામ્યહં સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । અત્ર પ્રભાવેણ બહુતરેણ ચાપ્રમેયમસંખ્યેયં ચ પરિદીપિતમ્ । તત્રાભિજાનામિ સુભૂતે અતીતે ઽધ્વન્યસંખ્યેયૈઃ કલ્પૈઃ અસંખ્યેયતરૈઃ ઇત્યાદિના પ્રભાવઃ પરિદીપતઃ । અયં તાવત્ પુણ્યસ્કન્ધસ્યૈવ પ્રભાવઃ । એતાવતા પ્રશસ્તરો વિશિષ્ટતરઃ (પૂર્વકઃ) પુણ્યસ્કન્ધો ઽપ્યભિભૂયતે । દીપઙ્કરતઃ યાવત્ અસંખ્યેયકલ્પમ્ । અસંખ્યેયકલ્પસ્તાવદ્ ગણનાતીતત્વાત્, દીપઙ્કરસ્ય પરેણ પરતરેણ ચતુરશીતિબુદ્ધકોટિનિયુતશતસહસ્રાણ્યભૂવન્, યે મયારાગિતાઃ ઇતિ પ્રતિપત્ત્યર્ચયા આરાધિતાઃ । ન વિરાગિતાઃ ઇત્યન્તરાલે ઽપિ તદભિનિર્હારસ્ય અનુત્સૃષ્ટત્વાત્ । યચ્ચ ઇતિ કર્તૃવિશેષઃ ।
તતો ઽયમર્થઃ યશ્ચ આરાગણાદિકઃ (પુણ્યસ્કન્ધઃ), યશ્ચ ઉદ્ગ્રહણાદિશ્રદ્ધાદિપુણ્યસ્કન્ધસ્તદુત્પાદિતશ્ચ વાસનાત્મકઃ સ્કન્ધઃ, અનયોઃ (પુણ્યસ્કન્ધયોઃ) પૂર્વપુણ્યસ્કન્ધઃ ઉત્તરપુણ્યસ્કન્ધસ્યાસ્ય શતતમીમપિ કલાં ( વજ્રટ્_182 ) નોપૈતિ ઇતિ । એતાવતો ઽલ્પીયસ્ત્વં દર્શયિતું સહસ્રતમીમપિ ઇત્યાહ । સંખ્યા ઇતિ તુલ્યેષ્વેવ યુજ્યતે, યથા હિમવતા (તુલ્ય) વિન્ધ્ય ઇત્યુચ્યતે, ન તુ સર્ષપઃ । કલામ્ ઇત્યંશઃ, સ ચ સમાનજાતીય એવ, યથા સુમેરોઃ કલા પર્વતશિખરમેવ, ન તુ તૃણશિખરઃ । ગણનામ્ ઇત્યપિ તુલ્યેષ્વેવ્, યથા સુમેરુરપિ ગિરિઃ, હિમવાનપિ ગિરિઃ, ન તુ સર્ષપઃ । ઉપમામ્ ઇત્યપિ સદૃશેષ્વેવ, યથા ગોસદૃશો ગવય ઇત્યુચ્યુતે, ન તુ મક્ષિકા । લઘુરપિ પરિકર્મવશેન તસ્ય (મહતઃ) કૃત્યં કરોતિ, યથા નિશિતે કૃતે સતિ દાત્રમપ્યસિકૃત્યં કરોતીતિ મત્વા ઉપનિષદમ્ ઇત્યાહ । તાડનપીડનાદિવિસ્તારોપાયેન તીક્ષ્ણીકૃતે ઽપ્યતિલઘુતયા ન ક્ષમત ઇત્યર્થઃ । અત એવ ઔપમ્યમપિ ઇત્યાહ । તસ્યોપમાભાવમપિ ન ક્ષમતે ।

સર્વજ્ઞવચનાદેવૈતજ્જ્ઞાતવ્યમ્, એવંવિધેષુ ઇન્દ્રિયવિષયાતીતેષુ વિષયેષુ સર્વજ્ઞવચનસ્યૈવ પ્રામાણ્યાત્ । અપિ ચ પરિશુદ્ધે કાલે સર્વસત્ત્વાનામપિ પરિશુદ્ધત્વાન્નાશ્ચર્યામ્, અપરિશુદ્ધે તાવત્ કાલે યે સત્ત્વા ક્ષણમાત્રમશ્યપરિશુદ્ધા ભવન્તિ, તદાશ્ચર્યમ્ । એવં પ્રભાવમુખેન તાવદપ્રમેયત્વં પ્રદર્શિતમ્ ।
કથમસંખ્યેયં સંખ્યયેતિ વિચારણાયાં સચેત્પુનઃ સુભૂતે...... તસ્મિન્ સમયે ઇત્યાદ્યાહ । તેન બહુલં પરિદીપિતમ્ । તત્પુણ્યગણનયાપિ વિષાદમનુપ્રાપ્ય ( વજ્રટ્_183 ) વ્યામુગ્ધચિત્તાન્તર્વિશેષે ઉન્માદમનુપ્રાપ્નુયુઃ । તતઃ ઉદ્ભૂતેનોન્માદેન ચિત્તવિક્ષેપં વા ગચ્છેયુઃ । અનેન ગામ્ભીર્યમૌદાર્યં ચોપદિષ્ટિમ્ ।
એવમસ્નાદ્ ધર્મપર્યાયાત્ સંખ્યાપ્રભાવપ્રતિસંયુક્તમેવંવિધં ફલં કથં જ્ઞાયત ઇતિ? અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । ફલં પુનઃ હેત્વનુરૂપમેવ ભવતિ । લઘિષ્ઠે ઽપિ ન્યગ્રોધવૃક્ષબીજે ઽતિશયસારસમ્પન્નત્વાદ્ બૃહચ્છાખાપલ્લ્વવૃક્ષભૂતં ફલં નોપદૃશ્યતે । ધર્મપર્યાયો ઽપ્યયમ્ અલ્પપરિવર્તો ઽપ્યત્યન્તગમ્ભીરઃ, અચિત્યધર્મદેશનાદ્ અચિન્ત્યઃ । અતો ઽસ્માદચિન્ત્યાદ્ હેતુપ્રત્યયયાનુરૂપમચિન્ત્યં ફલં ભવતિ, હેતુપ્રત્યયપ્રભાવસ્તાવત્ સર્વજ્ઞગોચરત્વાદ્ અચિન્ત્યઃ । વિપાકશબ્દો ઽત્ર ફલાર્થઃ, તેન નિષ્યન્દાદિફલાનિ સંગૃહ્યન્તે । એતેન સર્વેણ ચિત્તપ્રગ્રહો દર્શિતઃ ।
15. અભિસમયકાલે ઽહમિતિવિકલ્પવિયોગ-સ્થાનમ્ :
એવં નિરાકૃતે ઽપિ ધ્યાનસાસ્વાદે પ્રત્યાસન્ને ઽભિસમયકાલેં યૈઃ બોધિસત્ત્વૈઃ આત્મવૈશિષ્ટ્યમવલોક્ય ઽઅહં સમ્યક્સમ્બોધિમાર્ગપ્રતિપન્નઃ, સર્વે મયા સત્ત્વાઃ પરિનિર્વાપયિતવ્યાઃઽ; ઇતિ મન્યમાનૈસ્તૈસ્તસ્મિન્ આત્મગ્રાહવિકલે ઽભિસમયાકાલે કથં સ્થાતવ્યમ્, કથં પ્રતિપત્તવ્યમ્, કથં ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમ્? ઇત્યેતદ્ દર્શયિતું પઞ્ચદશસ્થામધિકૃત્યાહ- સૂભૂતિ....... અવોચત્- કથં ભગવન્, બોધિસત્ત્વયાનસમ્પ્રસ્થિતેન સ્થાતવ્યમ્ ઇતિ । સ્થાતવ્યમિત્યાદિદેશનાત્રયં તુ ( વજ્રટ્_184 ) પ્રાગેવોક્તં ભગવતા । નાસ્તિ સુભૂતે, સ કશ્ચિદ્ ધર્મો યો બોધિસત્ત્વયાનસમ્પ્રસ્થિતો નામ ઇત્યવશિષ્ટેનાત્ર આત્મગ્રાહવિસંયોગઃ ક્રિયતે । શેષાણાં (પદાનાં) વ્યાખ્યા તુ પૂર્વવત્ ।
યથેદં પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યં પ્રાગેવ ભગવતા પ્રકાશિતં તથોક્તે સતિ બોધિસત્ત્વેષુ પુનઃ અભિસમયકાલે કથમાત્મગ્રાહઃ સમ્ભવેદ્? તન્નિરાકરણાયોક્તમપિ કિં પુનરુચ્યતે? અથૈવમપિ દેશનાયાં સંમુહ્યેત્ પ્રાગુક્તસ્યાનવસ્થાનં ચ સ્યાદિતિ? તથા દેશિતે ઽપિ અનાદિકાલાત્યન્તદૃઢીભૂતાત્માભિનિવેશવશતયા કેષાઞ્ચિત્ સમ્મોહસ્યાનિવૃત્તેઃ દેશિતો ઽપ્યર્થઃ પુનરુપદિશ્યતે । પુનર્દેશનાકાલે પારિષદ્યાનાં સમ્મોહનિવૃત્તેનાર્નવસ્થા સ્યાત્ । ભગવતા કૃતસ્યોપદેશસ્ય ફલં તાવત્ સમ્મોહવિનિવૃત્તિરેવ વિનેયજનાનામિતિ ન નિષ્ફલમ્ । અત એવ સમ્મોહનિર્વૃતૌ સત્યાં ફલાભાવેન પુનઃ પ્રવૃત્ત્યભાવાત્ પ્રકૃતમેવેદમ્ ।
16. અવવાદપર્યેષણસ્થાનમ્ :
યદિ બોધિસત્ત્વયાનસમ્પ્રસ્થિતો નામ ન સ્યાત્ સ કશ્ચિદ્ ધર્મઃ (તર્હિ) કથં ભગવાન્ દીપઙ્કરસ્ય શાસ્તુરન્તિકાદવવાદં પ્રાપ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોમભિસમ્બુદ્ધઃ? અથ ન સ્યાદ્ (સઃ) અભિસમ્બુદ્ધઃ (તર્હિ) અભિસમયકાઙ્ક્ષિણાવવાદો ન પર્યેષ્ટવ્ય ઇતિ યે મન્યન્તે, તેષામવવાદવિયોગવિસંયોગાય ષોડશસ્યામધિકૃત્ય તત્કિં મન્સે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । પૂર્વં ધર્મકાયાપ્તિકામતાવસરે ધર્મગ્રાહનિષેધ ઉક્તઃ, ઇદાનીમભિસમયકાલે અભિસમ્બુદ્ધસ્ય તસ્ય નિષેધઃ ક્રિયતે ઽતો ન પુનરુક્તતા । નાસ્તિ પરમાર્થતઃ સ કશ્ચિદપિ જ્ઞાનજ્ઞેયાત્મકો ધર્મઃ, યથા પૂર્વં વિચારિતમ્ । તદ્બલેન અવિચારરમણીયમાત્રતયા શ્રુતમય્યાદિપ્રજ્ઞોપાદકમેણ ભગવતઃ- ( વજ્રટ્_185 ) સ્વયમ્ભૂસર્વજ્ઞજ્ઞાનં તથ્યસંવૃત્યા ગ્રાહ્યાત્મકં સમુદ્ભવતિ ।
નનુ તદપિ ભગવતો દીપઙ્કરસ્યાનુભાવમાત્રમિતિ ચેદ્? એવં સત્યપિ અનુરૂપમેવ, તથાપિ તસ્મિન્ સર્વબુદ્ધાનાં સાધારણાનુભાવાઃ, ન કેવલં ભગવતો દીપઙ્કરસ્યૈવ । યદિ ન સ્યાદભિસમ્બુદ્ધઃ (કશ્ચિત્ તર્હિ) કથં તેન સમ્યક્સંબોધૌ ભગવાન્ વ્યાકૃત ઇતિ વિચાર્ય સચેત્ પુનઃ સૂભૂતે ઇત્યાદ્યાહ ।
અયમભિપ્રાયઃ- યદિ ભગવતઃ પ્રત્યાત્મવેદ્યો ધર્મઃ પરમાર્થતો તથાભૂતો ભવર્ત્ તદા સ્યાદભિસમ્બુદ્ધઃ, અથવા ઽમયા પુનઃ ધર્મો ઽભિસમ્બુદ્ધઃઽ; ઇત્યહઙ્કારઃ સમુદ્ભવેત્ તદા સ્યાદ્ ઽઅભિસમ્બુદ્ધઃઽ; ઇત્યેવં વિપરીતાભિનિવેશાત્ તથાગતસ્ય વ્યાકરણં ન ભવેત્ । યતો હિ તદા ઽમયાભિસમ્બુદ્ધઃઽ; ઇતિ ન ભવતિ, ન ચ ધર્મોદિષ્વપ્યભિનિવેશઃ ભવતિ । તત એવાહમ્ અવિપરીતસમ્યગ્જ્ઞાનમાર્ગસ્થિતૌ વ્યાકૃતઃ ।
નાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો ઽભિસમ્બુદ્ધઃ ઇત્યનેન અર્થતો દીપઙ્કરસ્યાન્તિકાદ્ અવવાદગ્રાહવિકલ્પં વિપક્ષત્વેન દર્શયિત્વા તદ્વિકલ્પપ્રહાણાય છન્દઃ પ્રણિધાનં ચાપિ દેશિતમ્ । દીપઙ્કરેત્યુપલક્ષણમાત્રેણાભિહિતેન સર્વે ધર્મોદ્ગ્રહણવિકલ્પા નિર્વતન્તે । નાસ્તી ઇત્યનેન તસ્ય ગમ્ભીરત્વમુક્તમ્, સમ્યક્સમ્બોધયે અવવાદપર્યેષણવિધાનેન તાવદસ્યોદારત્વં ચોક્તમ્, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાવવાદાદ્ અત્યન્તવિશિષ્ટત્વાત્ ।
યદિ તથાગતેન સમ્યક્સમ્બુદ્ધેન ન સ્યાત્ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો યો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ અભિસમ્બુદ્ધઃ, તદા કથં તથાગતત્વં ભવેત્? તદ્યથા પૂર્વબુદ્ધા અભિસમ્બોધિં ગતાઃ, તથૈવાત્રાપિ ગતત્વાદભિસમ્બુદ્ધસ્તથાગત ઉચ્યત ઇતિ ચેત્? અભિસમ્બુદ્ધ ઇત્યાખ્યસ્ય કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાભાવાત્ તત્કથં ભવેદિતિ વિચિન્ત્ય તત્કસ્ય હેતોઃ ઇતિ પૃષ્ઠવાન્ । તથાગત ઇતિ સુભૂતે ઇત્યાદિ ચોદતરત્ । તથતા ઇતિ ધર્માણામવિપરીતસ્વભાવ ઉચ્યતે, સ ચન્દિશાન્તાદિસ્વભાવઃ, સર્વધર્મસાધારણત્વાત્ સા ભૂતઃ ઇતિ વચનેન વિશેષિતા, ભુતસ્તુ યથાર્થત્વેન તથાગતજ્ઞાનમભિધીયતે । તસ્યાસ્તથતાયા યા પરમાર્થતો ઽનુપન્નધર્મતા સ તથાગત ઇત્યુચ્યતે । યથોક્તમ્-
અનુત્પાદધર્મઃ સતતં તથાગતઃ । ઇતિ ।
પરમાર્થતો ધર્મતાપિ ધર્મિણો નેતરા, અતઃ પરમાર્થતઃ સર્વધર્માણામનુત્પાદો ધર્મતા । સર્વધર્માધિગમસ્વભાવો ઽવિચારરમણીયઃ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નઃ તથ્યસંવૃતૌ પરિકલ્પ્યમાનઃ સજ્જ્ઞાનવિશિષ્ટઃ ઽતથાગતઃઽ; ઉચ્યત ઇતિ વાક્યાર્થઃ । તસ્ય ચ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વાન્નાસ્તિ કશ્ચિદ્ ગ્રાહ્યો ગ્રાહકો વા । તસ્માન્નાસ્તિ કશ્ચિદ્ ધર્મો ઽપ્યભિસમ્બુદ્ધઃ (નામ) પરમાર્થતઃ । તથ્યસંવૃતિમાશ્રીત્ય તેન વિશિષ્ટજ્ઞાનેન યથા અભિસમ્બુદ્ધઃ તથા ગત ઇત્યેવમભિપ્રાયઃ ।

પરમાર્થાશ્રયેણાભિસમ્બુદ્ધ ઇતિ કસ્માત્તથા નોચ્યતે? ઇતિ ચિન્તાયાં યઃ કશ્ચિત્ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ ન સત્યમ્ ઇત્યનેન યોગ્જમ્ । શેષસ્તુ સુગમાન્ન વ્યાખ્યાયતે । એવં તર્હિ ઽસંવૃતિતઃ તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધઃઽ; ઇતિ વ્યવસ્થૈવ કથં વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ વિચાર્ય યશ્ચ ધર્મઃ ઇત્યુક્તમ્ । યઃ ઇતિ રૂપાદિલક્ષણધર્મઃ, તત્ર ન સત્યમ્ ઇતિઃ માયાવત્પ્રતિભાસમાનાનાં વિચાર્યમાણાનામત્યન્તશૂન્યત્વેનાનુત્પન્નત્વાત્ શશશ્રૃઙ્ગવદ્ અત્યન્તાભાવઃ । ન મૃષા અવિચારરમણીયસ્વભાવેન માયાવત્પ્રતિભાસમાનાત્ । અથવા નાપિ સત્યમ્, ન કસ્યાપિ ધર્મસ્ય પરમાર્થતઃ સિદ્ધેઃ । ન મૃષા, ન ચ વિચારગોચરઃ કશ્ચિત્ સત્યઃ સિદ્ધઃ, સર્વધર્માણામનુત્પાદાત્ ।
અનેનાધ્યારોપાપવાદાન્તૌ નિરાકૃત્ય મધ્યમમાર્ગં ચ વ્યવસ્થાપ્ય યોગસમાપત્તૌ પ્રવર્ત્ત્યતે । તસ્માત્ ઇત્યેવં પરમાર્થતઃ સર્વધર્માણામનુત્પાદાત્ ન સત્યં ન ચ મૃષા । તથાગતો ઽપિ પરિશુદ્ધ્યાનુત્પાદધર્મયા પ્રભાવિતઃ, અનુત્પાદધર્મતાયાઃ સાધારણત્વાત્, (તથા હિ)-

અનુત્પાદધર્મઃ સતતં તથાગતઃ
સર્વે ચ ધર્માઃ સુગતેન સાદૃશાઃ ।
નિમિત્તગ્રાહેણ તુ બાલબુદ્ધયઃ
અસત્સુ ધર્મેષુ ચરન્તિ લોકે ॥
ઇત્યાદિ । સર્વધર્મા બુદ્ધધર્માઃ ઇતિ તથાગતો ભાષતે । યદ્યનુત્પન્ના એવામી ધર્માસ્તત્ કથં સર્વધર્માઃ ઇત્યુચ્યન્ત ઇતિ પ્રવિચિન્ત્ય સર્વધર્મા ઇતિ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । અયમત્રાર્થઃ- પરમાર્થતસ્તથા વિદ્યન્તે, ન તુ વ્યવહારપ્રજ્ઞપ્તિતઃ । અસન્તસ્તાવત્ પરમાર્થતો રૂપાદિધર્માઃ, કિન્ત્વપરમાર્થં ખલ્વવિચારિતમાશ્રિત્ય યસ્માત્ સ્વસામાન્યલક્ષણગ્રહણં તસ્માત્ સર્વધર્માઃ ઇત્યુચ્યન્તે, ન તુ પરમાર્થતઃ, તત્ર સ્થિતાનાં સર્વેષાં દૃશ્યમાનત્વે ઽપ્યભાવાત્ । અનેન તાવદ્ વિક્ષેપનિગ્રહઃ સન્દર્શિતઃ ।
17. અભિસમય-સ્થાનમ્ :
યદિ ન સ્યાત્ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો ભગવતાભિસમ્બુદ્ધઃ કથં (તર્હિ) બોધિસત્ત્વા ઉપાદત્તમવવાદં સમ્મુખીકૃત્ય ધર્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્યમધિગચ્છેયુઃ? ઇતિ વિચિન્ત્યાભિસમયપ્રતિપાદનાર્થઃ તદ્યથાપિ નામ ઇત્યાદ્યાહ । અયમભિસમયસ્તાવત્ જ્ઞાનપ્રાપ્તિનિરભિમાનિતાભ્યાં સંદર્શ્યતે । કથં જ્ઞાનપ્રાત્યેતિ ચેત્? દ્વિવિધં જ્ઞાનમાશ્રિત્ય, ગોત્રસમ્પરિગ્રહજ્ઞાનં સમતાજ્ઞાનઞ્ચ । તત્ર યજ્જ્ઞાનપ્રાપ્ત્યા તથાગતગોત્રે સમુત્પદ્ય બુદ્ધગોત્રે નિયતો જાયતે તદ્ ગોત્રસમ્પરિગ્રહજ્ઞાનમ્ । તદુત્પાદેન ઉપેતકાયો ભવતિ । ઉપેત ઇત્યાત્મના પરિગૃહીતઃ, કાયસ્તુ તથાગતકાયઃ । યેન સો ઽધિગતઃ, સ ઉપેતકાયઃ । કથં જ્ઞાયતે તજ્જ્ઞાનપ્રાપ્તિરિત્યાહ- મહાકાયઃ ઇતિ ।
અનેન પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યસમતાજ્ઞાનં સમવાપ્ય અભિસમયઃ સમ્પ્રદર્શ્યત ઇત્યતો ગોત્રજ્ઞાનમભિધીયતે । તેન સમતાજ્ઞાનેન પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યધિગમ્ય સર્વે ( વજ્રટ્_189 ) સત્ત્વા આત્મનિ (આત્મવત્) સઙ્ગૃહીતા ભવન્તિ । તસ્માત્ સમસ્તસત્ત્વકાયાનામાત્મનિ સઙ્ગ્રહેણ સ મહાકાય ઇતિ । નાપ્યપાર્થકો ઽયં શબ્દઃ, એવં સર્વસત્ત્વાનામાત્મ- સઙ્ગ્રહેણ સ કાય ઇત્યુચ્યતે । તેષાં સંબહુલ્વે ઽપિ ન મહાકાયશબ્દાર્થત્વમ્ । અનેન સ્થાનસ્યાસ્ય ઔદાર્યં સમુદીરિતમ્ ।
અયમભિપ્રાયઃ- બોધિસત્ત્વાનામભિસમયો ઽપ્યયં તથ્યસંવૃતિમાશ્રિત્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનોત્પાદમાત્રેણ પ્રભાવિતો ભવતિ । પરમાર્થતો ન કિઞ્ચિન્નિરૂપકં નિરૂપ્યં વેતિ દર્શયિતુમ્, આર્યસુભૂતિઃ- ભગવંસ્તથાગતેન પુરુષો ભવેદુપેતકાયઃ ઇત્યાદ્યાહ । અનેનાર્થતસ્તાવદુપેતકાય-મહાકાયાભિનિવેશસ્તુ વિપક્ષત્વેન નિર્દિષ્ટઃ । (અતઃ) તત્પ્રહાણાય છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ દર્શિતમ્ । ઉપેતકાયો મહાકાય ઇતિ નિમિત્તમાત્રાભિધાનેન બોધિઅસત્ત્વાનાં સર્વધર્મેષ્વભિનિવેશો નિવર્તતે । પરમાર્થે ઽપિ તાવદ્ વ્યવસ્થાપ્ય યોગસમાપત્તૌ ચાવતાર્યતે । ગમ્ભીર્યમપ્યુક્તમ્, સમારોપાન્તો ઽપિ નિરાકૃતઃ । પૂર્વેણ તાવદપવાદાન્તઃ પ્રતિષિદ્ધઃ ।
યદિ તથાગતેન સ એવ કાયો સ્યાત્ નોક્તઃ સ્યાત્ તદા પ્રાપ્તાભિસમયો બોધિસત્ત્વં ઽએવં મયા બોધિસત્ત્વાભિસમયઃ સમ્પ્રાપ્તઃ સામ્પ્રતમહં સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામિઽ; ઇત્યેતત્ કથં સઞ્ચિતયેત્યન્યદીયં સદ્વિકલ્પં સમુદીક્ષ્ય નિરભિમાનિતયાભિસમયં દર્શયિતું યો બોધિસત્ત્વં ઇત્યાદ્યાહ । અનેન ય એવં વદેત્- અહં સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ ઽઅહં ય એવં વદેત્- અહં સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિઽ; અહં બોધિઅસત્ત્વો ઽસ્મિ ( વજ્રટ્_190 ) ઇત્યભિમાની સ તથ્યતો ન બોધિસત્ત્વઃ ઇતિ દર્શ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યત્ર જ્ઞાપકહેતુઃ પરિપૃષ્ટઃ । ધર્મઃ ઇતિ તુ રુપાદિઅસ્વભાવો વા પુદ્ગલાદિસ્વભાવો વ । યુક્તિતો વિચારણાયાં તસ્ય ધર્મસ્યાદૃસ્ટત્વાદ્ આર્યસુભૂતિરપ્યાહ નો હીદમ્ ઇતિ । તસ્યા યુક્તેઃ સર્વત્ર સાધારણત્વાદ્ ભગવાન્ નૈરાત્મ્યદ્વયાવતારણાર્થં તસ્માદ્ ઇત્યાહ । નિસત્ત્વાઃ ઇત્યાદિ તાવદુપલક્ષણમ્, નિઃસ્વભાવા અપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ । અનેન વિક્ષેપનિગ્રહો નિર્દિષ્ટઃ । ઉક્તો ઽભિસમયઃ ।
અત ઊર્ધ્વં બુદ્ધભૂમે પર્યેષણમ્ । તદપિ બુદ્ધસ્ય સપ્તભિઃ સમ્પદ્ભિઃ સંગૃહ્યતે । સપ્ત સમ્પદશ્ચ-
1. ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિસમ્પદ્
2. અનુત્તરદૃષ્ટિપરિશુદ્ધિસમ્પદ્
3. અનુત્તરજ્ઞાનપરિશુદ્ધિસમ્પદ્
4. પ્રાપ્તપુણ્યસ્કન્ધાધિપત્યસમ્પદ્
5. કાયસમ્પદ્
6. વાક્-સમ્પદ્
7. ચિત્તસમ્પચ્ચ ।
1. ક્ષેત્ર પરિશિદ્ધિસમ્પદ્ :
તત્ર યદિ ન સ્યાત્ કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વો નામ ધર્મઃ, (તર્હિ) કસ્તાવદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિનિષ્પાદયિતું યત્નં કુર્યાત્? ઇત્યાશઙ્કાં નિરાકર્તું બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિસમ્પદમધિકૃત્ય- યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વઃ ઇત્યાદ્યાહ । સો ઽપિ તથૈવ વક્તવ્યઃ ઇત્યભિમાનિત્વાન્નોચ્યતે સ બોધિસત્ત્વ ઇત્યર્થઃ । ( વજ્રટ્_191 ) પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યયોરનધિગમે ઽપ્યધિગતમિત્યભિમાનાત્ । એવમહસ્મીત્યભિમાનાન્ન તસ્ય પુદ્ગલનૈરાઅત્મ્યાવગમઃ, ન ચ ધર્મનૈરાત્મ્યાવબોધઃ, અસત્સુ ક્ષેત્રવ્યુહેષ્વપિ તત્રાભિમાનાત્ । અનેન ક્ષેત્રવ્યૂહેષુ માયોપમત્વાધિમુક્ત્યા બોધિસત્ત્વેન કથં સ્થાતવ્યમિત્યેતદ્ દર્શિતમ્ ।
યદિ પરમાર્થતો ન સ્યુસ્તે ક્ષેત્રવ્યૂહાઃ (તદા) ભગવતા કથમુક્તા ઇતિ વિચિન્ત્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યાહ । પૂર્વવદસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ । ન ચેયં પુનરુક્તિઃ । પૂર્વં તાવદધિમુક્તિચર્યાભૂમિસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં બોધિસત્ત્વક્ષેત્રપરિશુદ્ધૌ પ્રણિધાનાવસ્થાયાં બોધિસત્ત્વવિકલ્પસ્ય નિષેધાર્થમ્ (ઉક્તાઃ), સમ્પ્રતિ બુદ્ધેક્ષેત્રપરિશુદ્ધિપરિનિષ્પત્તયે યે બોધિસત્ત્વા એવંવિધેનાભિનિવેશેન પ્રવર્તન્તે, યેષાં ચૈવંવિધો વિકલ્પઃ, તન્નિરાકરણાર્થમુક્તમ્ । ન ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગ, તદૈવંવિધસ્ય કસ્યચિદિતરવિકલ્પસ્યાસમ્ભવાત્ ।
અનેનેહ બોધિસત્ત્વેન કથં પ્રતિપત્તવ્યં તદ્ વ્યપદિષ્ટમ્ । કીદૃશો બોધિસત્ત્વો નામેત્યત્ર યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વઃ ઇત્યાદ્યાહ । નિરાત્માનો ધર્માઃ ઇતિ દ્વિરુક્તયા દ્વિવિધેન નૈરાત્મ્યેન સર્વધર્માણાં નૈરાત્મ્યં દર્શ્યતે । બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વઃ ઇતિ દ્વિરુક્ત્યા તદેવ દ્વિવિધં નૈરાત્મ્યજ્ઞાનં દર્શ્યતે । અથવા એકસ્તાવદ્ બોધિસત્ત્વઃ આવૃત્તઃ, બોધિસત્ત્વ ઇત્યાખ્યાત ઇત્યુત્તરસ્તુ (કથનસ્ય) પ્રકારઃ ।
તેન કિં દર્શયિષ્યત ઇતિ ચેદ્? કેન નિષ્પાદ્યન્તે યદિ પુદ્ગલાદિગ્રાહકાભાવઃ, ક્ષેત્રવ્યૂહાઃ ઇતિ ધર્મગ્રાહકસ્યાપ્યભાવઃ, ઉભયભાવાધિગમેન બોધિસત્ત્વ ઇત્યાખ્યાત ઇતિ નિર્દિષ્ટમ્ । અનેન ચિત્તપ્રગ્રહો દેશિતઃ । એભિઃ સર્વૈઃ સ્થાનૈ ગામ્ભીર્યં દર્શિતમ્ । તત્ર માયાવદ્બુદ્ધક્ષેત્રપરિનિષ્પાદનાધિમુક્તયા બોધિસત્ત્વાનાં પ્રવૃત્તિપ્રદર્શનેનૌદાર્યમુક્તમ્ ।
2. અનુત્તરદૃષ્ટિપરિશુદ્ધિસમ્પદ્ :
યદિ નાસ્તિ બોધિસત્ત્વો નામઃ કશ્ચિદ્ ધર્મઃ, તદા તથાગતઃ પરિશુદ્ધદર્શનેન પરિશુદ્ધજ્ઞાનેન ચ યુક્ત એવ ન ભવેત્, તસ્ય બોધિસત્ત્વાદુત્પન્નાત્વાત્, તસ્યાભાવે સ કથં ભવતુમર્હતિ, અહેતુકત્વે નિત્યસત્ત્વાદિદોષાઃ, તસ્માદ્ યસ્યાં સંનિપતિતતાયાં પરિષધેવં વિકલ્પો ભવેત્, તસ્યાઃ કૃતે પરિશુદ્ધં દર્શનં જ્ઞાનઞ્ચેત્યનુત્તરદ્વયમધિકૃત્ય તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । પૂર્વતઃ ભગવતો ઽભિપ્રાયં ગૃહીત્વા આર્યસુભૂતિરપ્યાહસંવિદ્યતે ઇતિ ।

અનેન પરમાર્થતઃ બોધિસત્ત્વો નામ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો ન ભવતિ, તથાપિ સંવૃતૌ પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારં પરિપૂર્ય પરિશુદ્ધંજ્ઞાનદર્શનાભ્યાં યસ્તથાગતો ભવતિ, (તેન) અવિચારમણીયસ્કન્ધમાત્રસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાસ્તિત્વં ભવન્ત્યેવ । અન્યથા સંવૃતાવપિ યદિ સ ન ભવેત્ તદા કસ્તથાગતો ભવેદિત્યેવં તાવત્ દર્શિતમ્ । તત્ર સંવિદ્યતે તથાગતસ્ય પ્રજ્ઞાચક્ષુઃ ઇત્યેવ તાવન્નોચ્યતે, (અપિ તુ) વિશિષ્ટં વિશુદ્ધદર્શનમભિધાતું ચક્ષુષો વિદ્યામાનત્વં દર્શિતમ્ ।
સમાસતશ્ચતુર્વિધં ભવતિ ચક્ષુઃ- રૂપગ્રાહકમ્, પરમાર્થસત્યગ્રાહકમ્, સંવૃતિસત્યગ્રાહકમ્, સર્વાકારજ્ઞેયગ્રાહકં ચ । રૂપગ્રાહકમપિ દ્વિવિધમ્- કર્મફલં ભાવનાફલઞ્ચેતિ । પઞ્ચવિધં ચક્ષુઃ ક્રમશઃ- તત્ર સ્થૂલવિષયત્વાત્ પ્રથમં રૂપગ્રાહકં કથિતમ્, પરમાર્થવશેન સંવૃતિજ્ઞાનં પરિશુદ્ધધ્યતીત્યતઃ પૂર્વં પરમાર્થસત્યગ્રાહકં પશ્ચાચ્ચ સંવૃતિસત્યગ્રાહકમભિહિતમિતિ સઙ્ગચ્છતે ક્રમનિર્દેશઃ । પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યયોઃ સંવિદ્યતે પ્રજ્ઞાચક્ષુઃ, સંવૃતૌ ધર્મમાત્રમેવ તાવદવભાસતે, ન તુ પુદ્ગલ ઇતિ પુદ્ગલશૂન્યે ધર્મમાત્રે ધર્મચક્ષુઃ, સર્વજ્ઞેયાનાં સર્વાકારજ્ઞાનં તાવદ્ બુદ્ધચક્ષુરિત્યુચ્યતે, અનેનેદાનીં સાક્ષાત્કૃત્ય વિહરણાત્ । તથ્યસંવૃતૌ પઞ્ચચક્ષુષાં દેશનયોક્તં વિશુદ્ધદર્શનમ્ ।
3. અનુત્તરજ્ઞાનપરિશુદ્ધિસમ્પદ્ :
વિશુદ્ધજ્ઞાનાભિધાનાર્થમ્- તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । ત્રૈકાલિકાઃ ચિત્તચૈતસાસ્તાવચ્ચિત્તસન્તતિઃ । તતઃ ત્રૈકાલ્યવિષયત્વેન તદ્વિષયાવબોધો જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે, ન તુ દર્શનમ્ । તદપિ સરાગચિત્તવીતરાગચિત્તેત્યાદિનાનાવિધસંક્લેશવ્યવદાનભાવેન વેદિતવ્યમ્ ।
તાવન્તો લોકધાતવઃ ઇત્યુપલક્ષણમ્, અનન્તલોકધાત્વન્તર્નિહિતસત્ત્વાનાં ચિત્તધારાયાઃ પરિજ્ઞાનાત્ । તથાહિ- સંવૃતૌ તથાગતસ્ય માંસચક્ષુરાદીનિ ભવન્તિ, અતસ્તન્નિષ્પાદનાર્થં બોધિસત્ત્વેન છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમ્ । અનેન તાવદ્ વચનેન સમ્પદ્દ્વયં પરિદીપિતમ્ ।
માંસચક્ષુરાદીન્યપિ એકાનેકસ્વભાવાભ્યાં વિચારણાયામનુપલબ્ધાન્યેવ । ન હ્યર્થાન્તરજ્ઞાનેન ગ્રહણં યુજ્યતે, યથા પૂર્વં વિચારિતમ્, એવં સતિ કથં પ્રજ્ઞાસ્યેતે તથાગતસ્ય માંસચક્ષુરાદિવિદ્યમાનતા ચિત્તધારા ચેતિ ચિત્તાશયં વિદિત્વા તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યાહ । બોધિસત્ત્વેન કથમનયોર્દ્વયોર્વિશુદ્ધયોર્યોગસમાપત્ત્યા પ્રતિપત્તવ્યમ્? ઇત્યેતદભિધાતું ચિત્તધારા ચિત્તધારા ઇત્યાદ્યાહ । પરમાર્થતઃ અધારા ઇતિ । સ્વભાવતો ઽસત્ત્વે ઽપિ સંવૃતિમધિકૃત્યાહ- તેનોચ્યતે ચિત્તધારેતિ ઇતિ । અન્યથા પરમાર્થતઃ સર્વવાગ્ગોચરાતીતત્વાન્ન વક્તું શક્ષ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ । ચિત્તધારેત્યુપલક્ષણમ્ । માંસચક્ષુરાદીન્યપિ ચક્ષુઃસ્વભાવરહિતાન્યેવ ઉક્તાનીતિ કથનં પ્રકૃતં સાક્ષાન્નોક્તમ્ ।
અત્ર કથં ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમિતિ તદભિધાતુમાહ તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ । અધારેત્યનેન સહ યોજનીયમ્ । અતીતાદીનાં ચિત્તાનાં પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વાદ્ અનુપલમ્ભઃ । સત્ત્વે ઽપિ ગ્રહણાનુપપત્ત્યા નાનુપલમ્ભઃ । તથા સતિ અચિત્તધારાદેશનમપિ ન ભવેત્, ન ચાનુપલમ્ભમાત્રેણ ભાવાનાં નિઃસ્વભાવત્વં સ્યાત્ । યથા ત્રૈકાલિકચિત્તસ્ય પરમાર્થતો ઽભાવસ્તથા પૂર્વમુક્તં વક્ષ્યતે ચ । ચિત્તોક્તિરૂપલક્ષણમ્, તતો ઽતીતાદિમાંસચક્ષુરાદીન્યપ્યનુપલબ્ધાન્યેવ । અત્ર અધારા ઇત્યાદિભિઃ પદૈર્ગામ્ભીર્યમુક્તમ્, શેષૈરૌદાર્યમ્ ।
4. પ્રાપ્તપુણ્યસ્કન્ધાધિપત્યસમ્પદ્ :
યદિ નાસ્તિ ત્રૈકાલિકં ચિત્તં તદા પુણ્યસ્કન્ધો ઽપિ ન સ્યાત્, ચિત્તાશ્રિતત્વાત્તસ્ય । તતઃ તથાગતસ્ય પુણ્યસ્કન્ધાધિપત્યસમ્પદં સમ્પાદયિતું કથં બોધિસત્ત્વો યત્નં કૂર્યાદિતિ વિચિન્ત્ય પુણ્યસ્કન્ધાધિપત્યસમ્પદમધિકૃત્ય- તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । અનેન કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યો ઽન્તશો રત્નાદિકં બાહ્યવસ્તુ ત્યજતિ, સો ઽપિ (યદિ) મહાપુણ્યસ્કન્ધેન યુક્તો ભવતિ (તદા) કથં ન તથાગતસ્ય અસંખ્યેયાપ્રમેયકલ્પેષુ દુષ્કરાનેકશતાન્યભ્યસ્યતઃ પુણ્યસ્કન્ધાધિપત્યં સ્યાદિત્યેવં દેશિતમ્ ।
અત એવ પરમાર્થતો ઽસત્યપિ પુણ્યસ્કન્ધે સંવૃતૌ સત્ત્વાદ્ બોધિસત્ત્વેન તત્ર વશીભાવં નિષ્પાદયિતું છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિત્યાદર્શિતમ્ । અનેનૌદાર્યમપ્યુક્તમ્ । કથં ન પરમાર્થતઃ પુણ્યસ્કન્ધસત્ત્વં વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ વિચિન્ત્ય ઽબોધિસત્ત્વેનાત્ર કથં પ્રતિપત્તવ્યમ્, કથઞ્ચ ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમ્,ઽ; ઇત્યુભયં સન્દર્શિયિતું સચેત્ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । સચેત્ ઇતિ ઽયદિઽ; ઇત્યર્થઃ । ન તથાગતો ઽભાષિષ્યત્ ઇતિ પરમાર્થતો ઽભિધાનં નાચરિષ્યત્ । અનિર્દેશે ઽપિ તથા ખ્યાયત ઇત્યભિપ્રાયઃ । યથા પરમાર્થતઃ પુણ્યસ્કન્ધસ્યાભાવસ્તથા પ્રાગ્વર્ણિતઃ । અનેન તથાગતસ્ય પુણ્યસ્કન્ધાધિપત્યસમ્પદં પરિનિષ્પાદયિતું પ્રસ્થિતેન બોધિસત્ત્વેન પરમાર્થતસ્તદનુપલમ્ભેન યોગસમાપત્ત્યા પ્રતિપત્તવ્યમ્ । પરમાર્થતસ્તદાલમ્બનાભિનિવેશપરિહારેણ ( વજ્રટ્_196 ) ચિત્તં પ્રગ્રહીતતવ્યમ્ ઇત્યુભયં દેશિતમ્, ગામ્ભીર્યમપ્યુક્તમ્ ।
5. કાયસમ્પદ્ : (અ) રૂપકાયસમ્પદ્
યદિ પુણ્યસ્કન્ધો નૈવ સ્યાત્ તદા તથાગતાનાં દ્વિવિધા કાયલક્ષણસમ્પદ્-અનુવ્યઞ્જનકાયસમ્પદ્, લક્ષણકાયસમ્પચ્ચ યાનુત્તરપુણ્યેનાભિનિર્વર્તયિતુમિષ્યતે, સા નૈવ સ્યાત્, કારણાભાવાત્ । તસ્માત્ તથાગતસ્ય દ્વિવિધાં કાયસમ્પદં પરિનિષ્પાદયિતું કથં બોધિસત્ત્વૈર્યત્નો ઽનુષ્ઠેય ઇતિ વિચિન્તયદ્ભ્યસ્તથાગતસ્ય રૂપકાયસમ્પદમધિકૃત્ય- તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ ।
રૂપકાયઃ ઇત્યનુવ્યઞ્જનકાયરૂપેણ દ્રષ્ટવ્યઃ । લક્ષણકાયઃ પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતે ગોબલિવર્દન્યાયેન । તતો ઽયમત્રાર્યસુભૂતેરાશયઃ- યથા પરમાર્થતો ઽસ્કન્ધ એવ પુણ્યસ્કન્ધસ્તથા રૂપકાયો ઽપ્યુનુત્પન્ન એવ । અતઃ પરમાર્થતઃ ન રૂપકાયપરિનિષ્પત્ત્યા તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ ઇત્યુચ્યતે । સંવૃતૌ માયાનિર્મિતબુદ્ધવદ્ વિદ્યત એવ રૂપકાયઃ, તત ઉપપન્ન એવ (તસ્ય) પુણ્યસ્કન્ધાદુદ્ભવઃ ।
તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વેન માયાનિર્મિતબુદ્ધસ્ય તથાવિધરૂપાધિમુક્તયા તત્પ્રતિપત્તયે છન્દ-પ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ દેશિતમ્ । નાપ્યત્ર પુનરુક્તિતા । પૂર્વમધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ રૂપકાયાપ્તિકામતાકાલે તથાગતપૂજાસત્કારકાલે ચ તથાવિધો ઽભિનિવેશઃ પરિવર્જિતઃ, સમ્પ્રતિ શુદ્ધાધ્યાશયભૂમૌ તથાગતરૂપકાયસમ્પદં ( વજ્રટ્_197 ) પરિનિષ્પાદયિતું સમ્પ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય રૂપે ઽભિનિવેશો ભવતીતિ યાસાં પ્રસિદ્ધિસ્તાસાં પરિષદાં દુર્વિકલ્પો નિરાકૃત ઇત્યુક્તત્વાત્ ।

એવં તર્હિ તથાગતાનાં રૂપકાયઃ કસ્માદ્ દેશિત ઇતિ વિચિન્ત્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યપૃચ્છત્ । ન રૂપકાયપરિનિષ્પત્ત્યા તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ ઇત્યનેન યોજનીયમ્ । નાસૌ તાવત્ સિધ્યતિ, અવપવિરૂપેણ પરમાણુસઞ્ચયરૂપેણ વા રૂપસ્યાસિદ્ધત્વાદ્, યથા વિચારિતં પ્રાક્ । અનેન બોધિસત્ત્વેન કથં પ્રતિપત્તવ્યમ્, તન્નિર્દિષ્ટમ્ । તેન ઇતિ ઇત્યં સંવૃતૌ ભાવઃ, ન તુ શશવિષાણવત્ સર્વથાભાવઃ । અનેન ચાપવાદાન્તં પરિહૃત્ય કથં ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમ્, (ઇતિ) એતન્નિર્દિષ્ટમ્ । અનેન સર્વસ્થાનેન ગામ્ભીર્યં પ્રદર્શિતમ્ । સંવૃતૌ તથાગતસ્ય રૂપકાયસમ્પદં નિષ્પાદયિતું બોધિસત્ત્વૈઃ કરણીયાનાં યત્નાનાં નિદર્શનેન આદાર્યમપિ દીપિતમ્ ।

(બ) લક્ષણકાયસમ્પદ્ :
લક્ષણકાયસમ્પદમધિકૃત્ય તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યદ્યાહ । અત્ર પૂર્વવત્ સર્વમભિહિઅતમ્ ।
6. વાકસમ્પદ્ :
યદિ રૂપકાયપરિનિષ્પત્ત્યાઅ ન તથાગતો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ચેત્, તદા દેશનાપિ ભગવતા નૈવ ભવેત્, રૂપકાયેન સંગૃહીત્વાત્ તસ્યાઃ? અતો ( વજ્રટ્_198 ) બોધિસત્તવૈસ્તથાગતસ્ય વાક્સમ્પદં નિષ્પાદયિતું કથં યત્નઃ કર્ત્તવ્ય ઇતિ વિચિન્તયદ્ભ્યો વાક્સમ્પદમધિકૃત્ય તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । પરમાર્થતો વાચ્ય-વાચક-વચનાનામભાવાત્ ન તથાગતસ્યૈવં ભવતિ મયા ધર્મો દેશિત ઇતિ । અન્યથા વિપર્યયાન્ન ભવેત્ સર્વજ્ઞઃ । યથા વાચકાઃ આત્માદયઃ, વાચ્યા બાહ્યાધ્યાત્મિકા ભાવાઃ, વચનાનિ કરણરૂપાણિ શબ્દસ્વભાવાભાવાત્મકાનિ વા તથા વિસ્તરેણ પ્રાગેવોક્તાનિ । સર્વે ભાવાઃ શૂન્યત્વવ્યાપ્તાઃ પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતાઃ । સંવૃતૌ વાચ્ય-વાચક-વચનાનામ્ અવિચારરમણીયત્વેન વ્યવહારમાત્ર એવ (તે) ભવન્તિ, ન તુ પરમાર્થે ।
યદિ વસ્તુતત્ત્વસ્યૈવમભિધાને ઽપિ વ્યામોહેન કિચિત્ પરમાર્થતસ્ત્રયાણાં (તેષાં) પરામાર્થસત્ત્વં કલ્પયેયસ્તદા ઽકિં નુ સ્યાત્ઽ; ઇતિ વિચિન્ત્ય યઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । અભ્યાચક્ષીત ઇત્યભ્યાલપેત્ । કથં તદભૂતમાલપિતું શક્યત ઇતિ વિચારણાયામાહ અસતોદ્ગૃહીતેન ઇતિ । વિપરીતાભિનિવેશતો વિતથગ્રહણાત્ તદભૂતમિત્યર્થઃ । અનેન તથાગતસ્ય વાક્સમ્પદિ પ્રવૃત્તેન બોધિસત્ત્વેન પ્રતિશ્રુત્કાદિવજ્જ્ઞાત્વા પ્રવર્તિતવ્યમિતિ, બોધિસત્ત્વેન કથં સ્થાતવ્યમિતિ દેશિતમ્ ।
યદિ વચનાદિત્રયમસત્ (તદા) પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યદેશકેન ભગવતા નાનાપદવાક્યાત્મિકેયં ધર્મદેશના કથં પ્રસિધ્યતિ? તસ્યાં સત્યાં તદભિધેયો વાચ્યો ઽપિ સ્યાદેવ, યશ્ચ તદ્દેશકો વાચકઃ, સો ઽપિ ભવેદેવ । તદ્બલેન ત્રીણ્યપિ (વાચ્ય-વાચક-વચનાનિ) ભવેયુરિતિ ચિન્તાયાં તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ પૃષ્ટમ્ । અત્ર ધર્મદેશના ઇત્યુદતરત્ ।
અયમભિપ્રાયઃ- પરમાર્થતઃ ધર્મદેશનાયાં સત્યાં (સા) સ્વલક્ષણસ્વભાવા વા સ્યાત્ સામાન્યલક્ષનસ્વભાવા વા । તત્ર ન તાવત્ પ્રથમઃ પક્ષઃ, સર્વં પારમાર્થિકં સ્વલક્ષણં તાવત્ પૂર્વમેવ વિસ્તરેણ નિરાકૃતમ્ । ન ચ દ્બિતીયો ઽપિ ( વજ્રટ્_199 ) અસતિ સ્વલક્ષણે આધારસ્યાભાવેન કસ્યચિદપ્યસત્ત્વાત્ । સામાન્યદ્રવ્યત્વાભ્યુપગમે સ્વલક્ષણ એવ સઙ્ગૃહીતં સ્યાદિતિ તન્નિષેધેન તસ્યાપિ નિષેધ એવ । અન્યવ્યાવૃત્ત્યા સામાન્યલક્ષણમધ્યારોપિતસ્વભાવમિતિ પરિકલ્પિતે સતિ ધર્મદેશનાયા નૈરર્થક્યત્વેન સિદ્ધસાધનમ્ ।
તસ્યાઃ (શબ્દાત્મિકાયા દેશનાયાઃ) પરમાર્થતઃ સ્વલક્ષણસત્ત્વે ઽપિ ન યુજ્યતે તયા ધર્મદેશના । સ્ફોટાદિશબ્દસ્ય નિત્યસ્વભાવસ્ય પરૈઃ પદત્વેન પરિકલ્પિતસ્ય ક્રમાક્રમાભ્યામર્થક્રિયાકારિત્વં તાવદ્ વિરુધ્યતે, સર્વસાઅમર્થ્યાપગતત્વાચ્ચૈતન્યાદિષુ કુત્રાપિ ખલુ નૈવ યુજ્યતે, અકિઞ્ચિત્કરત્વેન કથં તદ્ ભવેત્ પદમ્? અનિત્યસ્યાપિ તાવત્ સ્વલક્ષણસ્વ ન યુજ્યતે પદત્વમ્, સઙ્કેતકાલે દૃષ્ટસ્ય વ્યવહારકાલે ઽનન્વયાત્ । ન હિ યુજ્યતે અન્યસ્ય સઙ્કેતો ઽન્યસ્ય ચ વ્યવહારઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । અત એવ સ્વલક્ષણમપ્યભિધાતું ન યુજ્યતે, અનન્વયાત્ । સામાન્યપદાર્થે ઽભિધેયત્વેનાભ્યુપગતે સતિ અભિધેયસ્વભાવત્વેન તસ્ય સ્વલક્ષણસ્વરૂપત્વાન્ન હિ પ્રદેશાન્તરગમનમ્ ।
એકત્વં તુ દેશકાલાદિભિન્નાસ્વનેકવ્યક્તિષ્વનુગતમપિ ન યુજ્યતે તથા હિ- (અથ) એકસ્યાં વ્યક્તૌ સર્વાત્મના વ્યાપ્તં સ્યાત્ તદા યેન એકત્વેન પરિકલ્પિતઃ સ સ્વભાવસ્તેન અન્યત્રાધિગતેતરવ્યક્તિભિઃ સમ્બદ્ધઃ તદિતરસ્વભાવસ્તત્ર ન ભવેદિતિ, એકત્વહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । (અથ) એકદેશેન વ્યાપ્તં સ્યાત્ તદા સાવયત્વાગ્રહણદોષઃ । એવં યાવત્યો ભિન્નવ્યક્તયસ્તાસામેકદેશેન વ્યાપ્તિવ્યવસ્થયા તાવતીનાં ગ્રહણં સ્યાત્તદા એકવ્યક્તિગ્રહણં તાવદેકદેશગ્રહણેન યુક્તં ભવેત્, ભિન્નવ્યક્તિષુ દેશકાલપરિમાણાદિભિન્નાસુ તાસ્વેકવ્યક્તિગ્રહણં તાવદેકદેશગ્રહણાદ્ યુગપુદ્ગ્રહણાભાવ એવ । તસ્માદ્ વાચ્ય-વાચકત્વં તાવદશ્યારોપેણૈવ યુજ્યતે, ન તત્ત્વતઃ । અત એવોક્તં ભગવતાન્યત્ર-
યેન યેન હિ નામ્ના વૈ યો યો ધર્મો ઽભિલપ્યતે ।
ન સ સંવિદ્યતે તત્ર ધર્માણાં સા હિ ધર્મતા ॥
વચનં મિથ્યા, વાચ્ય-વાચ્યકાનાં યા દેશના તદ્દ્વારા આગતા, સાપિ સ્પષ્ટૈવ । ઉભયોરભાવો ભગવતા પૃથકત્વેન નોક્તઃ । અનેન બોધિસત્ત્વેન કથં પ્રતિપત્તવ્યમ્, કથઞ્ચ ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમિત્યેતદ્ દર્શિતમ્ । એતેન સર્વેણ ગામ્ભીર્યં દર્શિતમ્ ।
7. સપ્તધા ચિત્તસમ્પદઃ-
1. સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્
2. અભિસમ્બોધિઃ
3. મહાધર્માર્થપ્રજ્ઞપ્તિઃ
4. મહાવવાદાર્થપ્રજ્ઞપ્તિઃ
5. ધર્મકાયપરિગ્રહણમ્
6. સંસારે નિર્વાણે ચાપ્રતિષ્ઠાનમ્
7. પ્રસ્થિતિ-પારિશુદ્ધિઃ ।
1. સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ :
તત્રેદાનીમેવં ગમ્ભીરધર્મો ઽયમનાગતે કાલે ઘનીભૂતે કુદૃષ્ટિજાલે કથં સફલો ભવિષ્યતીતિ નાભિશ્રદ્ધધન્તિ પરિવારાઃ । ય એવં ચિન્તયન્તિ તેષામવિશ્રમ્ભં નિવારયિતુમ્ આર્યસુભૂતિશ્ચિત્તસમ્પત્સુ સ્મૃત્યુપસ્થાનમધિકૃત્ય ભગવન્ ઇત્યાદ્યાહ । ભગવતાપ્યનાગતે ઽધ્વનિ શીલવન્તો ગુણવન્તશ્ચ ભવિષ્યન્તીતિ કિં નોક્તપૂર્વમ્ । સમ્પ્રતિ તેષાં સત્ત્વે ઽસત્ત્વે વા એકાન્તેનાનભિનિવેશં દેશયિતુમ્ અસ્તિ ઇતિ નોક્તમ્, અન્તદ્વયનિષેધાર્થં તે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ ।
પરમાર્થતઃ સ્કન્ધપુદ્ગલાદીનાં સત્સ્વભાવાનુપલમ્ભાત્ ન સત્ત્વાઃ ઇત્યનેનાધ્યારોપાન્તનિષેધઃ, અવિચારૈકરમણીયત્વેન સદૈવ વિદ્યમાનત્વેન નાસત્ત્વાઃ ઇત્યનેનાપવાદાન્તનિષેધઃ । ભવિષ્યન્તિ ઇત્યનયા દેશનયા ભગવતઃ કીદૃગવિપરીતસ્મૃત્યુપસ્થાનમિતિ સત્ત્વેભ્યો દર્શયિત્વા ભગવતસ્તસ્યાં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્પદિ બોધિસત્ત્વેન છન્દ-પ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ નિર્દિષ્ટમ્ । ન તે સત્ત્વાઃ નાસત્ત્વાઃ? ઇત્યનેન યોગસમાપત્તિનિર્દિષ્ટા ।
યદિ ન તે સત્ત્વાઃ સ્યુસ્તદા કથં ભગવતા ઽભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ શીલવન્તો ગુણવન્તશ્ચ તેઽ; ઇત્યાદ્યુક્તમિત્યેવં પરિવિતર્કં વિચાર્યં તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યપૃચ્છત્ । અસત્ત્વાસ્તે ભાષિતાઃ ઇતિ પરમાર્થતો ઽસત્ત્વા એવ, સંવૃતિસત્સ્કન્ધસદ્ભાવમાશ્રિત્ય ભાષિતાસ્તે । સંવૃતૌ સત્ત્વાત્ તેનોચ્યન્તે સત્ત્વા ઇતિ । અન્યથા સંવૃતાવપ્યસત્ત્વે ન (તે) ભાષિતાઃ સ્યુરિત્યનેન ચિત્તપ્રગ્રહો દર્શિતઃ । સર્વેણ તાવદનેન ગામ્ભીર્યમુક્તમ્ । સર્વસત્ત્વેભ્યો ભગવતાપ્રતિહતસ્મૃત્યુપસ્થાનદેશનાત્ તાવદૌદાર્યં નિર્દિષ્ટમ્ ।
2. અભિસમ્બોધિઃ

યદિ ન સ્યાદ્ ભગવતઃ કાચિદપિ ધર્મદેશના, તદા ન સ્યાત્ (સઃ) સમ્યક્સમ્બુદ્ધો ઽપિ તતસ્તથાગતાભિસમ્બોધિસિદ્ધયે વ્યર્થઃ સ્યાદ્ બોધિસત્ત્વાનાં યત્નઃ । યતો ઽભિસમ્બુદ્ધધર્મા ઇષ્યન્તે, અતો દેશનાપિ ભવતીતિ મન્વાનેભ્યઃ ( વજ્રટ્_202 ) તેભ્યો ઽભિસમ્બોધિમ્ અધિકૃત્ય તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । આર્યસુભૂતિઃ પૂર્વાભિપ્રાયં ગૃહીત્વા નાસ્તિ સઃ ઇત્યુદતરત્ । તદેવં મન્યતે- પરમાર્થાભિપ્રાયેણ ભગવતા ધર્મદેશના પ્રતિષિદ્ધેતિ । યથા પરમાર્થતઃ કસ્યાશ્ચિદપિ ધર્મદેશનાયા અભાવઃ (તથા) અભિસમ્બુદ્ધસ્યાપ્યભાવઃ, એતત્ પૂર્વં નિર્દિષ્ટમ્ ।
સંવૃતિતઃ ભગવતો ધર્મદેશના, સમ્બોધિઃ, તદ્ધેતુપ્રતિપત્તિશ્ચાપિ વિદ્યન્ત એવ, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વેનાનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધેસ્તથ્યસંવૃતિસ્વભાવાયાઃ સાધનાર્થં યત્નઃ કરણીયઃ । અનેન બોધિસત્ત્વેન કથં સ્થાતવ્યમિતિ દર્શિતમ્ । પૂર્વમવવાદપર્યેષણકાલે બોધિસત્ત્વાના ઽઅભિસમ્બોધિ પરમાર્થઃઽ; ઇતિ યો વિકલ્પઃ, સ અપનોદિતઃ, ઇદાનીં બુદ્ધભૂમિપર્યેષણકાલે પરેષાં તાદૃગ્વિકલ્પનિરાકરણાન્ન ભવતિ પુનરુક્તિદોષઃ ।
ભગવતા અનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિસ્તથ્યસંવૃતૌ વ્યવસ્થાપિતા, સા કીદૃશીતિ અત્ર અણુરપિ ઇત્યાદ્યાહ । યત્ર જ્ઞાનં પ્રચરતિ (તત્ર) ભગવતા ગ્રાહ્યસ્વરૂપસ્ય સ્વલક્ષણસ્ય સૂક્ષ્મો ઽપિ ધર્મસ્વભાવો નોપલબ્ધઃ, સ તાવત્ સમસ્તધર્મનૈરાત્મ્યાવબોધસ્વરૂપા અનુત્તરા સમ્પક્સમ્બોધિઃ । તૈર્થિક-શૈક્ષાશૈક્ષજ્ઞાનાચ્છ્રેષ્ઠત્વેન ઽઅનુત્તરા । સર્વભાવાનાં તથતાયા યથાવદધિગમસ્વભાવત્વેન ઉચ્યતે સમ્યક્સમ્બોધિરિત્યર્થઃ । તત્ર સર્વધર્માણામનુપલબ્ધિહેતો "ન" ઇત્યુક્તમ્ । યતો હ્યસત્ત્વં તતો ઽનુપલમ્ભઃ । વિદ્યમાનત્વે નાનુપલબ્ધિઃ, સત્સુ સર્વધર્મેષુ તથાગતસ્ય આલમ્બનજ્ઞાનસ્યૈવ જ્ઞાપકત્વાત્ । અનેન ધર્મનૈરાત્મ્યાવબોધસ્વભાવો નિર્દિષ્ટઃ ।
સામ્પ્રતં પુદ્ગલનૈરાત્મ્યાવબોધસ્વભાવં પ્રતિપાદયિતું અપિ તુ ખલુ પુનઃ સૂભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । સમાઃ સ ધર્મઃ ઇતિ તદવબોધિતેષુ સર્વધર્મેષુ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યસામ્યાત્ । ન તત્ર કિઞ્ચિદ્વિષમમ્ ઇતિ સર્વત્ર તદવિપર્યયાત્, આત્મગ્રાહહેતોર્ભાવાભિનિવેશસ્ય પ્રહીણત્વાત્ । ભગવતા તાવદાત્મગ્રાહઃ સવાસનઃ પ્રહીણઃ । તેન સૈવ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યજ્ઞાનસ્વભાવા સમ્બોધિઃ, અનુત્તરા સમ્યક્સમ્બોધિરિત્યુચ્યતે, નાન્યા । કેન રૂપેણ સમઃ સ ધર્મ ઇત્યત્ર નિઃસત્ત્વત્વેન ઇત્યાદ્યાહ । અનેન સર્વેણ કથં યોગસમાપત્ત્યા પ્રતિપત્તવ્યમિતિ તન્નિર્દિષ્ટમ્ । સા કથમભિસમ્બુદ્ધ્યત ઇત્યાહ કુશલૈર્ધર્મૈઃ ઇતિ । સા પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારાત્મકૈઃ કુશલૈર્ધર્મૈરભિસમ્બુદ્ધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યસત્ત્વાદ્ અણુરપિ ધર્મો નોપલભ્યેત, કથં નામ ભવેયુઃ કુશલા ધર્માઃ? યતસ્તૈરભિસમ્બુદ્ધ્યતે ઽતઃ કુશલા ધર્માઃ ઇત્યાદ્યાહ । પરમાર્થાસ્તુ અર્ધમા એવ । સંવૃતૌ સત્ત્વાત્ કુશલા ધર્માઃ ઇત્યુક્તમ્ । તસ્માત્ કુશલેર્ધર્મૈરભિસમ્બુધ્યત ઇત્યત્ર નાસ્તિ દોષઃ । અનેન અધ્યારોપાપવાદાન્તગ્રાહવિક્ષેપનિરાકરણેન ચિત્તપ્રગ્રહો નિર્દિષ્ટઃ । એતૈઃ સર્વઃ સ્થાનૈઃ ગામ્ભીર્યમપિ સન્દર્શિતમ્ । અશેષપુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યાવબોધરૂપસ્ય સમ્યક્સમ્બોધિસ્વભાવસ્ય પરિદીપનેન ઔદાર્યમપિ દર્શિતમ્ ।
3. મહાધર્માર્થપ્રજ્ઞપ્તિઃ
ભગવતઃ સા સમ્યક્સમ્બોધિઃ કથં વેદિત્વયા? ઇતિ વિચાર્યમાણે મહાર્થધર્મતયા પ્રજ્ઞાપિતત્વેન તત્સત્તાં દર્શયિતું યશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ( વજ્રટ્_204 ) ઇત્યાદ્યાહ । સુમેરવઃ પર્વતરાજાનઃ ઇત્યુપલક્ષણમ્ । અનન્તલોકધાતૂન્ રત્નૈઃ પરિપૂર્ય દાનેન યત્ પુણ્યં તદપિ ઉપમાં નૈવ ક્ષમતે । ઇતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ ઇત્યુપલક્ષણમાત્રપરિદીપનેન સકલો મહાયાનધર્મઃ પરિલક્ષિતો ભવતિ । યાવદ્ ઇતિ વચનેન સહસ્રતમી કલા- ઽશતસહસ્રતમી કલા .......... ઉપમા-ઔપમ્યમિત્યેતાનિઽ; સંગૃહ્યન્તે । એવં મહાર્થધર્મપ્રજ્ઞપનેન હેતુના ભગવતશ્ચિત્તસમ્પદઃ સમ્યક્સંબોધેઃ આનુત્તર્યમવગમ્યતે, તથાવિધસમ્યક્સંબોધિમ્ અન્તરા તથાવિધધર્મદેશનાયા અશક્યત્વાત્ ।
તસ્માદેતાદૃક્ચિત્તસમ્પત્સમ્પાદને છન્દ-પ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમ્ । સકલેનાનેન કથં સ્થાતવ્યં બોધિસત્ત્વેનેતિ નિર્દિશ્યતે, અનેનૈવૌદાર્યમપ્યભિહિતમ્ । સા ચ સમ્બોધિઃ તથ્યસંવૃતિસ્વભાવા દ્રષ્ટવ્યા, ન તુ પરમાર્થતઃ, પ્રાગેવોક્તત્વાત્, સાક્ષાદનુક્તમપિ સામર્થ્યતઃ યોગસમાપત્તિઃ, ચિત્તપ્રગ્રહઃ ગામ્ભીર્યં ચ નિર્દિષ્ટમ્ ।
4. મહાવવાદાર્થપ્રજ્ઞપ્તિ :
ભગવતો લોકોત્તરજ્ઞાનાવસ્થાયાં સત્ત્વસંજ્ઞા સર્વથા ન પ્રવર્તતે, અત્યન્તસમાહિતત્વાત્, અદો નાશ્ચર્યમ્ । સત્ત્વેભ્યો વિમુક્તયુપદેશકાલે ઽસમાહિતાવસ્થાયાં વિશુદ્ધલૌકિકજ્ઞાનાવસ્થાયામપિ સત્ત્વાદિસંજ્ઞા ન પ્રવર્તત ઇતિ તન્નિર્દિશ્ય અવવાદમહાર્થત્વેન પ્રજ્ઞપ્તિહેતુના ભગવતો ઽનુત્તરચિત્તસમ્પદં ( વજ્રટ્_205 ) પ્રતિપત્સ્યમાનાં દર્શયિતું મહાર્થાવવાદમધિકૃત્ય તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । પ્રશ્નસ્યોત્તરમપ્રતીક્ષમાણઃ સપદિ સ્વતઃ ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે, એવં દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇત્યાદ્યાહ । તસ્માદ્ ભગવતશ્ચિત્તસમ્પદસ્તાદૃશે મહાર્થાવવાદહેતૌ બોધિસત્ત્વેન છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ નિર્દિષ્ટમ્ ।
કિં સત્ત્વાનાં સત્ત્વે ઽપિ સંક્લેશહેતુભૂતતયા તથા નાભિપ્રેયતે તથાગતેન? આહોસ્વિત્ સત્ત્વાભાવાદિતિ ચિન્તયતામાશયં વિજ્ઞાય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ પપ્રચ્છ । સ્કન્ધાત્મકસ્ય પુદ્ગલાત્મકસ્ય ચ કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય પરમાર્થતો ઽભાવાદ્ એવં નોપલભ્યત ઇતિ દર્શયિતુમાહ- નાસ્તિં કશ્ચિત્ સત્ત્વો યસ્તથાગતેન પરિમોચિત્તઃ ઇતિ । અનેન બોધિસત્ત્વૈઃ કથમત્ર યોગસમાપત્ત્યા પ્રતિપત્તવ્યમિતિ તન્નિર્દિષ્ટમ્ ।
અભાવઃ કથં જ્ઞાતવ્ય ઇત્યત્ર યદિ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । અયમત્રાભિપ્રાયઃ યથાજ્ઞેયં તથાગતસ્ય જ્ઞાનં પ્રવર્તતે, અન્યથા અપ્રહીણાવરણત્વેન કથં સ્યાત્ તથાગતત્વમ્ । તસ્માદ્ યદિ સત્ત્વઃ સ્યાત્ તદા સન્દૃશ્યેત સ તથાગતેન, આત્મનઃ પ્રત્યક્ષોપલબ્ધતયા વિચિઅકિત્સાભાવાત્ । સ એવ તાવત્તસ્ય પ્રગાઢઃ આત્મગ્રાહઃ સ્યાત્ । તતશ્ચ આત્મગ્રાહહેતુતઃ સમુત્પન્નં નિખિલક્લેશજાલબન્ધનમપ્યતિદૃઢં સ્યાત્ તદા રાગાદ્યતિપ્રગાઢબદ્ધસ્ય આવરણાપ્રહાણેન ભગવતઃ તથાગતપદપ્રાપ્તિર્ન સ્યાત્ । ભગવતા ચ તત્પદં પ્રાપ્તમ્, અતઃ પ્રહીણસકલાવરણઃ સઃ । પ્રહીણાવરણયા અશેષ આત્મગ્રાહશિખરી વિશીર્યતે, તસ્માત્ સત્ત્વાભાવો ન જ્ઞાયતે ।
આત્મન્યસતિ કિમાત્મદૃષ્ટિલક્ષણ આત્મગ્રાહો ન ભવતિ? કિમર્થં ભગવતા આત્માદિસંજ્ઞા નોચ્યતે? ઇત્યત્ર આત્મગ્રાહ ઇતિ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । યદિ (ભગવતા) આત્માદિવસ્તુન એવ ગ્રહણં સ્યાત્તદા પ્રહીણાવરણસ્ય તસ્ય ભગવત ( વજ્રટ્_206 ) આત્મગ્રાહઃ સમુદ્ભવેત્, કસ્યાપ્યાત્મગ્રાહસ્યાભાવાત્ અગ્રાહ એષ તથાગતેન ભાષિતઃ ।

અથ કીદૃશ આત્મગ્રાહ ઇતિ? સ ચ ઇત્યાદ્યાહ । શ્રવણાદિવિરહાદ્ હેયોપાદેયયોરનભિજ્ઞત્વાદ્ બાલાઃ, પ્રેક્ષાવત્ત્વવિયોગાદ્ આઅર્યેભ્યઃ પૃથક્ત્વાચ્ચ પૃથગ્જનાઃ । પૃથગ્જના અપિ કેચિત્ સચ્છાસ્ત્રં શ્રુત્વા યોનિશોમનસ્કારસ્થિતાઃ ધર્મનૈરાત્મ્યાધિમુક્તાઃ સત્યમભિનિવિશન્તે, તદનાત્મગ્રાહવ્યવચ્છેદતો બાલા ઇત્યાહ । બાલમાત્રકથનાત્ સ્કન્ધાદ્યભિજ્ઞા અપિ તાદૃશાઃ પૃથગ્જના અનુપજાતાર્યમાર્ગતયા બાલા એવ । બાલાનાં વૈશિષ્ટયમભિધાતું વ્યાવૃત્તે ઽપ્યાત્મગ્રાહે બાલત્વેન તેષ્વાત્મગ્રાહ ઇત્યવભાસતે, તસ્માત્તદાશયવશાદ્ આત્મગ્રાહ ઇત્યેવં નિર્દિષ્ટમ્ ।
ન તન્માત્રેણ સત્યમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । અનાત્મશબ્દપ્રયોગેણાપિ કથં નાત્માદીનાં સત્યગ્રહણમ્, યદ્યાત્મા ન સ્યાત્તદા કે તાવત્ પૃથગ્જના અભિધીયેરન્? ઇતિ વિચિન્ત્ય બાલપૃથગ્જનાઃ ઇત્યાદ્યુક્તમ્ । પરમાર્થતસ્તુ અજના એવ, સંવૃતિમાશ્રિત્યોક્તત્વાન્ન દોષઃ । એભિઃ સર્વૈરધ્યારોપાપવાદાન્તનિરાકરણેન ચિત્તપ્રગૃહીત્તત્વં દર્શિતમ્ । અનેન સર્વેણ તાવત્ સાક્ષાદ્ ગામ્ભીર્યં પ્રોક્તમ્ । અશેષસત્ત્વધાતુભ્યો મહાર્થાવવદપ્રજ્ઞપ્તેર્હેતુત્વદર્શનેન ચિત્તસમ્પદ આદૌર્યમપિ નિર્દિષ્ટમ્ ।

5. ધર્મકાયપરિગ્રહણમ્ :
યદિ બાલપૃથગ્જનાઃ ન સ્યુઃ, કથં તથાગતસ્ય લક્ષણાનુવ્યઞ્જનૈરલઙ્કૃતાઃ કાયસમ્પદઃ સમ્ભવેયુઃ? પૃથગ્જનાઃ સ્વકરુણામૂલકબોધિચિત્તમુત્પાદ્ય પારમિતાસુ પ્રયતન્તે (તતશ્ચ) લક્ષણાદિભીરલઙ્કૃતાસ્તથાગતકાયસમ્પત્તિવન્તો ભવન્તિ, તદભાવે મૂલભાવાત્ કથં ભવેયુઃ તાદૃયસ્તથાગતકાયસમ્પદ ઇતિ? યે પારિષદ્યાઃ ( વજ્રટ્_207 ) કૃતાનલ્પવિકલ્પાઃ રૂપાદિષુ ભાવાભિનિવેશેનૈવં ચિન્તયન્તિ, તેભ્યો ધર્મકાયપરિગ્રહમધિકૃત્ય તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । પૂર્વં ધર્મકાયતયા ન વ્યવસ્થાપિતમ્, ઇદાનીં ધર્મકાયં વ્યવસ્થાપયિતુમુક્તત્વાન્ન પુનરુક્તિદોષઃ ।
લક્ષણસમ્પદા તાવત્ પરમાર્થવિચારણાયામવયવિનઃ પરમાણુસંઘાતસ્ય વા સ્વભાવેનાનુપપત્તિં વિદિત્વા પૂર્વકમેવાભિપ્રાયં ગૃહ્ણન્ સુભૂતિરાહ નો હીદમ્ । એવમેવ ઉપપત્ત્યન્તરં ભગવતા સચેત્ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદિનોક્તમ્ ।
યદિ તથાગતો લક્ષણસમ્પન્માત્રેણ પ્રભાવિતઃ સ્યાત્ તદા વક્ષ્યમાણહેતુના તુલ્યત્વાદ્ રાજાપિ ચક્રવર્તી કથં ન ભવેત્ તથાગતઃ? નનુ સ્થાનસ્થોત્તપ્તપૂર્ણત્વેન વિશિષ્ટા ભગવતો લક્ષણસમ્પદ્, ન તુ ચક્રવર્તિનઃ, તતઃ સ નોચ્યતે તથાગત ઇત્યપિ ન યુજ્યતે, સ્થાનસ્થાદિવિશેષસ્યાપિ જડસ્વભાવત્વે નાસ્તિ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ । તેન યદિ તથાગતો જડસ્વભાવૈર્લક્ષણાદિધર્મૈઃ પ્રભાવિતો ઽભવિષ્યત્ તદા ચક્રવર્તી અપિ તથાગતો ઽભવિષ્યત્ ઇતિ ચેત્? ન, તસ્માત્તથાગસ્તાવદ્ અશેષવસ્તુસ્વભાવસ્ય યથાવદધિગમમાત્રેણ પ્રભાવિત ઇત્યભિપ્રાયઃ । અનેન તથાવિધં જ્ઞાનહેતુકં તથાગતકાયં પ્રતિ બોધિસત્ત્વેન છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ નિર્દિષ્ટમ્ ।
અધુના પરમાર્થતસ્તત્તથાગતજ્ઞાને ઽપિ નાભિનિવેષ્ટવ્યમિતિ દર્શયિતું ધર્મકાયો ( વજ્રટ્_208 ) વ્યવસ્થાપ્યતે । બોધિસત્ત્વેન કથં યોગસમાપત્ત્યા પ્રતિપત્તવ્યમિતિ દ્વાભ્યાં ગાથાભ્યાં પ્રદર્શ્યતે ।
તત્ર પૂર્વગાથયા કથં તથાગતો ન દ્રષ્ટવ્યઃ, કૈશ્ચ ન દૃશ્યત એતન્નિર્દિષ્ટમ્ । કથં ન દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ચેત્? દર્શનાદિવ્યવહારપ્રજ્ઞપ્ત્યા । કે ન પશ્યન્તીતિ ચેત્? મિથ્યાપ્રહાણપ્રસૃતાઃ । રૂપેણ ચાદ્રાક્ષુઃ ઇત્યનેન રૂપે ઽભિનિવિષ્ટાઃ પુદ્ગલાઃ પારમાર્થિકલક્ષણાદિભિરલઙ્કૃતં ધર્મરૂપં પુદ્ગલરૂપં ચ પશ્યન્તીતિ વ્યવહારપ્રજ્ઞપ્તિર્નિદિષ્ટા । ઘોષેણ ચાન્વયુઃ ઇતિ માં શબ્દેન એવમેવ સ તથાગત ઇતિ જ્ઞાતવન્ત ઇત્યર્થઃ । અનેન શ્રવણવ્યવહારપ્રજ્ઞાપ્તિર્નિદિષ્ટા । ઉપલક્ષણમાત્રમિમૌ વ્યવહારૌ । તેન વિશેષભેદો વિજ્ઞાનં ચાપિ સંગૃહીતમ્ ।
મિથ્યાપ્રહાણપ્રસૃતાસ્તે જનાઃ તાવદ્ વિતથામાર્ગસ્થિતત્વાન્ન માં સમ્યગ્ રૂપેણ દ્રક્ષ્યન્તિ । પ્રહીયતે ઽનેનેતિ પ્રહાણં માર્ગ ઇત્યુચ્યતે, તચ્ચ વિપરીતત્વાન્મિથ્યા । તદપ્યદર્શનહેતુઃ ।
અથ કથં બુદ્ધા દ્રષ્ટવ્યા ઇત્યત્ર ધર્મતઃ ઇત્યાદ્યાહ । ધર્માણાં યો હ્યકૃત્રિમઃ સ્વભાવઃ, સ ઽધર્મતાઽ; ઇત્યુચ્યતે । સા ચ યુક્ત્યાગમાભ્યાં સિદ્ધત્વાદાદિતઃ શાન્તાદિસ્વભાવા । સૈવ તથતા, ધર્મધાતુઃ, ભૂતકોટિઃ, અનિમિત્તં પરમાર્થશ્ચેત્યાદિપર્યાયૈરુચ્યતે ।
સર્વત્ર તથાભાવાત્ ઽતથતા તદાલમ્બનેન સર્વે બુદ્ધધર્માઃ સમ્ભવન્તિ । તદ્ધેતુભૂતત્વાદ્ ઽધર્મધાતુઽ; અવિપરીતત્વાદ્ ભૂતઃ, તત્પર્યન્તત્વાદ્ ભૂતકોટિઃ । ( વજ્રટ્_209 ) તત્ર નીલાદિસર્વવસ્તુનિમિત્તાનામભાવાદ્ અનિમિત્તં । પરમસ્ય જ્ઞાનસ્ય ગોચરત્વાત્ પરમાર્થઃ । કિમિતિ સા ધર્મતયા દ્રષ્ટવ્યેત્યત્રાહ- ધર્મકાયાઃ ઇતિ । સ્વભાવાર્થઃ કાયશબ્દ ઉચ્યતે । તેનાયમર્થઃ- સમ્યગ્જ્ઞાનનિબન્ધના યે તથાગતેષુ વ્યવસ્થાપિતાસ્તે પરમાર્થતો ધર્મસ્વભાવાઃ । યો યત્સ્વભાવઃ, સ તત્સ્વભાવેન દ્રષ્ટવ્યઃ, ન ત્વન્યસ્વભાવેન । યદ્યેવં તર્હિ ધર્મતા પ્રકાશસ્વભાવા ભવેત્, અન્યથા કથં તલ્લક્ષિતાસ્તે દ્રષ્ટું શક્યન્ત ઇતિ વિચાર્ય ધર્મતા ઇત્યાદ્યાહ ।
કિમશક્યત્વાદ્ અપરિજ્ઞેયા અથવા પરિજ્ઞાને દોષસદ્ભાવાદિતિ વિચિન્ત્ય ન શક્યા ઇત્યાદ્યાહ । ધર્મિસ્વભાવે સિદ્ધે તદ્ધર્મતા વિજ્ઞાતું શક્યતે, યદા ધર્મિસ્વભાવ એવ કશ્ચિત્ પરમાર્થતો ન સિદ્ધસ્તદા કથં સા ધર્મતાપિ વિજ્ઞાતું શક્યતે કેવલયા સ્વસન્તત્યા । નાસ્તિ સા કેવલેત્યભિપ્રાયઃ ।
યદ્યેવં સમ્યગ્જ્ઞાનસ્વભાવાનાં બુદ્ધનામપિ ધર્મિણાં પરમાર્થતો ઽસિદ્ધત્વાન્ન સ્યાદ્ દર્શનમ્, તત્કથં ધર્મતા દ્રષ્ટવ્યેતિ ચેત્? નૈષ દોષઃ । યે પરમાર્થતઃ સર્વધર્મિણો ન પશ્યન્તિ ત એવ ધર્મતાં પશ્યન્તિ । ધર્મતા તાવદનુત્પન્નસ્વભાવા, સા કથં તદ્વિપરીતોત્પાદગ્રહણેન ગ્રાહ્યા, ન હિ ઘટગ્રહણેન તદનુત્પાદગ્રહણમ્ । અનેન તથાગતો ન રૂપકાયેન દ્રષ્ટવ્યઃ, અપિ તુ ધર્મકાયેન દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યેતન્નિર્દિશ્યતે ।
અસત્યપિ તથાગતસ્ય લક્ષણસમ્પત્સ્વભાવત્વે યુજ્યત એવ લક્ષણસમ્પદ્ધેતુકં તથાગતસ્યાનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિલક્ષણમ્, ગણકૈઃ (લક્ષણજ્ઞૈઃ) બોધિસત્ત્વસ્ય લક્ષણસમ્પદં દ્રષ્ટ્વા ભગવાન્ અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધૌ વ્યાકૃત ઇતિ ( વજ્રટ્_210 ) યેષાં સંશયઃ, તત્પરિહારાર્થં તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । યદિ લક્ષણસમ્પદ્ અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધેર્હેતુઃ સ્યાત્ તદા ચક્રવર્તિનો ઽપિ સ્યાદિત્યભિપ્રાયઃ । ગણકૈસ્તાવત્ તથાવિધં લક્ષણમાત્રં દ્રષ્ટ્વા વ્યાકૃતમ્, ન તુ હેતુમિત્યદોષઃ ।
અનેન ચિત્તપ્રગ્રહીતત્વં નિર્દિષ્ટમ્ । અનેન તાવત્ સકલેન સ્થાનેન ગામ્ભીર્યં દર્શિતમ્ । સંવૃતૌ ચાશેષવસ્તુસ્વભાવાધિમગલક્ષણસ્ય તથાગતજ્ઞાનસ્ય નિર્દેશેન આઉદાર્યમપિ નિર્દિષ્ટમ્ ।
6. સંસારે નિર્વાણે ચાપ્રતિષ્ઠાનમ્ : (અ) નિર્વાણે ઽપ્રતિષ્ઠાનમ્
પરમાર્થતઃ સર્વધર્માણામભાવાદ્ યદિ સા ધર્મતા વિજ્ઞાતું ન શક્યત ઇતિ ચેત્ તત ઉચ્છેદવાદી ભવાન્ સ્યાત્ । તતશ્ચ તથાગતસ્યાપ્યભાવાદ્ અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણમપિ ન સિધ્યતીતિ યદાશઙ્કિતં તદર્થં સંસારનિર્વાણયોઃ અપ્રતિષ્ઠાનમધિકૃત્ય સુભૂતે ..... એવં ..... બોધિસત્ત્વયાનસમ્પ્રસ્થિતૈઃ ....... ઇત્યાદ્યાહ । ન ચ ભૂતવિનાશો ઽપિ પ્રજ્ઞપ્તઃ, ધર્મતાયા યથાવદવબોધાત્ । અત એવ ચોક્તમ્-
નાપનેયમતઃ કિઞ્ચિત્ પ્રક્ષેપ્તવ્યં ન કિઞ્ચન ।
દ્રષ્ટવ્યં ભૂતતો ભૂતં ભૂતદર્શી વિમુચ્યતે ॥
અનાગતે ધર્મવૃત્તિપ્રતિબન્ધકત્વેન ઉચ્છેદો ઽપિ ન પ્રજ્ઞપ્તઃ, યથાભૂતધર્મતાયા દેશનાત્ । સર્વે ધર્મો અવિચારરમણીયતયા યથાભૂતૈઃ પ્રત્યયૈરુત્પદ્યમાના અભ્યુપેયન્તે, અતો ભગવતા બુદ્ધેન તથ્યસંવૃતિસ્વભાવાયાઃ માહાકરુણાયા નિર્માણાદૌ અધિપતિત્વમાદાય પુનર્વિનેયેભ્યો યથાવદુપાયોપદર્શનેન ( વજ્રટ્_211 ) નિરવચ્છિન્નસંસારપ્રવાહો ઽભ્યુપેયતે । અનેન ભગવતો નિર્વાણે ઽપ્રતિષ્ઠિતત્વં નિર્દિષ્ટમ્ । તથાવિધે ભગવત્કાયે છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ તદપિ નિર્દિષ્ટમ્ ।
(બ) સંસારે ઽપ્રતિષ્ઠાનમ્ :

યદ્યેવં ભગવાન્ સંસારપ્રવૃત્તિમભ્યુપૈતિ, તદા સંસર્તા એવ ભવતીતિ વિકલ્પ્ય સંસારે ઽપ્રતિષ્ઠિતત્વં દર્શયિતું યશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । નિરાત્મકેષુ ઇતિ માયાવત્ પરતન્ત્રત્વાત્, ન સ્વત આત્મભાવઃ, નિત્યસ્ય ક્રમક્રમાભ્યાં હેતોર્વિરોધાત્, અહેતુકસ્ય અકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । સ્વપરયોર્નાધિષ્ઠાનમપિ, અધિષ્ઠાતુરેવાસમ્ભાવાત્, તસ્માત્ સર્વધર્માસ્તે ઉભયવિધાઃ નિરાત્મકાઃ ।
યથોક્તમ્ : "આત્મા આત્મેતિ ભિક્ષવો બાલો ઽશ્રુતવાન્ પૃથ્ગ્જનઃ પ્રજ્ઞપ્તિમનુપતિતઃ, ન ત્વત્રાત્મા વા આત્મીયં વા ।" અનેન સર્વધર્મેષુ પુદ્ગલનૈરાત્મ્ક્ષાન્તિઃ સન્દર્શિતા । અનુત્પત્તિકેષુ ઇત્યનેન ધર્મનૈરાત્મક્ષાન્તિનિર્દિષ્ટા ।
યદિ ભાવાનામુત્પાદો ભવેદ્, અહેતુકો વા ભવેત્, સહેતુકો વા । સહેતુકે ઽપિ નિત્યહેતુકો વા અનિત્યહેતુકો વેતિ વિકલદ્વયમ્ । તત્ર ન તાવત્ ( વજ્રટ્_212 ) પ્રથમો વિકલ્પઃ કાદાચિત્કત્વપ્રતીતેઃ । નિરપેક્ષસ્ય સદસદવસ્થાસમત્વેન સર્વત્ર નિર્વિશિષ્ટત્વાત્ નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા સ્યાત્ ।
અતશ્ચ કાદાચિત્કત્વસમ્ભવાદ્ દ્વિતીયો ઽપિ પક્ષસ્તાવન્ન યુજ્યતે । નિત્યસ્ય ઇતરૈઃ સહકારિભિસ્તાવન્ન કશ્ચિત્ સામર્થ્યવિશેષઃ ક્રિયતે । કુત્રચિદપ્યનપેક્ષઃ સન્ કિમિવ ક્રમેણ કાર્યમુત્પાદયેન્ન યુગપદિતિ । કારણે ઽવિકાલે ન કાદાચિત્કકાર્યતિરોધાનં યુજ્યતે । કથં ક્રમેણોત્પાદઃ સ્યાદિતિ ।
યે સ્વહેતું ભાવાનાં વદન્તિ, તે ઽપ્યર્થતો ઽભાવાદેવભ્યુપગચ્છન્તિ । સ્વભાવે સિદ્ધે હેતુરપિ સ્યાન્ન ત્વસિદ્ધે, સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણત્વાત્તસ્ય । સ્વાભવે સિદ્ધે તસ્યાહેતુકસિદ્ધિરેવાભ્યુપગતા સ્યાત્, તદિતરાન્યહેતૌ ચાનભીષ્ટે કથં ન નિર્હેતુકઃ સ્યાત્ । ન ભાવઃ સ્વભાવાદ્ ભિન્નઃ । અતઃ સિધ્યતિ તત્સિદ્ધે, (ફલતઃ) અહેતુક એવ સ્યાત્ । અન્યથા તત્સિદ્ધે ઽપ્યસિદ્ધત્વાત્ કથં તદભિન્નસ્વભાવત્વમ્ । તતો યો ઽહેતુવાદી પક્ષો નિરસ્તઃ, સ અત્રાપિ તુલ્યઃ ।
ન તાવદ્ યુજ્યતે તૃતીયપક્ષો ઽપિ સમાનાસમાનકાલયોઃ કારણત્વવિરોધાત્ । તથા હિ, હેતૌ સતિ સ ફલેન (કાર્યેણ) સમાનકાલો વા ભવેદ્ ભિન્નકાલો વા? ન તાવત્ સમાનકાલાત્, સ્વયપ્રાપ્તાત્મસ્વભાવસ્ય સર્વસામર્થ્યશૂન્યત્વાત્ કુત્રાપિ ફલે યોગાભાવાત્ । આત્મસ્વભાવે ચ (પ્રાપ્તે) તત્સ્વભાવવત્ ફલસ્યાપિ તત્સમાનકાલભાવિતયા આત્મસ્વભાવત્વમેવ । ન તત્ર ફલં યુજ્યતે ।
ભિન્નકાલે ઽપિ તાવત્ તદિતરકાલવ્યવધાનેન વા ભવેદ્, યથાવૈભાષિકૈર્વિપાકહેતુરિષ્યતે, તથા । અથવા અવ્યવધાનેન વા ભવેદ્, યથાસૌત્રાન્તિકૈઃ કાર્યકારણયોરુત્પાદવિનાશૌ ઽતુલાદણ્ડોન્નામાવનામવદ્ઽ; ઉચ્યેતે તથા સ્યાદિતિ? તત્ર તદિતરકાલવ્યવધાનેન ફલોત્પાદે સતિ વિનાશાદેવોત્પાદઃ અભ્યુપગમ્યેત, સર્વસામર્થ્યવિરહિતત્વાત્તસ્ય વિનાશસ્ય ન યુજ્યતે હેતુભાવત્વમ્, અન્યથા અકારકસ્ય વિનષ્ટવસ્તુનો વિનાશાત્ કથં (ઉત્પાદઃ) ભવેત્ ।
અવ્યવધાનેનેતિ પક્ષે ઽપિ યદિ સર્વાત્મના અવ્યબહિતસ્તદા તદેવ સમકાલત્વં સ્યાત્ । નિરવયવયોર્દ્વયોર્વસ્તુનોઃ સર્વાત્મના અવ્યવહિતત્વે એકકાલત્વાતિરિક્તા નાન્યા ગતિઃ । તસ્માત્ સર્વાત્મના અવ્યવહિતે સતિ પૂર્વં યથા અણુમાત્રકમ્ (ઇતિ પ્રસક્તમ્), તથૈવ કલ્પસ્યાપિ ક્ષણમાત્રકત્વં દુર્નિવારમ્ ।
એકદેશેન ચાવ્યવહિતે સાવયવત્વં પ્રસજ્યતે, અતઃ પરમાર્થતઃ સર્વે ભાવા અનુત્પન્ના એવ । અવિચારરમણીયા મિથ્યાત્વેનોત્પન્ના ઇવ પ્રતીયન્ત એવ, યથા ભ્રાન્તિજ્ઞાને પ્રતિભાસસ્વભાવાઃ । (યદિ) ન સ્યાત્ પ્રસિદ્ધમાત્રં પ્રમાણં (તદા) ઽકાર્યકારણયોરાગોપાલં પ્રસિદ્ધત્વાન્ન યુજ્યતે વિમર્શઃ ઇતિ વાદઃ કથં યુજ્યેત, પ્રસિદ્ધસ્ય રૂપાદેઃ પ્રમાણતઃ વિશીર્ણત્વાત્ । તસ્માદુક્તં ભગવતા ચન્દ્રપ્રદીપસૂત્રે (સમાધિરાજસૂત્રમ્)-
ન ચક્ષુ પ્રમાણં ન શ્રોત્રગ્રાણં ન જિહ્વા પ્રમાણં ન કાયચિત્તમ્ ।
પ્રમાણં યદ્યેત ભવેયુરિન્દ્રિયાઃ કસ્યાર્યમાર્ગેણ ભવેત્ કાર્યમ્ ॥
યસ્માદિમે ઇન્દ્રિય અપ્રમાણા જદા સ્વભાવેન અવ્યાકૃતશ્ચ ।
તસ્માદ્ ય નિર્વાણપથૈવ આર્થિકઃ સ આર્યમાર્ગેણ કરોતુ કાર્યમ્ ॥
યત્પ્રત્યક્ષલક્ષણમાહુરાચાર્યાસ્તચ્ચ પ્રત્યક્ષં સંવૃતિતઃ, પરમાર્થે ઽવતારણાય દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન ચ સંવૃતૌ ન સમાનપર્યનુયોગઃ, તતસ્તસ્ય સંવૃતાવુક્તત્વાન્ન પરીક્ષણં ક્ષમતે । અતો ભગવતા શાલિસ્તમ્બાદિષુ ભાવાનાં સ્વપરોદયો નિષિદ્ધઃ । તથોક્તમ્ આર્યલઙ્કાવતારે-
"સદસતોરુત્પત્તિવિરહિતત્વાન્મહામતે, સર્વધર્મા અનુત્પન્નાઃ ।"
વિસ્તૃતપ્રજ્ઞાપારમિતાસું ચોક્તમ્- "સુભૂતે, ન કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉત્પન્નઃ, સા (અપિ) અનુત્પન્ના" તત્ર યા પ્રજ્ઞા, સાનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિરિત્યુચ્યતે ।
તથોક્તં રત્નાકરનામ(મહાયાન) સૂત્રે-
સ્વ એવ યદા નાસ્તિ પરો હેતુઃ કથં ભવેત્ ।
સ્વાભાવાત્ કથમુત્પાદઃ પરસ્માત્ સુગતો ઽવદત્ ॥
અપિ ચ,
ભાવા જાયન્તિ સંવૃત્યા પરમાર્થે ઽસ્વભાવકાઃ ।

યદ્યેતત્ સર્વં પરિકલ્પિતસ્વભાવમધિકૃત્યોક્તમિતિ ચેત્? ન, સર્વસ્વભાવાનાં પ્રમાણતો નિરાકૃતત્વાત્ । અનેનાપરો ઽલ્પકુશલમૂલો ઽપિ (જનો યદા) સંસારદુઃખં નાનુભવતિ, (તદા) અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રાપ્તત્વાત્ મહાજ્ઞાનાલોકોદયા લબ્ધાનુત્તરપુણ્યસ્કન્ધા બોધિસત્ત્વાઃ કથં સંસારદુઃખમ્ અનુભવેયુરિત્યેવમાવેદિતમ્ ।
દ્વિવિધો હિ સંસારદુઃખસ્યાનુભવઃ- કાયિકો દૌર્મનસ્યલક્ષણશ્ચ । તત્ર પૂર્વકસ્તુ પાપકર્મણઃ ફલમ્, અપરસ્તુ મોહજઃ, વિપર્યસ્તજ્ઞાનસમ્ભૂત એવ । તત્રાનુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિપ્રાપ્ત્યા બોધિસત્ત્વેષુ નાસ્ત્યુભયવિધો દુઃખહેતુઃ, પાપં મોહશ્ચેતિ । અકારણાન્ન સમ્ભવતિ દુઃખસ્પર્શવિહારઃ । અનેન કથં બોધિસત્ત્વેન પ્રતિપત્તવ્યમિતિ દેશિતમ્ ।
ઉત્પાદિતબહુતરપુણ્યસ્કન્ધા રૂપાવચરાદિસત્ત્વા ઇવ કિં (તે) સંસાર એવ ન ભવન્તિ? કથં વા બહુતરપુણ્યસ્કન્ધોત્પાદમાત્રેણ સંસારે ઽપ્રતિષ્ઠિતત્વં સન્દર્શિતમિત્યાશઙ્ક્ય પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ ।
અનેન તાવદ્ ઉત્પન્નપુણ્યસ્કન્ધે ઽપિ તેષાં મિથ્યાભિનિવેશેન પુણ્યસ્કન્ધપરિગ્રહસ્ય સર્વસંક્લેશમૂલવિપર્યાસસ્યાપ્રહીણત્વમ્, અતઃ (તે) વિશિષ્ટગતિં પ્રાપ્તા અપિ સંસારે વ્યવસ્થાપ્યન્તે, બોધિસત્ત્વાનાં તુ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રાપ્તેઃ પુણ્યસ્કન્ધેષુ નાસ્તિ સત્યાભિનિવેશઃ, અતસ્તેષાં સર્વસંક્લેશમૂલસંમોહસ્ય પ્રહીણત્વાન્ન સંસારે ઽવસ્થાનભિત્યેવં નિર્દિશ્યતે । પરવિકલ્પનિરાકરણાર્થમાર્યસુભૂતિરવિદિતાભિપ્રાય ઇવ નનુ પરિગ્રહીતવ્યઃ ઇતિ વિપરીતમભ્યધાત્ ।
તદયમાશયઃ- તત્તત્સૂત્રેષુ ભગવતા ઽબોધિસત્ત્વઃ પુણ્યસ્કન્ધં પરિગૃહ્ણાતિઽ; ઇત્યુક્તમ્ । અત્ર ન પરિગ્રહીતવ્યઃ ઇતિ વચનેન કથં ન વિરોધ ઇતિ? ભગવાનપિ યેનાભિપ્રાયેણોક્તવાન્ તદુભયમપિ દર્શયિતુમાહ- પરિગ્રહીતવ્યઃ ઇતિ । પરિગ્રહીત ઇતિ યદાહ તત્તુ પરિગ્રહલક્ષણનય ઉપસંહારલક્ષણઃ ।
વિપરીતગ્રાહકલક્ષણનિરાકરણેન નાત્ર વિરોધઃ । વિતથમાર્ગગ્રાહકત્વં વિપરિતગ્રહણમિત્યનેન તદ્વિકલ્પપ્રહણાચ્ચિત્તપ્રગ્રહણં દર્શિતમ્ । યશ્ચ ખલુ- ( વજ્રટ્_216 ) પુનઃ સુભૂતે, કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રારભ્ય ઔદાર્યમુક્તમ્, અવશિષ્ટપૂર્વભાગૈર્ગામ્ભીર્યં નિર્દિષ્ટમ્ । એતેન સકલેન સ્થાનેન શાશ્વતોચ્છેદાન્તં પરિહૃત્ય મધ્યમમાર્ગો દેશિતઃ, નિર્દિષ્ટં ચ સંસારે નિર્વાણે ચાપ્રતિષ્ઠિતત્વમ્ ।
7. પ્રસ્થિતિ-પરિશુદ્ધિઃ
પ્રસ્થિતિઃ પરિશુદ્ધિરુચ્યતે । ત્રિવિધસ્તસ્યાઃ પ્રભેદઃ- 1. ઈર્યાપથેન પ્રસ્થિતિઃ, 2. સત્ત્વભાજનલોકાધિપત્યેન પ્રસ્થિતિઃ, 3. અસંક્લેશેન પ્રસ્થિતિશ્ચ ।
1. ઈર્યાપથેન પ્રસ્થિતિઃ
તત્ર યદિ બુદ્ધો દ્રષ્ટવ્યો ધર્મકાયેન, ન તુ રૂપકાયેન, તદા ભગવતશ્ચતુરીર્યાપથેન જન્માભિનિષ્ક્રમણાદિના ચાગમપ્રસિદ્ધેન કથં ન વિરોધ ઇતિ યો મન્યતે તદર્થં પ્રસ્થાનસમ્પદ ઈર્યાપથેન પ્રસ્થિતિમધિકૃત્ય અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે યઃ કશ્ચિદ્ ઇત્યાદ્યાહ ।
ગચ્છતિ વા આગચ્છતિ વા ઇત્યેતદ્દ્વયેન ચઙ્ક્રમણમ્, તિષ્ઠતિ ઇત્યાદિભિઃ ક્રમેણાવશિષ્ટા ઈર્યાપથા ઉક્તાઃ । ઈર્યાપથપિર્દેશસ્તૂપલક્ષણમાત્રમ્ તેન જન્માદીનામપ્યત્ર નિર્દેશો દ્રષ્ટવ્યઃ । ભગવત આગમેન પરિદીપિતાનામીર્યાપથાદીનાં યઃ સમ્યક્તયા શબ્દશો ઽભિનિવેશસ્તાસ્ય વિપરીતાભિનિવેશાન્ન જાનાતિ તથાગતેન ભાષિતસ્યાર્થમ્ ।
ન ચ ભગવાન્ રૂપકાયેન પ્રભાવિતઃ, અસૌ તુ જ્ઞાનપરિશુદ્ધઃ, તસ્યામૂર્તત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય સંવૃતાવપિ ગત્યાદયો ન સમ્ભવન્તિ । ગત્યાદયસ્તુ રૂપસ્કન્ધસ્ય સ્થાનવિશેષપ્રભાવિતત્વાત્ । તે ચ ભગવતો નિર્માણકાયમાશ્રિત્યોક્તાઃ, ન ચ જ્ઞાનકાયમાશ્રિત્ય, તત્ર સંવૃતિતઃ પરમાર્થતો વા ગત્યાદીનામસમ્ભવાત્ । તસ્માદ્ એવંવિધાયાં ઈર્યાપથપ્રસ્થિતૌ બોધિસત્ત્વેન છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ સન્દર્શિતમ્ ।
યદિ તથાગતે ગત્યાદયો ન સંવિદ્યન્તે (તર્હિ) કથં તથાગતઃ ઇતિ ગત્યા પ્રભાવિત ઇવોચ્યત ઇતિ ચિત્તાશયં વિતર્ક્યાહ- તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ । ન મે સ ભાષિતસ્યાર્થમાજાનાતિ ઇત્યનેન યોજનીયમ્ । અત્રોત્તરાર્થં તથાગતઃ ઇત્યાદ્યાહ ।
એવમભિપ્રેયતે- વ્યપદેશો ઽયં ન ગત્યા પ્રભાવિતઃ, અપિ તુ અધિગમેન પ્રભાવિતઃ ગતઃ ઇત્યસ્યાધિગત્યર્થત્વાત્ । વસ્તુતત્ત્વં યથાસ્થિતિઃ, તથૈવાધિગમ્યતે, અધિગતત્વાત્ તથાગતઃ । અથવા પૂર્વકૈર્બુદ્ધૈર્યથા વસ્તુતત્ત્વમધિગતમવિપર્યયેણ તથૈવાનેનાપ્યધિગતમિત્યધિગતત્વાત્ તથાગતઃ । સ ચ તથ્યસંવૃતૌ જ્ઞાનકાયત્વેન યુજ્યતે, ન ચાન્યત્રાવિકલ્પિતત્વાત્ । તચ્ચ ગમનાદિ ક્વચિત્ સંવૃતાવપિ ન સમ્ભવતિ, અમૂર્તત્વાત્ । પરમાર્થે તુ ન સમ્ભવતિતરામ્, અનુત્પન્નત્વાત્ । તતઃ સ વસ્તુસ્વભાવાધિગત્યા સમસ્તલોકસ્ય જ્યેષ્ઠત્વાત્ પૂજનીયત્વાત્ અર્હન્ ઇત્યુચ્યતે, સમ્યગવબુદ્ધત્વાત્ સમ્યક્સમ્બુદ્ધઃ ઇત્યુચ્યતે, અન્યથાત્વેન જડસ્વભાવેન રૂપકાયસ્તુ તથા નોચ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
અનેન યોગસમાપત્તિઃ ચિત્તપ્રગ્રહશ્ચ સન્દર્શિતઃ । અનેન તાવત્ સકલસ્થાનેન ગામ્ભીર્યં નિર્દિષ્ટમ્ । સંવૃતૌ તથાગતસ્ય નિર્માણકાયમાશ્રિત્ય અનન્તલોકધાતુષુ અપ્રતિહતગમનાદિપ્રદર્શનેન આદાર્યમપિ પ્રદર્શિતમ્ ।
2. (અ) ભાજનલોકાધિપત્યેન પ્રસ્થિતિઃ
યસ્તથાગતસ્ય નિર્મિતરૂપકાયઃ, યશ્ચ મનોમયકાયઃ, તસ્યાપિ એકાનેકસ્વભાવવિસંયોગાન્માયાનિર્મિતબુદ્ધવત્ મૃષાત્વં દર્શયિતું ભાજનસત્ત્વલોકભાવવિગમાત્ પ્રસ્થિતિમધિકૃત્ય યશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । પૂર્વં ત્વધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ બોધિસત્ત્વસ્યાભાવો દર્શિતઃ, સમ્પ્રતિ બુદ્ધભૂમૌ ભગવતઃ પ્રસ્થિતિદર્શનાન્ન પુનરુક્તિઃ ।
અત્ર પુનદ્વિવિધેનોપાયેન એકાનેકસ્વભાવવિયોગાવબોધાન્નૈરાત્મ્યં દર્શિતમ્ । તદ્યથાપિ નામ મષિં કુર્યાત્....... પરમાણુસઞ્ચયઃ ઇત્યનેન એકાનેકસ્વભાવવિયોગાવગમેન તનુકરણોપાયો દર્શિતઃ । અત્રાપિ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યાનં (વેદિતવ્યમ્) । નનુ દિગ્ભાગભેદેન પરમાણવો ઽસિદ્ધા (તદા) કથં તે સઞ્ચિતાઃ? ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યાશઙ્ક્યોત્તરમાહ (પરિહરન્નાહ) સચેદ્ ભગવન્ ઇતિ વિજ્ઞય એકત્વગ્રાહકનિવૃત્ત્યુપાયાર્થમેવ પરમાણુપ્રભેદેન (યઃ) સઞ્ચયઃ સ ઉક્તો ન તુ પરમાર્થતો ઽનવસ્થિતત્વાત્, અન્યથા પરમાણુસઞ્ચયઃ સર્વત્ર પ્રત્યક્ષત્વેન પ્રસિદ્ધ્યેત । તસ્માત્ ન ભગવાનવક્ષ્યત્ પરમાણુસઞ્ચય ઇતિ અભાષિતે ઽપ્યેવમાખ્યાતત્વાત્ । અનેન તથાગતસ્ય રૂપાભાવત્વેન તાદૃશ્યાં સ્થિતૌ છન્દ-પ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ દેશિતમ્ ।
યદિ ન સ્યાત્ સઞ્ચયઃ (તદા) અપિ નુ બહુઃ સ પરમાણુસઞ્ચયો ભવેત્? ઇતિ કસ્માદ્ ભગવાનવક્ષ્યદિત્યાશયં વિદિત્વા તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇત્યાહ । અસઞ્ચયઃ સઃ ઇતિ પૂર્વોત્તરાદિદિગ્ભાગભેદેન અવસ્થિતાનાં તેષાં પરમાણૂનાં સ્વભાવેનાસિદ્ધત્વાન્ન યુજ્યતે તત્ત્વતઃ સઞ્ચયઃ । એકત્વગ્રાહનિરાકરણાયૈવ ( વજ્રટ્_219 ) ભાષિતમ્ તેનોચ્યતે પરમાણુસઞ્ચય ઇતિ ।

અસતિ ચ દિગ્ભાગભેદે પરમાણવઃ પરમાણ્વન્તરૈઃ પૂર્વાપરોર્ધ્વાધોદિગ્ભાગભેદેન પરિવૃતા ન સ્યુઃ, તતો ન ભવેદુપચયશ્ચિત્તચૈત્તાદિવત્ । ભાગ એવ ભવતિ પરમાણુરિત્યપિ કથનં ન યુજ્યતે, તત્રાપિ તર્કસામ્યાત્ । એવંભૂતેનિષ્ઠિતો ઽપિ ન યુજ્યતે । અનિષ્ઠિતાઃ પરમાણવઃ સ્વભાવેન તર્હિ ત્વયા કિં સાધ્યતે? અનિષ્ઠિતસ્વભાવે ભાવો ન સિધ્યતિ, તતઃ સિદ્ધમસ્માકં મતમિતિ । અનેકસ્વભાવત્વમણૂનાં યદૃચ્છયાપિ નોચ્યતે, (તદા) અનિષ્ઠિતે પરમાણૌ (અનેકસ્વભાવત્વં) કથમુપપદ્યેતેતિ મયોક્તમ્ । યે પરમાણવસ્ત્વયા નિરવયવત્વેન વ્યવસ્થાપ્યન્તે તેષાં પૂર્વોત્તરાદિદિગ્ભેદાભ્યુપેતત્વાત્ દિગ્ભાગભેદેનાભ્યુપગમ્યન્તે, તેન સાવયવાઃ [તે] પ્રસજ્યન્તે । તતઃ પ્રસઙ્ગસિદ્ધો હેતોરાશ્રયાસિદ્ધિઃ, ન ચ કેવલં ચિત્તચૈતસિકાભ્યામનૈકાન્તિકાઃ, અમૂર્તત્વાત્તે ન દિક્ષ્વવસ્થિતાઃ, પૂર્વોત્તરાદિદિગ્ભિરપિ નાવતિષ્ઠન્તે ।
તેનોક્તમ્-
ન રૂપે નૈવ નેત્રે ચ તયોર્મધ્યે ઽપિ ન સ્થિતઃ ।
યત્ર સ્થિતો ભવેત્તત્ર ન સન્નૈવ હિ ચાપ્યસત્ ॥
અલં પ્રસઙ્ગેનેતિ । અનેન ત્વનેકસ્વભાવરાહિત્યમવગમ્ય નિરાભાસોપાયસન્દર્શનેન યોગસમાપત્તિશ્ચિત્તપ્રહશ્ચેતિ નિર્દિષ્ટમ્ । બહુઃ સ પરમાણુસઞ્ચયો ભવેત્ ઇત્યનેનૌદાર્યં ચાભિહિતમ્, અવશેષેણ તુ ગામ્ભીર્યમ્ ।
(બ) સત્ત્વલોકાધિપત્યેન પ્રસ્થિતિઃ
સમ્પ્રતિ સત્ત્વલોકાભાવપ્રસ્થિતિમધિકૃત્ય ભાષિતસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુરિતિ સઃ ઇત્યાદ્યાહ । ભાજનલોકસ્ય પૂર્વમુક્તત્વાદત્ર લોકધાતુસ્તાવત્ સત્ત્વલોકત્વેનેષ્ટઃ । ઉભયત્ર ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રાભિધાનેન તાવદનન્તલોકધાતુરુપલક્ષ્યતે । અત એવ અધાતુઃ સ તથાગતેન ભાષિતઃ ઇતિ પઞ્ચસ્કન્ધાત્મકઃ સ સત્ત્વલોકો ઽપ્યેકાનેકસ્વભાવવિરહિતઃ પૂર્વવદુક્તઃ ।
અનેન તથાગતસ્ય તથાવિધાયાં સત્ત્વલોકાભાવપ્રસ્થિતૌ બોધિસત્ત્વેન છન્દપ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ નિર્દિષ્ટમ્ । નિરાભાસેન તુ યોગસમાપત્તિરિયં કથં પ્રતિપત્તવ્યેત્યપિ સન્દર્શિતમ્ ।
ઇદાનીં ચિત્તં કથં પ્રગ્રહીતવ્યમિતિ દર્શયિતું તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇતિ પૃષ્ટવાન્ । ઽઅધાતુઃ સ તથાગતેન ભાષિતઽ; ઇત્યનેન યોજનીયમ્ । ઉત્તરાર્થં સચેદ્ ભગવન્ ઇત્યાદ્યાહ । યદિ સત્ત્વલોકો યથાપ્રસિદ્ધસ્તથા પરમાર્થતઃ સ્યાત્ સ્થૂલૈકસ્વભાવસ્તદા તથાગતેન યથાસ્થિતિ વસ્તુતત્ત્વમધિગતમિતિ સ એવ ( વજ્રટ્_221 ) પિણ્ડગ્રાહઃ સ્યાત્ ।
સ્કન્ધેષુ પિણ્ડગ્રાહ એવાત્મગ્રહણહેતુઃ, સ એવ ચ તથાગતસ્ય પિણ્ડગ્રાહો ઽતિગાઢતરઃ સ્યાત્, તદપ્રહાણં ચાભિપ્રેતં ભવેત્ । ન ત્વેવમ્, અત એવાન્યત્ર યો બાલજનેભ્યઃ પિણ્ડગ્રાહ આત્મગ્રાહસ્ય હેતુત્વેન ભગવતા ભાષિતઃ સ પરમાર્થતો ઽગ્રાહ્ય એવ । ગ્રાહ્યે હિ પિણ્ડે એકાનેકસ્વભાવસ્ય કસ્યચિદભાવાત્ । બાલજનપ્રસિદ્ધો ભાવઃ કેવલં સંવૃતિત ઉક્તઃ । તેનોચ્યતે પિણ્ડગ્રાહ ઇતિ । તદર્થસાધનાયૈવં ભગવાન્ પિણ્ડગ્રાઅસ્યાર્થમુક્તવાન્ । કિમુચ્યત ઇતિ ચેત્? વ્યવહારે પિણ્ડગ્રાહ ઇતિ પરમાર્થે ઽભાવાત્ સ ધર્મસ્ત્વનભિલાપ્ય ઇત્યુક્તવાન્ ।
યદ્યેવં ગ્રાહ્યઃ પિણ્ડો ન સ્યાત્ તદા તત્ર ગ્રાહકસ્યાપ્યભાવાત્ કથં વ્યવહારે પિણ્ડગ્રાહ ઇતિ વિચિન્ત્યાહ- સ ચ બાલપૃથજનૈરુદ્ગૃહીતઃ ઇતિ । બાલાસ્તુ ભ્રાન્તિવશાદસન્તમપિ સદ્ભૂતમિવ ગૃહણન્તિ । તદાશયવશેન વ્યવહારઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, (અતો) ન વિરોધ ઇત્યભિપ્રાયઃ । તસ્માત્ તે બાલા ઇત્યુચ્યન્તે, અન્યથા યથાવસ્તુ વ્યવહારપ્રજ્ઞપ્તૌ કથં તે બાલાઃ સ્યુઃ?
ઉક્તમત્ર કથં ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમિતિ । ગામ્ભીર્યમૌદાર્યમપિ ચાત્ર પૂર્વવદ્ યોજનીયમ્ । અનેન યદા સર્વે ભાવાઃ પરમાર્થતઃ સ્વભાવશૂન્યાસ્તદા રૂપકાયઃ જ્ઞાનકાયશ્ચ કથં ભવેત્ પરમાર્થતઃ સસ્વભાવઃ, મૂલસત્ત્વસ્યાભાવાદિતિ દેશિતમ્ ।
સમ્પ્રતિ યો હિ કશ્ચિત્ સુભૂતે ઇત્યાદિના સર્વસ્થાનેષુ યોગસમાપત્તેઃ કેનોપાયેન સર્વત્ર સમાધેયમિતિ તત્ પ્રદર્શ્યતે । એવમનુસન્ધિઃ- યદિ નાસ્તિ પિણ્ડગ્રાહસ્તદા તન્મૂલપ્રભવાયાઃ સત્કાયદૃષ્ટેરેવાભાવાત્ કથં ભગવાન્ પઞ્ચસુ દૃષ્ટિષુ સત્કાયદૃષ્ટિમાહેતિ તદર્થં યો હિ કશ્ચિત્ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ । અત્ર કથમવિકલ્પ્યમ્, યશ્ચાવિકલ્પકઃ, યમિન્નવિકલ્પ્યમ્, યેનાવિકલ્પકઃ, યશ્ચાવિકલ્પઃ, તદ્દર્શનેન યોગસમાપત્તેઃ સમ્યગુપાયો દર્શિતો ભવતિ ।
તત્ર યો હિ કશ્ચિત્ સુભૂતે ઇત્યારભ્ય તેનોચ્યતે આત્મદૃષ્ટિઃ એતત્પર્યન્તમનેન કથમવિકલ્પ્યં તદુદ્દિષ્ટમ્ । કથમિતિ ચેત્? ઉક્તો ઽન્યૈર્થિકૈરાત્મા, ભગવતા તુ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રતિપાદનાદાત્મનિષેધાર્થમાહ આત્મદૃષ્ટિઃ ઇતિ તસ્યાઃ આત્મદૃષ્ટેર્નિરાકરણેન ધર્મનૈરાત્મ્યં વ્યવસ્થાપ્યતે અદૃષ્ટિઃ સા તથાગતેન ભાષિતા ઇત્યુક્તમ્ । તામાત્મદૃષ્ટિં યદિ સત્યતો ન ગૃહ્ણાતિ (તદા) એવં પ્રયોગે બોધિસત્ત્વો યોગસમાપત્તૌ પ્રવર્તતે । યસ્માદવિકલ્પકસ્તસ્માત્ સ તત્રાવરણોપાયઃ ।
એવં હિ સુભૂતેઅ બોધિસત્ત્વયાનસમ્પ્રસ્થિતેન ઇત્યનેન યો ઽવિકલ્પકઃ સ પરિદીપ્યતે । સર્વધર્માઃ ઇત્યનેન યસ્મિન્નવિકલ્પ્યમ્ તદ્દર્શિતમ્ । જ્ઞાતવ્યા દ્રષ્ટવ્યા અધિમોક્તવ્યાઃ ઇત્યનેન યેનાવિકલ્પ્યં તદભિહિતમ્ । કેનાવિકલ્પ્યમિતિં ચેત્? જ્ઞાનેન દર્શનેન અધિમુક્ત્યા ચ । તત્ર જ્ઞાનં શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા, દર્શનં ચિન્તાયયી પ્રજ્ઞા, તયોપનિધ્યાનત્વાદ્, અધિમુક્તિઃ ભાવનામયી પ્રજ્ઞા, અધ્યાશયો ઽત્રાધિમુક્તિશબ્દેન વક્તુમિષ્યતે । સા તુ ભાવનાબલેન સિધ્યતીતિ, અત એવ ભાવનમયી પ્રજ્ઞા નિર્વેધભાગીયાવસ્થાયામધિમુક્તિશબ્દેનોક્તા ।
તથા ચાધિમોક્તવ્યા, યથા ન પ્રત્યુપસ્થામહે ઇત્યનેન યો ઽવિકલ્પસ્તં દર્શયતિ । અસંજ્ઞૈષા તથાગતેન ભાષિતા ઇત્યત્ર હેતુઃ પરિકીર્તિતઃ । કસ્યચિત્ સંજ્ઞેયસ્ય અભાવો ઽપિ, એકાનેકસ્વભાવશૂન્યત્વાત્ પરમાર્થત સા અસંજ્ઞા । સંવૃતિસત્યમધિકૃત્યાન્યત્ર તથાગતેન ભાષિતમ્ । તસ્યા ( વજ્રટ્_223 ) મિથ્યાર્થાધિગમાવસ્થાયાં કથં ન સ્યાદવિકલ્પ ઇત્યભિપ્રાયઃ । સર્વસ્થાનેષુ યોગસમાપત્ત્યુપાયો ઽભિહિતઃ ।
3. અસંક્લેશેન પ્રસ્થિતિઃ (અ) દેશનાસંક્લેશઃ
દ્વિધા તવદસઙ્ક્લેશઃ- દેશનાસંક્લેશઃ, સંસારાસંક્લેશશ્ચ । તત્ર યદિ નાસ્તિ ધર્મસંજ્ઞા તદા તથાગતસ્ય સત્ત્વેભ્યો તદ્ધર્મદેશનાસંજ્ઞાસમુત્પાદે કથં ન ભવેત્ સંક્લેશઃ? કૃપયા સત્ત્વાર્થં યાવત્સંસારાવસ્થાને સતિ ધર્મસંજ્ઞયા કથં ન સ્યાત્ સંક્લેશઃ? ઇતિ વિચિન્ત્ય તયૈવ ચિત્તસમ્પદા દેશનાસંક્લેશં ગાથયા ચ સંસારાક્લેશમાવેદયિતુમ્ યશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇત્યાદ્યાહ ।

પૂર્વં પ્રસઙ્ગાન્તરે લોકધાતુપ્રશસ્તિપ્રદર્શનમનુશંસાયાઃ પ્રશંસનમ્, સમ્પ્રત્યસંક્લેશાધિકારે ઽનન્તલોકધાતુદેશનયા નોચ્યતે અનુશંસેતિ ન પુનરુક્તિઃ । અત્રાપિ યુક્તિસ્તુ પ્રાગ્વદ્ વક્તવ્યા । ઉદ્ગૃહ્ય ઇતિ સ્વધ્યાયે ઽધીતમ્, ધારયેત્ ઇતિ પદમ્, વાચયેત્ ઇતિ પુસ્તકાસિકં વાચયેત્, પર્યવાપ્નુયાત્ ઇતિ ત્વર્થગ્રહણમિત્યર્થઃ । અનેન યમાન્મહાર્થો ઽયં ધર્મસ્તસ્માદ્બોધિસત્ત્વેનૈવંવિધાયાં મહાર્થધર્મદેશનાયામવશ્યમેવ છન્દ-પ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યં તત્પરિદીપિતમ્ ।
ભાષ્યમાણાયામપિ કથં ન સ્યાત્સંક્લેશ ઇત્યેતદ્દર્શયિતું કથં ન સમ્પ્રકાશયેત્ ઇત્યાહ । અયમભિપ્રાયઃ- પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વેનભિલાપ્યત્વેન દેશિતત્વે ઽપિ સર્વધર્માણામ્, તે ધર્મા અનભિલાપ્યસ્વભાવેન નોચ્યતે । એવમુક્તમ્- યથા વિનેયજનાસ્તથા સર્વે ધર્મા આદિતો ઽનુત્પન્નત્વાદનભિલાપ્યાઃ ( વજ્રટ્_224 ) તસ્માન્ન તે કેનાપિ વ્યપદેશ્યા ઇત્યેવં દર્શ્યત ઇતિ । તથા સતિ અસંક્લેશેન દેશના, અવિપરીતાર્થત્વાત્ । અન્યથા સંક્લિષ્ટા સ્યાદ્ વિપરીતદેશનત્વાત્ । અત એવ તથાગતો ધર્મદેશનાકાલે વિશુદ્ધલોકજ્ઞાને પ્રસ્થિતઃ, અતો ધર્મસંજ્ઞાભાસસમુદ્ભવે ઽપિ તત્ત્વતો ઽભિનિવેશાભાવાત્ સંક્લેશદોષાભાવઃ । અનેન યોગસમાપત્તિઃ, ચિત્તપ્રગ્રહઃ ગામ્ભીર્યઞ્ચ નિર્દિષ્ટમ્, પૂર્વેણ તાવદૌદાર્યમ્ ।
[બ] સંસારાસંક્લેશઃ

સામ્પ્રતં નિખિલપ્રજ્ઞાપારમિતાકાયં વ્યવસ્થાપ્ય ગાથયા સંસારાસંક્લેશો દેશ્યતે । અનયા ગાથયા ચત્વારિ સંસ્કૃતલક્ષણાનિ પરિદીપિતાનિ । (તાનિ તાવત્) સ્વભાવલક્ષણમ્, વિષયરસાસ્વાદનલક્ષણમ્, આદીનવાન્વયલક્ષણમ્, નિર્યાણાન્વયલક્ષણં ચેતિ ।
તત્ર પઞ્ચસ્કન્ધાત્મકાનાં ભાવાનાં યથાપ્રતીતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્તાવદ્ હેતુપ્રત્યયસંગૃહિતત્વાત્ સંસ્કૃતં ઇત્યુચ્યતે । એતેષાં સર્વેષાં સ્વભાવઃ તારકાઃ ઇવ દ્રષ્ટવ્યઃ । રાત્રૌ યથા તારકા અવભાસન્તે, ન તુ દિવસે, તથૈવ સંસ્કૃતા અપિ અવિદ્યાજ્ઞાનાન્ધકારે સતિ પ્રતિભાસન્તે, જ્ઞાનસૂર્યાલોકે સતિ નાવભાસન્તે, અતઃ (તે) તારકસ્વભાવા ઇવ દ્રષ્ટવ્યાઃ । પુદ્ગલધર્મદૃષ્ટયભિનિવેશાત્મકાઃ સંસ્કૃતાસ્તુ મિથ્યાપ્રતીતિહેતુત્વાત્ તિમિરવજ્જ્ઞાતવ્યાઃ ।
વિજ્ઞાનલક્ષણં ચ કર્મવર્તિકં તૃષ્ણાસ્નેહં ચાશ્રિત્ય પ્રજ્વલનાદ્ દાપ ઇવ દ્રષ્ટવ્યમ્, એવમેતન્નિદર્શનેન સંસ્કૃતસ્વભાવલક્ષણં પરિદીપિતમ્ । માયોપમયા વિષયરસાસ્વાદનલક્ષણં નિર્દિશ્યતે, વિતથાવભાસમાનત્વાત્ । તત્રાદીનવાન્વયલક્ષણં સંસ્કૃતસ્વભાવં દ્વિવિધમ્- અનિત્યાન્વયઃ દુઃખાન્વયશ્ચ । અવશ્યાયોપમયા અનિત્યતાન્વયઃ પ્રદર્શ્યતે, ન ચિરં સ્થિતત્વાત્ । બુદ્બુદોપમયા તાવદ્ ( વજ્રટ્_225 ) દુઃખતાન્વયઃ પ્રદર્શ્યતે, વેદના બુદ્બુદોપમા ઇતિ, યા કાચિદ્ વેદના સેહ દુઃખમિતિ ભાષિતત્વાત્ ।
ત્રિવિધૈઃ દુખૈઃ સર્વા વેદના દુઃખા વેદિતવ્યા । તત્ર દુઃખવેદના તાવદ્ દુઃખદુઃખમ્, તત્સહિતા યે સંસ્કારાસ્તે ઽપિ તદનુરૂપતયા દુઃખમેવ; સુખાવેદના તાવદ્ વિપરિણામદુઃખેન દુઃખમ્, તત્સહિતા યે ધર્માસ્તે ઽપિ તદનુરૂપતયા દુઃખમ્, ન દુઃખા ન સુખા વેદના, તત્સહિતાનિ વસ્તૂનિ ચ સંસ્કારદુઃખમ્, ઉત્પાદભઙ્ગલક્ષણત્વેન તાનિ દુઃખમ્ । એવં સર્વં સંસ્કૃતં દુઃખાન્વિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તત્ર નિર્યાણાન્વયલક્ષણં તાવત્ પુદ્ગલધર્મશૂન્યતાન્વયમ્, તદાલમ્બનનિર્વૃતત્વાદ્ભગવતા ખલુ દ્વિવિધંનિર્યાણાલમ્બનમુક્તમ્ । આર્યસમાધિરાજસૂત્રેચાપ્યુક્તમ્ :
નૈરાત્મ્યધર્માન્ યદિ પ્રત્યવેક્ષતે
તાન્ પ્રત્યવેક્ષ્ય યદિ ભાવયેત ।
સ હેતુર્નિર્વાણફલસ્ય પ્રાપ્તયે
યો અન્યહેતુર્ન સ ભોતિ શાન્તયે ॥
દ્વિવિધનૈરાત્મ્યસમ્પ્રયુક્તાઃ સર્વસંસ્કૃતાઃ, તથા હિ- અતીત-પ્રત્યુત્પન્ન-અનાગતભેદેન ત્રિવિધાઃ સંસ્કૃતાઃ । તત્ર યે તાવદતીતાસ્તે સ્મૃતિમાત્રાવસ્થિતા અતો નિઃસ્વભાવત્વેન, ધર્મ-પુદ્ગલતયા શૂન્યાઃ આત્મનાનધિષ્ઠિતત્વાત્, તતશ્ચ સ્વપ્નૌપમ્યેન દ્વિવિધનૈરાત્મ્યાન્વયાસ્તે વ્યપદિષ્ટાઃ । પ્રત્યુપન્ના વિદ્યુદૌપમ્યેન એકાનેકસ્વભાવરહિતાઃ અગ્રાહ્યસ્વભાવત્વદિતિ તેનાન્વિતા વ્યપદિષ્ટાઃ । ( વજ્રટ્_226 ) અનાગતાસ્તાવદલબ્ધસ્વભાવાઃ, અભ્રૌપમ્યેન આકાશસમચિત્તે તદ્બીજદૌષ્ઠુલ્યેન જનિતત્વાદિતિ નૈરાત્મ્યદ્વયં તાવદ્દેશિતમ્ ।
અતો ઽનેન ખલુ સમગ્રેણાત્ર બોધિસત્ત્વૈઃ સદા સર્વસંસ્કૃતસ્વભાવમેવં વિચાર્ય છન્દ-પ્રણિધાનાભ્યાં સ્થાતવ્યમિતિ પરિદીપિતમ્ । નિર્યાણાન્વપ્રદર્શનેન તાવદ્ યોગસમાપત્તિશ્ચિત્તપ્રગ્રહશ્ચ નિર્દિષ્ટઃ । અનેન સમ્પૂર્ણેનસ્થાનેન ગામ્ભીર્યઞ્ચ વ્યપદિષ્ટમ્ ।
ગાથાયામસ્યાં તાવદિદં પરિદીપ્યતે- સંક્લેશમુલં તાવદ્ વિપર્યાસઃ । અતઃ સંસ્કૃતસ્વભાવેષ્વનેકશઃ કેનચિદ્ વિચારયતા મનસિકુર્વતા અપ્યેવં સંસ્કારપરિજ્ઞાનાદ્યદા વિપર્યાસાભાવાત્ ન ભવતિ સંક્લેશં (તદા) કથં (નામ) યથાવદશેસવસ્તુસ્વભાવપરિભાવકો વિધૂતાશેષવિપર્યાસજાલસ્તથાગતઃ સંક્લિષ્ટો ભવેત્ । અત એવ સમસ્તસંસ્કૃતદોષાન્ અવગચ્છન્ તથાગતઃ, પદ્મમિવ સંસારદોષામ્ભસાનવલિપ્તચિત્તઃ, પ્રતિજ્ઞાતસમસ્તજગત્સમુદ્ધરણાશયઃ, સફલકારિત્રઃ, મહાકરુણાન્વિતચિત્તઃ, નિરવધિજગદ્ધિતસુખસાધનાભિપ્રાયેણ સંસારચક્રસંસરણં યાવત્ પ્રતિષ્ઠિતો વેદિતવ્યઃ । તથા ચોક્તમ્-
કર્તું લોકે સુખં શાન્તૌ ભવે ચાપ્યનધિષ્ઠિતઃ । ઇતિ સર્વસત્ત્વાનવલોકિતું ભૂમાવસ્થીયત ઇત્યપ્યુક્તમ્ ।
ત્રૈયધ્વિકાનાં જનની મુનીનાં ખ્યાતા યથાશક્તિ મયા તતો જગત્ ।
વિપુલેન પુણ્યેન વિયત્સમેન વિધૂય ચાન્ધ્યં સુગતત્વમાપ્નુયાત્ ॥
આચાર્યકમલશીલેન માધ્યમિકનયેન વિરચિતા વિસ્તૃતા આર્યવજ્રચ્છેદિકાટીકા પરિસમાપ્તા । અષ્ટમ્યાં શતાબ્દ્યાં ભારતીયાચાર્ય મઞ્જુશ્રીમિત્રેણ ભોત-લોચાવા યેશે-દેમહાભાગેન ચ ભોટભાષાયામનૂદિતા । વિદુષાં વશંવદેન આચાર્યપેમાતેનજિનમહાદયેન ભોટભાષાતઃ સંસ્કૃતભાષાયાં પુનરુદ્ધૃતા સર્વસત્ત્વહિતસુખાર્થમ્ ઇતિ ।