વાદરહસ્ય · ભાગ 117

ઉદયનનિરાકરણમ્
પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
ઓમ્ નમસ્તારાયૈ ।
વિજ્ઞાયન્તે સ્વવચનસરણિં રમણીયતમાં ગુણિગણાવશિષ્ટામ્
ઉદયનવચનાત્ સ્વવચન-[ચરણ]હતિસરણિં ભણિષ્યામિ ।
ઇહ ખલુ વિશાલશૈલમેખલાસ્થૂલસ્થાણુસ્થાનીયે (2) પરસ્ય (જ્ઞાન પ્રસૂતપૃષ્ઠ) શ્રીમત્ જ્ઞાનશ્રીમિત્રપાદીયમુક્તસામર્થ્યાસામર્થ્યાત્પ્રસ્ફુટિત ઉપશઙ્કાતઃ સામર્થ્યાસામર્થ્યવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગેણ ભેદસિદ્ધૌ તત્સિદ્ધિરિતિ સત્ત્વાદિષુપરેણશ્લેષિતં ક્લિશ્યતે ।
અવિકલેન હિ સકલદૂષ્યકેણ (3) હિ પાલના પ્રત્યક્ષતઃ પૃથ્વીપવનપાશ્રઃ પ્રત્યર્થિવીજાનિ પરસ્પરોપસર્પણસમ્પૂર્ણપ્રત્યયપ્રત્યર્જિતસન્નિધાનાનિ તદુદ્ભૂતસ્વાધીનવર્દ્ધિષ્ણુતાદિગુણરમણીયપરિણત્યા પ્રવર્ધન્તે (4) પ્રરોહં પ્રતિપ્રત્યયભાવજાન્ય [ભાવજાનિ]પ્રભાવ્યન્તે । યથોક્તવિશેષણપ્રત્યયત્વમેષાં પ્રત્યાત્મપ્રતિષ્ઠાધિષ્ઠિતસૌષ્ઠવપૃષ્ટપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસમ્ભવાન્વયવ્યતિરેકપ (5) રિકલ્પના તસ્યા ઉપલાલિતસકલિતસહકારિસાકલ્યવિશેષણસારુપ્યમવસ્થાપનીયમપરથા પ્રત્યયાન્તરપ્રત્યાસત્તિસાપેક્ષત્વે બીજસ્યેવ ક્રમયૌ (6) ગપદ્યવિશેષસૌષ્ઠવસ્ફુટિતમુપાધાવગ્રિમક્ષણસ્યાપિ સહકારિસાકલ્યાસાકલ્યાવસ્થયોઃ સ્થિતાસ્થિતતયા પ્રરોહં પ્રતિ પ્રત્યેતું પાર્યેત । તથા ચ કુશૂલકુક્ષિકુણ્ડલિતક્ષણા (7) ધિકત્ચાત્ સહકારિક્ષણક્રમેણ કેદારાક્રાન્તકલેવરં કદમ્બકમેકમનેકમ્બેતિ વિસ્તરત વિચારચક્રમપક્રમન્તે । કિં ચેત્ ન તયો ક (8) થિતમિદમુત્તાનીક્રમેણ સહકારિસહચરિતપ્રત્યયપ્રત્યાસત્તિભ્રાન્તસ્વભાવાન્તરમિન્ત્યુપક્ષિપ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષપ- રિજિઘૃક્ષાક્ષાન્તહૃદયા સાધકમિદમિતિ જ્ઞાપકવિરોધે વ્યાહરન્તિ ।
જિઘૃક્ષાસામર્થ્યસમર્થનાદૌ સાક્ષાદ્વયવહતું તત્તદા તત્કરોત્યાદિ તત્કરોત્યેવ વા યથા (2) ચ યસ્ય નેહઃ સન્દોહનિઃ સન્દેહપરિણતૌ પ્રણતિદેહોત્કૃષ્ટઃ યથાપ્રકાશિતસાધનાતત્ત્વપ્રસાધનશ્ચ કેવલોપિ ક્ષણત્વપદાર્થઃ ન ચ કેવલસ્તથાભૂ (3) તો ઽપિ કરોત્યપીતિ કરોત્યેવેતિ વા પ્રત્યાકલિતઃ સ એષ પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગતો વિપર્યયઃ પૂર્વાપરકાલમિલિતકરણાકરણયોરાધારભેદઞ્ચ સંદીપયતિ । તથાહિ (4) પર્યવસાને જનકત્વમભિમતકાર્યે પર્યાલોચિતં પ્રમાણેન પ્રત્યેકમવસ્થિતમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ધરાધામાદિસાકલ્યં શ્લથયિત્વા વિશેષણં પરાપરભાવભઙ્ગયા સ્વવિશેષવ્યાપ્તમાલોચ્યનિમત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદાયોગવ્યવચ્છેદચ્છદિચ્છન્નમુન્નીયતે -
નિર્વિશેષં હિ સામાન્યં ભવે (6) ચ્છશવિષાણવત્ ।
નિર્વિશેષણં કર્તૃત્વં ભવેદ્વન્ધ્યાસુતાસમમ્ ॥

તસ્માદસ્મત્પ્રતિભાવર્ણભાવસ્થાપ્રતિભાસપ્રભાવાત્ ભાવાનાં કિન્તત્રૈવ તથા (7) ભદન્તૈઃ પરમપરાપરસદૃશતા ચ સ્વભાવાન્તરાનુભવિતૈકપ્રતિસન્તાનં બન્ધ્યત્વમકર્તૃત્વં કેશકુન્તલકમલકાણ્ડાત્ સ્વરવત્સંવેદનીયમ્ । તત્(8) તપનાદિસહચરભેદસમ્પાદિતતત્તદાદિભેદો દર્શ્યતાં પૂર્વાપરાવસ્થા પારમાર્થિકા ભેદજ્ઞા પ્રત્યભિજ્ઞા પરમવિશ્વાસસર્વસ્વં બિભ્રતિ ભ્રમિમૂર્ષણીયેતિ । પક્ષ દ્વ-(9) યાનુગ્રહનિગ્રહે હેતુઃ હેતુભાવ એવ ભાવનાં સંદૂષ્યતે ભવ્યેન । તથાહિ, તત્કર્તૃત્વં પરેષુ મધ્યસ્થમિવ વાદિપ્રતિવાદિસમ્મતબિલમ્બકારિત્વાત્ સપક્ષાદિત્વવિશેષસિદ્ધિવિશ્લેષે ઽપિ સુશ્લેષકૌશલબલાબલમ્બીવાનુમતમુભયભૂમિભાગિનોરપિ ભાવતો ભૂતોક્તિપ્રવૃત્તયોસ્તથાભૂતઞ્ચ ભાવ્યમાનં કર્તૃત્વરૂપં કિં તત્ત્વતો ઽત્યન્તાયોગવ્યવચ્છિન્નનિર્વર્ત્મથાભૂતઞ્ચ ભાવ્યમાનં કર્તૃત્વરૂપં કિં તત્ત્વતો ઽત્યન્તાયોગવ્યવચ્છિન્નનિર્વર્ત્મકર્તૃત્વરૂપમુચ્છવિભ્રમભૂમિ - ભૂતાનુભવવ્યવસ્થાનમનવસ્થિતમપિ અનુમન્યતે માન્યેન અન્યેન વા પ્રકારેણ યદુતાયોગવ્યવચ્છિન્નકર્તૃ -(3) -ત્વરૂપમુત્કીર્તયિતવ્યમ્, વ્યપેતાનુભવાદિવ્યવસ્થમપિ સ્વસ્થયઃ સ્થવિરવાદિવૃન્દવૃન્દારકાનન્તરકથિતપક્ષયોરન્યતરાઙ્ગોકારકારાગારગ્રહેણ । અર્થગૃ(4)હીતૌ-પર્યાયતો દ્વાવપિ દ્વાપરદ્વારાલઙ્કૃતૌ કથય કો ઽત્ર નિસ્ત્રાણમાપદ્યતે અવદ્યપ્રભેદ ઇતિ ચેદુચ્યતે । અયમેવ પ્રસઙ્ગઃ યદુત યદ્યદા (5) યત્સમર્થવ્યવસ્થાનસ્થાનં તત્તદા તત્કરોત્યપિ યથા સામગ્ર્યવસ્થાયાં વિકલકાલકલાયામપિ પૂર્વાદિકાયામકથિતસામર્થ્યવ્યવસ્થાનં સ્થાનઞ્ચ (6) કાઞ્ચનકાર્યમર્યાદામાદાય દર્શિતો ભાવભેદઃ ઇત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદકર્તૃત્વપક્ષે લક્ષયિતવ્યઃ પ્રસઙ્ગઃ । ન ચ કદાચિદપિ વેદ્યતે નિઃસહચરસ (7) હકારિચક્રઃ પ્રક્રમમાણઃ કર્તુ મત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદેન અભિમતો ભાવઃ સ્વકાર્યમિત્યાવર્જનીયો વિપર્યયશ્ચાત્ર । તથાપિ સ્યાત્ અનેકાન્તશાન્તાવનમુત્થિતાયામભિત્તિચિત્રકર્મ્મપ્રતિમમિદમાભાતિ । તથાહિ સામર્થ્યવ્યવહારયોગ્યત્વેપિ પ્રસઙ્ગસાધને કીદ્દશર્ક્તૃત્વપ્રવર્તિતશક્તવ્યવસ્થાનમાક્ષેપમક્ષે-(પ્. 5)-પકારિત્વવસ્ય પ્રસાધકપ્રમાણપ્રસ્થાપનાર્થત્વાત્ । સહકારિસાકલ્યે સત્યેવ કરોતીતિ વિલમ્બકારિત્વલક્ષણશ્ચ કેવલાવસ્થાયાં પ્રસજ્જયિતુમશક્યત્વાત્ । સહકા-(2) રિસાકલ્યે સતિ કરોત્યેવેત્યેવં સ્વભાવકર્તુત્વકીર્તને ઽકીર્તિઃ કરિતલબિલમ્બિતૈવ સ્થિવિરવાદાનુકુલત્વાત્કુક્ષિત્વાદસ્ય પક્ષસ્ય હન્તનિતાન્તનિર્મલૈઃ સુભાષિતભાનુભિરનુન્નમેવ પરેષાં મોહતમઃ । યદેવં સાકલ્યં સહકારિકલ્પં બીજકર્તૃત્વવિશેષણં પ્રક્ષિપ્ય પરપક્ષઃ ક્ષુભ્યતે ઽક્ષેપકારિત્વમપિ તદ્વિશે(4) ષરૂપં પ્રમાણપ્રસિદ્ધં અનુરુધ્ય બાધ્યતે સાધુઃ યસ્માદક્ષેપકારિત્વાનપેક્ષકારિત્વં કર્તૃત્વસામાન્યસ્યાન્ત્યાવસ્થાયાં પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસમ્ભાવિત (5) સ્ય વ્યક્તિપ્રભેદતયા વ્યાપકં સમ્ભાવ્ય પ્રકારાન્તરાપ્રતીતેરનક્ષેપકર્તૃત્વરૂપં કર્તૃત્વસામાન્યસ્ય પરિણામમનુમન્યસે પ્રસઙ્ગસઙ્ગતૌ (6) નાઙ્ગતા સઙ્ગચ્છતે દોષસ્ય । તથાહિ હેતુસાહિત્યે ઽપિ બીજસ્ય કર્તૃત્વં દૃશ્યમાનં ન સાહિત્યેન વિશેષણીયં શિલાશકલાદેરપિ તથાત્વપ્રાપ્તેઃ અપિતુ કેવલ્યૈ (7) વ બીજસ્ય પ્રત્યેકમવસ્થિતં અન્વયવ્યતિરેકયોરવગમેન પાષાણકુલસ્ય સાહિત્યબહિર્ભાવભજનાત્ । પ્રત્યેકત્વઞ્ચ ન ચ વિશિષ્યમાણં કર્તૃત્વં બીજ-(8)-સ્ય પ્રત્યેકત્વાભાવસ્વભાવો ઽપ્રત્યેકરૂપઃ સહકારિચક્રસંપર્કઃ કથં વિશેષં શક્નુયાત્ નહિ ચક્ષુર્નાસ્તિ તેન ચ વિશિષ્ટમિતિ શિષ્ટેષ્ટઃ પક્ષઃ । અથાપિ પ્ર (9) ત્યેકત્વસ્ય સાહિત્યે પ્રત્યેકમન્વયાદેર્ગૃહીતૌ નાપ્રત્યેકત્વેન વિશિષ્યત તદુત્તરકાલં પુનર્વિશેષણીયં એતાવન્તિ સહકારીણિ સહિતાનિ હિ તા નિ કાર્યાયેતિ પાઠાન્તર અપરહસ્તેન સામગ્રીમીહમાનો માનોચિતસ્તામેવાદત્તે સામગ્રીપાષાણતલાકીર્ણામપીતિ ચેત્ ન્ અકારણવિકલ્પકત્વાદેવ નોપાદીયતે (2) કાર્યાર્થિના શિલાશકલાદિકો ભાવઃ । કિન્તયા વિશિષ્ય કરણીયં યદા તુ વિશેષણમેતાદૃશં અપસારિતમ્ । અથ તદાનીં અવશિષ્યમાણં બ્રીહિકલેવરં કારણત્વેન નિષ્ટઙ્કિતેન (3) અત્યન્તાયોગવ્યચ્છેદાનુમિતૌ કેવલમપિ કદાચિત્કરોતુ સામગ્રીસમવગ્રહ કાલ ઇતિ પ્રસઙ્ગસઙ્કીર્ણવતઃ પ્રથનો મનોરથોન્મથો ઽયં પ્રાર્થિતોદોષઃ પ્રાર્થિતઃ (4) તદયુક્તમ્ -
સામર્થ્ય હિ કૃતિઃ યોગ્યતા વા? નાદ્યઃ સાધ્યાવિશિષ્ટત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ દ્વિતીયઃ સા હિ સહકારિસાકલ્યં યા । પ્રતિસ્વિકી વા, નાદ્યઃ સિદ્ધસાધનત્વાત્, પરાનભ્યુપગમેન (5) હેત્વસિદ્ધિશ્ચ યત્સહકારિસમવધાનવત્તદ્ધિ કરોત્યેવેતિ કો નામ નાભ્યુપૈતિ યમુદ્દશ્ય । સાધ્યતે, ન ચાકરણકાલે સહકારિસમવધાનવન્તો ઽસ્માનભ્યુપેયતે (6) યતઃ પ્રસઙ્ગ પ્રવર્તેત । પ્રાતિસ્વિકી તુ યોગ્યતા અન્વયવ્યતિરેકવિષયીભૂતં બીજત્વં વા સ્યાત્ તદવાન્તરજાતિભેદો વા । સહકારિવૈકલ્યપ્રયુક્તકાર્યાભાવવત્વં વા । નાદ્યઃ (7) અકુર્વ્વતોપિ બીજજાતીયસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ । તવાપિ તત્રાવિપ્રતિપત્તેઃ । નેતરઃ તસ્ય કુર્વત્યપિ મયાનભ્યુપગમેન દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધનવિકલત્વાત્ । કો હિ નામ સુસ્થાત્મા (8) પ્રમાણશૂન્યમભ્યુપગચ્છેત્ । સ હિ ન પ્રત્યક્ષેણ અનુભૂયતે તથાનવસાયાત્ । નાપ્યનુમાનેન લિઙ્ગાભાવાત્ । યદિ ન કશ્ચિદ્વિશેષ, કથં તર્હિ કરણાકરણે ચેત્ (9) ક એવમાહ નેતિ । કિં જાતિ ભેદરૂપઃ સહકારિલાભાલાભરૂપો વેતિ નિયામકં પ્રમાણમનુસરન્તો ન પશ્યામઃ તથાપિ યો ઽયં સહકારિમધ્યમધ્યાસી નો ઃક્ષેપકરણસ્વભાવો ભાવઃ સ યદિ પ્રાગપ્યાસીત્ તદા પ્રસહ્ય કાર્ય કુર્વાણો ગીર્વાણશાપશતેનાપ્યપહસ્તયિતું ન શક્યતે, ઇતિ ચેત્ઃ । યુક્તમેતત્ યદ્યક્ષેપકરણસ્વભાવત્વં ભાવસ્ય પ્રમાણગોચરઃ સ્યાત્ કુતઃ તત્સિદ્ધમિતિ ચેત્ ન વિદ્ભઃ । પ્રસંગ તદ્વિપર્યયામ્યાં તત્સિદ્ધિરિતિ ચે ન, પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ । એવં સ્વભાવત્વસિદ્ધૌ હિ તયો પ્રવૃત્તિસ્તત્ પ્રવૃત્તૌ ચ ચૈવં સ્વભાવત્વસિદ્ધિરિતિ ।
ઃસ્યાદેતત કાર્યજન્મૈવાસ્મિન્નર્થૈ પ્રમાણં વિલમ્બકારિસ્વભાવાનુવૃત્તૌ કાર્યાનુત્પત્તિ સર્વદેતિ ચેત્ ।ઃ ન, બિલમ્બકારિસ્વભાવસ્ય સર્વદૈવાકરણે (4) તત્ત્વવ્યાઘાતાત્ । તતશ્ચ બિલમ્બકારીત્યસ્ય યાવત્સહકાર્યસન્નિધાનં તાવન્ન કરોતીત્યર્થઃ । એવં ચ કાર્યજન્મસામગ્ર્યાં પ્રમાણયિતું ન શક્યતે ન તુ જાતિભેદે । તે તુ કિં (5) યથાનુભવં પરસ્પરસાપેક્ષા વિલમ્બકારિત્વભાવાઃ પરસ્પરં પ્રત્યાસન્નાઃ કાર્ય કૃતવન્તઃ કિં વા યથાત્વપરિકલ્પને ક્ષિપ્રકારિસ્વભાવા ઇન્યત્ર (6)કાર્યોપજનનમજાગરૂકમેવેતિ ।

નાપિ તૃતીયઃ, વિરોધાત્ સહકાર્યભાવપ્રયુક્તકાર્યાભાવવાંશ્ચ સહકારિવિરહે કાર્યાવાંશ્ચેતિ વ્યાહતમ્ । (7) તસ્માદ્ યદ્યદભાવ એવ યન્ન કરોતિ તત્તદભાવ તત્કરોત્યેતિ સ્યાત્ । એતચ્ચ સ્થૈર્યસિદ્ધેરેવ પરં બીજસર્વસ્વમિતિ એતેન સમર્થવ્યવહારઓચરત્ત્વં હેતુરિતિ નિરસ્તમ્ । તાદૃગ્વ્યવહાર(8) ગોચરસ્યાપિ બીજસ્યાંકુરાકરણદર્શનાત્ । નાસૌ મુખ્યસ્તત્રવ્યવહારઃ । તસ્ય જનનનિમિત્તત્વાત્ । ઃઅન્યથાત્વનિયમપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેતિ, ન, કીદૃશં પુનર્જન (9) નં મુખ્યસમર્થવ્યવહારનિમિત્તમ્ । ન તાવદાક્ષેપકરણં નિમિત્તં તસ્યાસિદ્ધેઃ । નિયમસ્ય ચ સહકારાદિસાકલ્યે સત્યેવ કરણં કરણમેવેતિ યે એવં સ્વભાવત્વેનાપ્યુ-પત્તેઃ । તતશ્ચ જનનનિમિત્ત એવાયં વ્યવહારો ન ચ વ્યાપ્તિસિદ્ધિરિતિ ।ઃ
જરઠકમઠપૃષ્ઠકર્પરકણેરમતિકટુકૂટપ્રકટનપટલમતિવિકટમતિપાટવાઢ્યો યેન (2) વિપાટિતમસ્યેતિ નરીનૃત્યતાં ત્રિભુવનનગરનર્તનટીવાદકીર્તનકીર્તિઃ કૃતિકદમ્બકસ્યેતિ કિમધિકમત્ર સમ્બદનીયમ્ । એતેનાયોગવ્યવ, ચ્છેદેન કર્તૃત્ત્વં (3) કર્તૃત્વસામાન્યપરિણામમપિ પુરોધાય ધૂર્તબ્રૂવસ્વસ્વીકરણમશરણમારબ્ધમેવં યદ્યદા યત્કરણસમર્થવ્યવહારાભ્યઙ્ગસ્તં તત્તદા તત્કરોત્યેવ યથાન્ત્યાવ (4) સ્થાયાં પ્રાક્ પૃથગવસ્થાયામપિ બીજમબીજપરાજિત્વરસત્વરમેવંવિધમવધારિતમ્ । ન ચ કરોત્યેવેતિ તદ્વિપર્યયપર્યાંલોચના ર્પ્યસ્તનિતાન્તાન્તઃ (5) કરણેન કૃતિના સમ્પત્તવ્યમ્ । તદેવમબીજપરાવૃત્તંબીજં ધર્મપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભારમ્ભસમ્ભાવિતાન્વયવ્યતિરેકિકાર્યતયા નિર્ણીતકર્તૃત્વસામાન્યજમાક્ષિપ્તાક્ષેપ (6) કારિત્વાનક્ષેપકારિત્વલક્ષણજનનજનિતં તત્સમર્થવ્યવહારયોગ્યત્વં સાધનં સાધ્યઞ્ચાત્ર કરોત્યપિ કરોત્યેવેતિ વા કર્તૃત્વદ્વયં પર્યાયતો યથા પરાભ્યુપગમં સ્વયમપિ (7) સમ્ભવતિ પક્ષદ્વયસ્ય પ્રતિક્ષેપાલક્ષણાત્સામાન્યસ્ય વિશેષાવ્યાપ્તેઃ સમ્ભવાત્ । પક્ષદ્વયસ્યાપેક્ષ્યાપિ લક્ષયિતવ્યમેવં પ્રસઙ્ગતદ્વિપર્યયમપર્યાસિતં ક્ષણેનાપિ દૂષ (1) ણગણસ્ય યદ્યત્કરણસમર્થવ્યવહરણકારણત્વાભરણસ્ય તમુપલબ્ધં તત્તદાકરણવત્ યથાન્ત્યાયાં દશાયાં પ્રાક્પૃથગવસ્થાયામપિ બીજમજાતજરત્વમનુ(2) મતમ્ । એવમેકપ્રત્યવમર્શમસૃણમનીષયા મનીષિજનેન । ન ચ નિચીયમાનમામ્નાતમપિ કદાચનાપિ કેવલં કરણેન દુશ્ચલકુક્ષિનિક્ષેપાદિદશાયાં (3) દિશોપિ દશાશેષા પર્યટતા પ્રાણિવાદેન પ્રત્યેકસ્યાસ્ય જનકત્વમવધારિતમ્ । અતો ન પરિતોષઃ સાકલ્યસ્ય સ્વસ્વબોધેન સમાધાનેન ચ બુધપરાર્થ્યસ્ય પ્રત્યેકમિ(4) ત્યઙ્ગીકરણે સ્વાભાવસ્વાભાવ્યમભાવપ્રતિયોગિત્વં તદૈવેતિ સહિતં તત્રૈવેતિ સહિતં ઉભયસહિતં તથૈવેતિ સહિતમાસક્તમિતિ સ્વકાણ્ડ (5) દણ્ડખણ્ડિતાડમ્બરં સ્વવચનસમ્વરણમપિ પલાયનપરાગણમાપાતિતમિતિ વિપદેષા સમૂલધાતચ્યુતિ કથં પ્રતિકર્તવ્યેતિ । દૂરતરલલોચનપ્રચલ(6) જલદસ્રાસ્રુધારાસહસ્રેણા પિ ન ત્રાણમામરણાન્તમાર્તકાતરત્વરવાદિનો વરાકસ્યેતિ સાનુક્રોશમપિ સ્વાન્તસન્તરયતિ ન વાદવિધૌ વાચા(7) લગલિતામિત્યલમલીકકાવ્યકલ્પનાજલ્પૈરનલ્પૈર્ન્યાયાભિનિવેશી ભવ ભવ્યોપિ ન્યાયનીતૌ । ઃ(1) તથાહિ કસ્તવાયં ન્યાયઃ અથ એતાવતાપિ ભાવસ્ય કઃ સ્વભાવઃ સમર્થિતો ભવતિ । નહિ પક્ષવિપક્ષાભ્યામન્યઃ પ્રકારો ઽસ્તીતિ ચેત્ ન દૂષણાભિધાનસમયે નિશ્ચયાભાવેનૈવ સન્દિગ્ધાસિદ્ધિનિર્વાહે કથાપૂર્વરૂપપર્ય (8) વસાનાદિત્યનેન । ઃ પ્રસઙ્ગસાધનં પરામ્યુપગમેન વા સંભાવ્યમાનતયા વા પ્રકારાન્તરાભાવાત્ પ્રસ્તૂયતે । તત્ર સન્દિગ્ધાસિદ્ધત્વમુક્ત્વા દૂષણમેવ મયૈવ નાભ્યુપગતમિતિ ચેત્ તચ્ચિન્ત્યતાં કર્તૃત્વમનુમન્યસે તાવદ્ તચ્ચ યાવત્ પૂર્વસ્થિતમેવ પ્રત્યભિજ્ઞાશ્રિત્ય ઇત્યાશ્રયોબીજાત્મકં યત્કાર્યમવ્યપેક્ષકમન્વયવ્યતિરેકાસામર્થ્યાવસ્થિત(2) તથાભાવં તાવદત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદનકર્તૃત્વરુપં પર્યવસિતમભઙ્ગમેવ પ્રસઙ્ગસ્ય કથં સંદિગ્ધાસિદ્ધદોષેણ શોષયિતું શક્યમ્ । આક્ષેપકારિત્વમપિ તત્રાધિષ્ઠિતા (3) ત ભાગાદિદન્તયાધિષ્ઠિતં ભાગં સાકલ્યગર્બ્ભાવિર્ભૂતં ભાવયિત્વા સમ્ભાવિતં તતો ઽધિષ્ઠિતં ભાગે ઽવિનિર્ભાગભાવિનં ભાવતો ભાષ્યતે તદેવ બીજં પૂર્વમપ્યાસીદિતિ (4) તદાક્ષેપકારિત્વક્ષણજનનજનિતસમર્થવ્યવહારયોગ્યત્વં પ્રસઙ્ગસાધનં કથં સંદિગ્ધાસિદ્ધ્યા વિધૂનનીયં ઇતિ ન પ્રતિવાદિસમાશ્રિતોત્તરપક્ષપ્રતાનકથાપૂ (5) ર્વ્વભાગઃ સ્વરૂપભઙ્ગમનઙ્ગીકૃત્યાસ્તીતિ વ્યસ્તમખિલદોષોદ્ભાવનનિગ્રહાધિકરણપ્રસઙ્ગવત્ । ઉભયમપિ અક્ષેપકારિત્વાનપેક્ષકારિત્વમનુલ્લિખ્યૈ (6) વ બીજં કેવલં સહકારિમધ્યે ઽપ્યવસિતકર્તૃભાવં પ્રાગપિ કુર્વન્ તથાભૂતમિતિ ભાવતો ભાષસ્વ સુસધિસાધિબાધનમ્ । [સમાધિમાધિબાધનમ્ ]

નનુ ભાષિત એવ સમાધિઃ । તથાહિ -કૃ(7) તિં પ્રતિ-અવિલમ્બ ઇતિ ભાવઃ । કિમુત્પત્તેરનન્તરમેવ કૃતિઃ સહકારિસમવધાનાન્તરં વાવિલમ્બ ઇતિ કો ઽર્થઃ? કિં યાવન્ન સહકારિસમર્થાનાં સમવધાનં તાવદકરણં સર્વ(8) થૈવાકરણમિતિ વા । તત્ર પ્રથમચતુર્થયોઃ પ્રમાણાભાવાત્, અનિશ્ચયે દ્વિતીયતૃતીયતોઃ પ્રત્યક્ષમેવ પ્રમાણં બીજજાતીયસ્ય હિ સહકારિસમવધાનાન્તરકર (9) કરણ-કરણમેવેતિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધમેવ । તથા સહકારિ સમવધાનરહિતસ્યાકરણમિત્યપિ । અત્ર ચ તવાપિ ન વિગતિઃ એષ પ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ વિપર્યયે વા ધકાચ્ચ । તથાહિ યદિ સહકારિવિરહે ઽકુર્વ્વાણસ્તત્સમવધાને ઽપિ ન કુર્યાત્ તજ્જાતીયમકારણમેવ સ્યાત્ । સમવધાનાસમવધાનયોરુભયોરપ્યકરણાત્ । એવં યદિ તત્સમવધાન (2) વિરહે ઽપિ કુર્યાત્ સહકારિણો ન કારણં સ્યુઃ તાનન્તરેણાપિ કરણાત્ । તથા ચાનન્યથાસિદ્ધાન્વયવ્યતિરેકવતામપ્યકારણત્વે કાર્યસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગઃ (3) તથા કાદાચિત્કત્વવિહતિરિતિ । એવઞ્ચ દ્વિતીયપક્ષ વિવક્ષાયામક્ષેપકારિત્વમેવ ભાવસ્ય સ્વભાવઃ । તૃતીયપક્ષવિવક્ષાગાન્તુ ક્ષેપકારિત્વમેવ ભાવસ્ય સ્વરૂપમિતિ નોભયપ્રકારનિવૃત્તિરિતિ । ત એવ (એતત્) અહો અપૂર્વો ઽયમસ્ય દમ્ભારમ્ભઃ સ ભ્રમભૂમિભૂયિષ્ઠભૌતબલભોજફલમ્ભોજ સ્થિતઃ કષ્ટયતિ ભૂતભાષણભૂષણમપિભ્રાતૃવ્યસ (5) મુપેતં તથા હે હે ભૈષી ચ પ્રણયરમણીયભાષણભૂમ્ના સ્વસમાન્માયનામાનં અર્થસાર્થ સહકારિસાહિત્યમપરિત્યજ્ય સમર્થનં તે તત્વતઃ સાહિત્યમુદાહૃત્ય તચ્ચ તત્(6) કૃતમિતિ વિક્રીતગવીરક્ષણવૃત્તાન્તમુપહરતિ । તથૌક્તેરનન્તરં વ્યાકૃતિનિશ્ચલે કીર્તિમત સંકીર્ત્યતે ઽસાધનત્વેન પ્રમાણફલં હિતત્ । સતિ હિ (7) ક્ષણક્ષીણતોપલક્ષણેન પ્રેક્ષાવાંશ્ચ ક્ષણિકો ઽક્ષેપપક્ષપ્રમુખાનાં યથાસુખસુખં લેખયાપિ ખણ્ડયિતું દુઃશક્તમ્ । ઇદૃશસશક્તિસમર્થનમ્ । તસ્માદાચા (8) ર્યવચનાત્ તમેવ શ્રુતિ-શ્રુતિપુટકેન કણેહૃત્ય પ્રીયતાં પ્રીત્યા ન સ સાહિત્યેપિ પરરુપેણ કર્ત્તા સ્વરૂપઞ્ચતસ્ય પ્રાગપીતિ પ્રાગપિ કુર્યાદિતિ । યદપ્યમુના (9) નયેન વિવદતા વાદિનિ સુસ્થિતમ્ । તથાપિ કિં અસમર્થસ્યૈવ સહકારિવિરહઃ સ્વરૂપલાભાનન્તરં કર્તુરેવ વા સહકારિસમવધાનમન્યથા નેતિ કિ નિયામક (10) મિતિ ચેત્ ઽઇદમુચ્યતે કુશૂલસ્થબીજસ્યાંકુરાનુકૂલઃ શિલાશકલાદ્વિશેષઃ કશ્ચિદસ્તિ ન વા, ન ચેન્નિયમેન એકત્ર પ્રવૃત્તિરેવ ન સ્યાન્નિવૃત્તિશ્ચ તદર્થિનો ન સ્યાત્ પરમ્પરયાઙ્કુરપ્રસવસમર્થબીજક્ષણજનનાદસ્ત્યેવેતિ ચેત્ - કદા પુનઃ પરમ્પરયાપિ તથાભૂતં કરિષ્યતીતિ । તત્ર સન્દેહ ઇતિ ચેત્ । સ પુનઃ કિમાકારઃ કિં સહકારિષુ (2) સમવહિતેષ્વપિ તેષુ કરિષ્યતિ ન વેતિ । ઉત અસમવહિતેષ્વપિ કરિષ્યતિ ન વેતિ । અથ યદા સહકારિસમવધાનં તદૈવ કરિષ્યત્યેવેતિ । કદા તેષાં સમવધાનમિતિ (3)સન્દેહઃ । નાદ્યઃ સમાન્યતઃ કારણત્વાનવધારણૈતસ્યાનવકાશાત્ । અવકાશે વા કારણત્વાવધારણાત્ । નેતરઃ સહકારિણાં તત્ત્વાવધારણે તસ્યાન (4) વકાશાત્, અવકાશે વા તેષાં તત્ત્વાનવધારણાત્ । તૃતીયે તુ સર્વ એવ તત્સન્તાનાન્તઃપાતિનો બીજક્ષણાઃ સમાનશીલા પ્રપ્નુવન્તિ યત્ર તત્ર સહકારિ (5) સમવધાને સતિ કૃતિ નિયમાત્ સર્વત્ર ચ સહકારિસમવધાનસમ્ભવાત્ । ઽસમર્થ એવ ક્ષણે ક્ષિત્યાદિસમવધાનમિતિ ચેત્- તત્કિમસમ(6)ર્થે સહકારિસમવધાનમેવ ન । સમવધાને સત્યપિ વા ન તસ્માત્કાર્યજન્મ । નાદ્યઃ શિલાશકલાદાવપિ ક્ષિતિસલિલતેજઃ પવન યોગ (7) દર્શનાત્ । નેતરઃ શિલાશકલાદિવ કદાચિત્સહકારિસાકલ્યવતોપિ વીજાદઙ્કુરાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । ઃ એવમપિસ્યાત્ । કો દોષ ઇતિ ચેત્ (8) ન તાવદિદમુપલબ્ધમ્ । આશઙ્કયત ઇતિ ચેન્ન તત્સન્નિધાને સત્યપિ અકરણવત્ તદ્વિરહેપિ કરણયોગમપ્યાશઙ્ક્યેત આશઙ્ક્યતામિતિ ચેત્-તર્હિ બીજવિરહે ઽપિ આશઙ્ક્યેત । તથા ચ સાધ્વી (9) પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભપરિશુદ્ધિઃ । સ્યાદેતત્ ન બીજાદીનાં પરસ્પરસમવધાનવતામેવ કાર્યકરણમઙ્ગીકૃત્યાશઙ્ક્યતે યેન સમવધાનાનિયમા સર્વેષામ્બા તજ્જાતી યાનામેકરસતા નિશ્ચયઃ સ્યાત્ । નાપિ યત્ર તત્ર સમર્થોપપત્તિમઙ્ગીકૃત્ય યેન વિકલૈભ્યો ઽપિ કાર્યજન્મસમ્ભાવનાયાં પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભવિરોધઃસ્યાત્ । કિન્નામ બીજાદિષુ સ (2) મવહિતેષ્વવાન્તરજાતિવિશેષમાશ્રિત્યાપિ કાર્યજન્મસમ્ભાવ્યત ઇતિ । ઃન દૃષ્ટસમવધાનમાત્રેણૈવ ઉપપત્તૌ તત્કલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ કલ્પનાગૌરવપ્રસઙ્ગઃ (3) પ્રતિહતત્વાત્ અતીન્દ્રિયેન્દ્રિયાદિવિલોપપ્રસઙ્ગાત્ કલ્પનાનુપપત્તેર્વિશેષસ્ય વિશેષંપ્રતિ પ્રયોજકત્વાચ્ચેતિઃ - તદપ્યસારં - બીજસ્યજન્મનિ જનનં યેન નિરુ(4)પિતમેવ નિદાનમઙ્કુરકાણ્ડકલિશપ્રભૃતિ -ઉર્ણવનયવનવનકુસૂલતલનિમીલયદપિ દાત્રસૂર્ય (શૂર્પ) મૃતિમુક્કુરપ્રક્રમાદિતદનન્તરમુપનયોગ્યબેલાવિલોકનેકુસૂ (6) લકક્ષિતદાકષપ્રકર્ષક્ષેત્રેધરાધામાદિસમવધાનમુપસર્પ્પણપ્રત્યયપ્રતિબદ્ધમભ્યવસિતમખિલેન પરિણતિપરમ્પરયા ચ કિયત્યા પૂજ્યતે સઙ્ગતિમ(6)ઞ્જસા અઙ્કુરાખ્યં ક્ષિત્યાદીનાં કાર્યં ન્યક્ષેણાલક્ષિત તદેતસ્ય પરિણતકારણપરમ્પરાયાં ભિન્દતિ સ સ્વભાવો વા બીજસ્વભાવો ઽચ્યુતપ્રાચ્યરૂપો વા વ (7) સ્તુતો ઽસ્ત્વિતિ વિમર્શપૂર્વકં ખર્વ્વગર્વભૃતઃ પ્રસ્તુબતે તત્રાનર્થાન્તરજાતિભેદાનુમતિર્મતેઃ પુરો નાપિ પ્રકૃતપ્રબન્ધાનુબન્ધો બૌદ્ધાનાં પ્રસિદ્ધઃ સિદ્ધાન્તઃ (8) પુનરીદૃશઃ - નિખિલાસ્ત્રિકર્ણસુખંકુર્વાણઃ

તદ્યથા સમર્થઃ કુતઃ ઉત્પન્ન ઇતિ ચેત્ સ્વકારણેભ્યઃ । તાન્યેનમપરપ્રત્યયસન્નિધાન એવ કિં જનયન્તિ? કદાચિદન્યથા સ્યાત્ તતશ્ચૈકોપિ ક્વચિજ્જનયેદિતિ ચેત્ "અપરાપરપ્રત્યયયોગેન પ્રત્યભિક્ષણં ભિન્નશક્તયઃ સન્તન્વન્તઃ સંસ્કારાઃ યદ્યપિ કુતશ્ચેત્સામ્યાત્સરુપાઃ પ્રતિયન્તે તથાપિ ભિન્નએવૈ ષાં સ્વભાવસ્તેન કિશ્ઞ્ચિદેવ કસ્યચિત્કારણમિતિ "કસ્માદ્ઃ દૃશ્યાવાન્તરજાતિભેદોપાલમ્ભઃ સૃગલ્લપલ્લવિતઃ પ્રબલજનવદુત્તાનેનાન્તઃકરણં પ્રીણાતિ પ્રા (2) માણિકસ્ય સ્થૂલપરામર્શેન હિ વિજાતીયવ્યાવૃત્તવીજાવર્જિતં સ્વકાર્યકારિત્વમવસ્થાપિતમપિ સૂક્ષ્માવાન્તરપ્રસઙ્ગતદ્વિપર્યયપર્યાલોચનાખ્ય વિમર્શાન્તરવૃત્યા (3) બીજત્વાધિષ્ઠિતસ્વભાવવિશેષપ્રતિષ્ઠિતં પ્રસાધ્યતે કિં તત્રાનુપપન્નં નામ યથા દવીયસિ દેશે વિનિવેશિતાત્મભાવં ભાવં વિભાવ્ય વૃક્ષ ઇત્યવૃક્ષવ્યાવૃત્તમવધારયત્યવધા (4) રણાધ્વરીણોદ્ભવ જનઃ પુત્રઃ સન્નિધાનાધીનધીવિશેષેણ શિંશપેતિ તત્રાપ્યેતે નિરૂપણાત્ વક્રકોટરપટલઘટિતસ્સ્કન્ધસન્ધિરિતિ સ્વભાવાન્તરમવગમ્ય (5) માનમપિ ન વૃક્ષત્વશિશપાત્વ શૂન્યમવસીયતે । ન વા સર્વોવૃક્ષઃ શિંશપા ન વા સર્વે ચ શિંશપા વક્રકોટરપટલઘટિતસ્કન્ધસન્ધિરિતિ તથાભૂતં પ્રસ્તુતમ (7) પ્યસ્તુ વસ્તુવ્યથાવ્યૂહસ્યાપહતેઃ અનુપહસિત એવ સાધ્યાસાધનભાવઃ બીજત્વમેવ હિ સામાન્યમ્બિધિરૂપે ઽવસ્થિતં અખિલાસુ વ્યક્તિષુ નાસ્માકમઙ્ગીકારગો (7) ચરઃ પુનશ્ચ તત્રાવાન્તરાદૃશ્યજાતિભેદાભ્યુપગમવાદો વાવદૂકકલ્પિત એવમુચ્યતે [મુહ્યતે] ન પુઞ્જપુઞ્જેન પ્રત્યર્થિતઃ, એતચ્ચામ્બરવર્ત્મવર્તિકમલપરિમલાલોલરોલમ્બમાના (8) વિરાવકુલાવગાહિ, યદુત- સ ખલુ જાતિવિશેષઃ સંગ્રાહકો વા સ્યાત્ પ્રતિક્ષેપકો વા સ્યાત્ - એવં શાલિત્વમપિ સંગ્રાહકં ચરપ્રતિક્ષેપકં વા । ઃ ન ચ નોભયમપીત્યાદિ (9) યથા વિકલ્પકલ્પિતપ્રતિદૂષણપ્રસરઃ યસ્માત્સ્મેરાસ્યસરસીરુહહારિહસિતેનાપિ નાર્પિતસત્યઙ્કારઃ કશ્ચિદપિ વિપશ્ચિદેવં વિધાવાન્તરજાતિભેદે યાદૃશસ્તુપ રાપરપ્રત્યયપ્રબન્ધાનુબન્ધબોધિતઃ સામાન્યસમ્ભવે ઽપિ સ્વભાવભેદસ્તથા પ્રખ્યાપિતમનન્તરં સહેતુ હેતુવિત્તસંસ્પન્દનેન યત્પુનરુક્તિરુચ્યતે વિશેષસ્ય વિશેષં પ્રતિ પ્રયો (2) જકવિરોધાચ્ચે ઽ તિ તત્સિદ્ધમેવ સાધયિતુમારબ્ધમ્ । તથાપિ યદ્યપિ કુતશ્ચિત્ સા સ્યાત્ સરૂપાઃ પ્રતીયન્તે તથાપિ ભિન્ન એવૈષાં સ્વભાવ ઇતિ ભાષયા શાલિબીજત્વાધિષ્ઠિતાન્ત્યવ્યક્તિલક્ષણઞ્ચ (3) વિલક્ષણસ્વભાવવિશેષવિભ્રાન્ત એવ કર્તૃવાદો ઽઙ્કુરં પ્રતિસ્થૂલપરામર્શવ્યવસ્થાપિ તત્કર્તૃભાવભાજં બીજધર્મ્મિણં અધ્યવસાયસાહિત્યેતરયોરવસ્થયોઃ અધિકરણકર (4) ણે કલયા કલયિતુમશક્યે વિરોધાકર્ષિપ્રસઙ્ગં તદ્વિપર્યયપ્રમાણમૈક્યપરિપન્થિપશ્યતા દૃશ્યતે હિ પ્રામાણિકચક્રમૌલિલાલિતચરણયુગલાના (5) મપ્યેવંવિધો ક્ષણવ્યાહારઃ યથા પ્રમાણેતતરતાસાધારણવેદવાક્યમાકલય્યાધિકરણપ્રમાણાન્તરેણ પ્રામાણ્યલક્ષણસ્વભાવાન્તરસાધનમ્ । યથા વા (6) મહીમહીધરાદિશશધરકૃતેતરાદિના રૂપેણ સંદિગ્ધમપિ ધર્મપુરોધાય સાધનાન્તરેણ તનુતે જનો જાનાતિ ચાચરણીયચક્રબહુવિરતિતત્ત્વં યશ્ચાયમુ(7) -પસંહારઃ સંદ્દબ્ધઃ । તસ્માદ્યો યથાભૂતો યથાભૂતમાત્મનો ઽન્વયવ્યતિરેકાવનુકારયતિ તસ્ય તથાભૂતસ્યૈવ તથાભૂતે સામર્થ્યમ્, તદ્વિશેષાસ્તુ કાર્યવિશેષં પ્રયોજયન્તિ શાલ્યાદિવદિતિ યુક્તમુત્પશ્યામ ઇતિ મયોક્તો યસ્માત્સ્થૂલાસ્ખલિતપ્રત્યાકલનેન અઙ્કેનાદાય તસ્મિન્નંશે નિઃશઙ્કઃશઙ્કશુકોપિલોકઃ । કથંકથિ(9) -કસ્તુ તદવાન્તરવિચારચક્રચૌરપ્રવ્યાવિતસ્થૂલદૃષ્ટિનિવિષ્ટબુદ્ધિઃ પ્રમેયઃ પ્રદાપ્યતે । નામુના ન્યાયેનેતિ પુનર્ભણામઃ । અન્યબીજજાતીયમપિ ચ કુસૂલમી લનાનુક્તબીજં બીજત્વેન નિરૂપણાત્ । અનયોરવસ્થયોઃ સ્થિતૈકસ્વભાવત્વં વિરુદ્ધતા પ્રસઙ્ગાદિનાપ્રમાણેનાહ પ્રયોજકમાત્રેણાબીજત્વમાયાતીતિ કેન ભાવેન ભાષ્ય-(1)-તે । કિન્તયોરવસ્થયો સ્થિતસ્ય સ્થૈર્ય પ્રત્યક્ષેણ સિદ્ધમસ્તિ । અથ તદ્વા સ્યાત્તાદ્દક્ ચાસ્યાનુકશ્ચિદ્વિશેષમિત્યભિસન્ધિના ।

અથ પ્રસઙ્ગતદ્વિપર્યયમેવ ન કિઞ્ચિદિતિ કૃત્વા । કિંવા બીજત્વમેવ (3) સામાન્યમાત્મસકલવ્યક્તિપ્રત્યેકપરિસમાપ્તમૂર્તિસહજશક્તિસશબ્દિતમાગન્તુ શક્તિ વ્યપદેશ્યં સહકારિસાહિત્યસમેતમુપલબ્ધમઙ્કુરજનનયોજ્યમન્યથાત્વે (4) બીજત્વે ઇતિ મનસિ નિવેશ્ય સ્થૈર્યસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધિપર્યાલોચનાત્શૂન્યત્વાન્નાદ્યઃ । તાદૃક્ ત્વમપિ પર્યન્તવતિનામેવ બીજાનામિતિ દ્વિતીયોપિ ન । પ્રસઙ્ગતદ્વિ (5) પર્યયપ્રમાણં પુનર્નિરસ્તસમસ્તદૂષણમ્ । અબીજપરાવૃત્યા બીજત્વં બહુતમવ્યક્તિસમ્મતે ઽપિ પૂર્વાપરકાલયોર્બીજે નિશ્ચાયયિષ્યતે તેન નિજાગન્તુકશક્તિપક્ષો (6) પક્ષેણ વૈલક્ષણ્યાવિષ્કરણમાત્રમત્રાણં અંકુરસ્ય જાતિનિયમાકર્મ્મકત્વપ્રસઙ્ગસ્તુવિપર્યયવાધકમબાધકમેવ યતીઽબીજપરાવૃત્તિવિશેષેણ બીજત્વ (7) વાઙ્કુરત્વનિયમસ્યોપપત્તેઃ । એતેન વિપર્યયોપ્યનૈકાન્તિકઃ કથિતઃ । બીજવિશેષ એવ હિ પ્રયોજકો ન તન્માત્રં બીજસ્ય પ્રમાણવૃત્તેર્બલવત્વાત્ । સ્થૂલદૃષ્ટ્યા ત્વેવમવસ્થાપ્ય તાં ન વ્યવહારહાનિઃ પ્રતિબન્ધસાધનોપાયઃ પુનઃ સાપાયઃ અઙ્કુરસ્ય હિ જાતિનિયમો ન તાવન્નિર્મિત્તઃ, સાર્વત્રિકપ્રસઙ્ગાત્ । નાપ્યન્યનિમિત્તઃ તથાભૂતસ્યાભાવાત્ સેયં (2) નિમિત્તવતા વિપક્ષાન્નિવર્તમાના સ્વવ્યાપ્યમાદાય બીજપ્રયોજકતામેવ વિશ્રામ્યતીતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિરિત્યેવં વર્ણિતા બીજત્વાધિષ્ઠિતસ્વભાવભેદસ્યાન્યાવસ્થારૂપતયા તૂપલક્ષણ (3) સ્થ અઙ્કુરત્વનિયમં પ્રતિપ્રયોજકત્વાત્ । વ્યભિચાર્યેવ બીજત્વમાત્રમઙ્કુરસ્યપ્રયોજકતાયાં બીજસ્વભાવત્વમાત્રં નાઙ્કુરે પ્રયોજકમ્, પ્રયોજકં પુનઃ તત્સ્વભાવાધિષ્ઠિત-(4) શેષાધિષ્ઠિતં પ્રયતમાને બીજત્વમુપલબ્ધમિતિ સ્થૂલકલનમ્, ન રૂઢકફલં તત્ અનાલોકિતસ્તત્ત્વસ્થલોતિ એતદેવ ત્વમિતિ નાસૌ વ્યવહારઃ પારમાર્થિક(5) ઇત્યેતત્તદા એવમવતારિતો વિચારઃ કથં પ્રસ્તાવમવવિસ્ફૂર્યતે તેન બીજસ્વભાવત્વં ક્વચિત્કાર્યે પ્રયોજકત્વં ન વા? ન ચેત્તત્સ્વભાવં બીજમ્, તેન રૂપેણ (6) કશ્ચિદપ્યનુપયોગાત્ । એવં ચ પ્રત્યક્ષસિદ્ધં બીંજસ્વભાવત્વન્નાસ્તિ સર્વપ્રમાણાગોચરસ્તુ વિશેષો ઽસ્તીતિ વિશુદ્ધા બુદ્ધિરિત્યુપહાસભાવાપ્યુપહસિતભાવ(7) મેવ તિરસ્કરોતિ । ક્વચિદપ્યુપયોગે ત્વેકસ્ય તેન રૂપેણ સર્વેષામવિશેષ તાદ્રૂપ્યાદિતિ । યદ્યપિ કુતશ્ચિત્સામ્યાત્સરૂપા પ્રતીયન્તે તથાપિ ભિન્ન એવ એષાં (8) સ્વભાવસ્તેન કિઞ્ચિદેવ કસ્યચિત્કારણમિત્યનેન તથાત્વં યચ્ચ ભાવ સ્યાદિતિ કથિતં તદપિ અપ્રાપ્તસહકારિસાહિત્યાભ્યાં વિશેષાદિપરિણામલક્ષણસામર્થ્યકારણ-(9)ત્વાત્ । અન્ત્યબીજરૂપત્વાભાવાત્ પ્રસિદ્ધરોષસ્તિષ્ઠતિ । તદેવ હિ તન્ન પૂર્વ ન પરત્વાદિતિ કિં મુખસ્યેતે તસ્માંત્પ્રતિક્ષણમપરાપરયત્ કાર્યાનુકૂલપ્રત્યય સાકલ્યમધિ શય્ય બીજત્વમવાન્તરં સ્વભાવાલમ્બનં સમ્વેદ્યતે તદેક કાર્યપ્રતિ તથાભૂતં સમ્વેદ્યતે તદેકકાર્યં પ્રતિ તથાભૂતં તદેવ પ્રયોજકમસદ્વાદગ્રહઃ યદુક્તમનેન તથા ચ (2) બીજં કિંચિદેવ સ્વકાર્ય કુર્યાન્નાપરાણિ । ન ચ વસ્તુમાત્રં તત્કાર્યં અબીજાદનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ બીજમાત્રં અંકુરકારિણો ઽપિ તદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । નાપ્યઙ્કુરાન્યતમમાત્રં પ્રાગપિ તદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । યદાયદુત્પન્નં (3) સત્ યત્કાર્યાનુકૂલસહકારિમધ્યમધિશેતે તદા તદેવ કાયં પ્રતિ તસ્ય પ્રયોજકમિતિ ચેત્ તત્કિમવાન્તરજાતિભેદમુપાદાય બીજસ્વભાવેનૈવેતિ વા આદ્યે (4) સ એવ જાતિભેદઃ તત્ર પ્રયોજકઃ કિમાયાતં બીજત્વસ્ય દ્વિતીયે તુ સમાનશીલાનામપિ સહકારિવિકલ્પાદકરણમિત્યાયાતં તત્તત્સહકારિ સા (5)- હિત્યે તત્તત્ કાર્યં પ્રતિ પ્રયોજકસ્ય બીજસ્વભાવસ્ય સર્વસાધારણત્વાદિતિ । અત્રાપિ પ્રયોગઃ યત્ યેન રૂપેણ અર્થક્રિયાસુ નોપમુચ્યતે ન તત્તદ્રૂ પં યથા બી (6) જં અઙ્કુરત્વેન ન કિંચિદ્પ્યકુર્વન્ ન અઙ્કુરસ્વરૂપં તથા ચ શાલ્યાદયઃ સામગ્રીં પ્રવિષ્ટાધિબીજત્વેનાર્થક્રિયાસુ ઉપયુજ્યન્ત ઇતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ (7) પ્રસઙ્ગહેતુઃ તદ્રૂપતાયાં અર્થક્રિયાં પ્રતિયોગ્યતયા વ્યાપ્તત્વાત્, અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ । તદ્રૂપત્વમેવ તસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાદશક્યાપહ્રવમિતિ ચેત્ - અસ્તુ તર્હિ વિ-(8)-પર્યયઃ । યત્ યદ્રૂપં તત્તેનાર્થક્રિયાસૂપયુજ્યતે । યથા સ્વભાવેન સામગ્રી નિવેશિનો ભાવા બીજજાતીયાર્શ્ચૈતે કુશૂલસ્થાસાદયઃ ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ તદ્રૂપમાત્રા (9) નુબન્ધિત્વાત્ યોગ્યતાયાઃ તતશ્ચાસ્તિ કિઞ્ચિત્કાર્યં યત્ર બીજમુપજ્યતે । ઇત્યાદિરારમ્ભે ગમ્ભીરઃ કણેરવત્ તત્સૂરમર્ગલઃ પ્રસ્ફુટિતશંખ-(શૃંગ)-વત્ પ્રબન્ધો બદ્ધો વા બાલ કથય કુતઃ કુતર્કે ત્વયા કલિતઃ । યતઃ પ્રદર્શાદ્યાનવદ્યવિદ્યાચાર્યપ્રકાણ્ડપરિપિણ્ડિન્વીક્ષિકીકીર્તિતધર્મકીર્તિકમતમપરાપરપ્રત્યયોગેનેત્યાદિકં પ્રસઙ્ગો નાઙ્ગસંગતઃ ।
(2) તદ્રૂપતામાત્રસ્ય વસ્તુવત્ પ્રસૂતપ્રરોહાદિકાર્યાર્જનયોગ્યતયા વ્યાપ્ત્યયોગાત્ । કારણાભાવાત્ સમર્થસ્વભાવાનુપપત્તેઃ । તથાહિ તત્ર યો ઽવ્યવધાનાદિ દેશબીજ-(3)- વિશ્વમ્ભરાદિકલાપઃ સ સભાગાઙ્કુરકરણે સમર્થો હેતુઃ યસ્તેષાં પરસ્પરોપસર્પણાશ્રય પ્રત્યયવિશેષઃ (4) સ તદ્ધેતુજનને સમર્થઃ તેષાઞ્ચ ન પૂર્વં ન પશ્ચાત્ ન પૃથક્ ભાવ ઇતિ સમર્થાનામપિ પૂર્વાપરપૃથગ્ભાવભાવિનો દોષા નોપલીયન્તે । તેનૈષાં પરસ્પરોપસર્પણાદિહેતુર્યઃ સમર્થહેતુરિતિ તસ્ય ન કદાચિદન્યથાભાવઃ । અનેન (5) ન્યાયેન સર્વત્ર હેતુફલભાવપ્રતિનિયમઃ દ્રષ્ટવ્યઃ પ્રતિક્ષણં અન્યાન્યસ્વભાવભેદાન્વયિનીષુ ભાવશક્તિષુ ન તુ સ્થિરૈકભાવેષુ ભાવેષુ સ્વભાવસ્યાન્યથાત્વાસંભવાત્ (6) સમર્થાસમર્થસ્વભાવયોઃ ક્રિયાક્રિયાયોગાત્ । અન્યસહિતઃ કરોતિ ચેત્ કિં ન કેવલ ઇતિ ચેત્ કિં કેવલસ્ય કાર્યકરણે ઽસમર્થઃ સ્વભાવઃ । સમર્થઃ કિં ન કરોતિ? (7) અકુર્વન્ કથં સમર્થ ઇતિ? હેતુવિન્દાવાચાર્યવચનમકલઙ્કહરિણાઙ્કનિર્મલમપિ સ્વપક્ષનિર્વાહવાહાધિરોહાદિવ પ્રત્યૂહવ્યૂહવ્યસ્તમુપન્યસ્તવાન્ અભ્યસિતમનીષઃ પા-(8) ર્શ્વકરાનિ ઉત્પ્રેક્ષ્યતે સાહિત્યમુપાધિમધિરોપ્ય સામર્થ્યાસામર્થ્યાપેક્ષયા પ્રસઙ્ગતદ્વિપર્ય યપ્રત્યાશાં શાતિ ભવાન્ તત્રાપ્યાચાર્યવચનં ન સાહિત્યેપિ પર-(9) રૂપેણ કર્તા સ્વરૂપઞ્ચાસ્ય પ્રાગપીતિ પ્રાગપિ કુર્યાત્ । ઇતિ સાહિત્યેપિ ન સાહિત્યવિશેષણં કરણસામર્થ્ય મિતિ પ્રસઙ્ગાત્ । પ્રોક્તં વાક્યન્તુ તતઃ સ્વભાવનિષ્ઠ-(10) મપ્રતિષ્ઠાપ્ય પ્રસઙ્ગો નાઙ્ગસઙ્ગતિમઙ્ગીકરોત્યુક્તમેવ ।

નનુ સતિ ક્ષણભંગ ભંગિરેષાગુરુગરિષ્ઠોપિ શાસ્ત્રકૃતઃ તત્પ્રસાધકપ્રમાણપ્રસઙ્ગસઙ્ગતૌ દુર્ગતાઙ્ગનાદોહદલીલાં સમુદ્વહતિ પિચ્છિલતત્ત્વતુચ્છાનચ્છાર્થા સ ય સમૂર્ચ્છલિતા પક્ષાલકલઙ્ગણભર્ઙ્ગિનઃ સાધીયેભ્યો ઽપિ સમ્યેભ્યો બીભત્સન્ત ઇતિ (2) નૈતદાશ્ચર્યં સહસ્રેણાપિ હિ નિષ્પીડામવધાનતઃ સુરપતિરક્ષાં વીક્ષ્યમાણો ન પ્રેક્ષતે ઽસૌ સ્થિતસ્થિતસ્થિત્યાદિસંવિધાનાદપરદશાયાં બીજસ્ય જનકત્વમિતિ (3) સ્થિરપક્ષે કથમયં નિયમો મહનીયતાં નીયતાં કિં સ્વહેતુદત્તમર્યાદતયા સામગ્રયેપિ વા પ્રત્યેકસામર્થ્યાસમર્થમસહતયા વા પર્યન્તપ્રતિપન્નપર્યન્તપ્રતિપન્નસંમૂર્ચ્છનતાદિ સ્વ-(4)-ભાવહીનતયા વા પરિપક્ષાદૃષ્ટસદસત્કર્મનિર્માણનિર્મૂલતયા વા દૃશ્યતે તાવદેવમેવં તે કથમિત્યનર્થકપ્રથમકથા પ્રથનાદ્વા કશ્ચરત્ પુરતો ગચ્છેત્ સ્વભ્રં (5) વા સ્વર્ગમેવેતિ પક્ષાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયકલ્પનાત્ પઞ્ચ વા ઉપસ્કૃતસઞ્ચિતાન્યવિષયનિશ્ચયનાન્નાદ્યા મનસિ વિપશ્ચિતઃ પ્રવિશતિ શક્યમેવમતથ્યમપિ (6) સ્થાપયિતું સ્વકારણકલાપપરિકલ્પિતં ચક્ષુષો રૂપં યદિદં મદીયો રૂપં ચ સમવૈતિ ।
શબ્દમથ પ્રત્યાસીદન્તં તદાત્મના તુલયતિ અપરત્રાન્યેવં વિષયે-(7)-ઽનુશાસનીયમિતિ તૃપઞ્ચતયી કલ્પના પારમાર્થિકી સ્યાત્ ગ્રાહ્યાર્થવિષયા ઉપદ્રવ્યં ભાવયિતું પાર્યન્તે । સ્વહેતુદત્તમર્યાદતયા યદેકમેવ હિ સ્વહેતુવિહિતવિશેષ (8) પઞ્ચ વા ધિયં ધત્તે પઞ્ચપ્રપઞ્ચચક્ષુરાદીન્દ્રિયપ્રસાદાદિતિ તદનન્તરમઘાતપરિશીલિનમપિ (શીલનીયં) એકૈકશઃ કલિતાન્વયવ્યતિરેકત્વાત્ અન્યપરિણામપ્રણાશમા-(9)-શંસતાં પૂર્વાશિવતાતિઃ પ્રતિવાદસ્ય પ્રારબ્ધાપ્રિયેણ પ્રિયમનુષ્ઠિતમ્ । કર્મ્મનિર્માણનૈપુણ્યં ન પ્રમાણયતા પ્રણેતવ્યો વ્યોમાન્તર્જાતોયો વીજાદિ ભાવ (ગ્રામઃ) તસ્ય દૃષ્ટાભિનિવિષ્ટત્વે વા કામં અન્ય પ્રતીક્ષો ઽસ્તુ, નિયમસ્તુ વિરુધ્યત ઇતિ ગુરુપ્રબાધકપ્રમાણપ્રહારઃ પ્રકૃષ્ટ આસ્તે । વાદાદિકથા નવ્યસ્ય કથને ચ વિક્ષેપનિગ્રહપ્રસઙ્ગઃ (2) સ્યાત્ પક્ષપૂજાવિષ્કરણમાત્રમન્તિમસપક્ષે લક્ષ્યતે ન પુનરધિકં કિઞ્ચિત્ ।
તસ્માત્ તથા તત્કારણં વસ્તુ તથૈવ તદકારણમ્
યથા તત્કારણં કેન મતં નેષ્ટમકારણમ્ । (3)
સ્વભાવભેદેન બિના વ્યાપારો ઽપિ ન યુજ્યતે ।
નિત્યસ્યાધ્યતિરેકિત્વાત્ સામર્થ્યઞ્ચ દુરન્વન્યમ્ ॥
ઇતિ પ્રસઙ્ગતદ્વિપર્યય પ્રેરિણાપ્રસરઃ સ્થિરત્વે સતિ જનકત્વેન નિર્ણીતસ્યાન્તિ-(4)-મ પરિણામે બ્રીહિવિશેષસ્યાવિચલ ઇતિ સ્થિતમાચાર્યવચનં તસ્માત્તત્સ્વભાવસ્ય અન્યથાત્વાસમ્ભવાત્ । તદ્ધર્મણસ્તુ તથાભાવો ઽન્ત્યાવસ્થાવદનિવાર્યઃ । અન્ત્યાવસ્થાયાં-(5)-પ્રાગ સમર્થસ્ય સામર્થ્યોત્પત્તૌ સામર્થ્યસ્ય તત્સ્વભાવત્વે ઽપૂર્વોત્પત્તિરેવ સા । અતત્સ્વભાવત્વે સ પ્રાગિવ પશ્ચાદપિ અકારક એવ । સામર્થ્યાખ્યાતપદાર્થાન્ત (6) રાત્કાર્યોન્પત્તેરિતિ તસ્માત્પ્રતિષ્ઠિતસ્વભાવભાગી ભાવઃ । અહેતુભિર્જન્યતે ન પુનર્યયથાનુપ્રતિષ્ઠઃ બીજન્તુ સતિ સહકારિસાકલ્યે સંદિગ્ધે નિ-(7)-ઘનનિબન્ધનાધીનત્વં સશંસિતસંભાવનં સ્વહેતુના જન્યત ઇતિ જન્યમેતત્ સમસ્તન્યાયનીતે ।
પારતન્ત્ર્યં હિ સમ્બન્ધઃ સિદ્ધે કા પરતન્ત્રતા ।
તસ્માત્સર્વસ્ય ભાવસ્ય સમ્બન્ધો નાસ્તિ તત્ત્વતઃ ।
રૂપે શ્લેષો હિ સમ્બન્ધો દ્વિત્વે સતિ કથં ભવેત્ ।
તસ્માત્પ્રકૃતિભિઃન્નાનાં સમ્બન્ધો નાસ્તિ તત્ત્વતઃ ॥
પરાપેક્ષાપિ સમ્બન્ધઃ સો ઽસન્ (9) કથમપેક્ષતે ।
સંશ્ચ સંવનિરાશંસો ભાવઃ કથમપેક્ષતે ॥
સિદ્ધાસિદ્ધયોરપેક્ષાભાબાદત્યન્તસમ્ભવી સમ્બન્ધઃ ન સિદ્ધસ્યાસિદ્ધં કિઞ્ચિદસ્તિ યદર્થમપેક્ષ્યતે યથા સામાન્યાત્મનાસિદ્ધં વિશેષાત્મનાર્થમપેક્ષતે અઙ્કુરાદિકો ભાવઃ નિષ્પત્ત્યનિષ્પત્તિવિરુદ્દ્ધર્યાધ્યાસેન ભિન્નત્વાત્ સિદ્ધાસિદ્ધવિકલ્પાનતિક્રમાત્ તતો ન સહકારિસાપેક્ષ-(2) બલક્ષપક્ષાદિપદાર્થસાર્થસ્ય સમ્ભવઃ સ્વહેતોઃ સમ્ભાવનાસ્પદ નહિ ભવતિ નિજજનનનિગડનિયમિત એવાયં નરોપસન્નમૌનનિયમ એવ વાચા વાચસ્પતિ-(3) મપિ પિચ્છયતિ । તસ્માત્પ્રમાણવિરુદ્ધ એવાર્થો જ્ઞાપકેન જ્ઞાપ્યતે કારક હેતુના ચ કરણીય ઇતિ એષ એવ પરમપ્રમાણિકઃ પ્રચારઃ ।
યચ્ચોક્તમ્ ઃઅથવા વ્યતિરેકેણ પ્રયોગઃ (4) વિવાદાધ્યાસિતં બીજં સહકારિવિકલ્પપ્રયુક્તાઙ્કુરાદિકાર્યવૈકલ્યં તદુત્પત્તિનિશ્ચયવિષયીભૂતબીજજાતીયત્વાત્, તત્પુનઃ સહકારિવિકલ્પપ્રયુક્તાઙ્કુરાદિકાર્ય (5) ન ભવતિ તદેવંભૂતજાતીયમ્, યથા શિલાશકલમિતિ એતદપિ ન સસાહિત્યેપિ પરરૂપેણ કર્તા ઇત્યેતેન ગતાર્થઃ । અંકુરજનસ્વભાવભ્રષ્ટભાવાદેવ અના-(6)-વિર્ભૂતાભિનવોદ્ભિદ્વીજં પ્રાગવસ્થાયામિતિ સ્થાપિતમેવ । સ્થૂલપરામર્શાશ્રયે સમાવેશ્યાબીજવ્યાવૃત્તવીજવિષયમન્વયવ્યતિરેકકલ્પનં સૂક્ષ્માવા-(7)-ન્તરનિરૂપણપરાહન્યમાનમાનસેનાપિ મન્તવ્યં કો ઽત્ર મન્ત્રયતે । તસ્માત્સ્થૂલપરામર્શાપેક્ષયા યદિ સ્વભાવવિશેષભ્રંશેન નાસ્યાઙ્કુરકાર્યવિક(8) લત્વં સાધ્યમેવમનોકાન્તઃ । સૂક્ષ્મપ્રેક્ષાપક્ષાપેક્ષતા યજ્જાતીયત્વમસિદ્ધમ્ । સ એવ હિ તસ્ય નાસ્તિ યસ્તજ્જનકઃ । નિઃસ્વભાવ ઇતિ ભાવઃ । તદત્ર પરમાર્થઃ સત્વં (9) તુ હેતુઃ ક્ષણિકત્વે કુતઃ સપક્ષો જલધરઃ સ ચ સાશ્વધર્માધ્યાસિતો બોધનીયઃ પ્રમાણેન પ્રમાણઞ્ચ પ્રસઙ્ગવિપર્યય તચ્ચ કિં વ્યાપારં ઉપપાદ્યતે । પૂર્વાપરાવસ્થયોઃ કરણાકરણમધ્યક્ષપ્રેક્ષિતં લક્ષ્યીકૃત્ય પ્રમાણાન્તરબાધાદ્વા કાદાચિત્કાનપેક્ષવત્ ઇતિ તર્કોપનિષદાચાર્યવચનાદ્વિરુદ્ધમેકત્વે પૂર્વાપરાવસ્થયોર્બીજસ્ય પ્રાન્તે પ્રેક્ષિતપ્રત્યેકકર્તૃત્વસ્ય સાધયતિ કરણાકરણમ્ । યસ્માદ્વિરોધસ્ય સામાન્યલક્ષણં ચ વિચક્ષણઃ સમાચક્ષાણઃ પરભાગ-(3)-ભાગી તત્ર સામાન્લયક્ષણમેકધર્મણ્યનવસ્થિતિનિયતત્વં તચ્ચ સામાન્યં વ્યક્તિદ્વયાત્મના વિશેષી સ્યાત્ । સહાનવસ્થાનલક્ષણં પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણ-(4)-તાખ્યં ચ । તત્ર પ્રાચ્યસ્ય (આદ્યસ્ય) પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભપ્રત્યક્ષાણિ સત્તા સાધ્યસિદ્ધાનિ દ્વિતીયસ્ય પુનરન્યોન્યભેદસિદ્ધેર્વા ધ્રુવભાવવિનાશવત્ પ્રમાણાન્તરબાધાદ્વા । કાદાચિત્(5) કાનપેક્ષવદિતિ વચનાદુપાયદ્વયમુપન્યસ્તમાસ્તે । તત્ર તત્કાલં કારિત્વમતત્કાલકારિત્વભેદેન સિધ્યતિ વિરુદ્ધં ન કાલાન્તરાકારિત્વેન તદવચ્છેદે-(6)-નાસ્ય વિધેર્વિધુરત્વાત્ । યથા કાદાચિત્કમકાદાચિત્કત્વેન વિરુદ્ધં અનપેક્ષત્વમપિ સાપેક્ષત્વેન ।
અથ ચયેનૈવ પ્રમાણેન કાદાચિત્કાનપેક્ષ-(7)-યોઃ એક ધર્મિણ્યનવસ્થિતિનિયતત્વં નિરૂપ્યતે, તેનૈવાનયોર્વિરોધો બોધસૌધાધિરોહી તદ્વત્કાલભેદેન અનાશ્રિતાદિમવિરોધબોધોપાયયોર-(8)-પિ કરણાકરણયોઃ પ્રસઙ્ગવિપર્યયાખ્ય મક્ષતપ્રમાણલક્ષણમાખ્યાતિ, પરસ્પરપ્રત્યનીકત્વમેકધર્મણ્યનવસ્થિતિનિયમં નિરૂપયદિતિ પલાયિતં પ્ર(9) ત્યાશયા પરસ્ય અતો યદપરમેવમવાદીત્ વાદી તદપિ દલિતદર્ધમપસર્પતિ સચિવાન્ ।

અસ્તુ બીજત્વમેવ પ્રયોજકમ્, ભવતુ સહકારિસન્નિધાને સતિ કર્તૃસ્વભાવત્વં ભાવસ્ય, તથા ચ તદસન્નિધાને ઽકરણમપ્યુપપદ્યતામ્, તથાપિ તજ્જાતીયમાત્ર એવેયં વ્યવસ્થા ન ત્વેકસ્યાં વ્યક્તૌ કરણાકરણલક્ષણવિરુદ્ધ ધર્માધ્યાસસ્ય (2) તથા ચ તદસંનિધાને પ્રત્યક્ષસિદ્ધતયા તત્ર દુર્વારત્વાદિતિ ચેત્-ન વિરોધસ્વરૂપાનવવોધાત્ । સ ખલુ ધર્મયોઃ પરસ્પરાભાવરૂપત્વં વા સ્યાત્ નિત્યાનિત્યવત્(3) ધર્મિણિ તદાપાદકત્વં વા શીતોષ્ણત્વવત્ તદ્વતા વા દણ્ડિત્વ કુણ્ડલિત્વવત્ ।
નાદ્યઃ નિર્વિશેષણસ્યાસિદ્ધેઃ યાવત્સત્વં કિઞ્ચિત્ત્કરણાત્ । સવિશેષણસ્ય તુ વિરોધસિદ્ધાવ-(4)-પ્યધ્યાસાનુપપત્તેઃ । યદાયદકરણં હિ તત્કરણસ્યાભાવો ન ત્વન્યદા તત્કરણસ્ય ન ચૈતયોરેકધર્મિસમાવેશમાતિષ્ઠામહે । નેતરઃ ભાવાભા(5) વવ્યતિરિક્તયોઃ કરણાકરણાસિદ્ધેઃ વ્યાપારાપરવ્યપદેશસહકારિભાવાભાવૌ હિ કરણાકરણે કાર્યભાવાભાવૌ વા । અતિ-(6)-રેકસિદ્ધાવપિ સ્વકાલ એવં સ્વાભાવપ્રતિક્ષેપવદકરણાભાવમાક્ષિપેત્ કરણં ન ત્વન્યદા । નહિ યો યદા નાસ્તિ સ તદા સ્વભાવં પ્રતિક્ષેપ્તુમર્હ-(7)-તિ, વિરોધ્યભાવં વાક્ષેપ્તું તથા સતિ ન કદાચિદપિ તત્ર સ્યાન્ન કદાપિ તદ્વિરોધી ભવેદિતિ । ઽનાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઽ ઇતિ આયાતં ન વા વિરો -(8)-ધ ઇત્યાદિકમતર્ક્ય તાર્કિકત્વં અર્કકરસંપર્કકર્કશગામિનોપો મનો ન સાન્ત્વયતિ અસર્પાયોપેતત્વાદમીષામસદ્વિકલ્પાનામ્ । યત્ પુનઃ પ્રસઙ્ગવિપ-(9)-ર્ય યમધિકૃત્યૈ વા (એ) કાભિધાનમ્ ઃસ્તાં વા તથાપિ ન તાભ્યાં શક્યાશક્યયોરવિવક્ષિત કાલ ભેદ એવ વિરોધઃ, સાધ્યતે તથોપસંહર્તું અશક્યત્વાત્ । ઃ યદા તદેત્યુપેક્ષ્ય(10) યત્સમર્થ તત્ કરોત્યેવેત્યુપસંહર્તું શક્યમિતિ ચેત્ ન કાલ નિયમાવિવક્ષાયાં યત્ સમર્થ તત્ કરોત્યેવ કદાચિદિત્ સ્યાત્ । તથા ચ સમ્ભવ વિધેરત્યન્તા યોગો વિરુદ્ધઃ, ન ત્વયોગઃ નીલં સરોજં ભવત્યેવેતિ વત્ ઇતિ । તદપિ અયોગો ઽત્યન્તાયીગવ્યવચ્છેદેનાપિ સર્વદા બીજસ્ય સત્વે સમ્ભવન્તુ કતૃત્વમિત્યભિમતત્વાત્ મલિનનલિન-(2)- નિભં નિભાલનીયઃ ।
યચ્ચોક્તમ્ - "નનુ યદસમથ (ત્વં) પ્રથમમાસીત્, તસ્ય પશ્ચાદપિ સામર્થ્ય કુત આગતમ્ । પ્રથમં સમર્થસ્ય ના પશ્ચાત્ તત્ર ગતં નૈતદેવં તત્તત્સહકારિમતઃ (3) તત્કારકત્વં હિ સામર્થ્ય, અતદ્વતસ્તદન્યવતો વા તદકર્તૃ ત્વમસામર્થ્યમિદઞ્ચૌત્પત્તિકમસ્ય રૂપમિતિ । ઃ તદપિ સહકારિસાપેક્ષજનનબીજવિમર્શેન ગતમ્ તે ચ (4) સહકારિણઃ સ્વોપસર્પ્પણ પ્રત્યયવશાદ્ભિન્નકાલા ઇત્યર્થાત્ કાર્યાણામપિ ભિન્નકાલતેતિ તથાપ્યેકકાલસ્થ એવ ભાવો જાતો નષ્ટસ્તદા કાર્યં કરોતુ ઉત્પન્નમા (5) ત્રસ્ય તત્સ્વભાવત્વાત્ । એકદેશસ્થવદિતિ ચેત્ -સેયમેકકાલતા સ્વરૂપકાલાપેક્ષયા સહકારિસાંનિધ્યાપેક્ષયા વા આદ્યે ન કિઞ્ચિદનુપપન્નં (6) નિત્યાનામપિ એવં રૂપત્વાત્, વર્તમાનૈકરૂપત્વાદ્ભવાનાં તદેવ તુ ક્વચિત્સાવધિ ક્વચિન્નિરવધીતિ વિશેષઃ । સાવધિત્વેપિ વ્યાપારફલપ્રવાહપ્રકર્ષાપ્રક-(7)-ર્ષાભ્યાં વિશેષઃ । દ્વિતીયસ્તુ સ્યાદપિ યદિ તેષાં યૌગપદ્યં ભવેત્ । ક્રમિણસ્તુ સહકારિણ ઇત્યુક્તમ્ । સહકારિસહિતઃ સ્વભાવેન કરોતીતિ વક્તરિ જા-(8)-ત નષ્ટ એવ કરોતુ ઇત્યુત્તરપ્રસઙ્ગો નિરર્ગલશૈશવસ્યેત્યલમનેન । તસ્માત્કાર્યસ્ય સ એવ કાલઃ કારણસ્ય સચાન્યશ્ચેતિ સમ્બન્ધિકાલાપેક્ષયા પૂર્વકાલતા વ્યવહા-(9)-રઃ । એતદપિ સહકારિસાકલ્યવિશેષણકરણનિરાકરણાદલીકં પરિકલ્પનમનલ્પં શલ્યચક્રસાતભાજનમ્ દેશભેદેન તુ કર્તૃત્વાકર્તૃત્વમુપલબ્ધં આન્યાક્ષેપં ઉપયનાત્મહસિતસહચરઞ્ચ ન વિરોધત્વાદિ (2) સનમાપન્નઃ । તેનૈવ સહકારેણ તસ્યૈવ તદૈવ તથૈવ સમ્બદ્ધત્વમસમ્બદ્ધત્વં ચ પૂર્વાપરવેલાયામનિશ્ચિત ઃઅસ્તુ તર્હિ તસ્યૈવ તેનૈવ સહકારિણ સહસમ્બન્ધો ઽસમ્બન્ધશ્ચેતિ (3) વિરોધઃ ન વિકલ્પાનુપપત્તેઃ । તથાહિ સમ્બન્ધિનઃ સમ્બન્ધ્યન્તરે સ્વાભાવસ્વાભાવ્યં વા વિરુધ્યેત, અભાવ પ્રતિયોગિત્વં વા, તદૈવેતિ સહિતં વા, તત્રૈ વતિ (4) સહિતં વા, ઉભયસહિતં વા, તથૈવેતિ સહિતં વા? વિકલ્પક્રમેણ (1) તદુદ્ધરણવક્તવ્યઞ્ચાચક્ષિતમાલોચનીયમ્ । (5) તથાહિશશશૃંગસ્ય ।
ઞ્ચ યે યોગ્યમયોગ્યશ્ચાપિ જાયતે ॥

નિત્યં યોગ્યસ્વભાવસ્ય તદ્વિકલ્પવિરોધતઃ ।
ઇતિ ત્યોગ્યતાવાચ્યઃ સ્વભાવો ઽસ્ય નિરુપ્ચ્યતામ્ ।
વિભાગયોગજાતિ-(6)-ભિઃ કિમન્યૈર્ગમનાદિભિઃ ।
તેષુ સત્યેપિ તસ્યેતિ, સમ્બન્ધસ્યાપ્રસિદ્ધિતઃ ॥
યુક્તઃ સ્વભાવભેદો ઽયં તત્પ્રતિક્ષણજન્મિનામ્ ।
ઇતિ ન્યાયાત્ યદિ સંસર્ગયો-(7)-ગ્યઃ સ્વભાવો બીજસ્ય નિજો નાપૈતિ કદાચન તદા સ્વાભાવસ્વભાવવત્વમતૃણહેતું કથમુક્તં નાન્યત્ કર્મ્મ ઇતિ । શેષં તુ ફલ્ગુવર્જિતં અનર્ગલબાલત્વસ્યેત્યાદિ (1) તમાલોકસ્ય । અથ કાદાચિત્કં તદ્રૂપં તદેવ નિરૂપ્યતાં નિબન્ધનં ............... દિપિ યઃ કિમધિકેનેતિ ધૂર્તત્વેન ।
ઽઇતિ અન્વયમુખેન ક્ષણિકત્વાનુમાનનિરાકૃતસ્ય નિરાકરણમ્ ।ઽ
વ્યતિરેકભાવાદિનિર્ણયઃ
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
પ્રસંગવિપર્યયરહસ્યં.....પૂર્વપર્યવસ્થિ (ત).....વિપક્ષાદક્ષણિકા વ્યાયાવૃત્તં પ્રાપ્તં વર્ણનમ્ । અધિકશ્ચ તત્રાશ્રયહેતુદૃષ્ટાન્તસિ (1) દ્ધૌ-પ્રમાણાભાવઃ, અવસ્તુનિ પ્રમાણાભાવવૃત્તેઃ, પ્રમાણ પ્રવૃત્તાવલીકત્વાનુપપત્તેઃ । એવં તર્હિ અવ્યવહારે સ્વવચનવિરોધ ઇતિ ચેત્-તત્ કિં સ્વવચનવિરોધેનતેષુપ્રમાણમુપદર્શિ-(2)-તં ભવેત્ વ્યવહારનિષેધવ્યવહારોપિ ખણ્ડિતઃ સ્યાત્ । અપ્રામાણિકો વ્યવહારો ઽવશ્યં સ્વીકર્ત્તવ્ય ઇતિ વા ભવેત્ ।
નાદ્યઃ-નહિ વિરોધસહસ્રેણાપિ સ્થિરે તસ્યક્રમાદિવિર-(3)-હે વા શશશૃઙ્ગે વા પ્રત્યક્ષં અનુમાનં વા ઉપદર્શયિતું શક્યં તથાત્વે વા કૃતં ભૌતકલહેન । દ્વિતીયસ્તુ ઇષ્યત એવ પ્રમાણિકૈઃ । અવચનમેવ તર્હિ પ્રાપ્તં કિં કુર્મો યત્ર વચ-(4)-નં સર્વથૈવાનુપન્નં તત્રાવચનમેવ શ્રેયઃ, ત્વમપિ પરિભાવય તાવત્ । નિષ્પ્રામાણિકે ઽર્થે મૂકવાવદૂકયોઃ કતરઃ શ્રેયાન્ પ્રમાણિક ઇતિ ।
એવં વિદુષાપિ ભવતા ન મૂકીભૂય (5) સ્થિતં અપિતુ વ્યવહારઃ પ્રતિષિદ્ધ એવાસતીતિ ચેત્ સત્યં-યથા અપ્રામાણિકઃ સ્વવચનવિરુદ્ધો ઽર્થો મા પ્રસાઙ્ક્ષીદિતિ મન્યમાનેન ત્વયિ યો ઽપ્રામાણિક-(6)-એવાસતિ વ્યવહારઃ સ્વીકૃતસ્તથાસ્માભિરપિ પ્રમાણચિન્તાયાં અપ્રામાણિકો વ્યવહારો મા પ્રસાઙ્ક્ષીદિતિ મન્યમાનૈરપ્રામાણિક એવ સ્વવચનવિ-(7)-રોધઃ સ્વીક્રિયતે । યદિ તૂભયત્રાપિ ભવાન્સમાનદૃષ્ટિઃ સ્યાદસ્માભિરપિ તદા ન કિઞ્ચિદુચ્યત ઇતિ । ઃ તૃતીયે ત્વપ્રમાણિકશ્ચાપ્યવશ્યસ્વીકર્તવ્યશ્ચેતિ કસ્યેયમાજ્ઞા ઇતિ ભવાનેવ (8) પ્રષ્ટવ્યઃ । વ્યવહારસ્ય સુદૃઢનિરૂઢત્વાદિતિ ચેત્-અપ્રામાણિકશ્ચ દૃઢનિરૂઢશ્ચેતિ વ્યાઘાતઃ । કથઞ્ચિદપિ વ્યવસ્થિતત્વાદિતિ ચેત્-અપ્રામાણિક(9) શ્ચેન્નકથઞ્ચિદપિ વ્યવતિષ્ઠતે-પ્રામાણિકાદિવત્તદેવોચ્યતામિતિવાદે વ્યવસ્થા । એકમેવ જલ્પવિતણ્ડયોસ્તુ પ્રમાણપ્રશ્નમાત્રવ્યવસ્યતે સ્વવચનવ્યાઘાતઃ । તત્ર (10) પ્રમાણેનોત્તરમશક્યમ્ ચ, અપ્રમાણેન તૂત્તરે સ્વવચનેનૈવ ભઙ્ગઃ, મદુક્તેષુ પ્રશ્નાદિષુ પ્રમાણં નાસ્તીતિ સ્વયમેવ સ્વીકારાત્ અનુત્તરે તુ અપ્રતિ ભૈવેતિ । યદિ ચ વ્યવહારસ્વીકારે વિરોધપરિહારઃ સ્યાત્ અસૌ સ્વીક્રિયેતાપિ ન ત્વેવં-ન ખલુ સકલવ્યવહારાભાજનઞ્ચ તન્નિષેધભાજનં વેતિ પરસ્પરમવિરોધિ(તમ્(2)ચેત્) ઇતિ પરેણોક્તં તદેતત્સકલમસઙ્ગતમ્-સ્વવાગ્વાધાબોધનયા હિ વ્યાપકાનુપલમ્ભાશ્રયાદ્યસિદ્ધિમુદ્ભાવયતો ઽદોષોદ્ભાવનં નામ નિગ્રહસ્થાનં ઉત્થાપ્યતે । (3) કથમિતિ ચેત્-ઉચ્યતે ।
આશ્રયદૃષ્ટાન્તાદૌ પ્રમાણાભાવ ઇતિ સાધ્યમધ્યવસિતમ્ । અવસ્તુનિ પ્રમાણાપ્રવૃત્તેરિતિ હેતુરાવેદિતઃ । પ્રમાણપ્રવૃત્તાવલીકત્વાનુપ(4)પત્તેરિતિ સ્વાભિપ્રાયેણ ઉપપત્તિઃ પ્રતિપાદિતા તથા ચાશ્રયે ઽવષ્ટમ્ભકપ્રતિપન્ને પ્રમાણેન પ્રમાણાપ્રવૃત્તિલક્ષણધર્મસ્ય ધર્મિધર્મ્મત્વાવરોધે ચ નિષ્પ-(5)-ન્ને કથં નાશ્રયાદ્યસિદ્ધિબોધઃ ।
અથ નાસ્ત્યેવ અસિદ્ધ્યાદિદોષ પરપ્રમાણસ્યાપ્યસિદ્ધયા સાધનાદૌ ન સન્નિધાનં લબ્ધવ્યમિત્યાપાતમ્ । તથા ચ તત્પ્રમા(6) ણમેવાપવાદદરિદ્રત્વાત્ । તતશ્ચ યત્ત્વયાદૂષણમુક્તં તત્ર દૂષણમિતિ અદોષોદ્ભાવનં નામ નિગ્રહસ્થાનમતસ્તયોરેકતરવાદિનિરાકરણાન્તા પર્યવસાન (7) માનીતૈવકથેતિ કિં પરં નિરર્થકવિકલ્પત્રયેણ ભવિતવ્યમ્ । તથા હિ કિં પ્રમાણમુપદર્શિતં ભવેદિતિ પ્રમાણમેવાપદર્શિતં નિર્દોષતા વિસ્ફુરણાત્ સ્વસાધનસ્ય પરોક્તાવ-(8)-દ્યસ્ય સ્વવચનવિચલના ભ્રાન્તત્વાત્ । અવ્યવહારપ્રતિષેધવ્યવહારખણ્ડનાપિ સ્વવાગ્બાધિતવ્યવહારપ્રતિષેધસન્નિધાનાયકા વસ્તુધર્મ્મિધર્મસ્ય ચ પ્રમાણત્વાત્ પ્રતિવાદિનઃ ન (9) ચ વ્યવહારનિષેધવ્યવહારહેતુરપહસ્તિતો હસ્તે ઽન્યસ્તશ્ચ વ્યવહારપ્રતિષેધવ્યવહાર ઇતિ હૃદયઙ્ગમં જનઙ્ગમસ્યાપિ વ્યાપકાનુપલમ્ભેન વ્યાપ્યાભાવવ્યવહારં વ્યવહારતઃ સુદૂરમપકૃષ્ટપ્રામાણિકવ્યવહારાવશ્યમઙ્ગીકરણમ્ ।
યત્પુનરુક્તં નહિ વિરોધસહસ્ત્રેણાપીત્યાદિ તદપિ સ્વવચનવિરોધાનુરુદ્ધમવધાર્યમ્ । નિત્યે ઽવસ્તુનિ પ્રમાણમુપદર્શયિતુ-(2) મશક્યં પ્રત્યક્ષમનુમાનમિતિ કિં ત્વયા પ્રતિપન્નં અપ્રતિપન્નં વા । પ્રતિપત્તિરપિ કિં પ્રમાણેન અપ્રમાણેન વા । પ્રમાણેન પ્રતિપત્રૌ સ્વવચનવ્યાઘાતઃ । અપ્રમાણેન તુ પ્રતિપત્તિરપ્રામા(3)ણિકસ્યૈવેતિ મહતી વિકૃતિઃ । ન ચાયં ભૌતકલહ પ્રમાણસ્યવ્યાપકાનુપલમ્ભસ્યં દર્શિતત્વાત્ । દ્વિતીયસ્ત્વિષ્યત ઇતિ ચાન્તર્ભૂત્વા ભાસતે જનઃ પ્રામાણિકશ્ચેતિ અવસ્તુનિ વ્યવહાર-(4)-પ્રતિષેધવ્યવહારખણ્ડના કુતશ્ચેતિબ્રુવન્તઃ એવ વિશિષ્ટ વિષયવ્યવહારપ્રતિષેધવ્યવહારખણ્ડેનાશબ્દેનૈવ તદ્વિષયપ્રમાણાપ્રવૃત્યા તદ્વિષયત્વમુક્તસાધ્યસ્ય દુઃસમાધાનમ્ । અવસ્તુનિ (5) વ્યવહારપ્રતિષેધવ્યવહારખણ્ડનાશબ્દવાચ્યવ્યવહારપ્રતિષેધવ્યવહારપ્રતિષેધસમાધાને વા સ્વવાગ્બાધા સન્નિધાનં આપદ્યન્તે । પ્રકૃતવાદનિધનાવદ્યકરમિતિ કૃતાર્થો ઽનુ-(6)-પલમ્ભવાદી નિયતવ્યસ્તત્વાત્ પ્રતિવાદિનઃ । ઽકિં કુમો યત્ર વચનં સર્વથૈવેત્યાદિઽ યદુક્તં તદપિ સ્વવચનવિરુદ્ધમનુરુદ્ધમનુબદ્ધં અનુપ્રવર્તતે । એતદ્ભયાદભગતૌ વા કિઞ્ચિદપ્રતિભા-(7)-વાનુભાસ્કરપ્રભાવાનાભિભવભૂમિર્મવ્યસ્થાપીતિ નિતરાં નિસ્તીર્ણવ્યસનાન્તરોવાદી । તથાહિ વ્યાપકાનુપલમ્ભે પુનઃ સમુત્થાપ્યન્તે પ્રતિવાદિની દૂષણા દુષ્કરે ઽભાષણભાવભાજિભૂતે પરાજ-(8)-યભૂમિરપ્રતિભાભાવતઃ પ્રભેવભાસ્વતઃસાધુજનનિવેશિતં સાધનં પ્રસાધનમેવોદ્યોતયતીતિ લબ્ધ એવ કથાવધિઃ ।
સ્વવાગાબાધતો વિમ્યત્ વિભ્યચ્ચ પ્રતિભાક્ષયાત્ ।
અબ્રુવન્ અવિબ્રુવન્ (9) વાપિ વાદી ભવતિ ભર્ત્સિતઃ ॥

યત્પુનઃ સ્વભાષાભઙ્ગિભિરસઙ્ગતાભિરઙ્ગીકરોતિ વ્યવહારં ન ચોક્તાવદ્યં શ્રુતિસભ્યઃ પ્રસ્પન્દં ગિરામિત્યુદ્ભણતિ । સત્યં યથાપ્રામાણિકઃ સ્વવચનવિ(10)રુદ્ધો ઽર્થઽ ઇત્યાદિ તદપિ શૂન્યસંશનં પ્રંસનાપાત્રમ્ । સ્વવચનવિરૌધવિરુદ્ધતયૈવ નાતિપ્રસક્તો વ્યવહારપ્રતિષેધવ્યવહારઃ ન પુનઃ સ તથાભૂતો મા ભૂદિત્યયં વ્યવહારો ઽસ્માકમનુમતઃ કિન્તર્હિ તદ્વ્યાપકવિરહાત્ વ્યાપ્યવિરહો વિભાગતઃ પ્રમાણાનુગતશ્ચ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસ્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ તદ્વિરહિતસ્ય ચાવસ્તુસતો ધર્મ્મિણઃ પ્રતિપન્નત્વાત્(2) અસતો ઽત્યધિકરણાદિવિવક્ષારૂઢકારકકલાસંક્રાન્તકલેવરત્વાત્કથમપરથા સ્થૂલસ્ખલિતસ્વવચનબાધાવારુદ્ધા વૃથાન્યાયવિન્માનિનો નૈયાયિકાઃ સ્વવચનબાધેહિ સ્વવચનંપ્રમાણં બાધકં ઢૌકિતમ્ । અતઃ કથમયમપ્રામાણિકઃ કથિત ઇતિ શ્લથય શૂન્યગ્રન્થિગ્રન્થનાર્થિત્વમ્ । તથા ચ અપ્રામાણિકઃ સ્વવચનબાધો ઽભ્યુપગમ્યયમાનોપિ ત્વયા સ્વવાગ્બાધત્વં ન જહાતિ નાનુમાનં પ્રમાણમિતિ-(4)-વિત્ યદિ ત્વભ્યુપગમાદેવાદોષત્વમેવમન્યત્રાપિ અસ્તુ અવસ્તુવિષયે ઽસિદ્ધત્વમભ્યુ પગચ્છામ ઇતિ વયમપિ વદિષ્યામઃ ઉત્પત્ત્યાપિ જલ્પવિતણ્ડે ઽપિ કથ્યત ઇતિ તત્પક્ષાપેક્ષયા (5) વિવક્ષિતોદોષઃ ક્ષિપ્યતે ।
પક્ષાદિષુપ્રમાણપ્રશ્નમાત્રપ્રવૃત્તસ્યેત્યાદિ,
પ્રમાણં પૃચ્છતા તેન જલ્પકેન જયાત્મના ।
અવસ્ત્વાચારસમારબ્ધં પૃષ્ટં તચ્ચ ન સિદ્ધ્યતિ ॥
વિકલ્પેન તુ તત્સિદ્ધૌ (6) પ્રશ્નપ્રણયણે કૃતે ।
કૃતાવકાશો હેતુઃસ્યાત્ મૌલઃ સાધુઃ વિજૃમ્ભિતઃ ॥
અવસ્તુધર્મી કુતઃ પ્રમાણાત્ પ્રસિદ્ધમિતિ બ્રુવન્નેવ અવસ્તુધર્મિનિષ્ઠપ્રમાણપ્રશ્નઃ તદસિદ્ધૌ પ્રમાણતઃ (7) પ્રાપ્તાનવકાશઃ કાશતલલવલધીયાનિતિ કથં ન સ્વવચનપ્રતિહતઃ । તથાહિ વિશેષવિષયપ્રમાણપ્રશ્નાત્ વિશેષઃ સિદ્ધઃ તદસિદ્ધૌ તદ્વિષયવિમર્શાયોગાત્ । સિદ્ધ્યભ્યુપગમેવા યે-(8)-નૈવ વચસા પરમચરોધ્વમધુરસ્તેનૈવ સ્વપક્ષં ક્ષિણોતીતિ ક્ષીણઃ કથંજલ્પવિતણ્ડયોરપિ સ્વવચનવ્યાધાતઃ । તદેવં બૌદ્ધેન વ્યાપકાનુપલમ્મે વ્યાપ્યાભાવાર્થમુપન્યસ્તે કસ્યા-(9)મપિ સ્વવાગ્જર્જરિત્ જયો જાયતે । ન ભાષતે ચેત્ અપ્રતિભાં ભૂરિભૂમિમાભજતીતિ કૃતં કાયવ્રતેન સબિનૈવ ન્યાયેન અવસ્ત્વપિ ધર્મિસ્વાનુરૂપધ-(10)-ર્માપેક્ષયા સ્વાનુરૂપનિરૂપણનિષ્ઠિતનિઃ શેષનિજધર્મવિષય ઇતિ અભ્યુપગમ્યતામ્ । અયં સભ્યાઃ તથાહિ જીવતિ શરીરે ક્ષેત્રજ્ઞ સંજ્ઞા ઉપમેયમેયજ્ઞાપનાઙ્ગ પ્રામાણદિમત્વં ન્યસ્તમ્ । કેવલવ્યતિરેકકીર્તિતવિક્રમઃ શ્રાવણત્વસમં માભૂદિતિ સપક્ષે તર સ્યાદેવ વ્યાવૃત્તમિતિ વર્ણનીયતાસપક્ષે(2)-સત્વમસ્યાપદ્યતેતિ મૃષોદ્યં વિદ્યોતેત । કેવલવ્યતિરેકત્વમસ્યેતિ પ્રમુષિતમન્ઃપરિતોષતયા સપક્ષસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્ । તસ્મિન્નસ્ય સત્ત્વમશસ્તમુપન્યસ્તમપહસ્તનીયમિતિચે-(3)-તયમાનઃ ।
કિં સદ્ભાવ ભંગેનાસદ્ભૂતે પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય સપક્ષે સદ્ભાવવિપક્ષં લક્ષયતિ ન ચેત્તર્હિ સદ્ભાવાસદ્ભાવનિષેધવ્યવહારોપિ નિષેધવ્યવહાર એવેતિ નિવૃત્તિઃ કિં નિષિધ્યતે । પ્રા-(4)-ણાદિમત્ત્વં સપક્ષસ્ય વિદ્યમાનત્ત્વાત્ । ન નિવૃત્તમપાદાનત્વસ્યાભાવાદિતિ । સ એષ વ્યવહારો નૈયાયિકસ્ય વ્યતિરેકિહેતુપ્રતિહતિપ્રત્યૂહનનિદાનો દીપ્યતે । ન બૌદ્ધપ્રારબ્ધવિરોધાનુરોધા-(5)-દનુબદ્ધ ઇતિ ભણ ગુણમયમનોહરનીતિં પ્રમાણપ્રહરણસ્ય કાઞ્ચિત્ । યયા સપક્ષો વિક્ષોભિતવિપક્ષપ્રસરઃ પ્રેક્ષ્યૈરૂપલક્ષ્યતે સિદ્ધધર્મિતયા તદાશ્રિતશ્ચાયમવિદ્યમા-(6) નત્ત્વં નામ પક્ષધર્મતાધ્યસ્તં સ્યાત્ । સ્યાચ્ચાસ્યાપ્યન્વયાદ્યનુશરણમણીયસાપ્યંશિત્વરમણીયં યદવિદ્યમાનં ન તચ્છક્તિસમાખ્યાતકારનિબન્ધનસુવર્ણાદિપદપ્રાસાદ-(7) ધવલદક્ષમ્, તદ્યથાન્તરિક્ષબલક્ષજલજજાલમ્ । અકાલજલધરધીરધ્વાનં નેદાનીં વ્યાયનીતિનિપુણપ્રસાધ્યમારબ્ધપ્રમેયબોધોપાયમનપાયમાપદેષાભાવપ્રમેયદર્શમુ-(8)-ત્કર્ષિતરોષા પરાપતતિ । અસ્માદવિસ્મયવેશ્માપ્રવિશ્ય પ્રગુણોપાયં માનપ્રતિપીપદઃ પ્રસાધકં પ્રમાણમભાવપ્રમેયસ્ય વિકલ્પમનલ્પાભાવવ્યવહારપરિભાવિતસામ-(9) ર્થ્યમનર્થકકદર્થનં કથાકથાચ્છાદનેન કિં તરયતિ પ્રસ્તુતવ્યતિરેકક્રમમ્ ।
યાતાનયાતો માર્ગો ઽયં હેતુકાનામનેકધા ।
સુધામોહવ્યપોહેન દેહાસ્યેહ સમીક્ષતા ।
ઈર્ષ્યારો-(10) ષકથાપક્ષે પ્રેક્ષપ્રાક્ષાલનક્ષમઃ ।
ક્ષણક્ષપ્યત્વસત્પક્ષે વિપક્ષસ્ત્વેષ લક્ષ્યતામ્ ॥
એવં પ્રમેયત્વમપિ સકલકાલકલાપવ્યાપિસ્વભાવં શાશ્વતત્વમનુસંધાય (સાધ્ય સા) ધનૌ ધર્મિણિ કેવલાન્વયમનુમન્યમાનં અમુના (ન્યાયેન) ના (ન) યેન નિર્વ્વહતિ ।
નનુ ચાધુના પિ ન ધુનાતિ વાક્યં સ્વપરપરામર્શસામ્યમસપક્ષન્યાયસ્ય ન્યાસે વિશેષણં મનસિ હ પ્રાપ્તકાલમવા(2)લસ્ય પ્રમાણવ્યાપારસ્પર્શનેન તત્ર કમ ભાણીત્ ગુણીગુણઃ બહુબાધાવિધોપિ તર્કોપનિષદનવદ્યવિદ્યાચાર્યકીર્તિ(ધર્મકીર્તિ) કીર્તિપ્રમાણવ્યાપારપરિપાલનમિહ નિદાનં મુદઃ પ્રામાણિકમ્ (3) અસ્તિ ચ અભાવવિભાવનાવિભુઃ પ્રભુતપ્રમાણવ્યાપારઃ પીરસ્ફુટા પિ પટુભિરપિ નારટિતઃ પ્રત્યર્થિજનાભ્યર્થનયા નિઃપ્રમથનં કથ્યતે ।
રૂપાભાવાદભાવસ્ય શબ્દોરૂપાભિધાયિનઃ । (4)
ન શક્યા એવ સિદ્ધાસ્તે વ્યવચ્છેદસ્ય વાચકાઃ ॥
અભાવપ્રમાણવેદ્યો ઽભાવ ઇતિ ભટ્ટભાવમભિભૂય વિશેષણવિશેષ્યભાવભાવસન્નિકૃષ્ટાભાવમક્ષજપ્રત્યય-(5)-પ્રત્યાજ્યં તચ્ચાસ્યાક્ષપા દમતમ્ । તત્પરિચ્છિનત્તિ તતો ઽન્યદ્વ્યવચ્છિનત્તિ તૃતીયપ્રકારાભાવઞ્ચ સૂચયતીત્યેકપ્રમાણવ્યાપાર એષ ઇતિ નરસિંહ સિંહાસનારૂઢ પ્રૌ-(6)-ઢપ્રામાણિકચક્રચૂડામણિવચનરત્નં યત્સતઃ શ્રૂયતામ્ ।
અત્ર હિ પ્રસઙ્ગવિપર્યયનિર્વાહેણ પૂર્વાપરાવસ્થયોર્વ્યવસ્થાપિતો વસ્તુભેદઃ સ એવાનિત્યતા શબ્દવાચ્યતા (7) તથા ચ સ્વભાવાદવસ્થ્યમનિત્યતાં વ્રૂમ ઇતિ વચનમ્ । સ ચાન્તરં પ્રાગભાવં પ્રધ્વંસં ચ સામાખ્યાતો વસ્તુભેદઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ યેન પ્રમાણેન ક્ષણપર્યવસાનભજનભાવેન ક્ષણ-(8)-ભઙ્ગભાષયા ભણિતઃ તેનૈવ તદ્વિપરીતમપિ નિત્યત્વમક્ષણિકત્વં ચ સિદ્ધિપદ્ધતિમધ્યારૂઢં જાયતે । તસ્ય પરિચ્છિદ્યમાનાદનર્થાન્તરત્વે તત્ત્વેન વિલોકને સ્યાદત-(9)-ત્વે તતઃ પૃથગવસ્થાનવ્યવસ્થાનમમુનૈવ પ્રમાણેન પરિચ્છિન્દતા તૃતીયપ્રકારાપકારશ્ચ કલિતઃ । તત્પુનઃ પ્રમાણમાચાર્યપાદૈર્દર્શિતમ્ । અન્ત્યક્ષણદર્શિનાં નિશ્ચયાદિતિ પ્રત્યક્ષમ્ । તથા-
ક્વચિત્તદપરિજ્ઞાનં સદૃશાપરસંભવાત્ ।
ભ્રાન્તેરપશ્યતો ભેદં માયાગોલકભેદવત્ ॥
તથા હ્યલિઙ્ગમાબાલમસંશ્લિષ્ટોત્તરોદયમ્ ।
પશ્યન્ પરિચ્છિનત્ત્યેવ દીપાદિનાશિનં જનઃ ॥

તથા સર્વ હિ પ્રદેશમર્થાન્તરં અધ્વાનવિવિક્તમુપલબ્ધવતઃ સ યેન યેન અસારેણ તદસારણતાં તતો ભેદમભિલપન્તી સ્મૃતિરૂત્પન્ના પ્રત્યક્ષબલેનેત્યા-(3)-દિના તત્ર તત્ર સશૂન્યં વચઃ તદિહાપિ નિત્યત્વમનિત્યતાગ્રાહિપ્રમાણેન સ્વપ્રેમયાદ્વહિર્ભાવભાગિસ્મરણજનદ્વારેણ આત્મવ્યાપારં વ્યવહારતથતાવતારિતનિશ્ચયં વિપશ્ચિતઃ પ-(4)રિતઃ પરિતોષયતો યથા સલિલં સલિલજસ્ય નિદાનમદીનમાનસેન પ્રમાણસનાથેન સ્થાપયિત્વા સલિલસરોજબીજસ્વભાવમબિભ્રતો ઽભૂતો ન ભ્રાજતે ભાવતો ભાવો બારિજન્યે (5)-તિ કારણાભાવેન કાર્યમસદિતિ પ્રતિપિપાદયિષા પરવશસ્યાકાશદેશે પિ ય શબ્દપ્રયોગો રોગમિવ ભાવમસ્પૃશન્ અભાવાભિધાયી નાશઙક્ય એવ સદ્ભાવવિભાવકૃત્-(6)-ન ચાપ્રમાણપૂર્વકઃ સ્વયમપ્રમાણમપિ સ્મરણસમર્થિતપદાર્થસાર્થવદયમપિપ્રમાણપ્રણીત એવાઙ્ગીકરણીયઃ । તથા સુપ્રસૂતઃ સ્વન્નરૂન્ન-(7)-તનીતિનિમ્નેનામ્નોતો યેનૈવ માનેન મનસ્વિના સતા તેનૈવ બન્ધ્યાસૂનુશબ્દો વિનિવેશિતઃ નાશંકા તઙ્કેન તર્કતે ભાવચનોપમિતિ બલાબલમ્બીવ્યવહા-(8)-રો ઽમ્બુદસંવૃતદિગન્તરે વા પિ પ્રમાણયિતવ્યો નામાન્યથા પ્રસ્થાનં પરિપન્થિવિધિરૂપેણ તુ પ્રમાણપ્રણયાનુસરણકારણકો ઽયમકાણ્ડચણ્ડઃ કોલાહલો (9) લોકાલોકમાક્રમતીતિ કિમત્ર કુર્મઃ ।

તદેવ,
નિત્યં નાસ્તિ ન વા પ્રતીતિવિષયં તેનાશ્રયાસિદ્ધતા,
હેતોઃ સ્વાનુભવસ્ય ચાક્ષતિરતઃ ક્ષિપ્તઃ સ્વપક્ષો ઽપિ ચ ।
શૂન્યં ચ દ્વિતયેન સિધ્યતિ ન વા (10) સત્તાપિ સત્તા યથા,
નો નિત્યેન વિરોધસિદ્ધિરસતા શક્યા ક્રમાદેરપિ ॥
ઇતિ દોષ સંગ્રહઃ ।
અત્રામી એવં પર્યનનુજ્યન્તે,
ધર્મસ્ય કસ્યચિદવસ્તુનિ માનસિદ્ધા,
બાધા વિધિવ્યવહૃતિઃ કિમિહાસ્તિ નો વા ।
ક્વાપ્યસ્તિ ચેત્કથમિયન્તિ ન દૂષણાનિ,
નાસ્ત્યેવ ચેત્ સ્વવચનપ્રતિરોધસિદ્ધિઃ ॥
તસ્માદ્વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે નેષ્ટો-(2) ઽવશ્યમિહાશ્રયઃ ।
તદભાવે ચ તન્નેતિ વચનાદપિ તદ્ગતિઃ ॥
તત્તુ અનાદિ વાસનોદ્ભુતવિકલ્પપરિનિષ્ઠતઃ ।
શબ્દાર્થસ્ત્રિવિધો ધર્મી ભાવાભાવોભયાશ્રયઃ
તસ્મિન્ભાવા(4)નુપાદાને સાધ્યે ઽસ્યાનુપલમ્ભનમ્ ॥
તથા હેતુર્ન તસ્યૈવાભાવઃ શબ્દપ્રયોગતઃ
અસંખ્યાતો હિ વિષયઃ સર્વભાવધર્મ્મનિવૃત્તીનાં વ્યવહારાયાભાવાનુરૂપધર્મવિ-(4)-ધીનાં સર્વોપારવ્યાવિરહલક્ષણાભાવો ભાવયિતવ્યો યથોક્તપ્રક્રમપ્રસાધિતસમસ્તપ્રમાણવ્યાપારતયા પ્રમાણિકજનસમાશ્વાસવિશ્વમ્ભરાભૂતઃ તથા (5) ન સપક્ષો ઽસપક્ષઃ તતો ઽન્યસ્તદ્વિરુદ્ધસ્તદભાવશ્ચેત્યપિ પરમસુતરામનયા રીત્યાગતમાનુષઙ્ગિકમ્ । પ્રસ્તુતે પુનરુપદિશામઃ ।
યદિ ચ વ્યાવહારસ્વીકારે વિરોધો પરિહારઃ સ્યાત્ (અસૌ સ્વીક્રિયેતાપિ, ન ત્વેવમ્), ન ખલુ સકલવ્યવહારાભાજનઞ્ચ તન્નિષેધવ્યવહારભાજનઞ્ચેતિ વચનં પરસ્પરમવિરોધીતિ,-યદુક્તં તદ્વાલેનાપિ દુરભિલ(7)પમ્ । અભાવો હિ ધર્મી સ્વાનુરૂપપ્રમાણવ્યાપારાનુસારી સ્યાત્તે પ્રત્યયપ્રતિષ્ઠાપિતઃ સ્વસ્મિન્નસંભાવિના ચ ભાવધર્મેણ વિમુહ્યમાનો વ્યાપકાનુપલમ્ભેન સમ્ભા-(8) વિતઃ । તત્કિમુચ્યતે ન ખલુ સકલવ્યવહારાભાજનઞ્ચેત્યાદિ અવસ્તુનો ઽવસ્તુસમુચિતધર્મવિધિવ્યવહારગોચરતયાપીષ્યત એવેતિ નાભ્યુપગણ એવ દો-(9)-ષાયેતિ શેષ પ્રબન્ધો ઽપિ નિઃસારતયાદમ્ભારમ્ભાસ્તમ્ભસમ્ભાવનાં બિભર્તિ । બન્ધ્યાસુતશબ્દેન ચ સ્વભાવ એવોચ્યતે ઇત્યુક્તમ્ । તતસ્તદનુબન્ધને પ્રબન્ધો બન્ધ્ય(10)ત્વં પ્રતિસંવિધાતવ્યમ્ । યત્પુનરુક્તમ્ કિં વક્તૃત્ત્વવિવક્તસ્યાવસ્તુનો નિયમેનો પાલમ્ભાત્ । આહોસ્વિદ્વસ્તુ તદ્વિવિક્તસ્યા-(વક્તૃત્વસ્ય)-નુપલમ્ભાદિતિ તદપિ પાતયિત્વા વસુંતત વદનાતીતમિતિવત્ ભૌતવચનસ્વરુચિગોચરઃ । ચરાચરવિપશ્ચિતામિતિ ચિરં ચિન્તનીયં ચેતનેન । તથાહિ નિયતરૂપાત્ ભવભાવિતભાવાભાવવિધિપ્રતિષેધવિકલ્પપ્રમાણવ્યા (2)પારપરિચયાદ્યથા પર્યન્વસિતં તથા સ્થાપિતમેવ પ્રાગિતિ સુસ્થતા ભાવતૈવ સ્થેયા । તસ્માત્ પ્રમાણમેવ સીમા વિંધિપ્રતિષેધાવ્યવસાયનિયમસ્યેત્યુપસંહારો ભાવ-(3)-ત્કઃ સર્વસ્મૈ સ્વદતે નિર્વ્યૂઢશ્ચ યઃ પુનર્વિકલ્પમાત્રમાદાય અસત્ખ્યાતિરન્યથાખ્યાતિ રિતિવા વિચારપ્રક્રમ વસો ઽપિ ન પ્રકૃતાનુરૂપઃ નિયતાનુભવો હિ વિક-(4)લ્પાનાં પ્રવર્તયિતા ।
સુખદુઃખાદિભેદશ્ચ તેષામેવ વિશેષતઃ ।
તસ્યા એવ યથાબુદ્ધેર્માન્દ્યપાટવસંશ્રયાઃ ॥
ઇતિ ન્યયાદવિદ્યાનુભવવાસનાસનાથવિકલ્પજાલમ (5) નાહતમૂલમિતિ । ન ચ તાવતૈવ વાસનાત એવ નિખિલલીલાદિજનનમસ્ત્વિતિ સ્વસ્થં મનસો વચનમુચિતમ્, જ્ઞાનજો જ્ઞાનહેતુશ્ચ વાસનેતિ, અર્થજો (6)ઽર્થહેતુશ્ચેત્યુપલક્ષણાત્ કિન્નાખ્યાયતે । અથ પ્રસાધકપ્રમાણસમ્ભવાદિત્યુત્તરમત્રાપિ સમાનમ્ । પ્રમાણસ્તુ ન પઞ્જરિતભાવાવિકલ્પજાલ-(7)-મનલસાઃ પશ્યન્તઃ શબ્દયોનિઃ વિકલ્પો વિકલ્પયોનિશ્ચ શબ્દ ઇતિ સંકેતવ્યવહારકાલમિલિતાનાવિલવિકલ્પજાલદુર્જટિતવિધિપ્રતિષેધવદ્ધચક્ષુબન્ધુત્વા(8)સ્ત (ત્ત) ત્વાનુસારિણઃ સર્વે પરિનિર્વૃતાઃ કિમપરં પરામર્શપ્રસરસ્તે તનિષ્યતિ ।
એક પ્રત્યવમર્શાખ્યે જ્ઞાને એકત્ર હિ સ્થિતઃ ॥
પ્રપત્તા તદતદ્ધેતૂર્થાન્ વિભજતે સ્વયમ્(9)
તદ્બુદ્ધિવર્તિનો ભાવાન્ ભાતો હેતુતયા ધિયઃ ॥
અહેતુરૂપવિકલાનેકરૂપાનિવ સ્વયમ્ ।
ભેદેન પ્રતિ પ્યેતેત્યુક્તિર્ભેદે નિયુજ્યતે ॥
ઇતિ સકલ પુરોક્તાવદ્ય પ્ર-(10)-ચ્છાદનપૂર્વૈકસઙ્કેતકરણન્યાયઃ । એકપ્રત્યવમૂલજનનનિદાનમપિ દર્શિતઃ ।
એક પ્રત્યવમર્શાર્થજ્ઞાનાદ્યેકાર્થસાધને ।
ભેદે ઽપિ નિયતાઃ કેચિત્ સ્વભાવેનેન્દ્રિયાદિવત્ ॥
ઇત્યેતેન પ્રતિસન્ધાનમપિ સબાહ્યાભ્યન્તરભાવયોરતદ્વ્યાવૃત્તૈકાર્થક્રિયાકારિત્વલક્ષણૈકત્વવિષયં તદેવં બન્ધ્યાસુતશબ્દેનાત્યન્તાભાવ ઉચ્યતે । (2) તત્પ્રોક્તન્યાયસમાનત્વાત્ ।
શિરસો ઽવયવા નિમ્ના વૃદ્ધિકાઠિન્યવર્જિતાઃ ।
શશશૃંગાદિરૂપેણ સો ઽત્યન્તાભાવ ઇષ્યતે ॥
તદ્વદિદમપિ વદિતવ્યમ્-
વન્ધ્યાયા ઉદરં નિમ્નં વૃદ્ધિ-(3)-કાઠિન્યવર્જિતમ્ ।
વન્ધ્યાસુતાદિરૂપેણ સો ઽત્યન્તાભાવ ઉચ્યતે ॥
યાદૃશ્યભાવવાદેન તાદૃશીવાસનાવશાત્ ।
બુદ્ધિરુત્પદ્યતે તત્ર નાન્યો ઽસ્યાપ્રતીતતા ॥
યાદૃશી શેમુષી પરમા (4)ર્થસ્તદભાવવાદે તાદૃશી ચેદાકારવિશેષશાલિની, અવિદ્યાનુભવવાસનાવાદે તદા સ્વસ્વભાવમધ્યમગ્નતયા પરસ્પરપરિચયચ્યુતિચર્ચાં ચારૂચ્ચાર્યતે । પ્રતિનિયતત્વારૂ-(5)-પત્વાદેવ ચાભાવાકાર નિશ્ચયસ્ય વ્યવહારાઙ્ગતા । યથા સંસારઃ તથા ન તદભાવલક્ષણો મોક્ષઃ પ્રણિધાતા સાતાનુભવનભવનમિતિ ભવ્યવ્યવહારિણાં પ-(6)-દ્ધતિરનુરુધ્યતામ્ ।
યચ્ચોક્તમ્-ઘટસ્તાવત્સ્વાભાવવિરહસ્વભાવઃ પ્રમાણસિદ્ધતાદ્રૂપ્યેણ કદાચિદપ્યનુપલમ્ભાત્ । એતાવતૈવ તદભાવો ઽપિ ઘાતવિરહરૂપઃ સિદ્ધ ઇતિ (7) ચેત ન ઘટાભાવસ્ય તદભાવવિરહસ્વભાવત્વાનભ્યુપગમાત્ । ન ચાન્યસ્વભાવેપ્રમાણગોચરે તદન્યોપિ સિદ્ધઃ સ્યાદતિપ્રસઙ્ગાત્ । એવં ભૂતાવેવ ઘટતદભાવૌ (8) યદેકસ્ય પરિચ્છિત્તિરેવાપરસ્ય વ્યવચ્છિત્તિરિતિચેત । ન ચાન્યસ્ય સ્વભાવે ઘટવત્ ઘટાભાવસ્યાપિ પ્રામાણિકત્વાનભ્યુપગમે સ્વભાવાદનવકાશાત્ પ્રમાણસિદ્ધેવહિ (9) સ્વાભાવાવલમ્બનં ન તુ સ્વભાવવાદાવલમ્બને નૈવ વસ્તુસ્થિતિરિતિ ભવતામેવાયં તત્ર તત્ર જયદુન્દુભિરિતિ તદપિ ભગ્નગ્રહવાદિમુખસુખવાદનં ભવતો ન તે સ્વભાવાલમ્બનમવલમ્બનવાસિનાપ્યેતત્કૃતમ્ ઘટઃ પરિચ્છેતવ્યો ન વા આદ્યે સાવધરણો ઽન્યથા વા, ઘટ એવાયં નાન્યથા સ્થાપનીય ઇતિ ચેત્પરિચ્છેદઃ તર્હિ કર્ષિત એવ પ્રમાણદ્વયાવેગઃ (2) અથ ન તથા તથાપિ ઘટઃ પરિચ્છિન્નો પટ ઇતિ તદર્થી નોપસર્પ્યેદન્તિકમસ્ય ન કિમ્ । તદુક્તં ન હ્યયમનલં પશ્યન્ અનલમેવ પશ્યતિ । ઇતિ કથં યેન સલિલાર્થી તત્ર ન પ્રવર્તેતે ત્યાદિ । તસ્માત્પ્રતિ-(3)-નિયતપદાર્થાનુભવ એવાન્વયવ્યતિરેકકલ્પનસ્ય બીજમિત્યુચ્યતે । ન તુ સ્વભાવાલમ્બનવ્યવધિબોધાનુરોધઃ ।

એકોપલમ્ભાનુભવાદિદં નોપલભે ઇતિ ।
બુદ્ધેરુપલભે વેતિ (4) કલ્પિકાયાઃ સમુદ્ભવઃ ॥
એષૈવ તત્ર સામગ્રી યદુતૈકોપલમ્ભનાત્ ।
અન્યયવ્યતિરેકાભ્યાં વિકલ્પયુગલં ભવેત્ ॥
દૃષ્ટત્વાદેવમેવેતિ નિઃશંકિત સમાધયઃ ।
પરોક્તિવિતથાલાપૈર્ન (5) શક્યન્તે ઽપબાધિતુમ્ ॥
ઘટવદભાવે ઽપિ સ્વેન રૂપેણ વિધિર્નાસ્તીતિ ભણિતો નાભાવઃ સ્યાદપિ તુ પરસ્પરાભાવવાન્ । ભાવ એવેતિ । ભાવ પરસ્પરાભાવભઙ્ગં વા ભવતિ વિ-(6)શ્વમ્ભરાસમ્ભાવ્યે વેતિ । ભવત એવ દૃષ્ટ્યા નિષ્ટઙિકતમિદમનુમતમસ્માકમ્ । યાદૃશસ્તુ પરસ્પરપ્રતિષેધસ્વભાવસ્તાદૃશો ભાવગ્રાહિણૈષ ભાવં નિયમવન્તં ભાવયતા (7) પ્રતીત એવેતિ કિમત્ર છદ્મનેતિ ભણામઃ કલ્પનાનિર્ણીતમેવ ત્રૈરૂપ્યમિત્યપિ પાપીયઃ વ્યાપ્ત્યાદૌ તૃતીયપ્રકારાભાવવિરોધસાધકપ્રસઙ્ગાદેઃ પ્રમાણસ્ય પ્રણીતત્વાત્ । (8) ન કેવલકલ્પનોપાલમ્ભત્રયમભ્યસ્તસભ્યનીતેર્જનસ્ય તસ્માત્પ્રમાણમૂલાકલ્પનાપિ સ્મરણવત્સમ્યગ્લિઙ્ગરૂપાણાં પર્યાપ્તા । અલમફલમૂલાકલ્પનાભિસ્તસ્માત્પ્ર-(8)-માણોપપન્નરૂપચયત્વાત્ સ્થિતમેતત્ ।
ઽઅસન્તો ઽક્ષણિકાઃ સર્વેક્રમાક્રમવિરોધતઃઽ ।
અર્થક્રિયાસમર્થન્તુ યત્ તદેવ પરમાર્થ સત્ ।
ઽઅર્થ ક્રિયાસમર્થં યત્ તદત્ર પરમા (10) ર્થસત્ ।ઽ
યતશ્ચાર્થક્રિયાસમર્થં યત્ તસ્માદક્ષણિકો અમન્તઃ (અસમ્મતઃ) । અર્થક્રિયાયાં ક્રમયૌગપદ્યવિરોધાત્ । તદેવં ક્રમયૌગપદ્યાભાવ એવ બાધકં પ્રમાણમુપદર્શિતમ્ વિનાશસ્ય સ્વપરહેતુત્વં પરિકરબન્ધ એવ ઐતેનૈતદપિનિરાકૃતમ્ ।
યદુક્તમનેન અસ્તુ, તર્હિ ધ્રુવભાગિત્વેન વિનાશસ્યાહેતુ કત્વસિદ્ધેક્ષણભઙ્ગઃ ન વિકલ્પાનુપપત્રેઃ । તદ્ધિ તાદાત્મ્યં વા (2) નિરુપાખ્યત્વં વા તત્કાર્યત્વં વા અભાવત્વમેવેતિ વા સ્થિતા વિકલ્પા નિષેધ્યનિષેધકયોરેકત્વાનુપપત્તેઃ । નાદ્યઃ-ઉપપત્તૌ વા વિશ્વસ્ય વૈશ્વરૂપ્યાનુપપત્તેઃ ।
નનુ કાલાન્તરે (3)ઽર્થક્રિયાં પ્રત્યશક્તિરેવાસ્ય, નાસ્તિતા સા ચ કાલાન્તરે સમર્થેતરત્વભાવત્વમેવેતિ ચેત્-નન્વયમેવ ક્ષણભઙ્ગઃ તથા ચાસિદ્ધમેવાસિદ્ધેન સાધયતઃ કસ્તે પ્રતિમલ્લઃ । અપિ ચ દેશા-(4)-ન્તરકાલાન્તરાનુષઙ્ગિણ્યસ્ય નાસ્તિતા યદ્યયમેવ નૂનમનક્ષરમિદમુક્તમ્, ઽયદયમેવ દેશાન્તરકાલન્તરાનુષઙ્ગીતિ । યદિ વા સ્વદેશકાલવત્ કાલાન્તરદેશાન્તરયોરપિ નાસ્તિતાન-(5) નુષંગે ઽસ્તિત્વપ્રસંગઃ । અશક્તેઃ કથમસ્તુ શક્તેઃ સત્તાલક્ષણત્વાદિતિ ચેત્-અથ કિ કાલાન્તરકાર્યં પ્રતિ સ્વકાલે ઽશક્તિરસત્ત્વમ્ । કિંવા સ્વકાર્યમપિ પ્રતિકાલાન્તરે ઽશક્તિરસત્વ-(6)-માદ્યે સ્વકાલે ઽપ્યસત્વપ્રસંગઃ તદાનીમપિ તસ્ય તાદ્રૂપ્યાત્ । કાલાન્તરકાર્યપ્રત્યેવમેતદિતિ ચેત્ કિમયં મન્ત્રપાઠઃ, નહિ યો યત્રાશક્ત સ તદપે (7) ક્ષયા નાસ્તીતિ વ્યવહ્રિયતે । ન હિ રાસભાપેક્ષયા ધૂમો જગતિ નાસ્તીતિ તત્કસ્ય હેતોઃ । નહ્યશક્તસ્ય સ્વરૂપં નિવર્તતે ઇતિ । દ્વિતીયે તુ કાલાન્તરાધારા શક્તિઃ વા નાશક્તિઃ (8) કથં તદાત્મિકા । તદાધારા ચેત્ તદૈવાસત્વપ્રસંગઃ ઇત્યાદિ ફલવિકલકલહલકલાકઠોરકોલાહલવિલસિતમ્, હાલિકસ્યાપિ હાસ્યહેતુરૂપહાસિતં સ્વમહિમમહ(9)-નીયનીતિનિખિલનિષ્ઠેવ અક્ષિક્ષણકણકુલિનમમન્દરવિસ્પન્દસુન્દરગિરાં ગીર્વાણગુરુગરિમ્નામાર્ચાર્યાણામાકર્ણ્ય વર્તનમ્ । વિનાશકારણવિચારણાયાં તથા(10) હિ-
સદસત્પક્ષભેદેન શબ્દાર્થાનપવાદિભિઃ ॥
વસ્ત્વેવ ચિન્ત્યતે હ્યત્ર પ્રતિબદ્ધઃ ફલોદયઃ
અર્થક્રિયાસમર્થસ્ય વિચારૈઃ, કિં તદર્થિનામ્ ॥
ષણ્ઢસ્ય રૂપવૈરૂપ્યે કામિન્યા કિં પરીક્ષયા ॥
સ હિ ભાવો ઽભાવોવા શબ્દાર્થઃ પુરુષાર્થં યદિ કિઞ્ચિદુપરુણદ્ધિ સમાદધાતિ વા યથાભિનિ-(2)-વેશં તત્ત્વાત્ । તદા તદાત્વસમીહિતસમ્પાદનાહેતુતાસભ્યૂહે સમીહમાનઃ સમાનઃ તદ્વસ્ત્વધિષ્ઠાનીકરોતિ વિતાનચક્રચલનપરિશ્રમસ્ય । અત્રાયં નઃ પદાર્થઃ (3) પ્રતિબદ્ધ ઇતિ તતઃ પ્રસ્તુતે ઽપિ વસ્તુનિસ્વહસ્તસ્થાપિતં ન્યાયી વિહસ્તો વહિસ્તોકગોપાલાદિતઃ । કો નામ ન્યાયન્યાસમીદૃશમનલસઃ સમાશ્રયતે । સ્વહેતુત એવ તે નિમીલિતવિનશ્વરસ્વભાવો ભાવઃ પ્રતિનિયતકાલાયોગફલિતઃ પ્રથમવંશપ્રભવપ્રભાવવન્મુદ્ગરગુરુપ્રહારાનેહસિ ઘટકોટિશકપાલપતલમપહાય વિલોચનવિચયેનાપિ (5) નિરૂપયતા વિનાશનામ્નો ઽર્થસ્યાવલોકનાત્ તથા ચ ।
દૃષ્ટસ્તાવદયં ઘટઃ પરિપતન્ દૃષ્ટસ્તથા મુદ્ગરો,
દૃષ્ટાકર્પટસંહતિઃ પરમતો ઽભાવો (6) ન દૃષ્ટો ઽપરઃ ।
તેનાભાવ ઇતિ શ્રુતિઃ ક્વ નિહિતા કિં વાત્ર તત્કારણમ્,
સ્વાધીના પરિઘસ્ય કેવલમિયં દૃષ્ટા કપાલાવલિઃ ॥
અદૃષ્ટમેવ ચ નિષેઘકં મનમશનસ્વભાવમ-(7)-પરં પરામૃશ્ય નિષેધ્યમપિ અવ્યવસાય ઘટપટપર્ણવાખ્યમપરત્વેન વ્યવતિષ્ઠમાનમાહ નિષેધ્યનિષેધકયોરેકત્વાનુપપત્તેરિતિ । નહિ વિનાશે કોટિશકલશક-(8)પાલવલયવ્યતિરેકિણિ વિનાશકહેતુપ્રહતજન્મનિ નિષેધકત્વસુપથં તેન વા વિઘટનં ઘટ-પટ પર્ણવાદે.........પ્રત્યક્ષીકારિતં યેન તન્નિષેધ્યં તતશ્ચ ભેદોપ-(9)-લબ્ધેર્લબ્ધવ્યો ન ચાનયોરૈક્યં વિચારક્રુરક્રકચકર્તિત્તં યત્તર્હિ યુક્તિતુલાભલતાદિકં સકલલોકલોચનાલોચિતસ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતયાતિપરસ્પરસ્મિન્નાનુપ્ર-(10)-વિષ્ટમિતિ ભેદ ઉપપત્તૌ વિશ્વસ્ય વૈશ્વરૂપ્યાપલાપપ્રસવપ્રસઙ્ગઃ, પ્રમાણસંસર્ગમઙ્ગીકૃતવતઃઃ તદ્વિપર્યયે કથં બાધકઃ
સર્વે ભાવાઃ સ્વભાવેન સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ ।
સ્વભાવપરભાવાભ્યાં યસ્માદ્વ્યાવૃત્તિભાગિનઃ ।
તસ્માદ્યતો યતોર્થાનાં વ્યાવૃત્તિસ્તન્નિબન્ધનાઃ
જાતિભેદા પ્રકલ્પ્યન્તે તદ્વિશેષાવગાહિના ॥ (2)
ઇતિ ન્યાયેન સ્વહેતોઃ સ્વરૂપમેવ હિ પરસ્માઃ દન્યરૂપમુત્પત્તિમાસન્નં આત્માનુરૂપપ્રતિભાસમુત્પાદિતસ્વપરવિષયવિષયવિધિપ્રતિષેધસ્માર્તવિકલ્પદ્વયદર્શિતવશં દલ-(3)-પતિ દૃઢદર્પ્પમપિ સમપ્યૈત પ્રસઙ્ગમ્ । ....યથા શર્કરાનયાગ્નિવલયર્મ્મનર્મ્મદાદિકં હિ નિહિતજનનનિબંધનાધીનનિવેશવેશમશેષસ્ય શ્લેષયતિ હૃદયે પરસ્પરા-(4)-સંકીર્ણમર્ણવાન્તમાત્માનમભાવનામાનમપહસ્ત્યાપિ સ્વરૂપપ્રતિભાસપ્રભાવાત્ તદ્વદિદમપિ યદિ પ્રતિપાદયતિ । પ્રતિકાલકલમ વાપ્તા નિઃસં(5)-સંસર્ગસંસર્ગઃ સ્વર્ગાર્ગલગોવર્ગાદિકવસ્તુસ્વનિદાનદત્તદશાવધિવિભ્રતાવધિભાવસ્વભાવસમ્બન્ધં વિપરીતાસમ્વન્ધભારભુવંભવન્તં હન્ત તદા કા તે હાનિઃ (6) શુભશ્રિયઃ તદિદમાયાતમ્ઃ-
ભાવૈઃ સ્વભાવસંસિદ્ધા પૃથગાત્મવ્થવસ્થિતિઃ ।
સ્વીકૃતૈરપરં પીડા વાદિનાં મહતી હૃદિ ।

વિનશ્યતીતિ વિનાશઃ કર્તરિ બહુલં (7) વચનાત્ ઘઞ્ કૃત્વાહ તત્ હેત્વન્તરૌ જનનહેતુસમુત્પત્તિતઃ વિનશ્વરત્વઃ પદાર્થઃ પ્રજ્ઞપ્યતે । વિનશનં વિનાશ ઇત્યભિસન્ધાય પુનરસમર્થસમાસં સમાવેશય-(8)-તિ । ન ભાવો ભવતીત્યુક્તમભાવો ભવતીત્યપીત્યાદિના ક્રિયાપ્રતિષેધમાત્રં ક્રિયા ઇતિ તથૈવ પ્રમાણ પ્રવૃત્તેઃ । અસ્ત્વયં આયુષ્માન્ । ભાવઃ । ધ્વંસેન વિધ્વસ્તસમસ્તાર્થ-(9)-ક્રિયા ઇત્યવોચદ્વાચસ્પતિ સ એવાનર્થન્યાયસ્ય ન્યાયસ્ય વ્યાખ્યાતા આખ્યાતવ્યઃ કિમીદૃશમાખ્યા તવ આસીત્ ।
ધ્વંસો વસ્તુવિધેર્બલાત્ પરિઘવત્ યદ્વા યથા શર્કરા,
ભાવો ઽસૌ તદવસ્થ એવ તુ ન યત્કિઞ્ચિત્કરાસ્તસ્ય તે ॥
વ્યાપારાવિરતિસ્તતઃ ક્ષણિનયે તત્ત્વાદવર્ન્ધ્ય કથમ્,
દેશાકારવદસ્ય હેતુનિયતઃ (2) કાલો ઽપિ યત્માન્મતઃ ॥
ઽપ્રધ્વંસેન વિનાશજન્મનિમતે તેનાપિ નાશાન્તરો-
ત્પાદે નાશ પરમ્પરેતિ વિભવેદ્ભાવઃ કદાચિન્ન સઃ ।
ન ધ્વંસાદપરા નિવૃત્તિરિતિ (3) ચેદન્યો ઽન્યનાશઃ કથમ્,
તસ્મિન્ વસ્તુવિલોકનાદિતિ ન સન્નાશાદૃશઃ ખ્યાપનાત્ ॥
ઽયદિ ચ તસ્મિન્સમતિ વસ્ત્વદર્શનાત્ ધ્વંસાખ્ય વસ્તુનિબૃત્તિરુચ્યતે, તદા-

નાશો મુદ્ગર (4) એવ વસ્તુ શકલાન્યેવાથવેતિ મિત્રપાદૈરુક્તં પ્રસઙ્ગતઃ વ્યવહર્તવ્યરુપાયાસ્તુ નિવૃત્તેર્દેશકાલાકારાધારા ચ વારિણાનુરોધો વ્યવહારક પ્રતિનિય-(5) તપ્રતિભાસતદ્વિવિક્તાર્થાન્તરદર્શનાખ્યાનુપલમ્ભનપ્રભવ વિકલ્પાતલ્પશાયિતયા તેન તુચ્છસ્ય કીદૃશં જન્મેત્યાદિ ગલપલ્લવપ્રયાસઃ ફલે ફલ (6) રુહેતઃ ।
તસ્માત્પ્રચ્યુતિમાત્રકં વ્યવહૃતેઃ પાત્રં પ્રસજ્યાહ્વય
ભૂયો ઽર્થસ્ય વિરુધ્યતે ન તુ જનિસ્તસ્યેતિ કિ હેતુના ।
રોધાદેવ સકૃન્ન તદ્વ્યવહૃતિર્હેતુ ક્ષયાન્નોદયો ।
રોધસ્તાત્વિક એવ તાત્ત્વિકમિથઃ સ્વાભાવ્યભઙ્ગસ્થિતેઃ
તસ્માદ્યો હો સમગ્રાત્મા હેતુઃ સ સ્વકાર્યમુપાર્જયન્ નશ્વરભાવાલઙ્કૃતમુપાર્જયતિ નિયતાનેહસ્કમસ્ય પુનરપર(4) સ્માન્નિવૃત્તિધર્મા સ્વભાવો ન જન્મહેતોરિતિ ।
નાશનં જનયિત્વાન્યં સ હેતુસ્તસ્ય નાશકઃ ।
તમેવ નશ્વરં ભાવં જનયેદ્યદિ કિં ભવેત્ ॥
ક્ષણમપ્યનપેક્ષત્વે ભાવો ભાવસ્ય નેતિ ચેત્
ભાવો હિ સ તથાભૂતો ઽભાવે ભાવસ્તથા કથમ્ ॥
તેન ઽયસ્યા સામગ્રયા યત્કાર્યં તત્તદરિક્તાનપેક્ષમિતિ સાધનાર્થઃ તદિર્મ કો નામ નાનુમનુત કાર્ય મેવતુ વિનાશ ઇતિ । કેનાનુરોધેન વ્યવહર્તવ્યં કિં તદ્વિરહવત્વાત્ કાર્યસ્ય । નાદ્યઃ, સહકારિષ્વપિ તથા વ્યવહારપ્રસક્તેઃ । વિરહસ્વરૂપાનિરુક્તેશ્ચેત્યા (2) દિ । યથા મુખસુખમનભિમતાર્થમાદાય દારિદ્રયાદ્યુપેતા દૃષ્ટબલમિતિ દુર્મનસ્થાય તન્દ્રામન્દિરસંમદપરિસ્પન્દકન્દલિતમનોહરઃ મનોરાજ્યઃ નિયતકાલાત્મના જન્મ (3) જન્મવત્પરેણ નિવેશિતો બિસપ્રસૂનાદિવદિતિ દર્શિતૈવ નિરુક્તિ તાં પુનરપ્ય ક્ષણસ્થિતિધર્મતાં સ્વભાવઃ । સ્વહેતોરેવ તથોત્પત્તેઃ પશ્યન્નપિમન્દબુદ્ધિઃ । સહો-(4)-પલમ્ભેન સર્વદા તદ્ભાવસઙ્ગવિપ્રલબ્ધો ન વ્યવસ્યતિ સદૃશાપરાપરોત્પત્તિઃ । વિપ્રલબ્ધો વા અન્ત્યક્ષણદર્શનાઃ નિશ્ચયાન્ । પશ્ચાદસ્યાનુપલબ્ધ્યા વાસ્થિતિ (5) (ર) (પ્રતિપત્તેઃ) । નિશ્ચયકાલ ઇતિ । તદા અનિત્યતા વ્યવસ્થાપ્યતે । કાર્યોત્પાદનશક્તેઃ કારણસ્વભાવત્વે ઽપ્યદૃષ્ટતત્કાર્યકરણદર્શને યદિ-(6)....પ્રસિદ્ધતદ્ભાવસ્ય કાર્યદર્શનાત્ તત્પ્રતિપત્તિવત્ । ઇત્યેવમતિવિશદવિભ્રમભ્રાજિસ્વાભિપ્રાયે ઽપિ યશ્ચરતા પ્રતિસપ્રમાણકં પ્રકટિતે ક્લેદમતિદીનમુદ્રિતં (7) ઉદયનસ્ય પ્રત્યાસ્પદં ઉદીક્ષતે-
નહિ પટો જાત ઇત્યુક્તે તન્તવો નષ્ટા ઇતિ કશ્ચિદ્વ્યવહરતિ પટસ્યાનતિરેકાત્તન્તૃમાત્રજન્મનિ ચ ભેદાગ્રહાદવ્યવહાર ઇતિ ચેત્ ન તર્હિ વ્યવ-(4)-હારાબલમ્બનમપિ વિસભાગસન્તતૌ તાવદ્વ્યવહારાવલમ્બનમસ્તીતિ ચેત્ નૈતદેવં યદિ તન્તુમાલેવ પટનિવૃત્તિઃ । તર્હિ કથં તથાશ્રયસ્તદાત્મકો વા પટઃ પ્રાક્ અન્યૈવાસાવિતિ ચેતનતાવજ્જા (7) તિકૃત્મન્યત્વમુપલભ્યતે વ્યક્તિકૃતં તુ નાદ્યાપિ સિદ્ધયતીત્યાદિ યત્ સ્ફટિકાકૃતસ્ય મઠસ્ય હસ્તવિતસ્તિપરિમિતભાગભાવનાતઃ સ્વઘટિતસન્ધિ-બન્ધનઘટવિઘટનપ્રકટનપટુરન્યત્કટકપાટવોપિ સ્ફુટં સ્ફુરતિ ।
ક્વચિત્તદપરિજ્ઞાનં સદૃશાપરસમ્ભવાત્ ।
ભ્રાન્તેરપશ્યતો ભેદં માયાગોલકભેદવત્ ॥
તથાહ્યલિઙ્ગમાવાલમસંશ્લિષ્ટોત્તરોદયમ્ ।
પશ્યન્ પરિચ્છિનત્ત્યેવ દીપાદિનાશિનં જનઃ ॥
ઇતિ નિયતભાવાભાવવ્યવહારનિબન્ધનપ્રત્યક્ષાદ્યનુલમ્ભસમ્ભવાદપિ પ્રગલ્ભગર્વ્વઃ પ્રગલ્ભતે, ગર્ભાંર્ભ-(3)-કોપિ કિં પુનરન્યો ધીરધીકો ઽન્ત્યકોવિદઃ વ્યક્તિકૃતં ચ સ્ફટિકપટપટલવિલોકને પ્રત્યક્ષતઃ પ્રેક્ષતે પ્રેક્ષઃ ન ખલુ સ્ફુટિત એવ સ્ફુટિતઃ એવ વા સ્ફુટિતો ન ભ-(4)-વતિ ઇતિ વ્યવહરણજન્યત્વવ્યવહરણં તત્ત્વવ્યાવૃત્તમેવ હિ ન ત્વં એતમર્થમાદાય દર્શિતા વ્યાપ્તિરનિત્યતયા કૃતકત્વસ્ય ।
સત્તામાત્રાનુબન્ધિત્વાન્નાશસ્યાનિત્યતા ધ્વનેઃ ॥
અગ્ને ન ચાન્તરોત્પત્તૌ ભવેત્કાષ્ઠસ્ય દર્શનમ્ ।
અવિનાશાત્સ એવાસ્ય વિનાશ ઇતિ ચેત્કથમ્ ॥
અન્યો ઽન્યસ્ય વિનાશો ઽસ્તુ કાષ્ઠં કસ્માન્ન દૃશ્યતે ।
તત્પરિગ્રહતશ્ચેન્ન તેનાનાવરણં યતઃ ॥
વિનાશસ્ય વિનાશિર્ત્વ સ્યાદુત્પત્તેસ્તતઃ પુનઃ
કાષ્ઠસ્ય દર્શનં હન્તૃધાતે ચૈત્રાપુનર્ભવઃ ॥
યથાચાપ્યેવમિતિ ચેત્ (7) હન્તુર્નામરણત્વજતઃ
અનન્યત્વે વિનાશસ્ય સ્યાન્નાશઃ કાષ્ઠમેવ તુ ॥
તસ્ય સત્ત્વાદહેતુત્વં નાતીઽન્યો વિદ્યતે ગતિઃ
અહેંતુત્વેપિ નાશસ્ય નિત્યત્વાદ્ભાવનાશયોઃ ॥ (8)
સહભાવપ્રસઙ્ગશ્ચેદ સતો નિત્યતા કુતઃ ।
અસત્વે ઽભાવનાશિત્વ પ્રસઙ્ગોપિ ન સઙ્ગતઃ ॥
યસ્માદ્ભાવસ્ય નાશેન ન વિનાશનમિષ્યતે ।
નશ્યન્ ભાવો ઽપરાપેક્ષ (9) ઇતિ તજ્જ્ઞાપનાય સા ॥
અવસ્થાહેતુરુક્તાસ્યા ભેદમારોપ્ય ચેતસા ॥
ન ભાવો ભૂતો ભૂત્રાન્તરાત્ભર્ત્સનભાગી ભાવ્યતે ।
તથાભૂતસ્યૈવ સ્વયંભૂતેરિત્યપરાપેક્ષધર્મપ્રતિષેધાર્થં તત્ત્સ્વભાવજ્ઞાપનેનાર્થાન્તરમેવ ધર્મિણં ચેતસા વિભજ્ય તન્માત્રજિજ્ઞાસાયાં સ્વભાવ એવ તથોચ્યતે । (2) તદેતન્મન્દબુદ્ધયઃ ક્વચિત્તથા દર્શનાયોપમાત્રવિપ્રલબ્ધનાશં ગુણં તસ્ય ભાવમારોપ્ય સહેતુકમહેતુકં વાપ્રતિષ્ઠિતં તદ્દ્વયાભાવચિન્તયાત્માનમાકલયન્તિ ।
સ્વતો-(3)-પિ ભાવે ઽભાવસ્ય વિકલ્પશ્ચેદયં સમઃ ।
ન તસ્ય કિઞ્ચદ્ભવતિ ન ભવત્યેવ કેવલમિ ॥ ત્યાદિ
ન ભાવો ભવતી ત્યાદિ ન્યાયનાથસ્ય સુભાષિતમુખોપ્યપાપીયસા પ્રબન્ધેનાકાલ-(4) કુ=ટિપટલેનેબાન્ધકારપ્રખ્યં ધાન્યં ધી (વનેપિ વી) વિવર્દ્ધયત્યયમિત્યનમનલમનલસવિચારે વચનચર્ચયા । ન ચ પ્રમાણાભાબો ઽન્ત્યક્ષણદર્શિનાં નિશ્ચયા(5)ત્ સાવધિત્વે નોત્પત્તેરેવ શકલવલયવિલોકને વિલોક્રો ન ઘટમાલોકયતિ । ન હિ યો યત્ર કાલે નાસ્તિ સ તત્ર દૃશ્યતે । દેશાન્તર ઇવાન્યદેશનિ-(6)-વેશિતદ્રવ્યમ્ । વ્યવહારરીતિરમણીયશરણિરનુપલબ્ધિરૂપવિસદૃશદશાસ્ય સ્વભાવભાબનાભણિતૈવ ભૂરિશઃ । કારકહેતુવ્યૂહવ્યસ્ત્યા વિખ્યાપિતમનપેક્ષત્વં જ્ઞાપ-(7)-કાપેક્ષયા સાપેક્ષમેવેદં । તત્કિં બ્રવીતિ વિચારકવૃદ્ધઃ । રણ્ડાકરણ્ડપિણ્ડિતતન્તુભ્યઃ કુવિન્દનન્દકરપટ્ઠ- સિતાતાનવિતાનાવસ્થા સ્થવીયાંસં ભેદમા-વિભ્રતો ઽનુભૂયગ્તે પટાદિવ્યપદેશવિષયાઃ પ્રાવ (ર) ણાદિક્રિયાવિશેષશાલિનો યદવસ્થાં દ્રવ્યવૃદ્ધિપ્રાગલ્ભ્યગર્વ્વગુરવો ગણ્યન્તે પરેણ ।
રૂપાદિશક્તિભેદાનામનાક્ષેપેણ વર્તતે ।
(2) તત્સમાનફલાહેતુ વ્યવચ્છેદે ઘટશ્રુતિઃ ॥

બન્ધનાદિક્રિયાનિબન્થનો હિ ધ્વનિસ્તન્તુરિતિ તત્સમુદાયવિશેષં સમ્પાદ્ય પ્રાવરાદ્યર્થં સામર્થ્યમતથાવિધસમુદાયાન્તરવ્યવચ્છેદેન સ-(3)-મર્થનીયમર્થનવૈઃ પટ ઇતિ પ્રકટિતઃ શબ્દઃ ।
તૈસ્તન્તુભિરિયં શાટીન્યુત્તરં કાર્યમુચ્યતે
તન્તુસંસ્કારસંભૂતં નૈકકાલં કથંચન ।
કારણારોપતઃ કશ્ચિત્, એકાપોદ્ધારતો ઽપિવા
તન્ત્વાખ્યાં વર્તયેત્કાર્યે દર્શયન્ નાશ્રયં શ્રૃતેઃ ।
તન્તુકાર્યો હિ પટ એવ, તદાનીં ન તન્તવઃ તન્તુપ્રત્યયસ્તુ કારણસ્વરૂપારોપતઃ પૂર્વસ્મરણ-(5)-સાપેક્ષત્વાત્ । એકૈકાપોહને વા લક્ષ્યૈકૈકાપોહે પટી નામાપરો ઽસ્તિ તદેવં કાલિકો વિશેષઃ સમસ્તવસ્તુસ્તોમવિષયો વિશેષતો ઽન્યત્વે કથનીયઃ । (6) કથમન્યથા પ્રત્યભિજ્ઞાપદૈકત્વસિદ્ધૌ તેન તૂષ્ણીકૃતમેતત્, અપિ ચ તન્તુવિનાશ સામાન્યતસ્તન્તુવિરહસ્વભાવો વા સ્યાદિત્યાદિવિચારવશેન ચ કલિતઃ (7) વિનાશ્યસ્વરૂપાસ્વરૂપ કારણાકારણત્વમેવ બાધકં સકલકલાકલાપપ્રાપ્તપ્રદાર્થસાર્થસ્ય સર્વદા વિનાશનામપદાર્થાન્તરપ્રાદુર્ભાવભાષણે-(8)-બિભ્યત ઇવ વિનાશપૂર્વકાલપ્રતિજ્ઞાસમપરપર્યાલોચનયાઽપ્રતિનિવૃત્તં મન્યમાનેન ઉક્તમેવ કાષ્ઠં કાસ્માન્નદૃશ્યત ઇત્યાદિ પદાર્થાન્તરસ્યાભાવસંજ્ઞાકરણં વા, (9) લોકવ્યવહારસમ્મત્યા વા, પ્રમાણપ્રવૃત્યા વા, મહેશ્વરસમીહાહેતુપ્રહિતપ્રભાવાદ્વા, આત્મેચ્છાનુચરત્વાદ્વા ભાવાનાં ભાવાનાં ભર્ત્સિતં સર્વત્ર ચ સુદર્શનઃ સમાધિરિતિ કિમયં ચૌરાર્ચનમિવ પ્રચપલપદસ્પન્દસમન્દર્પ્યમપસર્પ્ય । ઽતત્કાલસત્વં ચેત્તર્હિ તદભાવો જાત ઇત્યાદિ ભાષયા, તસ્માત્ ।
અહેતુત્વાદ્વિનાશસ્ય સ્વભાવાદનુબન્ધિતા ।
સાપેક્ષાણાં હિ ભાવાનાં નાવશ્યમ્ભાવિનેક્ષ્યતે ॥
બાહુલ્યેપિહિ તદ્ધેતોર્ભવેત્ક્વચિદસમ્ભવઃ ।
યદ્યપિ ચ ક્ષણાનિ વિનાશકારણકારણાનિ સન્તિ, તેષામપિ સ્વપ્રત્યયાધીનસન્નિધિત્વાન્નાવશ્યં સન્નિધાનમિતિ મહી-(3)-મધીધારાદિષુ કશ્ચિન્ન વિનશ્યેદપિ નિયમાનવધારણમેવ હિ વ્યભિચારચમત્કારશ્ચેતસિ વિચારચક્રસ્ય । અત એવાહ-
એતેન વ્યભિચારિત્વમુક્તં કાર્યાવ્યવસ્થિતેઃ ॥
સર્વેષાં નાશહેતૂનાં (4)હેતુસન્નાશવાદિનામ્ ॥
તસ્માન્નિધનવિવન્ધનચણ્ડદણ્ડાભિઘાતાગ્નિસંયોગાદિતઃ સમનન્તરભગવતકપાલાઙ્ગારાદિવિસદૃશવિકારવીક્ષણવેલાયામપિ ઘટકાષ્ઠાદિ-(5) કં વસ્તુ સ્વભાવત એવ વિનશ્વરમુત્પન્નમિતિ ન દૃશ્યતે તદ્વસ્તુ અંત એવ વિનશ્વરત્વરૂપસ્ય બિનાશસ્ય વ્યાપકત્વં કૃતકત્વં પ્રત્યનપેક્ષત્વાધ્રુવભાવિત્વેન પ્રતિપાદિ (6)-તમ્ । તસ્માત્ ।
ભવત્યેવ સ્વભાવતઃ ।
યત્ર નામ ભવત્યસ્માત્ અન્યત્રાપિ સ્વભાવતઃ ।
સોયં ભવન્ ક્વચિદ્દ્રષ્ટો ઽનપેક્ષત્વાત્ સ્વભાવત એવ ભવતિ તથાન્યત્રાપિ સ્વભાવ-(7)-વિશેષાભાવાત્ । ઇતિ વ્યાપકત્વમુક્તમસ્યાન્યથાકારમુત્થાપ્ય દૂષયતો ન સ્વહૃદયસ્યાપિ પરિતોષઃ ।
અસ્તુ તર્હિ ધ્રુવભાવિત્વં વ્યાપકત્વમિતિ ચેત્ ન અતાદાત્મ્યાદતત્કાર-(8)ણત્વાચ્ચેત્યાદિ, તાદાત્મ્યં તદેકકારણસમ્ભવશ્ચ પ્રતિપાદ્યતે સ્મ સમનન્તરમેવ, ન વા ભાવત્વાદભાવો ન ક્રિયત ઇતિ કશ્ચિદાહ । કિં તર્હિ પ્રસજ્યપર્યુદાસોવાભાવ ઇ-(9)-ત્યાબાલમાલાપઃ કર્તવ્યશ્ચાભાવઃ કતરો ઽસ્તુ ન તાવત્પ્રસજ્યઃ ક્રિયાપદેન તત્ર નઞઃ સમ્બન્ધાત્ ક્રિયાપ્રતિષેધમાત્રત્વમેકપ્રમાણવ્યાપારપ્રત્યયજ્ઞાતત્વાદવિદ્યાવશેન પરાપેક્ષપ્રત્યનીકાકારત્વં ભાવપરિહારસ્વભાવત્વઞ્ચ(જ્ઞાનમિશ્રયતિ) જ્ઞાનશ્રીમિશ્રત્રાતિ કલ્પના । સિદ્ધસ્યાસિદ્ધં વા પારતન્ત્ર્યં સમ્બંધો રૂપાશ્લેષઃ તથાપરોપિ ન પારમાર્થિકઃ (2) ઇતિ સમ્બંધપરીક્ષાયાં ખ્યાપિતમ્ । તેન શેષપ્રબન્ધો વિધિ એવ ધીવિધૂત ઇતિ તદપરપ્રબન્ધવિધૂતયે યતામહે । પ્રત્યભિજ્ઞાકેશકુશકર્દલકાણ્ડપ્રભૃતૌ પદાર્થે પ્રદીપવદ્વિ (3)ચ્છિન્નપુનઃ પ્રરૂઢે સમપૌઢકત્વે ઽપિ ઘટસ્ફટિકપ્રત્યભિજ્ઞયા ન ભિદ્યતે સમ્બન્ધભાવત્વાત્ । સમસ્વભાવત્વમસિદ્ધમવબુદ્ધં વિરુદ્ધધર્માસંસૃષ્ટવિષયત્વેન ઘટસ્ફટિકકુ-(4)-ણ્ડકુણ્ડલમણ્ડલમણ્ડનાનુસન્ધિત્વાન્ધાનપિ યો ઽધિકત્વાત્ બદ્ધ્વા પ્રચ્યુત વિરચાયીર્તિ ચેત્, ન-પ્રત્યભિજ્ઞા સામથ્યમેતત્ । સિદ્ધા વાશ્રયતો ઽન્યો ઽન્યસંશ્રયદોષો (5)ન દોષસહસ્રેણાપિ સશક્યઃ સંકોચયિતું પ્રમાણાન્તરઞ્ચ શતમાસિત્વાપિ સમાઃ સમાર્થોન કશ્ચન પ્રપઞ્ચયિતું ક્ષણભર્ઙ્ગં સઙ્ગતમાનના નિવેદિ-(6)-તૈવ । ન ચ પ્રમાણનિવૃત્તાવપિ વિપ્રકૃષ્ટવિષયે તદ્ભાવવિભાવના પ્રભુઃ પ્રેક્ષઃ ।
અભિન્નવેદનસ્યૈક્યં યન્નૈવં તદ્વિભેદવત્ ।
સિદ્ધયેદસાધનત્વે ઽસ્ય ન સિ-(7)-દ્ધં ભેદસાધનમ્ ।
ભિન્નાભઃ સિતદુઃખાદિરભિન્નો બુદ્ધિવેદને ।
અભિન્નાભે વિભિન્ને ચેદ્ભેદાભેદૌ કિમાશ્રયૌ ।
તિરસ્કૃતાનાં પટુનાપ્યેકદાભેદદર્શનાત્ ।
પ્રવાહે ચિત્તચૈત્તાનાં સિદ્ધા ભેદવ્યવસ્થિતિઃ ॥
ઇતિ આચાર્યવચનમવહર્તું પ્રબન્ધાન્તરેણ ન શક્યમ્, સ્વરગીતફલોચ્છ્વાસમપ્રાપ્ત પ્રાપ્યતે
સાધુગીતં સુષ્ટુગીતં લબ્ધં (9) ગીતસ્ય તે ફલમ્ ।
ગોપુત્રા ઇવ ગાયન્તિ સામો દાતુમયૈઃ સ્વરૈઃ ॥

એતેનૈતદપિ પિષ્ટમનિષ્ટમ્ વિવાદાધ્યાસિતો ભાવઃ કાલભેદેપિ ન ભિદ્યતે । વિરુદ્ધધર્માસંસૃષ્ટત્વાત્ યો યદ્ભેદેપિ વિરુદ્ધધર્માસંસૃષ્ટો નાસૌ તદ્ભેદેપિ ભિદ્યતે । યથા પ્રતિસન્ધિપરમાણુભેદેપ્યેકઃ પરમાણુસ્તથા ચાયં વિવાદાધ્યાસિતો ભાવસ્તમાત્કાલભેદે ઽપિ ન ભિદ્યતે ઇતિ । અત્ર વ્યાપ્તૌ ન કશ્ચિદપિ વિપ્રતિપદ્યેત । પક્ષધર્મતા તે પ્રસાધિતૈવેતિ સ્થિરતાસ્થિરતા ભાવાર્નામ્ । તદનન્તરપ્રકરણનિહતપક્ષધ(3)ર્મતા સિદ્ધિત્વાદસાધનમસાધનીયમ્ । તદેવં સત્ત્વં પ્રાગભાવપ્રધ્વંસાભાવમધ્યમધ્યાસીનસ્ય ભાવસ્યાન્તરાલભેદે નિસત્વમવગમયિતુમલમુત્કલિતાનુકૂલપ્રસઙ્ગ-(4)-તદ્વિપર્યપર્યવસિતસપક્ષત્વે ક્વચિદ્બીજાદૌ દર્શિતસ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધમિતિ પ્રબન્ધેન પ્રસાધિતં સાધીયઃ સુધીભિરવધાર્યમિતિ સ્થિતમ્ । પૂર્વસર્વન્યાયસન્યાસમાશ્રિ-(5)-ત્ય લઘુપરલઙ્ઘન જંઘાલહેતુહતિં પ્રહિણુમઃ । યદ્યસ્ય યત્રવ્યવહરણકારણમપસરણપરાચીનતયા ચિન્તિતં તત્ર તસ્ય વ્યવહરણકારણજનનીયં ની-(6)-લતા વ્યવહરણકારણનીલિ । ભવતિ તદ્વયવહરણવત્ । નીરજે પૂર્વાપરકાલયૌરપિકરણાકરણવિરુદ્ધધર્માખ્યાનૌ બીજભેદે વ્યવહરણકારણ (7) મપસરણરમણત્વેન મતઃ, તદત્ર કરણાકરણં નાસિદ્ધયા ગ્રસ્તમધ્યક્ષપ્રેક્ષિતત્વાત્, વિરુદ્ધતા વિશેષગણપિ પ્રમથિતપ્રદૂષણગણં પ્રાચીનપ્રગલ્ભપ્રબ-(8)-ન્ધત્વેન નાપ્યનૈકાન્તિકત્વં અન્તિકમસ્ય ગન્તું સન્તનોતિ સામર્થ્યમ્ । અન્યવ્યતિરેકપ્રત્યાકલનયા હિ કારણત્વં કિઞ્ચિદપિ પ્રતિપર્યાલોચનીયમુ(1) પાયાન્તરાતર્કણાત્ । અયમેવ ભેદો ભેદ હેતુર્વ્વા યદુત વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્તસ્ય જનનનિબન્ધનઞ્ચ સામગ્રીલક્ષણકારણસાજાત્યવિજાત્યપર્યવ સિતૌ ભેદ ઇતિ અભિદધાનેન ચાચાર્યચરણેન પ્રતિદર્શનં દર્શિતદિક્કાલાદિગુણદ્રવ્યવ્યાયાવ્યયાદિભેદવ્યવહારહેતુહસ્તકત્વાત્ ન્યસ્તૌ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસો વસ્તુસ્વભાવનાનાત્વે નિબન્ધનસમસ્તવાદિવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિપ્રસરાનાક્રાન્તપૌરુષસતો ઽયમેવભેદ ઇ-(2)-તિ વ્યવસ્થાને સ્થિરસ્તદ્વ્યવહરણેં કારણંકલ્પનારોપિતધર્માણામપિ ભેદો વિરુદ્ધધર્માધ્યાસલક્ષણ એવેત્યવ્યાપ્તિરસમ્ભાવિની, નચોભેદેપિ વિમૃશ્યતે ક્વા-(3)-પિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસ ઇત્યતિવ્યાપ્તિવ્યસ્તિરસ્તિ વિરોધબોધો બહુધા બહુષ્વિતિ ન સમ્ભવવિપર્યયો હૃદિ ધેયઃ । ન ચ વિરુદ્ધધર્મદ્વયભેદાનુપપત્તિસ્તત્રાપિ નિત્યસ-(4)-માં જાતિરીત્યા વિરુદ્ધૌ પદાર્થો વ્યુદસ્ય નાન્યો ધર્મોનામ કિન્તર્હિ ધર્માન્તરપ્રતિક્ષેપાક્ષેપાભ્યાં ધર્મ્મધર્મ્મિવ્યપદેશેપિ ન વસ્તુભેદસ્તેનાનવસ્થા (15) ન મનસિ નિવેશ્યા યથાકલ્પનમસ્ય સમ્ભવાત્ ।
યત્પુનરુક્તમ્-ભેદો હિ વિરોધં વ્યભિચરતિ, ન વિરોધૌ ભેદમિતિ તત્પારમાર્થિકાપારમાર્થિકભેદભ-(6) ણ્યાભાષિતં વિરુદ્ધતાહેતોઃ સવિધસમ્બન્ધનિબન્ધસમ્બન્ધાવ્યાપ્તિસિદ્ધૌ હિ સપક્ષે પક્ષપાતી વિરુદ્ધો નોપલબ્ધઃ ભેદવ્યવહારજ્ઞાપકહેતુશ્ચ પ્રતિ (7) ભાસ ભેદઃ । દ્વિતોયોપિ પ્રયોગઃ-સ એવાયમિતિ પરામર્શઃ સો ઽસદૃશપરાવૃત્તપદાર્થધ્યવસાનવ્યાપારઃ, યથા કેશપાશે ચ્છિન્નોદ્ભિન્ને સ એવાયમિતિ પરામર્શસ્ય વિવાદપદે ઘટાદૌ અત્યન્તસદૃશે સ એવાયમિતિ મન્દસાદૃશ્યે સ ઇવેતિ પ્રકરણવશાત્ અત્યન્તસાદૃશ્ય-(9)-મિહોપાત્તં જાત્યેકત્વે દીપાદૌ પ્રત્યભિજ્ઞેતિ વદતાતદ્વ્યાવૃત્તિવિષયા સ્યાત્પ્રકાશિતા, યદ્યતીતેન સહ વર્તમાનસ્ય એકત્વં નાસ્તિ કર્થ ચિત્પૂર્વ પશ્ચાદ્દૃષ્ટાર્થ ક્રિયા ભવતિ । ન । યથા ઘટમેકં વિઘટઘટાઙ્કુરારોપણે પ્રેક્ષતે યથા પુરધારણં તથેવ પૂર્વાનુરોધે ઽઅસમ્ભવે યતઃ ભવિષ્યતિ તાદૃશાર્થક્રિયા તચ્ચેકાર્થક્રિયાકરણાદેકત્વન્તુ તદકારિવ્યવચ્છેદલક્ષણં સામ્વૃતમિષ્યત એવ તેન ક્ષણભઙ્ગો ઘટાદીનાં ધર્મસ્તેનૈવ સાધનહેતુભિરિત્યપકૃતમ્ । એકમિતિ હિ વ્યપદેશવિકલ્પાસ્તદર્થસામર્થ્યમા-(3)-ત્રેણ સમઙ્ગીસજાતયો ન પુનરર્થરદ્રિતસામાન્યદ્યર્થસામાન્યદ્યર્થવિષયા વ્યપદેશવિકલ્પાઃ પ્રેક્ષાવદ્ભિરાદ્રિયન્તે તતસ્તાદૃગર્થક્રિયાકારિતયૈકત્વં પ્રત્યભિજ્ઞાનવિષયઃ તસ્માદ્યા (4) પ્રત્યભિજ્ઞા સા તદર્થક્રિયાકારિવ્યાવૃત્ત સદૃશાર્થક્રિયાસમર્થવિષયાઃ યથા ઘટાનયને ઽપિ ઇતરાભિપ્રાયેણ અન્યમાનયેતિ નિયોગે ઘટાન્તરાનયને પુનઃ-(5)-સ એવાનીત ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞા । પ્રત્યભિજ્ઞા ચેયં સ એવાયં ઘટ ઇતિ આજન્મનઃ પ્રણાશાવધિપ્રતિભાસપ્રસવપ્રસઙ્ગઃ, પ્રતિક્ષણં ક્ષણભઙ્ગે સતિ ભાવસ્ય ભવેદત-(6)-વિપર્યયે બાધકં અસ્તિ ચ પ્રતિભાસઃ પ્રાગભાવપ્રધ્વંસાભાવયોર્મધ્યારૂઢસ્ય વસ્તુતઃ પૂર્વાપરકાલકલતાતિક્રાન્તઃ । સઃ ક્રાન્તનિશ્ચયો નિખિલવસ્તુ (7) સુજનાનુભવભૂમિઃ । અતએવ સ્થવીયસિ સ્વભાવે ભાવાનાં કાલનિયમૌઽપિ સિદ્ધઃ । અતદ્રૂપરાવૃત્તિવિષયસ્ત્વેકત્વાધ્યવસાયોનાવસ્થાભાવમાકર્ષતિ પ્રત્યયભિજ્ઞા (8) તન્તુ સાંવૃતૈકત્વં વ્યવહારયતિ । પરવ્યામોહાપનયનેન યથાદૃશ્યાનુપલબ્ધિબલિમહિલાગોપાલાદિગમ્યે ઽપિ પ્રતિષેધે શઙ્કયં લક્ષ્યીકૃત્ય વ્યામોહશુદ્ધતન્ત્રં (9) પ્રક્ષિપ્યતે ।
ઃતદત્યન્તવિમૂઢાર્થં આગોવાલાદિમસંવૃતેઃઃ
ઇતિ વચનાત્ ।
ઝાનં ત્વર્થાવભાસતઃ ।
તં વ્યનક્તીતિ કથ્યેત તદભાવે ઽપિ તત્કૃતમ્ ॥
તથા દુકૂલનીલનલિન-(10)-દલાવલિવલિમધ્યપ્રમદાનન્દિમન્દિરકુન્દસિન્દૂરાર્થ વલભીપ્રભૃતીનાં મધ્યાવસ્થાખ્ય ગ્રાહ્યાકારવેદનાવૃત્યૈકં પ્રતિસંધાતારમેવ ભાષિતં સકૃદત્ર પ્રતિભાતીતિ પાશ્ચાત્યાનુવ્યવશાયવશેન સ્ફુરણઞ્ચ પૂર્વાનુભૂતસ્ય ગ્રાહકાકારસ્ય અતદ્રૂપપરાવૃત્તવિષયૈકવિમર્શવશેન વ્યાપ્ત્યાદિકઞ્ચ પરિકલ્પિતાદ્રૂપ (2) પરાવ્ત્તવસ્તુસ્તોમાકારેણ ક્ષણક્ષીણતાનુકૂલમિલિતવિન્યાસેનેતિ ન ક્વાપ્યંશે શંશનીયદોષમનિત્યતાસાધનમવ ધાતવ્યં ભવ્યભાવેન તથા-
વજ્રોપલાદિરપ્યથંઃ (3) સ્થિરઃ સો ઽન્યાનપેક્ષણાત્ ।
સકૃત્સર્વસ્ય જનયેજ્જ્ઞાનાનિ જગતઃ સમમ્ ॥
ક્રમાદ્ભવન્તિ તાન્યસ્ય સહકાર્યુપકારતઃ ।
આહુઃ પ્રતિક્ષણં ભેદં સદોષો ઽત્રાપિ પૂર્વવત્ ॥ (4)
ઇત્યાદ્યપિ યથા પ્રસ્તાવમપહસ્તિત્રાસમુપન્યસનીયમ્ ।

યત્પુનરુચ્યતે કાલદિદ્રવ્યગુણકર્માદિકમન્તરેણ ન કશ્ચિત્ વ્યપદેશસ્તં ચાન્તરેણ ન વચનં તસ્માદ્વચનાદેવ કાલદિકમસ્તીતિ ક્ષણિકતાસિદ્ધિરિતિ, તદપિ નિરસ્યતે, કાલઃ પરાપરવ્યતિકરયૌગપદ્યાયૌગપદ્યચિરક્ષિપ્રપત્યયલિઙ્ગઃ તેષાં વિષયેષુ (9) પૂર્વપ્રત્યયવિલક્ષણાનામુત્ષત્તાવન્યનિમિત્તાસંભવાત્ । યદત્ર નિમિત્તં સ કાલઃ યત્રૈવાપરપ્રત્યયોદિગપેક્ષયા તત્રૈવપરપ્રત્યયઃ કાલકૃતઃ ય-(7)-ત્રૈ વ ચ પરપ્રત્યયો દિગપેક્ષયા તત્રૈવાપરપ્રત્યય કાલ કૃત ઇતિ વ્યતિકરઃ શ્લેષઃ । યુગપદેતાનિ કૃતાનિ ક્રમેણ ચ એતાનિ કૃતાનિ । ચિરં કૃતં ક્ષિપ્રં કૃતમિતિ ન રૂપાદ્યતિરેકે કાલે પ્રત્યક્ષાપ્રવૃત્તઃ મન્દતા હિ નિષ્પત્તેઃ કારણક્રમેણ વિરોધઃ, ક્રમોપિ ભાવાભાવાદેવ ભાવસ્ય ન કાલઃ રાંહોઃ શિર ઇતિવત્, પુનર-(9)-ભાવસ્યાયં કાલ ઇતિ વ્યપદેશઃ-
ઽદૃષ્ટતાતીતકાલત્વં દૃશ્યતા વર્તમાનતા

ભાવિતા દૃશ્યમાણાર્ચામિતિ વ્યવસ્થિતિઃઽ ।
રૂપમપિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનજનકત્વેન એવં શ-(10)-બ્દાદિકમપિ સ્વે સ્વેન્દ્રિયનિદાનદર્શનનિબન્ધનત્વેન વેદ્યમ્ । દ્રવ્યવ્યવસ્થાપિ તત્સમુદાયસાધ્યફલાહેતુવ્યવચ્છેદેન દર્શિતૈવેતિ ન તદાસ્તિ વ્યવહરણં ન યત્ પક્ષે તદ્ અનિત્યાનુબન્ધીતિ ।
ઉદયનનિરાકરણે વાદરહસ્યે વ્યતિરેકાર્થભાવાર્દિન્યાયનિર્ણયો દ્વિતીયઃ ।
અપોહપ્રત્યૂહવ્યૂહનિરાસઃ
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
ઇહાપોહે પ્રત્યૂહવ્યૂહો વ્યુદસ્યતે । ઇહ જગતિ જાગ્રતો જીવલોકસ્ય નીલવિપુલચલચેતનીયનિચૂલનિચયાદૌ ચક્ષુષો વિક્ષેપાદનન્તરં નીલાદિસ્વલક્ષણનિષ્ઠો (2) નિર્ભાસસ્તદનુસન્ધાનધીરસાધારણબોધપ્રતિબદ્ધનીલાદીનિર્ભાસશ્ચ નિશ્ચીયતે એતચ્ચ દ્વયમપિ નીલાદિપરિચ્છેદદક્ષમક્ષતમભીક્ષ્ણમભિલક્ષ્યતે । સારૂપ્યવશ-(3)-ગા હિ પરિચ્છેદશક્તિઃ સમ્વેદનાનામસ્તિ ચાનયોર્નીલભિર્ભાસતા નીલનિર્ણયનિબન્ધનં તેનોભયમપિ ભયભ્રષ્ટં નીલમેવ પરિચ્છિનત્તીતિ સમ્પ્રત્યયઃ સાંવ્ય-(4)-વહારિકલોકસ્ય । તત્ત્વતર્કવિતર્કવિશ્રૃઙ્ખલાશ્રયસ્તુ વ્યાખ્યાતા સમઃખ્યાતિપ્રથમમવ્યપદેશ્યં વ્યવસાયાત્મકમિતિ । પ્રથમમાલો-(5)ચનાજ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકં બાલમૂકાદિજ્ઞાનપ્રખ્યમ્, તતઃ પરં પુનર્વસ્તુ ધર્મેર્જાત્યાદિભિર્યયા બુદ્ધયાવસીયતે સાપિ પ્રત્યક્ષત્વેન સમ્મતેતિ વિકલ્પકમધ્ય(6)ક્ષં જાત્યાદિયોજિતજલજાદિવસ્તુપરિચ્છેદે દીપ્યતે । બૌદ્ધસ્ત્વવધય્વસિતવાન્, પ્રથમમેવ પ્રમાણં દ્વિતીયન્તુ સ્મરણાભોગાદિસામગ્રીજલ્પનાર્થાત્ (7) ઉત્પદ્યતે નેત્રાદિસમગ્રાત્ । કિન્તર્હિ મધ્યાવસ્થાલક્ષણજ્ઞાનગ્રાહ્યાકારાત્સ્મરણાભોગાદિસહિતાદનિષ્ઠિતમિતીષ્ટં નિર્ણયનિબન્ધનં પુનરત્રનેત્રનીલાદ્યર્થાપાયે ઽપિ નીલાક્ષિસ્મરણસંકાન્તનીલાદિનિર્ભાસઃ કુતઃ સંબોભવીંત । નાર્થાત્તસ્ય નિરુદ્ધત્વાત્ । ન જલાદે વ્યાપ્યરૂપાદિસ્વભાવત્વાત્ । ઇદં હ્યુક્તમ્-
તચ્ચ સામા- (2)-ન્યવિજ્ઞાનમનુરુન્ધનવિભાવ્યતે ।
નીલાદ્યાકારલેશો યઃ સ તસ્મિન્ કેન નિર્મિતઃ ॥
શબ્દેભ્યો યાદૃશી બુદ્ધિર્નષ્ટે ઽનષ્ટેપિ દૃશ્યતે,
તાદૃશ્યેવ સદર્થાનાં નૈતચ્છોત્રા (3) દિચેતસામ્ ॥
ઇતિ તથા
યદપ્યન્વયિવિજ્ઞાનં શબ્દવ્યક્ત્યવભાસિયત્ ।
વર્ણાકૃત્યક્ષરાકારશૂન્યં ગોત્વં હિ વર્ણ્યતે ।
દ્રવ્યાદ્યરૂપાદિરૂપમ્ । ઇદં તુ વિકલ્પકં નીલાદ્યાકૃતિસાક્ષરાકારં ચ સુજ્ઞાતમન્તર્માત્રાદિપરિ (4) વિત્તિર્વિર્ભાવ્યતે । તેન ન જાત્યાદિપરિચ્છેદદર્પો દ્વિતીયપ્રત્યયસ્ય તત્પ્રત્યનીકરૂપાદિઃ રૂપત્વાત્ । ન હિ યત્ર યસ્ય પ્રતિભાસો ઽસંભાવી સ તસ્ય ગ્રાહકઃ પ્રત્ય-(5)-યસ્પર્શાકારશૂન્ય ઇવ રૂપ સમ્વેદી ન સ્પર્શસ્ય । તથે દમપિ નીલાદિનિર્ભાસિ ન તત્સ્વભાવશૂન્યજાત્યાદિસંવેદિ વ્યવસ્થાપ્યમાપદ્યતે । તદેતરયાં વે-(6)-દનવિવર્તમાત્રાયામ્ ।
ઽઅપોહઃ શબ્દલિઙ્ગાભ્યાં પ્રકાશ્યત ઇતિ લ્થિતિઃ
સાધ્યતે સર્વધર્માણામવાચ્યત્વપ્રસિદ્ધયે, ।
ઇતિ સાધ્યત્વમનૂદ્યતે ।
રહસ્યં પુનરત્ર, યેન ની-(7)-લં અનીલાપોહમ્પરિચ્છિદ્યતે પ્રત્યયેન ન તેનૈવાપોહવિષયત્વમાત્મનો વ્યવસ્થાપ્યતે, કિન્તર્હિ, પ્રત્યયાન્તરેણ બાધમાતન્વતા નીલસ્વક્ષણવિલક્ષણત્વાદેતન્નિર્ભાસસ્ય । તેનેદં પરપ્રૌઢશાસ્ત્રકૃદ્ભિરપિતત્પ્રત્યયમધિકૃત્યોચ્યમાનં ન માનસસ્પર્શિપ્રેક્ષસ્ય ક્ષણિકત્વાનુપપત્તિશ્ચાનુગત વ્યવવહારાનન્યથા સિદ્ધેઃ શબ્દલિઙ્ગવિકલ્પાહિ સાધારણં રૂપમનુપસ્થાપયન્તો ન તૃણકુબ્જીકરણે ઽપિ સમર્થા ઇત્યવિવાદં, બાહ્યાર્થસ્થિતૌ સ્થિરાસ્થિરવિચારાત્ । તચ્ચાલીકં વા, આકારો વા, બાહ્યં વસ્તુ વેતિ ત્રયઃ (2) પક્ષાઃ । તત્ર ન પ્રથમ પક્ષઃ તદ્ધિ તાવદનુભબાદેવ તથા વ્યવસ્થાપ્યંતસ્યાલીકત્વેનાનુલ્લેખાત્ । તથાત્વે વા પ્રવૃત્તિવિરોધાત્ । ન હ્યલીકમેતદિત્યનુભૂયાપ્યર્થક્રિયાર્થી પ્રવર્તતે (3) અન્યનિવૃત્તિસ્ફુરણ્ણાન્નૈષ દોષ ઇતિ ચેત્, એતદેવાસત્ વિધિરૂપસ્યૈવ સ્ફુરણાત્ । નહિ શબ્દલિઙ્ગાભ્યામિહ મહીધરોદ્દેશે ઽનગ્નિ ર્ન ભવતીતિ સ્કુરણમપિ ત્વગ્નિરસ્તી-(4) તિ । યદ્યપિ નિવૃત્તિમહં પ્રત્યૈમીત્યાદિ ।
યસ્માદિહ ધરાધરવિશ્મ્ભરાયાં વિભાવસુરસ્તીતિ ધનઞ્જયાકારધારિત્વાદ્વોધસ્ય તેન બોધેન ધનઞ્જય એવાવબુદ્ધઃ । (5) તેન વિધેરેવ સ્મરણાદિતિ સમ્મતમેવાસ્માકમ્ । અલીકમિતિ તુ લોકે ઽપ્રકાશભૃદ્બાધ્યમલીકમાહુરિતિ વચનાત્ । પ્રકાશ્યમાનં બાધિતમુચ્યતે । તત્કિમુચ્યતે ન (6) તાવત્તેનૈવાનુભવે નેત્યાદિ ભાષામપિ તાવદભ્યસ્ય નિરાકારવાદિના હિ દ્રવ્યવદેકાનેકવિચારચક્રનિકૃત્તતયા નીલાદ્યાકારમેવ ચેતશ્ચક્રમલીકમભિલપ્યતે તદપિ ન સ્વાનુભવપ્રભાવાદપિ તુ બાધકબોધાધીનંતત્ । તથા નીલ જલજાકારાક્રાન્તમેવ સ્વાન્તમનીલવ્યાવૃત્તિરિત્યુચ્યતે । વ્યતિરિક્તાયાં નીલવ્યાકૃત્તૌ તતો વ્યા-(8) વર્તમાનં નીલમનીલમેવ મિલેદનીલવતા અપિતુ તસ્માત્-
તત્રાપિ ચાન્યવ્યાવૃત્તિરન્યવ્યાવૃત્ત ઇત્યપિ ।
શબ્દાશ્ચ નિશ્ચલાશ્ચૈવ નિમિત્તમનુરુન્ધતે ॥
ભેદાન્તરપ્રતિક્ષેપા પ્રર્તિક્ષેપૌ તયોર્દ્વયોઃ ।
પદં સંકેતભેદસ્ય જ્ઞાતૃવાંચ્છાનુરોધતઃ ॥
તત્રાપ્યન્યાપોહે શબ્દાર્થેન વ્યાવૃત્તિરન્યાન્ય એવ વ્યાવૃત્તેસ્તુ વ્યાવૃત્તૈર્નિવર્તમાનસ્ય તદભાવપ્રસઙ્ગાત્ । તથા ચ (2) પ્રવૃત્તેર પ્યભાવઃ તસ્માદ્ય એવ વ્યાવૃત્ત સ એવ વ્યાવૃત્તશબ્દપ્રવૃત્તિભેદશ્ચ ર્સકેતભેદાનુવાચ્યભેદો ઽસ્તિ ।
નનુ ચ વાચ્યવિશેષાભાવાત્ સંકેતભેદો ઽપ્યયુક્તઃ દ્વયોરેકા (3) ચલનાત્, તથા ચ વ્યતિરેકિણ્યા વિભક્તેરપ્રયોગઃ તસ્યાભેદાશ્રયત્વાત્ ।
દ્વયોરેકાભિધાને ઽપિ વિભક્તિર્વ્યતિરેકિણી ।
ભિન્નમર્થમિવાન્વેતિ વાચ્યલેશવિશેષતઃ ॥

ન વૈ શબ્દાર્થ કાચિદ્વિષયસ્વભાવાયત્તા વુત્તિરિત્યતો વૃત્ત્યભાવપ્રસંગાત્ યથા વ્યતિરિક્તે ઽવ્યતિરિક્તે વા પ્રયોક્તુમિષ્યન્તે તથા નિર્મુક્તાસ્તમર્થમપ્રતિબન્ધેન પ્રકાશયન્તિ । તેન ગૌ ર્ગૌ (5)ત્વમિત્યેકાર્થાભિધાને ઽપિ કસ્યચિદ્વિશેષસ્ય પ્રત્યયેન વિરુધ્યતે સંકેતભેદે વ્યતિરિક્તાર્થા વિભક્તિરર્થાન્તરમિવાદર્શયન્તી પ્રતિભાત્યનર્થાન્તરે ઽપિ તથા પ્રયોગ (6) દર્શનાભ્યાસાત્ । ન તાવત્ સર્વત્ર ભેદઃ અન્યત્રાપિ પુરુષ ઇવ તસ્ય પ્રતિબન્ધાભાવાત્ । યથૈકં ક્વચિદેકત્ર ચાનેન ખ્યાપ્યતે તદવિશેષે ઽપિ ગૌરવાદિ ખ્યા- (7)-પનાર્થં બહુવચનેન પ્રયોગાભાવાત્તુ સંકેતભેદો ન સ્યાત્ અન્યસ્યૈવ, તથાહિ ભેદાન્તરેણ યદિ ભણિતસ્યાર્થઃ યદાયં પ્રતિપત્તા તદન્યવ્યવચ્છેદભાવાનપેક્ષઃ (8) પિણ્ડવિશેષે ઽશ્વવ્યવચ્છેદમાત્રં જિજ્ઞાસતે તથાભૂતજ્ઞાપનાત્ તથા ચ ભેદસઙ્કેતેન શબ્દેન બોધ્યતે ઽનશ્વત્વમસ્યાસ્તીતિ યદા પુનર્વ્યવચ્છેદાન્તરનિરાઙ્ક્ષ્યસ્તંજ્ઞા-(9)-તુમિચ્છતિ તદાપરિત્યક્ત વ્યવચ્છેદાન્તરં તમેવાશ્વપરિચ્છેદાન્તરં તમેવાશ્વપરિચ્છેદં તથા પ્રકાશનાય પ્રમુચ્યતે અનશ્વાયમિતિ । અત એવ પૂર્વત્ર પ્રતિષ્ઠિતપદાન્તરત્વાચ્છબ્દપ્રવૃત્તેર્ન સમાનાધિકરણ્યં વિશેષ્યભાવો વા ગોત્વમસ્ય શુક્લમિતિ તન્માત્રવિશેષેણ વુદ્ધે સ્તદાશ્રયભૂતાયા એકત્વેનાપ્રતિભાસનાત્ । નિરાકાંક્ષત્વાચ્ચ દ્વિતીયે તુ ન ભવતિ । તથા સંકેતવ્યવહારેણ સંકેતસકલવ્યચ્છેદધર્મે વિભાગવત્ એકસ્ય બહુજનેન પ્રતિભાસનાત્ વ્યવચ્છેદાન્તરસાકાંક્ષત્વાચ્ચ ।
ભેદો ઽયમેવ સર્વત્ર દ્રવ્યભાવાભિધાયિનોઃ ।
શબ્દયો ર્ન તયો ર્વ્વાચ્યેવિશેષસ્તેન કશ્ચન ॥
તસ્માન્ન સર્વત્ર ધર્મધર્મિવાચિનોઃ શબ્દયોર્વાચ્યે ઽર્થે નિશ્ચયપ્રત્યયવિરોધત્વેન કશ્ચિદ્વિશેષઃ એકસ્તમેવ પ્રત્યાયનપ્રતિક્ષિપ્તભેદાન્તરઃ પ્રત્યાયતિ (3) અન્યૌઽપ્રતિક્ષેપેણૈત્યયં વિશેષઃ ।
જિજ્ઞાપયિષુરર્થ તં તદ્ધિતેન કૃતાપિ વા ।
અન્યેન વા યદિ બ્રૂયાત્ ભેદો નાસ્તિ તતો ઽપરઃ ॥
એતાવન્તમેવ ચ ભેદં દર્શનં શુદ્ધિસ્તેન....વાદે જા-(4)-યેત પાચકત્વમિતિ કદા વા પાઅ ઇતિ અન્યેન વા તથાભૂતજ્ઞાપનાય સ્વયંકૃતેન સમયેન ન પુનસ્તથા મૂતાભિધાનમાત્રેણાર્થાન્તરમેવૈતદ્ભવતિ તથાભૂતસ્યૈવ જ્ઞા-(5)-પનાય શબ્દસ્ય કૃતસંકેતત્વાત્ । ન ચ પાચકત્વમિતિ તથા ઉચ્યતે, ન પાચક એવ અત્ર પાકેન અન્ય એવ કશ્ચિત્પાચકો નામાભિધીયતે પાક વિચિન્ત્યતે । યત્ પુ-(6)-નરસ્યામિધેયં તત્ કશ્ચિત્તં તવેવ પાચકત્વેનાપીત્યયમ્ ।
નાસ્ત્યેકસમુદાયો ઽસ્માદનેકત્વે ઽપિ પૂર્વવત્ ।
અવિશેષાદણુત્ત્બાચ્ચ ન ગતિ (7) શ્ચેન્ન સિદ્ધયતિ ।
અવિશેષઃ વિશિષ્ટાનામૈન્દ્રિયત્વમતો ઽનણુઃ ।
એતેનાવરણાદીનામભાવશ્ચ નિરાકૃતઃ ॥
સંખ્યાસંયોગકર્માદેરપિ તદ્વત્ સ્વરૂપતઃ ।
અભિલાપાચ્ચ (8) ભેદેન રૂપં વુદ્ધૌ ન ભાસતે ।

આવરણં હિ પરમાણૂનાં ઉપલબ્ધં, અસંસર્ગાત્કથમિતિ ન યુક્તમ્ । ન હિ અવયવી પ્રતિષેધસાધારણં ક્વાપિ ઉપલબ્ધં યેન તત્ત્વાભાવે પરમાણુષુ ન સ્યાત્તથા પ્રતિઘાતાદયઃ । અથ
ચિત્રત્વાત્પરમાણૂનાં સંહતેઃ સ્યાત્પટાદિકમ્ ।
કથમાવરણં વા તસ્યાતપસ્ય જલસ્ય વા ॥
અવયવૈઃ સન્ત્યાગમન્તરેણ પરિમાણુષુ ચ (10) કેવલા અવ્યાહતપરસ્પરાન્તરાનુપ્રદેશાઃ કથમાવરણત્વાત્ જાતસ્ય વાત્ર ઉચ્યતે । અસંસૃષ્ટાઃ કથમવયવિનં જાયન્તે સંસર્ગશ્ચ નૈકદા તદભાવાત્ ન સર્વાત્મનાણુમાત્રપિણ્ડપ્રસઙ્ગાત્ સંયોગસ્ય પદાર્થાન્તરસ્ય જનનેન ચેત્ તમેવ સંયોગં સાન્તરાઃ કથંજયન્તીતિ સમાનઃ પ્રસઙ્ગઃ । સંસર્ગશ્ચેત્ કિં સંયોગેનાપરે-(2)-ણ તથા વાપિ ના । અથ સાન્તરા એવ સંયોગમવયવિનઞ્ચ જનયન્તિ તથા સત્યવરણાદિકાર્યમપિ કિંન જનયન્તિ ।
વિનાપિ પરમાણૂનાં સંસર્ગાત્ સંહતિઃ પરા ।
આઘાતે ઽપિ પૃથગ્ભાવૌ (3)યસ્યાં નૈવ સમસ્તિ સઃ ॥
ન ખલુ સંયોગઃ પ્રતિભાસતે સંયોગે વ્યતિરિક્તઃ, કેવલમસંયુક્તયોઃ સાવસ્થાનોપલભ્યતે તૌ પુનરુપલભ્યેતે તતો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કલ્પ-(4)-નામાત્રમેતદિતિ નિર્ણયઃ । અપ્રત્યક્ષેણ તે તથાભૂતં સચૈવંભૂતં જાતમિતિ પ્રતીતિઃ । તતઃ સૈવાવસ્થા પૃથગ્ભાવેન જ્ઞાપ્યતે સંયોગ ઇતિ । અતએવ ।
શબ્દજ્ઞાને વિકલ્પેન વસ્તુભેદાનુસારિણા ।
ગુણાદિષ્વિવ કલ્પ્યાર્થે નષ્ટાજાતેષુ વા તથા ॥
ન શબ્દજ્ઞાનેન વૈલક્ષ્યમાત્રાદેવ પદાર્થભેદો ઽપિતુ પ્રત્યક્ષલક્ષણજ્ઞાનભેદાત્ વિકલ્પિ-(6)-કાહિ બુદ્ધિરનાદિવાસનાસામર્થ્યાદુપજાયમાના તથા તથા પ્લવતે તતો નાર્થતત્ત્વં પ્રતિષ્ઠાં લભતે । તથાન્વયવ્યતિરેકેણ પરિકલ્પિતં ભેદમાશ્રિત્ય સંયોગાદિબૂદ્ધયઃ તતઃ પરિકલ્પિતસ્યૈવ ચોત્પાદનાર્થતત્વસ્ય કલ્પિતાર્થભેદસ્તુ તીર્થ્યાન્તરદર્શનાદપ્યુપજાયતે । તતો ઽપ્યર્થતત્ત્વવ્યક્સ્થાયામનવસ્થા (8) તથા (8) તથાભ્યુપગમનેન પરસ્પરાપવાદઃ સ્યાત્ । તતો ભિન્નશબ્દઃ જ્ઞાનઞ્ચ વિકલ્પિતે વસ્તુનિ વાસનાયા અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પ્રવર્તતે કિં ભૂતો ઽસૌ વિકલ્પો વસ્તુ-(9)-ભેદાનુસારી વસ્તૂનાં ભેદો વ્યાવૃત્તિરતથાભૂતાત્ । ન વ્યાવૃત્તાદન્યા વ્યાવૃત્તિઃ તતઃ સ એવ સન્તાનાપેક્ષયાર્થાન્તરભેદો ભેદેન પ્રતિભાતિ વસ્તુભેદમ-(10)-ન્તરેણ ચ કલ્પના ભેદાનુગા ગમ્યન્તે, યથા એકો ગુણઃ એકઃ સમવાયશ્ચતુર્વિશતિઃ ગુણાઃ ।
મતો યદ્યુપચારો ઽત્ર સ ઇષ્ટો યન્નિબંધનઃ ।
સ એવ સર્વભાવેષુ હેતુઃ કિન્નેષ્યતે તયોઃ ॥
આજાતાઃ પુત્રા સ્થવિરં તાપયન્તીતિવત્, અતીતાજાતયોર્યન્નિબન્ધનમુપચારસ્ય નિરુ-(2)-પણાનુસ્મરણગૃહીતત્વેન ક્ષણં તદેવ નિમિત્તમસ્તુ વર્તમાનેપિ સંયુક્તો ઘટ ઇત્યાદાવપિ ॥
ઉપચારો ન સર્વત્ર યદિ ભિન્નવિશેષણમ્ ।
મુખ્યમિત્યેવ ચ કુતો ઽભિન્ને ભિન્નાર્થ (3)તેતિ ચેત્ ॥
અનર્થાન્તરહેતુત્વે ઽપ્યપર્યાયઃ સિતાદિષુ ।
સંખ્યાદિયોગિનઃ શબ્દાસ્તત્રાપ્યર્થાન્તરં યદિ ॥
ગુણદ્રવ્યાવિશેષઃ સ્યાત્ ભિન્નો વ્યાવૃત્તિભેદતઃ ।
સ્યાદનર્થાન્ત(4) રત્વે ઽપ્યકર્માદ્રવ્યશબ્દવત્ ॥
નનૂપચારો હિ નામ મુખ્યનિબન્ધનઃ સ કથમસતિ મુખ્યે ભવેત્ । મુખ્યઞ્ચ ભિન્નવિશેષણં દણ્ડ્યાદિવત્ । અભિન્નવિશેષ-(5)ણત્વે મૌલી વ્યવસ્થિતિઃ ભવતસ્તુ પૂર્વપૂર્વકલ્પનાકૃતવિશેષણયોગાદભિન્નવિશેષણત્વેનમુખ્યત્વં ક્વચિદિતિ નોપચારસંભવઃ । ભિન્નવિશે (5) ષણં મુખ્યમિત્યેવ કૃતઃ । અભિન્નવિશેષણમપિ કલ્પનાકૃતભિન્નવિશેષણમત્યન્તાભ્યાસાત્ રૂઢિમુપગતં મુખ્યમેવ ।
બુદ્ધેહસ્ખલિતા વ્ત્તિ ર્મુખ્યારોપિત (7) યોઃ સદા
સિંહે માણવકે તદ્વદ્ઘોષણાપ્યસ્તિ લૌકિકીં ॥
ઇતિ વચનાત્ । અસ્ખલન્ ગતિપ્રત્યયવિષયો હિ મુખ્યઃ તદપરસ્તુ ગૌણ ઇતિ કિન્ન પર્યાપ્યમ્ । યદિ વિશેષ-(8)-ણમપરં નાસ્તિ વિશેષ્યમેવ તર્હિ સર્વત્ર વાચ્યમ્ । ઇત્યભિન્નાર્થતા પર્યાયતા રૂપાભેદેન સામાનાધિકરણ્યં ભિન્નવિષયત્વે હિ તદ્ભવતિ ન બુદ્ધય એવહિ સ્વ વાસ-(9)-નાનુરોધાદુપજાયમાના ભેદાભેદસામાનાધિકરણ્યાદિવ્યવહારમુપરચયન્તિ ન પર્યાયતાદિપ્રસઙ્ગઃ અનર્થાન્તરત્વે ઽપિ દૃશ્યન્તે અપર્યાયા અકર્મ્મદ્રવ્યમ્, અદ્રવ્યં કર્મ્મેતિ પ્રભૃતયો વ્યપદેશાઃ । તત્ર કિં વ્યાવૃત્તિભેદ એવ નિબન્ધનં નાપરઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદઃ ગૌઃ શુક્લો ગૌઃ શબ્દત્વમિતિ । પુનઃ
વ્યતિરેકીવ યચ્ચાપિ સૂચ્યતે ભાવવાચિભિઃ ।
સંખ્યાદિતદ્વતઃ શબ્દૈસ્તદ્ધર્માન્તરભેદકમ્ ॥
શ્રુતિસ્તન્માત્રજિજ્ઞાસોરનાક્ષિપ્તાખિલાપરા ।
ભિન્નધર્મમિવાચષ્ટે વોગો ઽઙ્ગુલ્યા ઇવ ક્વચિત્ ॥
યુક્તાઙ્ગુલોતિ સર્વેષામક્ષિપાત્ ધર્મિવાચિની ।
ખ્યાતૈકાર્થાભિધાને ઽપિ તથાવિહિતસંસ્થિતિઃ ॥
ગૌરિતિ તદેકાકારપરામર્શયોગી સકલ એવ પદાર્થ ઉચ્યતે । શુક્લ ઇતિ તદેકદેશઃ પરામર્શાન્તરયોગિની ચ વર્તમાના વ્યતિરેકશ્ચ અન્વયવ્યતિરે-(4)કાભ્યાં અપોવૃતઃ । તતસ્તસ્ય ગૌઃ શુક્લો ગુણ ઇતિ વ્યતિરેકવિભક્તિસ્તદ્યથા ઃશિલાપુત્રકસ્ય શરીરં રાહોઃ શિરઃઃ । યદા ચ ગવાકારાવગ્રહૌ નાસ્તિ શુક્લત્વમેવ કેવલમુપલભ્ય-(5)-તે સમ્બન્ધિવિશેષરહિતમ્ । તદા પ્રશ્નયતિ કસ્યેદં શુક્લત્વમિતિ તદાપૂર્વદર્શનાત્ અવધૃતગોસ્વભાવો નિર્દિશતિ ગૌરિતિ તાદાત્મ્યસમ્બન્ધ એવાસ્ય વિવક્ષિતો-(6)-વ્યતિરેકસ્તુ કલ્પકપ્રવલસ્ય પ્રથમં નિશ્ચયાત્ । યદા તુ કેવલેનાનેન ભવિતવ્યં યદિ નામ વિશેષોપલક્ષણમન્દતા મન્દલોચનાનાં તથાપિ શુક્લેનાનેન ગવાન્યેન ભ-(7) વિતવ્યમિતિ પ્રશ્નયતિ । કીઽયં શુક્લો ગૌરન્યો વેતિ તદા પ્રતિવચનં ગૌરિતિ । સમાનાધિકરણતયા તદન્તર્ભાવેનૈવ પ્રશ્નભાવાત્ । તદનુરૂપમેવ પ્રતિવચનં મૂકં અયઞ્ચ તત્ત્વાર્થઃ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યતિરેકવિનિશ્ચયે ।
વિશેષલક્ષણાભાવે કુતશ્ચિત્ કારણાદપિ ॥
અયં શક્લો ણુણો ઽશ્વસ્ય પ્રતિવાક્યં વિપશ્ચિતાત્ ।
પ્રશ્નસ્ય વ્યતિરેકિત્વાત્ [9] તથૈવેત્યત્ર નિશ્ચયઃ (નિર્ણયઃ)
યદા ત્વવ્યતિરેકેણ વિશેષાન્તર્ગમે સતિ ।
પ્રમાણવૃત્તમાલોચ્ય પ્રશ્નઃ પ્રશ્નયિતુર્ભવેત્ ॥
તદાવિદિતતદ્ભાવ ઉત્તરં તાદૃશેવ સઃ ।
દાતાન્યપ્રક્ર-[10]-મસ્યાત્ર નૈવાવસરસમ્ભવઃ ।
પ્રત્યક્ષભેદમાલોચ્ય ન ભેદસ્ય વિનિશ્ચયઃ ॥
ન મૂલમનુમાનસ્યાભેદસ્યાસમ્ભવો મતઃ ।

અન્વયવ્યતિરેકૌ તુ યદાનાદી વ્યવસ્થિતૌ ।
તદા ભેદસ્ય સદ્ભાવાત્ વ્યવહારસ્તથૈવ સઃ ।
અનાદિવ્યવહારો ઽયં એવમેવ જરાઙ્ગતઃ ।
વસ્તુચિન્તા તુ લોકસ્ય નેતિ ભેદો ન બાધ્યતે ।
એવમપિ દ્રવ્યાભાવે ઘટસ્ય (2) રૂપં રૂપસ્ય રૂપમિતિ વત્ સ્યાત્ તદ્વ્યતિરિક્તસ્યાભાવાત્ ન ।
રૂપાદિ શક્તિભેદાનાં અનાક્ષેપેણ વતૈતે ।
તત્સમાનફલાહેતુવ્યવચ્છેદઘટશ્રુતિઃ ॥
અતો ન રૂપં ઘટ ઇત્યેકાધિકરણા શ્રુતિઃ ।
ભેદો ઽયમીદૃશો જાતિ સમુદાયાભિધાયિનોઃ ॥
રૂપાદયો ઘટસ્યેતિ તત્સામાન્યોપસર્જનાત્ ।
તચ્છક્તિ ભેદાઃ ખ્યાપ્યન્તે વાચ્યો ઽપ્યન્યો દિશાનયા ॥
નનુ સમાસકૃત્તદ્ધિતેષુ સમ્વન્ધા-(4)-ભિધાનમન્યત્ર રૂઢિ અભિન્નરૂપા ઽવ્યભિચરિત સમ્બન્ધેભ્યઃ । યથા રાજપુરુષત્વં કારકત્વમૌપગવત્વમિતિ સ્વસ્વામિસ્વક્રિયાકારકાપત્યાપત્યવત્સમ્બન્ધાઃ । અસ્યાપવાદઃ । (5) સમાસાદ્રૂઢાત્કૃષ્ણસર્પત્વમ્, કૃતસમરત્વં તદ્ધિતાત્ હસ્તિત્વમ્ અત્ર જાતિમાત્રમુચ્યતે ન સમ્બન્ધઃ તદ્ધિતાદભિન્નરૂપાચ્છુક્લત્વં મત્વર્થીયાન્તોપિ પ્રકૃત્યા તુલ્યરૂપત્વાત્ । અ (6) ત્રાપિ ગુણ એવાભિધીયતે । કૃદન્તો ઽવ્યભિચરિતસમ્બન્ધઃ સદિતિ ન સત્તાં પદાર્થો વ્યભિચરતિ તેન સ એવ સમ્બન્ધો વાચ્ય ઇતિ શાબ્દન્યાયાત્ । કથં પાચકપાચકત્વયોરેક એવાર્થ ઇતિ ચેત્ ન ક્રિયાસમવાયયોર્નિરાકૃતત્વાત્, કલ્પનાકૃતભેદે ઽપિ તાદાત્મ્યાક્ષતેઃ, કિમનુપપન્નં નામ વ્યાવૃત્તિવ્યાવૃત્તશબ્દયોરેકાર્થત્વેન તેનાન્યાપોહ વિ (8) ષયે તદ્વત્પક્ષોપવર્તલૂનમ્ ।
ઽપ્રત્યાખ્યાતં પૃથક્ત્વેહિ સ્યાદ્દોષો જાતિંતદ્ધતોઃઽ ।
તદ્ધતો ન સ્વતન્ત્રત્વાત્ અસ્યાયમર્થઃ ।
એવમિતિ સચ્છબ્દો જાતિસ્વરૂષમાત્રોપસર્જનં દ્રવ્યમા (9) હ । ન સાક્ષાદિતિ તદ્ભૂતધટાદિભેદાનાક્ષેપાત્ । સ એવાતદ્ભેદત્વે સમાનાધિકરણ્યાભાવ ન હ્યસત્યાં વ્યાપ્તૌ સામાનાધિકરણ્યમસ્તિ । તદ્યથા શુક્લશબ્દેન સ્વાભિધેયગુણ (10) માત્રવિશિષ્ટદ્રવ્યાભિધાનાત્ । સતામપિ દ્રવ્યમધુરાદીનામનાક્ષેપસ્તતશ્ચાતદ્ભેદત્વમેવમન્યત્રાપિ પ્રસઙ્ગઃ । જાતિશ્ચ સ્વરૂપઞ્ચ શબ્દસ્ય ચ ઉપસર્જનં દ્રવ્યમુક્તં ન તદ્વત્ ઘટાદિભેદસ્તદુભયવ્યવધિના ષારતન્ત્ર્યં તતશ્ચન ઘટત્વાઈનાક્ષિપતિ । ઘટત્વયોગાચ્ચ, સત્તાશ્રયો ઘટો ભવતિ । સ્વતઃ યથા રૂપશબ્દેનાનાક્ષિપ્તૈર્મ્મધુરાદિભિન્નસામાનાધિકરણ્યં શુક્લમમ્બુમિતિ તદ્વત્ પક્ષોપવન્દનં તત્પ્રત્યાખ્યાતમિત્યાચાર્યવચનૈ ભાષ્યકાર વ્યાખ્યાને ચ પ્રચરતિ । કથમયમનુચિતચિન્તાચમત્કારિત્વાત્ સમુચિતચેતા ણિતવાન્ ।
ઃન ચ નિવૃત્તિમાત્રપ્રતિભાસે ઽપિ પ્રવૃત્તિસમ્ભવઃ, ન હ્યઘટો નાસ્તીત્યેવ ઘટાર્થી પ્રવર્તતે અપિ ઘટો ઽસ્તીત્યાદિઃ યતો ઽઘટો નાસ્તીત્યન્યનિવૃત્તિર્ઘટો વાસ્તીતિ અઘટાદન્યા ઇહાસ્તીતિ અઘટલક્ષણા-(4)-ન્યવ્યાવૃત્ત ઇત્યેક એવાર્થઃ । ઘટાકારઘટિતઘોષોન્મીષિતમનીષાયા એવ ઘટવિશેષે અપ્રતિષ્ઠિતાયાઃ અઘટવ્યાવૃત્તઘટે પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વેન નિરૂપણાત્ । તત્પ-(5)-રિચ્છિનત્તિતતો ઽન્યવ્યવચ્છિનત્તિ તૃતીયપ્રકારાભાવઞ્ચ સૂચયતિ ઇત્યેકપ્રમાણવ્યાપાર એષઃ ।
તેન અઘટસ્યૈવ નિવૃત્તિરિતિ પ્રતીતૌ નાયં દોષ ઇતિ ચેત્, ઘટનિવૃત્ત્યપ્રતિક્ષેપે નિયમસ્યૈવાસિદ્ધેઃ । તત્પ્રક્ષેપે તુ કસ્તતો ઽન્યો વિધિઃ, નિષેધપ્રતિક્ષેપસ્યૈવ વિધિત્વાત્ ઇતિ વિવક્ષિતમેવોદ્યોતિતમ્ । યતો ઘટ સારૂપ્યસ્ફુરણાદેવં તદિતરનિરાકરણં, તદનુપલમ્ભરૂપત્વા દિતિ કથિતમેવં પ્રથમં બાધકપ્રત્યયાદુત્તરસમયસમ્ભવિનઃ પુનસ્તદલીકત્વકલ્પનમેકેષામ્ ।
યત્પુનરુચ્યતે-સ્વરૂપભેદ એ (8) વાન્યાપોહો ઽન્યાપોઢરૂપત્વાદ્વિધિરિતિ ચેત્ ન અલૌંકપક્ષે તદભાવાત્ તસ્ય સ્વરૂપવિધાનવલીકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । સ્વલક્ષણસ્ય વિકલ્પાનરોહાદિતિ-તદપ્યેતેન દૂષિતમ્-(9) ઘટસારૂપ્યસ્ફુરણેનાઘટનિવૃત્તસ્થૂલમૂલવસ્તુવિધિરવિભૂત એવ બુદ્ધયાપ્યવસીયતે તદૂર્ધ્વં ધ્વંસતે બાધકાદિતિ કો ઽપરાધઃ પ્રથમબોધસ્ય પ્રથમબોધાપેક્ષયા(10) ચ ઇદમુદીર્યતે ત્વયા વિકલ્પે સ્વલક્ષણાનારોહાદિતિ ન સઙ્ગતં સજાતીયવિજાતીંયવ્યાવૃત્તપ્રતિષ્ઠિતઘટાકારપટુ પ્રત્યક્ષાપેક્ષયા વસ્તુ સ્વલક્ષણમુચ્યતે । તદેવ વસ્તુવિજાતીયત્વાવૃત્તમુલ્લિખતા વિકલ્પેન સમારૂપ્યવશાત્ સામાન્યલક્ષણમધ્યવસાયં વિકલ્પમિત્યુચ્યતે-તદપિ સ્થૂલમૂલસ્વરૂપ [2] સ્પર્શાદ્યતિરિક્તજાત્યાદિપદાર્થાનુપલમ્ભાત્, ભેદે ચ ઘટાદિકમિદાનીમેવંવિધમધ્યવસીયતે, ઇત્યર્થમભિસંધાય વિકલ્પે સ્વલક્ષણમેતત્ વ્યાવૃત્તમાભાતીંત્યુચ્યતે । ઉભયતો વ્યાવૃત્તસ્ય હિતદેકસ્માદપિ તસ્ય વ્યવચ્છેદો ઽસ્તીતિ ન હ્યનીલમુત્પલં ન ભવતીતિ ભણ્યતે । તથા ચોક્તમ્ઃ-
યથોક્તવિપરીતં યત્ તત્સ્વલક્ષણમુચ્યતે ।
સામાન્યં ત્રિવિધં તચ્ચ ભાવાભવોભયાશ્રયમ્ ॥
યદિ ભાવાશ્રયં જ્ઞાનં ભાવો ભાવાનુરોધતઃ ।
નોક્તોત્તરત્વાત્દૃષ્ટવાત્, અતીતાદિષુ ચાન્યથા ।
ભાવધર્મત્વહાનિશ્ચેદ્ભાવગ્રહણપૂર્વકમ્ ।
તજ્જ્ઞાનમિત્યદોષો ઽયં મેયં ત્વેકં સ્વલલણમ્ ॥
તસ્ય સ્વપર રૂષાભ્યાં ગતેર્મેયદ્વયં મતમ્ ।
વિધિરપિ વિધિરૂપતાયામવિધિ ધર્મત્વં વ્યવચ્છિન્નસ્વભાવમપેક્ષમાણઃ કથં [6] ન સાપેક્ષઃ ।
ઃતતઃ પ્રતીતાવિતરેતરાશ્રયત્વમુક્તં સઙ્કેતેસઞ્ચાર્ય યત્પરિહૃતં જ્ઞાનશ્રિયા તદેતત્ ગ્રામ્યજનધન્ધીકરણં ગોલકાદિંવત્, સ્થાનાન્તરસઞ્ચારાન્ઃ ઇતિ મિત્રપાદાન્ પ્રતિ ઉપાલમ્ભો ન શક્યઃ વિધિસ્ફુરણસ્યૈવ સ્વીકારાત્ સ ચ વિધિઃ શબ્દાત્ પ્રતીયમાનઃ સંકેતાનુસારેણ પ્રત્યેતવ્યઃ, સંકેતશ્ચ નાપ્રતીતે ઽર્થે તસ્માત્ [8] સઙ્કેતે કથં સઞ્ચાર્ય પરિહૃતઃ પરસ્પરાશ્રયદોષઃ તથા ચોક્તમ્
અવૃક્ષવ્યતિરેકેણ વૃક્ષાર્થગ્રહણે દ્વયમ્ ।
અન્યો ઽન્યાશ્રમિત્યેકગ્રહાભાવે દ્વયાગ્રહઃ ॥
સંકેતાસંભવસ્તસ્માદિતિ કેચિત્પ્રચક્ષતે ।
તેષામવૃક્ષાસ્સંકેતે વ્યવચ્છિન્ના ન વા યદિ ॥
વ્યવચ્છિન્નાઃ કથં જ્ઞાતાઃ પ્રાગ્વૃક્ષગ્રહણાદૃતે ।
અનિરાકરણે તેષાં સંકેતે વ્યવહારિણામ્ ॥
ન સ્યાત્તત્પરિહારેણ પ્રવૃત્તિવૃક્ષદેશવત્ ।
અવિધાય નિષિધ્યાન્યત્ પ્રદર્શ્યૈકં પુરઃ સ્થિતમ્ ॥
વૃક્ષો ઽયમિતિ સંકેત, ક્રિયતે તત્ પ્રતિપદ્યતે ।
વ્યવહારે ઽપિ તેનાયમદોષઃ ઇતિ ચેત્ તરુઃ ॥
અયમપ્યમેવેતિ પ્રસઙ્ગો ન નિવર્તતે ।
એક પ્રત્યવમર્શાખ્યે જ્ઞાને એકત્ર હિ સ્થિતઃ ॥
પ્રપત્તા તદતદ્ધેતૂનર્થાન્ વિભજતેસ્વયમ્ ।

તદ્બુદ્ધિવર્તિનો ભાવાન્ ભાતો હેતુતયા ધિયઃ ॥
અહેતુરૂપ વિકલાનેકરૂપાનિવ સ્વયમ્ ।
ભેદેન પ્રતિપદ્યેતેત્યુક્તિર્ભેદે નિયુજ્યતે ॥
ઇદમેવ પરમસુભાષિતામૃતમપિ ચ તે સાધૂરિતિ પિષ્ટં પિષ્યતે [3] યત્પુનરતી(તિ)વિશઙ્કરકલેવ મીલનાદિધન પ્રત્યયાદુદ્ભાષિતમ્ । વિધ્યલીકમિતિ ચેત્ । ઃ
ઃન વ્યાઘાતાત્ । કિઞ્ચિદિતિ હિ વિધ્યર્થી ન કિઞ્ચિદિતિ ચાલીકાર્થઃ । અતદ્રૂપપરાવૃત્તિમાત્રેણાલીકત્વે સ્વલ[4]ક્ષણસ્યાપ્યલીકત્વાદિતિ (પ્રસંગાત્) । ઃ તદપિ કઃ સ્પૃશન્તુ । યથાતત્વમનવસાયો યથાવસાયમતત્ત્વાત્ । સામ્વૃતો વિધિપ્રત્યક્ષપ્રતિભાસવિધેરન્ય એવાયમ્ । તતશ્ચ દ્વિવિધો વિધિઃ પારમા [5] ર્થિ કો યસ્યાર્થસ્ય સન્નિધાના સન્નિધાનાભ્યાં જ્ઞાનપ્રતિભાસભેદસ્તત્સ્વલક્ષણં અસાધારણં તત્ત્વં વસ્તુતઃ તદેવ પરમાર્થસત્ અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણત્વા [6] દ્વસ્તુનઃ । અન્યત્સામાન્યલક્ષણં સો ઽનુમાનસ્ય વિષયઃ ગ્રાહ્યવિષયભેદશ્ચાયમ્ । અધ્યવસેયવિષયભેદસ્તુ તિર્યગૂર્ધ્વતાત્મકાનિ યત્રોપયોગા તદ્રૂપપરાવૃ[7] ત્તઘટાદિસ્વભાવઃ સ્વલક્ષણમેવૈકતો વ્યાવૃત્તમુચ્યતે ઉત્પલવત્ ।
નાવસ્તુરૂપં તસ્યૈવ તથાસિદ્ધેપ્રસાધનાત્ ।
અન્યત્ર નાન્યસિદ્ધિશ્ચેત્ ન તસ્યૈવ પ્રસિદ્ધિતઃ ॥
અયથાભિ[8] નિવેશેન દ્વિતીયા ભ્રાન્તિરિષ્યતે ।
ગતિશ્ચેત્પરરૂપેણ ન ચ ભ્રાન્તેઃ પ્રમાણતા ॥
અભિપ્રાયાવિસંવાદાદપિ ભ્રાન્તેઃ પ્રમાણતા ।
ગતિરપ્યન્ય થા દૃષ્ટા પક્ષશ્શ્ચાયં [9] કૃતોન્તરઃ ॥
પ્રત્યક્ષવિકલ્પે ચ ઘટ એવ સ્ફુરતિ કેવલં એકત્ર સ્ફુટતયા અન્યત્રાસ્ફુટતયા ન ચ વિશેષણભેદેન વિશેષ્યમપિ ભિદ્યતે । તેનોભયથાપિ ઘટ એવાયમુદયનાચાર્યઃ દૃશ્યવિકલ્પ્યાવર્થૌ એકીકૃત્ય વ્યવહારપ્રવૃત્તિરિતિ વ્યાખ્યાતરમ્ભ અલીકાનલીકત્વાદિયથારુચિ રચયન્તિ ન વ્યવહર્તારઃ ઇતિ પુરુષદ્વયાપેક્ષયા પિ તુ જ્ઞાનસ્ય સ્વાકારવશાદ્ગ્રહણં [2] સાધારણમેવ । અન્યથા હિ બાધકપ્રત્યયબલાત્ અલીકાકારવિકલ્પચલનાદેવ તથાત્વ કથં સ્થાપ્યં તદર્થાકારત્વઞ્ચ । અથ ગ્રહણનિબન્ધનં પ્રત્યક્ષેતરયોઃ સમાનમ્ । પરસ્તુ પારમાર્થિ [3] કઃ શબ્દજ્ઞાનગૃહીતો ચ ઇતિ મન્યતે તેન તદભિમાનસ્થલો ઽયં બાધકાવતારઃ તદેવમુભયતો વ્યાવૃત્તઘટાકારં જ્ઞાનગ્રાહ્યં ગ્રહણમેકતો વ્યાવૃત્તાકારં જ્ઞાનં ગ્રહણમ્ [4]વ્યવસાય ઇતિ પ્રતીતિદ્વયવ્યવસ્થા । અવિદ્યમાને ઽત્યર્થે ઽનુભવાવિદ્માવાસનાવશગવિકલ્પાકારવશાત્ ગ્રહણમત્રારોપણં તદ્વિષયશ્ચારોપિત ઉચ્યતે । સ ચ વિધિરપિ પ્રતીત્યર્થો [5] પિ ન સમ્ભવતિ, વિકલ્પે સ્વલક્ષણસ્યાન્યવ્યાવૃત્તતયા સંસ્પર્શાત્ વિરોધાત્ ઉભયતો વ્યાવૃત્તસ્યાપિ ઘટસ્ય વિજાતીયવ્યાવૃત્તઘટમાત્રગ્રહણાત્ સજાતીયભે-[5]-દગ્રહણ સામર્થ્યાત્ । ન ચ સ્વલક્ષણસ્ય ભાવનાવિધિત્વપરિહારેણ સ્ફુરણમ્ । ન ચાલીકમપ્યલીકત્વેન તેનૈવ જ્ઞાનેન ગૃહ્યતે,
ઽઅપ્રમાણાણામપિ સ્વાર્થે પ્રમાણમિવ લક્ષ્યતેઽ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
ઉભયોરાપિ ગ્રાહકવિકલ્પઆસ્થાકારવિલાસાત્ પ્રકારાન્તત્વેણાપ્રથનામ્ પ્રથમા ન રૂપસમ્ભવવાચ્યકાલ્પનિકસ્યાપ્યંશ(8) ભાવસ્યાત એવ ન મૂલો નિષ્ઠુરન્યાયક્ષણરપ્રહાર પ્રત્યાશાપરસ્ય ।
અન્યોપોહલક્ષણશબ્દાર્થે જાતિધર્મ્માપિ કલ્પ્યમાના એકત્વનિત્યત્વ નિત્યત્વપ્રત્યેકપરિસમાપ્તત્વલક્ષણા વ્ય-[9]-વતિષ્ઠન્તે । અભેદાશ્રયા વિચ્છેદાત્ કશ્ચાર્થ (તેનાર્થ) પ્રતીતેશ્ચ । તથાહિ ।
યાપ્યેભેદાનુગા બુદ્ધિઃ કાચિદ્વસ્તુદ્વયેક્ષણે ।
સંકેતેન વિનાસાર્થ પ્રત્યાસત્તિનિબન્ધના ॥
પ્રત્યાસત્તિર્વિના જાત્યા યથેષ્ટા ચક્ષુરાદિષુ ।
જ્ઞાનકાર્યેષુ જાતિર્વા યથાન્વેતિ વિભાગત્ઃ ।
યથા તાવદભેદપ્રત્યયજનનસામગ્રી યદુતાર્થમેકં શ્રાવણેયં અવલોક્ય દ્વિતીયં ચાકલેયં અન્યં વા ગોવ્યક્તિભેદમવધારયન્ન ભિન્નપ્રત્યયવાન્ ભવતિ અયમપિ ગૌરયમપિ ગૌરિતિ અપરાપરાલોકને ચ વર્ધમાના ભિન્નબુદ્ધિત્વાદ્વર્ધમા (2) નં સામાન્યમામ્નાયતે અભેદશ્ચ ગોપિણ્ડમણ્ડલાનાં ખણ્ડમુણ્ડાદિભેદે ઽપિ વિજાતીયમાત્રાભિન્નાર્થપ્રતીતેઃ । પદાર્થાનામેવ ધર્મ્મઃ સજાતીયાદપિ વિશેષપ્રતીતૌ ભેદ પ્રતીતિરિતિ વ્યવહારઃ સમસ્તગોપિણ્ડમણ્ડલપ્રધ્વંસાભાવાન્, કાલાકલાકલાપકલમાન્નિત્યત્વમપિ વિજાતીયાપોહપદાર્થસ્ય સર્વાત્મના ચ પ્રત્યેકમન્યાપોઢ (4) પ્રત્યય ઢૌકનાત્ । પ્રત્યેકપરિસમાપ્તિઃ સુદૃઢા અલીકત્વઞ્ચ અસ્ય બાધકાધીનમિતિ, તદપેક્ષયામિ યદમુના પ્રતીતં તદાતદન્યથાકર્તુમશક્યં અલીકકલ્પનયા વસ્તુપ્રતિબદ્ધ(5) મેતત્ નભવતિ પ્રત્યક્ષપ્રતિભાસવત્, તદભાવે ઽપિ સ્મરણવદસ્યોત્પતિરિત્યેવ સ્યાત્, યત્રતુ પ્રતિબદ્ધા વ્યવસાયપ્રસવસ્તત્ર ભાવિકત્વમેવાલીકત્વે ઽપ્યાકારસ્યાપોઢત્વ-(6)-સ્ય ભાવેપિ બાહ્યે ભાવાત્ અન્યોપોઢત્વમેવાનુગમઃ, સ ચ વાસ્તવો ઽપિ સમ્વાદાત્ કાલ્પનિકો પિ કલ્પના બુદ્ધૌ વિવર્તનાત્ । નહિ ક્ષણિકાબુદ્ધિરનનુગમાવા બાહ્યપદાર્થા (7) ગમમક્ષિકત્ચં વા પ્રત્યેતું અક્ષમાસ્મરણવત્, યથા હિ સ્મરણમનતીતમપિ સ્વયમતીતત્વં સ્મરતિ તથેદમપિ આરોપિતસ્તૂચ્યતે, યચ્ચ પદાર્થો વિકલ્પારૂઢગ્રાહ્યાકારપ્રતિભાસાદ્ગહીતઃ સ આરોપિત ઉચ્યતે, યથા બાહ્યાર્થાભાવે ઽપિં સંનિધાને ઽસંનિધાને વા શીતાર્થેન વહ્નિઞ્ચિન્તિતસ્તત્ર વહ્નિરુભયવ્યાવૃત્તો નાસ્તિ વિજાતીયવ્યાવૃત્તસ્ત્વાસ્તિ ચિન્તા સા-(9)-રૂપ્યવશાત્ પ્રતીતઃ સ આરોપિત ઉચ્યતે અસત્વ્યાપીત્યપિ બાધકપ્રત્યયવશેન તથાત્વાવસ્થાભેદાગ્રહો ઽપિ વિજાતીયભેદપ્રતીતે સજાતીયાદ્ભેદગ્રહણસામર્થ્યમ્ ।
તેનેવં નિરસ્તં ઃસાધારણં ચ રુપં વિકલ્પગોચરઃ, ન ચાલીકં તથા ભવિતુમર્હતિ । તસ્ય હિ દેશકાલાનુગમો ન સ્વાભાવિકઃ, તુચ્છરૂપત્વાત્ । ન કાલ્પનિકઃ તસ્યાક્ષણિકત્વાત્ । નારોપિતઃ અન્યત્રા(2)પ્યપ્રસિદ્ધેઃ ।
ભેદાગ્રહાદેકત્વમાત્રમનુસન્ધીયતે ઇતિ ચેત્ ન ભાવિકસ્યભેદસ્યાભાવાત્, ભાવે વા કાલ્પનિકત્વસ્ય વ્યાઘાતાત્ । પરમાર્થાસતઃ પરમાર્થાભેદપર્યવસાયિત્વાત્ । આરોપિતસ્યાગ્રહાનુપપત્તેઃ અભેદારોપાનવકાશાચ્ચ । આરો પિતાસત્ત્વસ્ય પરમાર્થસત્વેપ્રસઙ્ગમ્ ચતુઃકોટિવિનિર્મુક્તસ્યાપ્રતિસઞ્જકત્વાત્ । તદગ્રહસ્ય ત્રૈલોક્યે ઽપિ સુલભત્વાત્ ।
અન્યત્રાપિ પારમાર્થિકભેદપ્રતીતો કથમભેદ આરોપ્યતામિતિ ચેત્ એવં તર્હિ યસ્ય પ્રતિભાસે યન્નારોપ્યતે નિયમેન તસ્યૈવાપ્રકાશે તદારોપ્યં ન ત્વેવન્નામમાત્રકસ્યાતિપ્રસઞ્જકત્વાત્ । અત એવ ન વ્યધિકરણસ્યાપિ સતો ઽસતો વા ભેદસ્યાગ્રહીઽભેદારોપોપયોગીતિ ।
ટીકાકારમતમવગમ્ય કિંમવ વલયિતભવ અનેન તન્મતે (6) કિલારોપો નામ સાધર્મ્યદૃગપેક્ષઃ ક્વચિ ત્ કસ્યચિદુપચારો રજતસ્યૈવ શુક્તૌ વિવાક્ષિતઃ । તતો ઽયં કુગ્રામવાસ્તવ્ય બટુજવ્યપેતવ્યઃ । જલ્પનીયમનલ્પં પ (7) ર્યન્તે કિમપિ ભવિષ્યતિ લબ્ધં તાવત્ ગ્રન્થકારયશઃ ઇત્યાશયેનાભિહિતવાન્ । ઽનાપિન્યાયાદપોહસિદ્ધિતદભાવાદિત્યાદ્યપિ પ્રતિવિહિતમ્ ।

યત્પુનર્ભાવાભાવ-(8)-સાધારણ્યં વિકલ્પિતં ન તાવત્ ઉભયરૂપત્વં વિરોધાત્ । ન તદ્ધર્મત્વમ્ અનમ્યુપગમાત્ । નહિ ગોત્વમભાવસ્યાપિ ધર્મ ઇત્યમ્યુપગમ્યતે । ન તદ્ધર્મિત્વમ્, અનેકાન્તાત્ । વ્યક્તિ(9)રપિ હિ ભાબાભાવશાલિની ન નિષેધૈકરૂપેતિ । ન તદુભયાસાદૃશ્યમસમ્ભવાત્ । અતન્નિવૃત્ત્યૈવ તથાત્વે સાધ્યાવિશેષાત્ । નાપ્યસ્તિ નાસ્તિ સામાનાધિકરણ્યં વિ (10) રોધાદન્યથા સિદ્ધેશ્ચ । નહિ યદસ્તિ તન્નાસ્તીતિ પ્રત્યયગોચરઃ સ્યાત્ । પ્રકારાન્તરમાશ્રિત્ય સ્યાદેવેતિ ચેત્ એવં તર્હિ તમેવ પ્રકારભેદમુપાદાય વિધિવ્યવસ્થા યાં કો વિરોધઃ યેન પ્રતિબન્ધ સિદ્ધયેત્ । ઃતસ્ય વિધિરૂપતાયામસ્તિના કિમધિકમુપનેયમિતિ ચેત્ નિષેધરૂપત્વે ઽપિ કિમધિકમપનેયમિતિ સમાનમ્ । અત એવ સાધારણ્યમિતિ ચેત્ તથાપિ કિમેતદુભયાત્મકમુભયપરિહારો વેતિ અશક્યમેતત્ । તસ્માદસ્તિનાસ્તિભ્યામુપાધ્યન્તરોપસંપ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્તોપાધિ નિયમો બેતિ સાર્થકત્વં તયોઃ । તદેતદ્વિધાવપિ તુલ્યમ્ । શાન્તા (3) શેષવિશેષત્વાદલીકપક્ષે ક્વોપાધ્યન્તરવિધિસ્તન્નિયમોવેતિ વિશેષદોષઃ । તતો ગોશબ્દો ગોત્વવિશિષ્ટવ્યક્તિમાયાભિધાયી પર્યવસિતઃ । તાસ્તુ વિપ્રકીર્ણદેશકાલતયાર્થક્રિયા (4) ર્થિપ્રાર્થનામનુભવિતુમીશત ઇતિ પ્રતિપત્તા વિશેષાકાંક્ષઃ । સા ચ તસ્યાકાંક્ષાસ્તિ ગોષ્ઠે કાલાક્ષી ધનુર્ઘટોઘ્નીમહાઘણ્ટાનન્દિનીન્યાદિભિર્નિયામકૈ ર્વિધાયકૈર્વા નિવાર્યત ઇતિ (5) વિધૌ ન કશ્ચિદ્દોષઃ । ઇતિ । તદપિ નિર્લક્ષણશરમોક્ષપ્રખ્યામીક્ષ્યતે । તથાહિ વૃક્ષ, શબ્દેન વૃક્ષવિધિરેવ કૃતઃ, સતુવિધિર્યથા પ્રત્યક્ષેણ અનુપાલમ્ભાત્મના વા તેન (6) પ્રતિષેધઃ ક્રિયમાણઃ શક્યતે નૈવાસ્તિ નાસ્તિશબ્દાભ્યાં સમ્બદ્ધમસ્તિ નિયતત્વાત્ નાસ્તિ નિયતત્વાદેવ વા તથા કિમયં શબ્દો વિધિઃ ઽઆભ્યાં પદાભ્યાં સમ્બદ્ધં યોગ્યં (7) ઉપદર્શ્યતેઽ । તથા ચેદસ્તિ નાસ્તિ પદસમ્બન્ધસાધારણ ઉપદર્શિતઃ । તત્ સાધારણઞ્ચાવૃક્ષવ્યાવૃત્તં વા વૃક્ષાર્થવિધાયિતયા તથાભૂતશ્ચાર્થઃ બાહ્યપદાર્થસ્ય (8) અભાવનિયતસ્ય ભાવનિયતસ્ય વા સજાતીયવ્યાવૃત્તયા તથાખ્યાતસ્યાનેન તથાખ્યાનાભાવાતં । સ ચ શબ્દાર્થઃ સાધારણો વા ભાવાભાવયોર્દૃષ્ટત્વાત્ સાધારણં તુ (1)કો યથા નિત્યાનિન્યયોર્દૃષ્ટત્વાત્, પ્રમેયત્વં વસ્તુત્વં વા સાધારણમુક્તં તદ્વત્ । ન તુ ભાવાભાવાત્મકત્વાદુભયસાધારણઃ શેષમપિ કલ્પનં અફલમન્યથૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ । સર્વસ્યૈવ હિ ધર્મરૂપસ્ય શાબ્દસ્ય તાદૃશધર્મ્મદ્વયે દૃષ્ટત્વાત્ । સાધારણ્યમાબાલમવગતમ્ । તથાહિ ।
આવિર્ભાવતિરોભાવ ધર્મ્મકેષ્વનુયાયિવત્ ।
તદ્ધર્મ્મિ યત્રાવાબુદ્ધિઃ, જ્ઞાનં પ્રાગ્ધર્મગ્રહણાદ્ભવેત્ ॥
ઇતિ ભટ્ટમતમ્ ।
એકં ધર્મિણમુદૃશ્ય નાનાધર્મસમાશ્રયમ્ ।
વિધાવેકસ્ય તદ્ભાજમિવાન્યેષામુપેક્ષકમ્ ॥
નિષેધે તદ્વિવિક્તઞ્ચ તદન્યેષામપેક્ષકમ્ ।
ત્રયવહારમસત્યાર્થ પ્રકલ્પયતિ ધીર્યથા ।
તં તથેવાવિકલ્પાર્થ ભેદાશ્રયમુપાગતાઃ ।
અનાદિવાસનોદ્ભૂતં ધાવન્તે ઽર્થ ન લૌકિકમ્ ॥
તત્ફલો ઽતત્ફલશ્ચાર્યો ભિન્ન એકસ્તતસ્તતઃ ।
તૈસ્તૈરુપપ્લવૈર્નીતસઞ્ચયાપયૈરિવ ॥
દૃષ્ટિં ભેદાશ્રયૈસ્તે ઽપિ તસ્માદજ્ઞાતવિફ્લવાઃ ॥
ઇતિ સિદ્ધાન્તતત્વમાચાર્યીયમાદાવેવ લિખિતમ્ ।
શબ્દેભ્યો યાદૃશીબુદ્ધિર્નષ્ટે ઽનષ્ટેપિ દૃશ્યતે ।
તાદૃશ્યેવ સદર્થાનાં નૈતચ્છોભાદિચેતસામ્ ॥

ભાવાભાવયોર્દર્શનાદ્વિકલ્પ પ્રતિ (5) ભાસસ્ય સાધારણ્યમુક્તં પૂર્વાર્દ્ધેન । દ્વિતીયાર્ધેન અપરમાર્થવિષયત્વસાધ્યધર્માભાવેન સાધનધર્મસ્ય ભાવાભાવસાધારણ્યસ્યાભાવો દર્શિતઃ । શ્રોત્રાદિ (6)ચેતસિ વિપક્ષધર્મિણિ તતશ્ચાયં પ્રયોગઃ પ્રજાયતે । યઃ પ્રત્યયો યસ્યાર્થસ્ય ભાવાભાવસાધારણપ્રતિભાસઃ સ પરમાર્થતસ્તદ્વિષયો ન ભવતિ । યથા (7) સંશયપ્રત્યયપ્રતિભાસઃ સ્વાર્થસમ્મતઃ શર્કરાદ્યર્થભાવાભાવસાધારણપ્રતિભાસશ્ચ શર્કરાદિવિકલ્પપ્રતિભાસઃ વ્યતિરેકેણ યઃ પરમાર્થતઃ (8) પ્રત્યયો યદ્વિષયઃ સ તસ્યાર્થસ્યાન્વયવ્યતિરેકાવનુવિધત્તે । યથા મધુરગાન્ધારધ્વનિભાવાભાવાનુ વિધાયીશ્રોત્રબોધઃ । શર્કરાલક્ષણસ્વાર્થભાવાભાવા (9) નુવિધાયી ચ ન ભવતિ શર્કરાવિકલસ્ય પ્રતિભાસઃ પરમાર્થતસ્તદ્વિષયત્વં તદુત્પત્તિસમ્બધનિબંધનં દૃષ્ટં શ્રોત્રપ્રરૂપ પ્રત્યયપ્રતિભાસો યદિ તદભાવેતિ (10) પરમાર્થતસ્તદ્વિષયત્વં સ્યાત્ । તદા સંશયવિપર્યાસપ્રત્યયપ્રતિભાસસ્યાપિ સ્યાત્ ન ચ તયોસ્તથાત્વમનુમન્યતે પ્રામાણિકેન નાવાલમ્બનપ્રત્યયત્વા ભાવાદપરમતૌ કારણં શક્યં કલ્પયિતુમ્ । યથા ગો જ્ઞાનં તાવત્ વિષયં અપરમપિ ચ ન યુક્તમ્ ।
તચ્ચ સામાન્યવિજ્ઞાનમનુરુન્ધન્ વિભાવ્યતે ।
નીલાદ્યાકારલેક્ષો યઃ સ તસ્મિન્કેન નિર્મિતઃ ॥
ઇતિ યત્ યત્ પ્રતિભાસં વિજ્ઞાનં ન ભવતિ ન તત્તદ્વિષયં વ્યવહર્તવ્યમ્ । યથા ગો જ્ઞાનં અશ્વવિષયં ન વ્યવહૃયતે વર્ણકૃત્યક્ષરાકારાભાસં કલ્પવિજ્ઞાનં, ન વર્ણકૃત્યક્ષરાકારશૂન્યપરસમ્મતસામાન્યપ્રતિભાસં તદ્વિષયત્વં હિ પ્રતિભાસત્વેન વ્યાપ્તરૂપાભાસસ્ય રૂપવિષયે દૃષ્ટં રસે (4)ચનોપનદ્ધં પરમાર્થત ઇતિ વિશેષણાત્ સાંવૃતં ન પાર્યતે । પરમાર્થશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતો ભાવસ્વભાવો ઽર્થક્રિયાસમર્થઃ । પ્રત્યક્ષપ્રતિભાસિતઃ સર્વવ્યવહર્તૃણાં હાનોપાદાનસમી (5) હાવિષયઃ પ્રકાશ્યતે-
અર્થક્રિયાસમર્થ યત્તદેવ પરમાર્થસત્ ।
અન્યત્ સંવૃતિસત્ પ્રોક્તં તે સ્વસામાન્યલક્ષણે । ઇત્યર્થઃ ।
તેનેદમસંલગ્નમ્ ઽતદ્યદિગોવિકલ્પસ્યાશ્વવિષયત્વમેવ તદ્ભાવાસાધારણ્યં ગવ્યપિ બાહ્યે તથા, તતઃ સાધ્યવિશિષ્ટત્વમ્ઽ ।
અરૂપાદિવિશેષાકાઙ્ક્ષા તદાસાધારણ્યમ્, નહ્યુદાહૃતો ગોવિકલ્પો ઽશ્વાઇત્યાદિવિશેષમાકાઙ્ક્ષતિ । નિયમવિધૌ તુ વિરોધ એવ । ન હ્યતદ્વિષયસ્ય તદ્વિશેષનિયમાકાઙ્ક્ષા નામ, ગોજ્ઞાનસ્યાશ્વવિશેષ નિયમઽ કાંક્ષાપ્રસઙ્ગાત્ । તદીયસદસત્વાનુપદર્શનં ચેત્ તતો ઽસિદ્ધિર્દોષઃ । નહિ ગોવિકલ્પો ગોશ્વરૂપં નોપદર્શયતીતિ મમ કદાપિ સિદ્ધમ્, તવ ચાદ્યાપિ । ઉપાધ્ય (9)ન્તરંચેદનેકાન્તઃ । ન હિ યો યસ્ય ઉપાધ્યન્તરં નોપદર્શયેત્ નાસૌ તદપીતિનિયમઃઽ ઇતિ ।
પુનશ્ચોક્તં કથં પૂરેત અસ્ય અગોત્વવ્યવચ્છેદઃ, શબ્દલિઙ્ગાભ્યાં (10) પ્રતિપાદ્યતે ન વિશેષઃ વસ્તુસ્વરૂપયેવેતિ પ્રમાણન્તરસ્ય શબ્દાન્તરસ્ય ચ વૃત્તેઃ । તથાહિ-
એકસ્યાર્થસ્વભાવસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય ચ સતઃ સ્વયમ્ ।
કો ઽન્યો ભાવો ન દૃષ્ટઃ સ્યાત્ યઃ પ્રમાણૈઃ પરીક્ષ્યતે ॥
સહિ-પ્રત્યક્ષઃ પ્રસિદ્ધો ધર્મિણિ સાધનાસમ્ભવાત્ । યથા પ્રત્યયત્વસાધ્યે શબ્દસ્તથા પ્રત્યક્ષેણૈવ સિદ્ધેઃ સર્વાકારસિદ્ધે તદન્યસ્યઽ(2) સિદ્ધસ્યાભાવાત્, ભાવે વા ન તત્સ્વભાવત્વં નહિ યત્..........ન ભવન્તિ સ તત્સ્વભાવોયુક્તઃ તન્માત્રનિબન્ધનત્વાત્ ભેદવ્યવહારસ્ય । અન્યથા અભાવપ્રસંગાદિ (3) ઇત્યુક્તમ્, તસ્માત્પ્રત્યક્ષેણ ધર્મિણિ તત્સ્વભાવાસાકલ્યપરિચ્છેદાત્ અત્રાનવકાશઃ પ્રમાણન્તરબુદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
ઃનો ચેદ્ભ્રાન્તિનિમિત્તેન સંયોજ્યેતઃ ગુણાન્તરમ્ઃ
ઽશુક્તૌ વા રજતાકારો રૂપસાધર્મ્યદર્શનાત્ ॥
યદિ દૃષ્ટસર્વતત્વસ્યાપિ ભ્રામ્યદ્ધેતોઃ નિશ્ચયપ્રતિરોધિના ભ્રાન્તિનિમિત્તેન ગુણાન્તરા ન સંયોજ્યેત, યથા શુક્તૌ રજતાકારૌ, ન હિ શુક્તૌ તે રૂપે સમાનં વિશિષ્ટઞ્ચ તથાપ્રતિપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । અપ્રતિપત્તૌ વા વિવેકેન ત્વવિકલ્પાયોગાન્ અતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ । તસ્માત્ પશ્યન્ શુક્તિરૂપં ચ (6) વિશિષ્ટમેવ પશ્યતિ નિશ્ચયપ્રત્યયવૈકલ્યાત્ ।
અનિશ્ચિતં તવ સામાન્યં પશ્યામીતિ મન્યતે ઽ
તતો ઽસ્ય રજતસમારોપઃ તથા સદૃશાર્થરોપિ નોત્પત્તે(7)રલક્ષિતનાનાત્વસ્ય ભ્રાન્તિસમારોપાત્ સ્થિતિભ્રાન્તિ યાવન્તો ઽસ્ય પરભાવા તાવન્ત એવ યથાસ્વં નિમિત્તભાવિનઃ સમારોપાઇતિ તદ્વયવચ્છેદકાનિ (8) ભવન્તિ પ્રમાણાનિ સફલાનિ, તેષાન્તુ વ્યવચ્છેદફલાનાં તુ ના પ્રતીતવસ્ત્વંશપ્રત્યાયને પ્રવૃત્તિસ્તસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ । ફલાં શસ્ય ચૈકદેશેન દર્શનાયોગાત્ ।
તસ્માત્ [1]દૃષ્ટસ્ય ભાવસ્ય દૃષ્ટ એવાખિલો ગુણઃ ।
ભ્રાન્તેર્નનિશ્ચલ ઇતિ સાધનં સં પ્રવર્તતે ॥
વસ્તુ ગ્રહે ઽનુમાનાચ્ચ ધર્મસ્યૈકસ્ય નિશ્ચયે ।
સર્વધર્મગ્રહો ઽપોહે નાયં દોષઃ પ્ર [10] વર્તતે ।
તસ્માદપોહવિષયં ઇતિ લિઙ્ગં પ્રકીર્તિતમ્ ।
અન્યથા ધર્મિણઃ સિદ્ધૌ કિમતઃ સાધકં પરમ્ ॥
ક્વચિદ્દૃષ્ટેપિયજ્જ્ઞાનં સામાન્યાર્થવિકલ્પકમ્ ।
અસમારોપિતાન્યંશે તન્માત્રાપોહગોચરમ્ ॥
નિશ્ચિતારોપમનસો ઽર્થો બાધ્યબાધકભાવતઃ ।
સમારોપવિવેકે ઽસ્ય પ્રવૃત્તિરિતિ ગમ્યતે ॥
યાવન્તોંશ સમારોપસ્તન્નિરાસે વિનિશ્ચયાઃ ।
તાવન્ત એવ શબ્દાશ્ચ તેન તે ભિન્નગોચરાઃ ॥
અન્યથૈકેન શબ્દેન વ્યાપ્ત એકત્ર વસ્તુનિ ।
બુદ્ધયા નાન્યવિષય ઇતિ પર્યાયતા ભવેત્ ॥
ઇતિ સ્વમતમુપદર્શ્ય વિષયમ [3] પરમોહહતયે પ્રોક્તમ્ ।
યસ્યાપિ નાનોપાધેર્ધી ગ્રાહિકાર્યસ્ય ભેદિન- ।
નાનોપાધ્યૂપકારાઙ્ગં શક્ત્યભિન્નાત્મનો ગ્રહે ॥
સર્વાત્મનોહકાર્યસ્ય કો ભેદઃ સ્યાદનિશ્ચિતમ્ ।
તયોરાત્મનિ સમ્બન્ધાદેક જ્ઞાપે દ્વયગ્રહઃ ॥
અત્મભૂતસ્યોપાધેસ્તદ્વતોરૂપકાર્યોપકારકભાવસ્ય ગ્રહણાત્ । એકજ્ઞાને દ્વયોરપિ ગ્રહણમિતિ એકોપાધિવિશિષ્ટેપિ [4] તસ્મિન્ ગૃહ્યમાણે સર્વોપાધીનાં ગ્રહણં તદ્ગ્રહણનાન્તરીયકત્વાદુપાધિકૃદ્ગ્રહણસ્ય । અન્યથા તથા ન ગૃહ્યેત । ન હ્યન્યએવાન્યોપકારકો યો ન ગૃહી [6] તઃ સ્યાત્ । ન ચાપ્યપકારકે તથાગૃહીતે તદુપકાર્યાગ્રહણં તસ્યાપ્યગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદર્થાન્તરોપાધિવાદે ઽપિ સમાનઃ પ્રસઙ્ગઃ ।
ધર્મોપકારશક્તીનાં ભેદે તાસ્તસ્ય કિં યદિ ।
નોપકારસ્તતઃ તાસાં તથા સ્યાદનવસ્થતિઃ ॥
એકોપકારકે ગ્રાહ્યે નોપકારાસ્તતો ઽપરે ।

દૃષ્ટે તસ્મિન્નદૃષ્ટા યે તદ્ગ્રહે સકલગ્રહઃ ॥
ઇત્યનેન પારમાર્થિકપારતન્ત્ર્ય લક્ષણોપાધિસમ્બન્ધયોન્યસ્વભાવાઙ્ગીકારે સકલગહઃ એકેનાપિ પ્રમાણેન શબ્દેન વા પ્રવૃત્તેન સ્યાત્ । યદા તુ
ભાવે ભાવિનિ તદ્ભાવો ભાવ એવ ચ ભાવિતા ।
પ્રસિદ્ધે હેતુફલતે પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતઃ ॥
એતાવન્માત્રતત્વાર્થાઃ કાર્યકારણગોચરાઃ ।
વિકલ્પા દર્શયન્ત્યર્થાન્ મિથ્યાર્થા ઘટિતાનિવ ॥
ભિન્ને કા ઘટનાભિન્ને કાર્યકારણતાપિ વા ।
ભાવે હ્યયન્યસ્ય વિશ્લિષ્ટૌ શ્લિષ્ટૌ સ્યાતાં કથં ન તૌ ॥
સંયોગિ સમવાદ્યાદિ સર્વમેતેન ચિન્તિતમ્ ।
અન્યો ઽન્યાનુપકારાચ્વ ન સમ્બન્ધી ચ તાદૃશઃ ॥
ઇતિ કલ્પિતોપકાર્યાપકારકભા [2]વે સમ્બન્ધેનાયં પ્રસઙ્ગઃ, કેન હિ કાર્યાંપેક્ષ્ય પશ્ચાત્ કાર્યકારણભાવભાજં ભાવમકલ્પમપિ પ્રત્યક્ષમીક્ષતે યેનાયં પ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । અત એવોક્તમ્ અપોહેનાયં દોષઃ પ્રસઙ્ગતૈતિ । સૂર્યવદેવા (સૂર્યાદેર્વા) વિશ્વોપકારિસ્વભાવે ગ્રહે વિશ્વગ્રહઃ [3] સ્યાત્ । અત એવાહ-
ઽયદિ ભ્રાન્તિનિવૃન્ત્ત્યર્થં ગૃહીતે ઽન્યદિષ્યતેઽ
સ્યાદેતન્નિર્ભાગસ્ય વસ્તુનો બ્રહે કો ઽન્યસ્તદા ન ગૃહીતો નામ સ તુ ભ્રાન્ત્યા નાવધાર્યતે ઇતિ પ્રમાણાન્તરં યદ્યેવં-તદ્વ્યવચ્છેદવિષયં સિદ્ધં તદ્વત્તતો ઽપરમ્ ।
તદ્વયચ્છેદ વિષયં સિદ્ધં તદ્વત્તતો ઽપન્પરમ્ ।
અસમારોપવિષયે વૃત્તેરપિ ચ નિશ્ચયૈઃ ।
યન્ન નિશ્ચીયતે રૂપં તત્તેષાં વિષયઃ કથમ્ ॥
યત્તર્હિ ભ્રાન્તિનિવૃત્ત્યર્થં પ્રવૃત્તં પ્રમાણાંઅન્યસ્ય સમારોપવ્યવચ્છેદફલમિતિ સિદ્ધમન્યાપોહવિષયં તદ્વદન્યદપિ અસ [5] મારોપર્વિષયે વૃત્તેઃ યત્રાસ્ય સમારોપો ન તત્ર નિશ્ચય ઇતિ સમારોપાભાવે ર્ક્તમાનો ઽન્યાપોહવિષયઃ સિદ્ધઃ, પ્રત્યક્ષન્તુ પ્રતિષ્ઠિતપ્રતિભાસવશાત્ ગૃહ્ણીત પારતન્ત્ર્યાદિ સ્વભાવભ્રષ્ઠઃ [6] અકષ્ટેન અપકર્ષિતપ્રકૃતાવદ્યસંદોહમદેહમેવં સમર્થયતે ।
પ્રત્યક્ષણ ગૃહીતે ઽપિ વિશેષેંશવર્જિતે ।
યદ્વિશેષાવસાયે ઽસ્તિ પ્રત્યયઃ સ પ્રતીયતે ॥
ઇતિ વિકલ્પપ્રત્યયહેતુશ્ચાયં અભ્યાસ પા[7]ટવા સન્તિ તારતમ્યાદિઃ । યથા
પરિવ્રાટ્કામુકશુનામેકસ્યાં પ્રમદા તનૌ ।
કુણપઃ કામિની ભઞ્જમિતિ તિસ્રો વિકલ્પના ॥
ઇત્યાદિ વર્તિકકારદર્શિતે પ્રસઙ્ગે યન્નિપુણમસૃણમનીષયા ધર્મ્મા [8] ન ન સર્પવદપવિષવિસર્પં સ્ફારફૂત્કારપ્રાયં પ્રલપિતમમુના લેખિતુમપિ (લિખિતુમપિ) ઉર્જ્જામહે । મહેશ્વરપ્રણતલબ્થવર્ણવર્ણિતત્વેન ન પ્રહસનાય પ્રસ્તૂયતે ।
ઉપાધ્યન્તરં ચેદનેકાન્તઃ । ન હિ યો યસ્ય [9] ઉપાધ્યન્તરં નોપદર્શયેત્ નાસૌ તદપીતિ નિયમઃ । નનુ નિયમ એવ, તથાહિ યન્ન યત્સમેવતધર્મબોધનં ન તત્ તત્સ્વરૂપબોધનં યથા ગોવિકલ્પશબ્દૌતુરગે । તથા ચ તૌ ગવ્યપિ નીલત્વા[10]પેક્ષયેતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિ ધર્મિબોધે ઽપિ કિ ધર્માણાં કસ્યચિદ્બોધઃ કસ્યચિદબોધશ્ચેત્યુપકારભેદાન્નિયમઃ સ્યાત્ । ઉપકારભેદશ્ચ શક્તિભેદાત્ ભવેત્ । ન ચૈવ પ્રકૃતે અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । તતઃ શક્તેર્નભેદાત્ । ઉપકારાભેદે સર્વોપાધિસહિતબોધિઽબોધોવેતિ દ્વયી ગતિરિતિ પ્રતિબન્ધસિ દ્ધિઃ ।
દુષ્પ્રયુક્તમેતત્, ઉપાધિં પ્રકલ્પ્ય મેદે પ્રતિનિયતસામગ્રીવોધ્યત્વસ્યાપિ સ્વભાવવૈચિત્ર્યનિબન્ધનત્વાત્, તસ્યાપિ સ્વકારણાધીનત્વાત્, તસ્યાપ્યન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધત્વાત્ તસ્યાપિ કાર્યોન્નેયત્વાત્ ઇતિ ।
યત્તુ શક્તેરભેદાદિત્યાદિ, તત્તદા શોભેત યદિ ધર્મિમાત્રાધીનસ્તદ્બોધમાત્રાધીનો વા, તાવન્માત્રબોધસામગ્રયધીનો વા યાવદુપાધિભેદબોધઃ સ્યાત્, ન ચૈવમ્ ।
યયા [4] કયાપિ સામગ્ર્યા જ્ઞાનમુત્પદ્યતાં તત્ કિં પારમાર્થિકસ્વરૂપદ્વયનિષ્ઠોપકાર્યોપકારકભાવભાગિદ્રવ્યં દૃષ્ટમિષ્ટં ન વા, તેન જ્ઞાનેનયદિ દૃષ્ટં, સર્વાત્મના ઉપાધિભિઃ સાર્ધમ્ । યદ્યંશેનાપોહ વિ [5] ષયત્વસ્ય સ્વીકૃતમપારમાર્થિકોપાધ્યપકારયોગ્યસ્વભાવત્વસ્ય ભાવસ્યાતદ્વ્યાવૃત્તિનિષ્ઠસ્ય તેન નિરૂપણાત્ નિપુણં નિરૂપય તાવત્ । ગ્રાહકજ્ઞાનાપેક્ષયા પ્રસઙ્ગે દત્તે કે [6] શે સ્પૃષ્ટ શિરશ્ચ નયસિ સામગ્ર્યા વૈચિત્ર્યાદિતિ તતઃ કિ જ્ઞાનમેવ સકલોપાધિ ઉપકારયોગ્યવસ્તુસ્વરૂપમન્યોન્યાપેક્ષં ન લક્ષયસિ । વસ્તુસ્વરૂપમેવ ચાન્યથાકૃત (7) સ્વભાવ એષ જ્ઞાનસ્ય કૃતસ્તેન તત્પદાર્થમેકોપાધિવિશિષ્ટં નિષ્ટંકયતિ । પર્યન્તવિકલ્પવિશ્વાસે દન્તનિષ્ઠોષિકાયાઃ કિમેતદન્યત્ । અન્યવિકલ્પાલમ્બને તુ વ્યક્તમેવ પ્રકૃતદોઇષાનતિક્ર-(8)-મઃ કારકહેતુપ્રસક્તિશ્ચેતિ યત્પુનરૂપહાસ્ય એવં ઉપહસતિ ।

એતેન ભેદાદ્ધર્મિણઃ પ્રતીતાવપિ શબ્દલિઙ્ગદ્વારા ધર્માણાં ભેદપ્રતીતિરિન્દ્રિય દ્વારાપિ મા ભૂત ઇત્યાદિકં તુ કર્ણસ્પર્શેં કટિચાલનમપાસ્તમ્ । તત્તદુપાધ્યુપલમ્ભસામગ્રીવિરહકાલે પ્રસઞ્જિતસ્યેષ્ટત્વાત્ । વિચિત્રશક્તિત્વાચ્ચ પ્રમાણાનાં, લિઙ્ગસ્ય પ્રસિદ્ધપ્રતિબન્ધપ્રતિસન્ધાનશક્તિકત્વાત્, શબ્દસ્ય સમયસીમવિક્રમત્વાત્, ઇન્દ્રિયસ્ય તુ અર્થશક્તેર પેક્ષણાત્ ન તુ સમ્બદ્ધો ઽર્થ ઇત્યેવં પ્રમાણૈઃ પ્રમાપ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ-તદપિ સમ્યક્ પૂર્વવિચારાનતિક્રમાત્, અપિ ચ તદસ્યપરિહારેણ પ્રવર્તતેતિ ચ ધ્વનેઃ ઉચ્યતે । તેન તે સ્યાત્ વ્યવચ્છેદે કથં ચ સત્ શબ્દસ્તથાયુક્તં અન્યચ્ચ નિષ્પરિહારેણ પ્રવર્તતે ઽતિપ્રસઙ્ગે, તત્રાન્યત્ર ચ પ્રવૃત્ત્યનુજ્ઞાયાં તન્નામગ્રહણવૈયર્થ્યં સત્ પ્રવૃત્તિનિવૃત્યનુજ્ઞાયાઞ્ચ એકચોદના, ના (2) નાત્વ એતદ્વચનમેવ સ્યાત્ વ્યાવૃત્યાખ્યાને તસ્માદવશ્યં શબ્દેન વ્યવચ્છેદશ્ચોદનીયઃ । સ ચાભિન્નસ્તદન્યે વ્યક્તિજાતિધર્માપ્યસ્તિ તન્નિયતાસૂપગમં, નિયતચોદનં જાત્યર્થપ્રસાધનઞ્ચ, પરિત્ય (3) જ્ય અવાન્તરપરિકલ્પનં અનર્થનિર્બન્ધ એવ યથાકલ્પનમસ્યાયોગાત્ । ન વૈ વ્યવચ્છેદો ન ક્રિયતે, પ્રવૃત્તિવિષયન્તુ કથયન્તિ જાતિરૂપા, વ્યવચ્છેદો ઽસ્તિ ભેદસ્ય નન્વેતાવત્પ્રયોજનં શબ્દાનામિતિ । (4) કિં તદસામાન્યો નાપરેણ વઃ । ન જાતિરર્થક્રિયાયોગ્યેતિ પ્રવૃત્તિવિષયઃ । તદ્દ્વારેણ ચોદિતે ન પ્રવૃત્તિરપિ પ્રત્યુક્તા, તદ્વત્ ચોદને ચ વ્યવધાનં જાતિવતોઃ પ્રવૃત્તિવિષયત્વે વ્યાવૃત્તિ તચ્ચાન્તો (5) કિન્નેષ્યતે વ્યાવૃત્તેરવસ્તુત્વેનાસાધનત્વાચ્ચેત્ તત્તુલ્યં જાતેઃ તદ્વત્સાધનાદદોષ ઇતિ ચેત્ તુલ્યં તદ્વ્યાવૃત્તિમતઃ અવસ્તુગ્રાહી ચ વ્યાવૃત્તિવાદિનાં શાબ્દઃ પ્રત્યયઃ સચિત્રમવજાતજન્મ કારકે ઽપિ કારકાવ્યવસાયી પ્રવર્તયતિ, વસ્તુસંવાદસ્તુ વસ્તૂત્પત્ત્યા તત્પ્રતિબન્ધેસતિ ભવતિ, અન્યથા નૈવાસ્તિ વસ્તુત્પત્તે ર્ન ભ્રાન્તેરિતિ ચેત્ નાતત્ પ્રતિસિદ્ધસ્તતસ્તદવ્યવસાયાત્ । મણિપ્ર [7] ભાયાં મણિપ્રભાયાં મણિભ્રાન્તિદર્શનેન વ્યભિચારાચ્ચ ભ્રાન્તેરવસ્તુસંવાદ ઇતિ ચેત્ ન યથોક્તેનૈવ વ્યભિચારાત્ । વિતથપ્રતિભાસો હિ ભ્રાન્તિલક્ષણં તન્નાન્તરીકતયા સંવાદો ન પ્રતિભાસા-(8) પેક્ષી જાતેર્ગ્રહણમેવં ભ્રાન્તિગ્રહણે વા ન તત્ર પ્રવૃત્તિરિતિ કિં તેનાન્યવ્યાવૃતા ચ ક્રિયાયોગ્યનીલાદ્યર્થાકારપ્રત્યયપ્રાદુર્ભાવાત્, તદુપનીતે ઽન્યપ્રવૃત્તિ નિવૃત્તી સમઞ્જસ જન્માનો વિનાપિ ચ સા (8) માન્યેન પ્રકૃતિભિન્નેષ્વર્થેષુ ભેદે ચેદમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં યસ્માત્-
જ્ઞાનાદ્યર્થક્રિયાં તાં તાં દૃષ્ટ્વા ભેદે ઽપિ કુર્વતઃ ।
અર્થાસ્તદન્યવિશ્લેષવિષયૈર્ધ્વનિભિઃ સહ ॥
સંયોજ્યપ્રત્યભિજ્ઞાનં કુર્યાદપ્ય[10]સ્ય દર્શને ॥
ભેદે ઽપિ પ્રકૃત્યૈવ ચક્ષુરાદિવત્ જ્ઞાનાદિકા અર્થક્રિયા તથાન્યેષુ પદાર્થેષુ તામેવ અર્થક્રિયામતદ્રૂપપરાવૃત્તેષુ પશ્યતો ઽન્યાવૃત્તવિષયત્વવિસંસૃષ્ટં તદેવેદમિતિ સ્વાનુભવવાસનાપ્રબોધને સંસૃષ્ટભેદં મિથ્યાજ્ઞાનમા(મ) જાયતે, અન્યથા ભેદસંસર્ગવતી બુદ્ધિઃ સ્યાત્ દણ્ડિવત્ । ન હ્યેકદણ્ડદર્શનેનાન્યત્ર સ એવાયમિ (2) તિ ભવતિ, કિં તર્હિ, તદિહેતિ । ન ચૈવં પ્રત્યભિજ્ઞાનં કિં તદેવેદમિતિ, તન્ન તદેકમનેકત્ર પશ્યતોપિ ભેદસંસર્ગવત્ મુક્તમ્ । વિભ્રમવશાત્તુ તથા જ્ઞાનેન વિરોધઃ નિમિત્તાભાવાદ્વિભ્રમો ન મુક્ત ઇતિ ચેત્ (3) ત એવ ભાવાસ્તદેકાર્થકારિણો ઽનુભવદ્વારેણ પ્રકૃત્યા વિભ્રમકલાયા વિકલ્પવાસનાયા હેતુત્વાન્નિમિત્તં । મરીચિકાદિષ્વપિ હિ જલાદિભ્રાન્તેસ્તાવેવાભિન્નાહારપરામર્શપ્રત્યયનિમિત્તાનુભવ (4) જનનૌ ભાવૌ કારણં ભિન્નાવપિ ન હિ તત્રાન્યદેવ કિઞ્ચિત્સામાન્યમસ્તિ યત્તથા પ્રતીયતે । સત્ત્વે વા સદર્થગ્રાહિણી બુદ્ધિર્ભ્રાન્તિર્ન સ્યાત્, અભૂતાકારસમારોપાદ્ભ્રાન્તિત્વે સ એવાકારો ઽસ્યા વિષયઃ, (5) અવિષયસ્યાનારોપાત્ । સ ચારોપોસામાન્યમેકકાર્યકારિગ્રહણ ઇતિ નિરર્થિકોત્પત્તિઃ યથાવસ્થિતસ્વભાવગ્રહાસામર્થ્યં વિકલ્પાનાં સ્વકારણપ્રવૃત્તેઃ સ્વકાર (6)ણઞ્ચ અવિદ્યાવાસનાપિ કેશવિભ્રમસ્યેવ તિમિરં તેન ।
અસ્તીયમપિ યા ત્વન્તરુપપ્લવસમુદ્ભવા ॥
દોષોદ્ભવા પ્રકૃત્યા સ વિનયપ્રતિભાસિની ।
અનપેક્ષિતસાધર્મ્યદૃગાદિસ્તિમિરાદિવત્ ॥
પરસ્યાપિ ન સા બુદ્ધિઃ સામાન્યાદેવ કેવલાત્ ।
નિત્યં તન્માત્રવિજ્ઞાતે વ્યક્ત્યજ્ઞાનપ્રસઙ્ગતઃ ।
એકવસ્તુસહાયાશ્ચેદ્વયક્તયો જ્ઞાનકારણમ્ ।
તદેકં વસ્તુ કિં તાસાં નાનાત્વં[4] સમપોહતિ ।
નાનાત્વાચ્ચૈકવિજ્ઞાનહેતુતા તાસુનેક્ષ્યતે ॥

અથ વૈકલ્યં જનનવિરોધિતેનતત્સાહિત્યે જનનં ચેત્
અનેકમપિ યયેકમપેક્ષ્યાભિન્નબુદ્ધિકૃત્ ।
તાભિર્વિનાપિ પ્રત્યેકં ક્રિયમાણાં ધિયં પ્રતિ ॥
તેનૈકેનાપિ સામર્થ્ય તાસાં નેત્યગ્રહો ધિયા ।
અથ યથા નીલાદિષુ એકાપાયે ઽપિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ભવતીતિ ન સમૂહે ઽપિ તેષામસામર્થ્યમ્ । તથેહાપિ પ્રત્યે (10) કાષાયે ભવતીતિ ન સર્વ્વદાસામર્થ્યમ્ । ન,
નીલાદેર્નેત્ર-વિજ્ઞાને પૃથક્સામર્થ્યદર્શનાત્ ।
શક્તિસિદ્ધિઃ સમૂહે ઽપિ નૈવં વ્યક્તેઃ કથઞ્ચન ॥
ન હિ વ્યક્તયઃ સામાન્યરહિતા અન્વયિજ્ઞાનજનને દૃષ્ટશક્તયઃ તતો ન તાસ્તત્ર સમર્થા ઇતિ ન તેન ગૃહ્યેરન્ ।
તાસામન્યતમાપૈક્ષ્યં તચ્ચેચ્છક્તં ન કેવલમ્ ॥
તદેકમુકુર્યુસ્તાઃ કથમેકાં ધિયઞ્ચ ન ।
પૂર્વકસહકારિવિચારાત્સામાન્યમુપકાર્યમાસાં પ્રાપ્તં સામાન્યાન્તરમિવાપેક્ષિણાં ક આસાં પ્રતિબન્ધોધિયમાધાતુમેકાન્તો હિ તેન વિનોત્પન્ના મિથ્યા સ્વવિષયાદૃતે । ઇતિ મિથ્યા (2) ત્વમાશઙ્ક્ય માનસવિવાદા ઉક્તમેવ બૌદ્ધધિયામ્ । તથા
ધર્મિણો નૈકરૂપસ્ય નેન્દ્રિયાત્સર્વથા ગતિઃ ।
સ્વસંવેદ્યમનિર્દેશ્યં રૂપમિન્દ્રિયગોચરઃ ॥
સર્વતો વિનિવૃત્તસ્ય વિનિવૃત્તિર્યતો યતઃ ।
તદ્ભેદોન્નીતભેદા સા ધર્મિણો ઽનેકરૂપતા ॥
તે કલ્પિતા રૂપભેદા નિર્વિકલ્પસ્ય ચેતસઃ ।
ન વિચિત્રસ્ય ચિત્રાભાઃ કાદાચિત્કસ્ય ગોચરઃ ॥
યદ્યપ્યસ્તિ સિતત્વાદિ યાદૃગિન્દ્રયગોચરઃ । [5]
ન સો ઽભિધીયતે શબ્દૈર્જ્ઞાનયોરૂપભેદતઃ ।
એકાર્થત્વે ઽપિ બુદ્ધીનાં નાનાશ્રયતયા સ ચેત્ ।
શ્રોત્રાદિ ચિન્તાનીદાર્ની ભિન્નાર્થાનીતિ તત્કુતઃ ॥
જાતો નામાશ્રયો ઽન્યોન્યઃ ચેતસાં તસ્ય વસ્તુનઃ ।
એકસ્યૈવ કુતો રૂપં ભિન્નાકારવભાસિતત્ ॥
ચક્ષુલિઙ્ગઞ્ચ શબ્દઞ્ચાશ્રિત્ય યદિ ચિત્રાચિત્રાભાસત્વંવિકલ્પનિર્વિકલ્પકચેતસોર્ભવતિ । તર્હિ તયોરેકવિંષયત્વં કથમસ્તુ પરમાર્થતઃ અથૈકં પરમાર્થવિષયમપરં તિમિરકામલાબલાદિવ શુક્લે પીતાદ્યાભાસધાયિનો ઽવિદ્યાદ્યપરપ્રત્યયાદિતઃ સર્વતો વિનિવૃત્તે ઽખઽડાત્મનિ (8) વિવક્ષિતાર્થક્રિયાહેતોપ્રતિનિયતાન્યવ્યાવૃત્તધર્મ્મધર્મિભાવલબ્ધખણ્ડત્વાનર્થક્રિયાસમર્થપ્રતિભાસવિકલ્પકારિણઃ સમુત્પન્નમપરમાર્થવિષયકારણં કારણભેદાત્ પ્રતિ (9) ભાસભેદાચ્ચ સમર્થ્યતામિત્યુક્તૌ ક્લેદં સમ્બધ્યતે ।
ચિત્રાચિત્રપ્રતિભાસાભ્યાં મિથો વિરુદ્ધાભ્યામેકનીલવિષયાભ્યામનૈકાન્તાત્ । ન ર્હિ ચિત્રાધ્યક્ષે યન્નીલં ચકાસ્તિ તદેવ વા પુરુષાન્તરસ્ય યેનાકારેણૈકવિષયત્વં તયો ર્ન તેનૈવ વિરોધો, યેન ચ વિરોધો ન તેનૈકવિષયત્વમ્, ધર્માન્તરાકારેણ વિરોધો નીલમાત્રાકારેણ ચૈ કવિષયતેતિ ચેત્-નન્વિહાપિ ધર્માન્તરાકારેણ વિરોધો ગોત્વવત્પિણ્ડમાત્રાકારેણ એકવિષયતેતિ તાવન્માત્રનિરાકરણે ઽસિદ્ધો હેતુઃ । પૂર્વત્ર સિદ્ધસાધનમ્ । ન હિ શાબ્દલૈઙ્ગિકવિકલ્પકાલે દેશ (2) કાલનિયમાદયો ઽપિ સર્વ એવ ધર્મવિશેષા વિષયભાવમાસાદયન્તીત્યભ્યુપગચ્છામઃઃ નિર્વાહભ્રંશરૂપે ન હ્યવ્યક્તમુક્તવતો પિ પ્રમેયાનુસરણેનાનિસ્તરણમેવ ભવતઃ ધર્મ્મિધર્મતયા ચિત્રતેહ વિવક્ષિતા સા કથમનેકાન્તા । ચિત્રાભ્યાં નીલાભ્યાં તયૌર્નિર્વિકલ્પકં ચેત્ ગૌરર્થક્રિયાસમર્થપ્રતિષ્ઠિતં નીલપ્રતિભાસયોઃ વિકલ્પકા નિયતપ્રતિભાસવિકલ્પેન સહ કથં સવ્યેતરનયનદૃષ્ટવદેકવિષયત્વં સ્ફુટાસ્ફુટાસ્ફુટમપિ સન્નિહિતાસન્નિહિતતયા નીલસ્ય ગ્રહણં તત્રાસન્નિહિતતયા દેશકાલાભ્યાં વિકલ્પકમવૈતિ દેશાદિસન્નિહિતતયા નિર્વિકલ્પકમ્ ।
દૂરાસન્નાદિ ભેદેન વ્યક્તાવ્યક્તં ન યુજ્યતે ।
તસ્યાદાલોકભેદાચ્ચેત્ તત્પિધાનાપિધાનયોઃ ॥
તુલ્યા દૃષ્ટિરદુષ્ટિર્વા સૂક્ષ્મો ઽશસ્તસ્ય કશ્ચન ।
આલોકેન ચ મન્દેન દૃશ્યતે ઽતો ભિદા યદિં ॥
એકત્વે ઽર્થસ્ય વાહ્યસ્ય દ્શ્યાદૃશ્યભિદા કુતઃ ।
અનેકત્વે ઽણુશોભિન્ને દૃશ્યાદૃશ્યભિદા કુતઃ ।
માન્દ્યપાટવભેદેન ભાસો બુદ્ધિભિદા યદિ ।
ભિન્ને ઽન્યસ્મિનભિન્નસ્ય કુતો ભેદેન ભાસનમ્ઃ ।
મન્દં તદપિ તેજઃ કિમાવુતેરિહ સા ન કિમ્ ।
તનુત્વં તેજસો ઽપ્યેતદસ્ત્યન્યત્રાપ્યતાનવમ્ ॥
અત્યાસન્ને ચ સુવ્યક્તં તેજસ્તત્ સ્યાદતિસ્ફુટામ્ ।
તત્રાપ્યદૃષ્ટમાશ્રિત્ય ભવેદ્રૂપાન્તરં યદિ? ॥
અન્યો ઽન્યાવરણાત્તેષાં સ્યાત્તેજો વિહતિસ્તતઃ
તત્રેકમેક દૃશ્યેત તસ્યાનાવરણે સકૃત્ ॥
પશ્યેત્સ્ફુટાસ્ફુટં રૂપમેકો ઽદૃષ્ટેન વારણે ।

અર્થાનર્થૌ ન યેન સ્તસ્તદ્દૃષ્ટં કરોતિ કિમ્ ॥
અદૃષ્ટં દૃષ્ટં વા કારણં કલ્પ્યતામેકત્વે બાહ્યસ્ય સ્ફુટાસ્ફુટઘટનાપાટવાપલાપાત્ । પ્રત્યયસ્ય પ્રતિનિયતાકારિતૈવ પ્રાપ્તકાલા । અન્યથા જય (10) પરાજયાદિવ્યવસ્થાવાદિનાં વિપર્યસ્યેત્ । અદૃષ્ટવશાજ્જયઃ પરાજયતયા પરિણતઃ પરાજયો પિ જયતયેતિ શક્યમભિધાતુમ્ ।
તસ્માત્સંવિત્ યથાહેતુ જાયમાનાર્થસંશ્રયાત્ ।
પ્રતિભાસભિદાં ધત્તે શેષાઃ કુમતિદુર્નયાઃ ॥
યથા ઽનનુ ધર્મિણ્યેવ સ્ફુટાસ્ફુટપ્રતિભાસભેદઃ ન કથઞ્ચિત્ । યથા યથા હિ ધર્માઃ પ્રતિભાન્તિ તથા તથા સ્ફુટાર્થપ્રતિભાન વ્યવહારઃ ઇત્યાદિ, ધર્મ્મધર્મ્મિતયા હિ પ્રતિભાસનં દેશકાલાભ્યાં અસંનિહિતતયા કલ્પનમસ્ફુટપ્રતિભાનમારોપિતાર્થત્વાદિત્યસકૃદુક્તં પરમાર્થતસ્તદ્વિષયતા નેષ્યતે । સામ્વૃતી તુ જગ (3)દ્ગીતાસ્ત્યેવાતઃ પરામર્શાવતારઃ, તત્ત્વદર્શિનઃ સમ્વાદોપિ સ્થૂલપરામર્શિના તદ્રૂપપરાવૃત્તનીલવિષયઃ, અવાન્તરપરામર્શેન સજાતીયપરાવૃત્તાનેકનીલગોચરઃ સદ્વસ્તુત્વાદયો (4) ક્રિયામાત્રનિબન્ધના વ્યપદેશાસ્તસ્યૈવ નીલસ્ય શ્લિષ્ટાઃ સ્વભાવન્તરતા સ્પૃશઃ તદ્વારેણાપ્યબાધનં ગૃહીતસમ્બન્ધાનુસન્ધાનદ્વારેણ શબ્દલિઙ્ગં લક્ષિતા પ્રતીતિરૂત્પ્રેક્ષાકા-(5)-રતયા પરોક્ષવિષયા અન્તસમ્બન્ધેન વા પુરોવર્તિનિવૃત્તેર્વ્યપરોક્ષવિષયા ન તયો રપિ તત્વત એક વિષયતા સાંવૃતબોધસ્વીક્રારે ક્વ પ્રતીતિર્બાધાનુપલમ્ભકુક્ષૌ (6) ક્ષિપ્તત્વાદુપાધિચક્રસ્ય ન શક્યં શક્રસ્યાપિ તદ્દ્વારેણ સંદિગ્ધાનૈકાન્તિકત્વં કીર્તયિતુમ્ ।
જ્ઞાનમિન્દ્રિયભેદેન પટુમન્દાવિલાદિકામ્ ।
પ્રતિભાસભિદામર્થે વિભ્રદેકત્ર દૃશ્યતે ॥
અર્થસ્યાભિન્નરૂપત્વાત્ એકરૂપં ભવેન્મનઃ ।
સર્વ તદર્થમર્થાચ્ચેત્ તસ્ય નાસ્તિ તદાભતા ॥
અર્થાશ્રયેણોદ્ભવતસ્તદ્રૂપમનકુર્વતઃ ।
તસ્ય કેચિદંશેન પરતો ઽપિ ભિદાભવેત્ ॥
તદા હ્યાશ્રિત્ય પિતરં તદ્રૂપો ઽપિ સુતઃ પિતુઃ ।
ભેદંકેનચિદંશેન કુતશ્ચિદવલમ્બતે ॥
મયૂરચન્દ્રકાકારં નીલલોહિતભાસ્વરમ્ ।
સમ્પશ્યન્તિ પ્રદીપાદેર્મણ્ડલં મન્દચક્ષુષઃ ॥
તસ્ય તદ્વાહ્યરૂપત્વે કા પ્રસન્નેક્ષણે ઽક્ષમા ।
ભૂતં પશ્યંશ્ચ તદ્દર્શી કથં ચોપહતેન્દ્રિયઃ ॥
શોધિતં તિમિરેણાસ્ય વ્યક્તઞ્ચક્ષુરતીન્દ્રિયમ્ ।
પશ્યતો ઽન્યાક્ષદૃશ્યે ઽર્થે તદવ્યક્તં કથં પુનઃ ॥
આલોકાક્ષમનસ્કારાદન્યસ્યૈકસ્ય ગમ્યતે ।
શક્તિર્હેતુસ્તતો નાન્યો ઽહેતુશ્ચ વિષયઃ કથમ્! ॥
ઇત્યન્યસ્યોપાધિગ્રહસ્ય તદ્વતો ચાનન્વયવ્યતિરેકાધ્યાસાત્, તત્કથં તદ્દ્વારેણાપિ પ્રતિભાસભેદો ભાવીતિ ધર્માદુપાધીનામતિવિ જ્ઞાનસદ્ભાવાત્ ।
વસ્તુધર્મતયૈવાર્થાસ્તાદૃગ્વિજ્ઞાનકારણમ્ ।
ભેદે ઽપિ યત્ર તજ્જ્ઞાનં તાંસ્તથા પ્રતિપદ્યતે ॥
જ્ઞાનાન્યપિ તથા ભેદે ઽભેદપ્રત્યવમર્શને ।
ઇત્યતત્ક્રાર્યવિશ્લેષસ્યાન્વયો નૈકવસ્તુનઃ ॥
વસ્તૂનાં વિદ્યતે તસ્માત્ તન્નિષ્ઠા વસ્તુનિ શ્રુતિઃ ।
બાહ્યશક્તિવ્યવચ્છેદનિષ્ઠભાવે ઽપિ તચ્છ્રુતિઃ ॥
વિકલ્પપ્રતિબિમ્બેષુ તન્નિષ્ઠેષુ નિબધ્યતે ।
તતો ઽન્યાપોહનિષ્ઠત્વાદુક્તાન્યાપોહકૃત્શ્રુતિઃ ॥
ઽબાહ્યશક્તિઽ ઇત્યાદિ શ્લોકપૂર્વ્વભાગઃ પ્રમાણસ્ય બાધકસ્ય સૂત્ર [3] કઃ, ઽવિકલ્પ પ્રતિબિમ્બેષ્વિત્યાદિ પ્રકાશ્ય દૃશ્યવિકલ્પાવર્થો એકીકૃત્ય વ્યવહારપ્રવૃત્તેરિત્યેવમર્થઃ સંકેતાદિકારણસ્ય ।
વ્યતિરેકીવ યજ્જ્ઞાને ભાત્યર્થં પ્રતિબિમ્બકમ્ ।
શબ્દાત્તદપિ નાર્થાત્મા ભ્રાન્તિઃ સા વાસનોદ્ભવા ॥
તસ્યાભિ ધાને શ્રુતિભિરર્થેકો ઽશો ઽવગમ્યતે ।
તસ્યાગતૌ ચ સઙ્કેતક્રિયાવ્યર્થા તદર્થિકા ॥
શબ્દો ઽર્થાશ કમાહેતિ તત્રાન્યાપોહ ઉચ્યાત ।
આકારઃ સ ચ નાર્થે ઽસ્તિ તં વદન્નર્થભાક કથમ્ ।
શબ્દસ્યાન્વયિનઃ કાર્યમર્થેનાન્વયિના સ ચ ।
અનન્વયી ધિયો ઽભેદાત્ દર્શનાભ્યાસનિર્મિતઃ ।
તદ્રૂપારોપગત્યાન્યથાવૃત્તાધિગતેઃ પુનઃ ।

શબ્દાર્થો ઽર્થઃ સ એવેતિ વચન ન વિરુધ્યતે ॥
ઇતિ બાધકપ્રત્યયવશાત્ અતદ્રૂપવ્યાવૃત્તવિરોધે ઽપિ શબ્દસ્યાર્થો ઽપોહ કથ્યતે । સ ચ વિધિ પ્રતીત્યનન્તરં વિધિગુણત્વેન પ્રતિભાતિ । અન્બયવ્યતિરેકાભ્યાં લોકવ્યવહાર પ્રવૃત્તેઃ । યથા ચ તત્પરિચ્છિનત્તિ ઇત્યાદિ [2]
ક્કચિન્નિવેશનાયાર્થે વિનિવર્ત્ય કુતશ્ચન ।
બુદ્ધેઃ પ્રયુજ્યતે શબ્દસ્તદર્થસ્યાવધારણાત્ ।
વ્યર્થો ઽન્યથા પ્રયોગઃ સ્યાત્ તજ્જ્ઞેયાદિ પદેષ્વપિ ॥
વ્યવહારોપનીતેષુ વ્યવચ્છેદો ઽસ્તિ કશ્ચન ।
નિવશનં ચ યો યસ્માત્ ભિદ્યતે વિનિવર્ત્યતમ્ ।
તદ્ભેદે ભિદ્યમાનાનાં સમાનાકારભાસિનિ ।
સ ચાયમન્યવ્યાવૃત્યા ગમ્યતે તસ્ય વસ્તુનઃ ॥
કશ્ચિત્ ભાગ ઇતિ પ્રોક્તો રૂપં નાસ્યાપિ કિઞ્ચન ।
તદ્ગતાવેવ શબ્દેભ્યો ગમ્યતે ઽન્યનિવર્તનમ્ ॥
ન તત્ર ગમ્યતે કશ્ચિદ્વિશિષ્ટઃ કેનચિત્પરઃ ।
ન ચાપિ શબ્દો દ્વયકૃદન્યો ઽન્યાભાવ ઇત્યસૌ ॥
અરૂપોરૂપવત્ત્વેન દર્શનં બુદ્ધિવિપ્લવઃ ।
ઇતિ વ્યક્તમુક્તમપોહો વ્યાવૃત્તિમાત્રમુત્તરકાલં શબ્દાર્થઃ પ્રતીયતે । પ્રતીયત ઇતિસાધ્વેવોક્તં
મિત્રપાદૈઃ
શબ્દૈસ્તાવન્મુખ્યમાખ્યાયાતે ઽર્થ,
સ્તત્રાપોહસ્તદ્ગુણત્વેન ગમ્યઃ ।
અર્થશ્ચૈકો ઽધ્યાસતો ભાસતો ઽન્યઃ,
સ્થાપ્યો વાચ્યસ્તત્ત્વતો નૈવ કશ્ચિત્ ॥
એતાવત્યર્થે વિવક્ષિતે સ્વવોધવૈધુર્યં બોધયન્નાહ-
વર્ણકૃત્યક્ષરાકાર શૂન્યંગોત્વં હિવર્ણ્યતે ॥
ઇતિ એતાવત્યર્થે વિવક્ષિતે સ્વબોધવૈધુર્યં બોધયન્નાહ- ઽયદપ્યત્યન્તવિલક્ષણાનામિત્યાદિ, તદપિ સન્દિગ્ધાનૈકાન્તિકમ્મ્ વિધિનાપિ તથાભૂતેન સાલક્ષણ્યવ્યવહારસ્ય નિર્વાહાત્ તથાહિ અયં વ્યવહારો ન નિર્નિમિત્તઃ, નાપ્યનેક નિમિત્તઃ નાપ્યનેકાસંસર્ગ્યેકનિમિત્તઃ અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તતૌઽનેક સંસર્યેકનિમિત્તઃ પરિશિષ્યતે ઇત્યાદિ, તદપિ
વર્ણાકૃત્ક્ષરાકાર શૂન્યં ગોત્વં હિવર્ણ્યતે ।
વર્ણાકૃત્યક્ષરાકારશૂન્ય (3) સામાન્યમ્, (2) બહુલાભિસન્ધૌ ધૌતાધૌતમૂલકસમાનસત્યતાવૃત્તાન્તપામરસ્યાપિ ન લક્ષ્યતે કો હિ વિશેષો ઽભાવો ઽપોહઃ સમસ્તવર્ણાકૃત્યક્ષરાકારશૂન્યં વા સામાન્યં અતદ્રૂપપરાવૃત્ત ની (4) લાકારવિકલ્પેન પ્રતીતિવિશેષો ઽધ્યવસાયશબ્દાર્થઃ વાચ્યઃ, પ્રવૃત્તેરશેષાયા અઙ્ગમિત્યુક્તૌ, કો ઽયમધ્યવસાયઃ કિમલીકસ્ય વસ્તુતયાવભાસઃ કિં ચાવસ્થાત્મકતયા તતો ભે(5)દાગ્રહો વા વસ્તુવાસનાસમુત્થત્વં વેત્યાદ્યનભિમતમુખ્યો ઽપ્ય પ્રસ્તુતબન્ધબન્ધુતાપ્રતાનઃ, અર્થસારૂપ્યમસ્ય પ્રમાણં તદ્વશાદર્થપ્રતીતસિદ્ધેઃ દૃશ્યવિકલ્પ્યાવ-(6) ર્થાવેકીકૃત્ય વ્યવહારપ્રવૃત્તેઃ પ્રમાણફલવ્યવસ્થાત્રાપિ પ્રત્યક્ષવદિત્યાદિવચનાત્ નીલાકારાદ્વિશિષ્ટતદ્વિશેષગ્રહઃ । અતદ્રૂપપરાવૃત્તનીલાકારા તન્માત્રગ્રહણમિતિ વ્યવસ્થા (7) યાં ઃનાપિવિષયસારૂપ્યં, (તદભાવાન્) કા હિ પરમાર્થસદલીકરૂપયોઃ સમાન રૂપતા નામે ત્યાદિ ગુડગોરસયોરેકતાકરણં ક્વોપયુક્તમ્ । બાધકપ્રત્યયાદ્ધિ તદલીકત્વં કિં પ્રાગા (8) રોપ્ય ચિન્તા ક્રિયતે શેષશ્ચ દોષો ઽભિમાનસ્યૈવ ચિન્ત્યત્વાદિત્યાદિરજતપ્રતીતિપરામર્શાદ્ગતઃ । યદિ રજતં કિં વાચ્યમ્ । તસ્માદ્ભાવાભાવસાધારણપ્રતિભાસ(9)..........સાધકેન વિધેઃ પ્રત્યયાન્તરેણાસ્તીતિ વા સ્થાપ્યો નાસ્તીતિ બાધકેન આશઙ્કિતસ્યારોપિતસ્ય વા પ્રતિબંધો દેશાદિપ્રતિષેધે પ્રીતિપ્રસિદ્ધમેવ ।
દેશકાલનિસિદ્ધશ્ચેત્ યથાસ્તિ સ નિષિધ્યતે ।
ન તથા ન યથા સો ઽસ્તિ તથાપિ ન નિ[10]ષિધ્યતે ॥
યત્ તુ જ્ઞાનસારુપ્યાત્ ક.....પ્રવૃત્તિરિતિ પ્રસ્તુત્ય સ્ફુરિત એવ પ્રવર્તયનીતિ તત્સિદ્ધમેવ સાધ્યતે । યતો જ્ઞાનસારૂપ્યમનુમાનસિદ્ધમિષ્ય (1) તે । સ ચાવસ્થાતુંઅપરોક્ષરૂપાજ્ઞાનાન્તર્ગતાપ્યનુમાનેન સિદ્ધા । અહંકારાસ્પદગ્રાહકાકારપરામર્શાન્તર્ગતત્વાત્ બાહ્યભૂતા સ્ફુરિતશબ્દવાચ્યા ।
સારૂપ્યાત્ ભ્રાન્તિતો વૃત્તિરર્થે ચેત્સ્યાન્ન સર્વદા ।
દેશભ્રાન્તિશ્ચ ન જ્ઞાને તુલ્યમુત્પત્તિતો ધિયઃ ॥
તથા વિધાયાઃ, અન્યત્ર તત્રાનુપગમાદ્ ધિયઃ ।
બાહ્યઽર્થપ્રતિભાસાયા ઉપાયે વાપ્રમાણતા ॥
....વસ્થા સ્વભાવબાહ્યમાકારા પરવ્યપદેશતા પરોક્ષતારૂપ પ્રકાશાત્મકાનહંકારસ્ય ચ નીલભાવાદેવ ચ તથોક્ત તદ્રૂપરાવૃત્તિવિષયાબુદ્ધિ સ્વહેતોરાલોચ્યતે પ્રવ........................શુક્તૌ રજતશુક્તિવદ્ તેનેદમપિ નિર્દલિતમ્ ।
આ. ત. વિ. 162-163- ઃતર્હિ સ્ફુરિતે સ્વાકાર એવ પ્રવર્તયતુ તત્ર પ્રવૃત્ત એવ ચાર્થી તત્સદૃશમર્થમાસાદયતિ । (મણિ)પ્રભાયાં પ્રવૃત્તો મણિબદિતિ ચેત્ ઽન, અભિભતાર્થક્રિયાસામર્થ્યવિરહિણ્યપ્રવૃત્તેઃ । (4) ન બાહ્યે વિકલ્પાકારોપસમ્ભવસ્તસ્ય તેનાસંસ્પર્શાત્ । ચાકારે બાહ્યત્વારોપઃ સ્વરૂપે સંસ્ફુરતિ, અસ્વરૂપારોપાનવકાશાત્ । પ્રભાયાં તુ મણિ બુદ્ધયૈવમણ્યર્થી પ્રવર્તતે ન તુ તદ્ધુદ્ધયેતિ દૃષ્ટાન્તો ઽપ્યાભાસઃઃ ઇત્યાદિતર્કતત્ત્વમબેદયમાનેન ભણિતમ્ ।
મણિપ્રદીપપ્રભયોઃ મણિબુદ્ધયામિધાવતોઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનાવિશેષે ઽપિ વિશેષો ઽર્થક્રિયાં પ્રતિ ॥
યથા તથાયથાર્થત્વે ઽપ્યનુમાનતદાભયોઃ ।
અર્થક્રિયાનુરોધેન પ્રમાણત્વં સુવ્યવસ્થિતમ્ ॥
ગ્રાહકાકારવિક્ષિપ્તા નીલમેવેતદિતિ સ્ફુરત્ ।
વિકલ્પબાહ્યમેવૈતત્..........................

નીલાન્યનીલનીલગોચરઃ.......... જ્ઞાનમાભાતિ નીલાકાર ઉત્યત્તેશ્ચેત્ । અનુમાનાત્ તયો ઽન્યે.....વિકલ્પ્યાર્થો હિ ધર્મિણિ । ઃસમ્વેદનં ચ યત્ રૂપં નહિ તત્ તસ્ય વેદનમ્ઃ વસ્થિત ન ભવત્યેતત્ । સ્થિતમવયવિન.........(8) અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સર્વભેદમિદં ગતઃ ।
તસ્માદ્વાહ્યસિદ્ધિશ્ચ સાકારં ચ જ્ઞાનમિતિ બાલલોલુપ્ત્વ મિતિ પરિહાસ પરિતાર્પિ પરતાપિતહૃદયવ્યક્તાવ્યક્તાદ્યુત્પત્તિજ્ઞાને નીલમજ્ઞાનં ન ક્રિયોપલક્ષિતસ્વરૂપવ્યવ-(9)-હારત્વમુપાયમિતિ તત્ ઉપાધિ નીલમનહંકારકલિતમાભાસને મેયબાહ્યતા ભાસતે જ્ઞાનરૂપાખ્યં અનુમાને નેતિ । પ્રથમપ્રામાણિકવચનમેવેતિ લક્ષણૈરૂપલક્ષ્યતે...............ષ્ટા સતિ (10)વિ હેતુરતિ દ્વિયો-
કોકાપદ્મવને પ્રીતા નૈતદૈશ્વર્યકારણમ્ ।
અદ્યાપિ બહિરેવાયં તત્કરિણ્યા મનોદધેઃ ॥
બાલપાવકવત્ ગ્રાહ્યા બાલદ્રુમ.............
યત્પુનરુક્તમ્-
ઃઅથ કો ઽયમગૌર્નામ । કિમેકસ્ય ગોસ્વલક્ષણ સ્યાનાત્મા આહોસ્વિત્તદ્ગતધર્મવિરહી । આદ્યે વાહુલેય એવ મૌનં શાવલેય સ્યાત્ । દ્વિતીયે તુ તદ્ગત ધર્મવિરહિ વ્યાવૃત્તસ્તદ્વાનેન સ્યાત્ તત્ર ચ નો વિવાદઃ ઇત્યાદિ કૃતોપિ સર્વદા તદપોહેન............દર્શિતં સ્યાત્ ।
એક પ્રત્યવમર્શસ્ય હેતુત્વાદ્ધીરભેદિની ।
એકધીહેતુભાવેન વ્યક્તીનામપ્યભિન્નતા ।
એકપ્રત્યમશાર્થં જ્ઞાનાદ્યેકાર્થસાધને,
ભેદેપિ નિયતા કેચિત્સ્વભાવેનેન્દ્રિયાદિવત્ ॥
તસ્માત્ત્વયિ કુર્વત્સર્વેણેહ મણ્ડલમખણ્ડસંતત સદા યેન પશ્યતિ ન ભૂમિં અસન્તશ્ચ.....પરિમાણવર્ણાકૃત્યક્ષરા (4) એવ પ્રવૃત્તે..... મણ્ડલકૃતમેકપરામર્શમપ્યપશ્યન્ વર્ણાકૃત્યા અતદ્ધર્મ્મવ્યતિરિક્તમવબુધ્યત ઇતિ તથા સ્યાત્ વિશેષમપિ ન યત્ ન હિ રુપ્યતે એકેનૈવ વ્યવહારો ઇત્યેવ વ્યક્તિત્વે રૂપમિતિ યદિ (5)તદા સામાન્યમપિ નીલાદ્યાકારવાચી સ્યાત્ । સ્યાદેકવ્યવહૃતેઃ યતો ઽન્યસ્માદેકત્વેનાન્યે યદ્યેકત્વેન વ્યવહર્તૃ સ્યાત્તર્હિ બુદ્ધિવૈકલ્યસજાતીયવ્યાવૃત્તિવિરોધઃ । કિં ચાથ વ્યક્તિવેન કિં ભાષકત્વેન (16) વ્યવહારયતિ યત્ યત્ એતત્ અનયા પ્રતીતં તદેવ તયૈકત્વેનવ્યવહાર્યમિતિ સબલા પ્રવુત્તિઃ । બહુષુ સામાન્યેષુ વાચિત્વમિહા............મિતિ સત્યસ્પષ્ટ............અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં(7) પ્રત્યયવિભાગમ્ ।
બુદ્ધેરસ્ખલિતાવૃત્તિર્મુખ્યારોપિતયોઃ સદા ।
સિંહે માણવકે તદ્વદ્ ઘોષણાપ્યસ્તિ લૌકિકી ॥
યત્ર રૂઢયાસદર્થો ઽપિ જનૈઃ શબ્દો નિવેશિતઃ ।
સ મુખ્યસ્તત્ર તત્સામ્યાદ્ ગૌણો ઽન્યત્ર સ્ખલદ્ગતિ ॥
યથાભાવે ઽપ્યભાવાખ્યાં યથાકલ્પનમેવ વા ।
કુર્યાદશક્તે વા પ્રધાનાદિ શ્રુર્તિં જનઃ ॥
યદપ્યન્વયિ વિજ્ઞાનં શબ્દવ્યક્ત્યવભાસિતત્ ।
વર્ણાકૃત્યક્ષરાકારશૂન્યં ગોત્વં હિ વર્ણ્યતે ॥
જાતિશ્ચેદ્ ગેહ એકો ઽપિ માલેત્યુચ્યેત વૃક્ષવત્ ।
માલાવહુત્વે તચ્છબ્દઃ કથં જાતેરજાતિતઃ ॥
માલાદૌ ચ મહત્ત્વાદિરિષ્ટો યશ્ચૌપચારિકઃ
મુખ્યાવિશિષ્ટવિજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વાન્નૌપચારિકઃ ॥
અનન્યહેતુતા તુલ્યા સા મુખ્યાભિમતેષ્વયિ ।
પદાર્થશબ્દઃકં હેતુમન્યં ષટ્કં સમીક્ષતે ॥
યો યથા રુઢિતઃ સિદ્ધસ્તત્સામ્યાત્ યસ્તથોચ્યતે ।
મુખ્યો ગૌણશ્ચ ભાવેષ્વપ્યભાવસ્યોપચારતઃ ॥
સંકેતાન્વયિની રૂઢિર્વક્તુરિચ્છન્વયી ચ સઃ
ક્રિયતે વ્યવહારાર્થ છન્દઃ શબ્દાંશનામવત્ ॥
વિકલ્પસંસ્કાર માત્રાશ્રયસમુદ્ભવઃ ॥
બાહ્ય હેત્વાશ્રયાત્ સાક્ષાત્સંભવાદ્ધેતુરોધકઃ ।
સમ્બન્ધ બોધિશબ્દો વા તદ્વોધો વાપિ બોધયેત્ ।
તદભાવૈઽપિ તિરોહે સંજ્ઞાવદનપેક્ષયેંત્ ।
તન્માત્રપરતન્ત્ર સેત્યુચ્ચાર્યતુમીહે ભયા ।
ય માત્રતા સંવિત્તત્રાવસ્થિતિ દર્શનાત્ ।
સમયોયમનાદ્યુપજ્ઞબ્દશક્તિ નિરાકૃતમ્ ॥
અવ્યવ
શબ્દઃ પ્રસ્થાપકત્વે સ્યાન્નાર્થસ્યાપિ તુ સંવિદઃ ॥
સા તુ તસ્યેત્ય સમ્બન્ધો પ્રચ્યવેદકતાધિકઃ ।

નાભિધાનં પરોધર્મઃ પ્રતીતિકરણાજ્જનૈઃ ॥
કરણત્વે ઽપિ કાર્યાલ્પા ક્રિયા ન દ્વય નિષ્ઠતા ।
પ્રતીતેરનુતદ્વિત્વે તદ્ધેતુસ્તત્પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
મા ચરન્નભિ કુતો ઽભેદા તદ્વિપર્યસંવિદા ।
સર્વાસામર્થસંવિત્વે સંવિદાતે વિપર્યવઃ ॥
સર્વમેવ પ્રમાણં સ્યાત્વરૂપાદિષ્ટ સંશ્રયાત્ ।
પરોક્ષતા પ્રમાણં સ્યાદ્ધેતુભેદે વિશેષતત્ ॥
ઉતઃ [4]પ્રમાણં તત્ત્વૈસ્તુ સ્વયમુચ્ચારણે તથા ।
ગર્થપ્રતીતિ નિવૃત્તિ સ્વાતંત્ર્યવતિ વાચકે ॥
નાકાક્ષાદિકૃતૈકાર્યવિષયત્વે ઽસ્વતન્ત્રતા ।
એકમેવાર્થં વિજ્ઞાનં જ્ઞાનં મિન્દ્રિવસંશ્રયમ્ ॥
નાતો[5]ઽન્યમ્તન્નિમિત્તસ્તદ્વસ્તુ પ્રત્વાયકં કૃતઃ ।
વસ્તુસમ્બન્ધસામાર્થ્યાક્ષિપ્તવસ્ત્વાશ્રયાગતિઃ ॥
તત્ર નાન્યત્ર તચ્ચૈતત્પ્રાપિતં સંકરં પરૈઃ ।
તદભાવે પિ યા જાતા તદ્વાક્યપ્રષ્ટપેક્ષયા ॥
[6]મા મેતિ શૂન્યકાર્યેતિ કસ્ય હેતોઃ પ્રકલ્પયેત્ ।
[બૌદ્ધન્યાયાચાર્યશ્રીરત્નકીર્તિપાદવિરચિતમ્ ।
ઉદયનિરકરણમ્]