વાદન્યાય (અન્ય આવૃત્તિ) · ભાગ 111

વાદન્યાયઃ
નિગ્રહસ્થાનલક્ષણમ્
1. ન્યાયવાદિનમપિ વાદેષુ અસદ્વ્યવસ્થોપન્યાસૈઃ શઠા નિગૃહ્ણન્તિ, તન્નિષેધાર્થમિદમારભ્યતે ।
અસાધનાઙ્ગ ગવચનમદોષોદ્ભાવનં દ્વયોઃ ।
નિગ્રહસ્થાનમ્, અન્યતુ ન યુક્તમિતિ નેષ્યતે ॥
ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધિઃ સાધનમ્. તસ્ય નિર્વર્તકમ્ અઙ્ગમ્. તસ્ય અવચનં તસ્યાઙ્ગસ્યાનુચ્ચારણં વાદિનો નિગ્રહાધિકરણમ્: તદભ્યુપગમ્ય અપ્રતિભયા તૂષ્ણીમ્ભાવાત્ । સાધનાઙ્ગસ્યાસમર્થનાદ્ વા ॥
2. [સ્વભાવહેતૌ સાધનાઙ્ગસમર્થનમ્]
ત્રિવિધમેવ હિ લિઙ્ગમપ્રત્યક્ષસ્ય સિદ્ધેરઙ્ગમ્ - સ્વભાવઃ, કાર્યમ્, અનુપલમ્ભશ્ચ ।
તસ્ય સમર્થનં સાધ્યેન વ્યાપ્તિં પ્રસાધ્ય ધર્મિણિ ભાવસાધનમ્ । યથા ઽયત્ સત્ કૃતકં વા, તત્ સર્વમનિત્યમ્, યથા ઘટાદિઃ, સન્ કૃતકો વા શબ્દઃઽ; ઇતિ ।
3. અત્રાપિ ન કશ્ચિત્ ક્રમનિયમઃ, ઇષ્ટાર્થસિદ્ધેરુભયત્રાવિશેષાત્ ।
યસ્માદ્ ધર્મિણિ પ્રાક્ સત્ત્વં પ્રસાધ્ય પશ્ચાદપિ વ્યાપ્તિઃ પ્રસાધ્યત એવ । યથા - ઽઽસન્ શબ્દઃ કૃતકો વા, યશ્ચૈવં સ સર્વો ઽનિત્યઃ, યથા - ઘટાદિઃઽ; ઇતિ ।
4. અત્ર વ્યાપ્તિસાધનં વિપર્યયે બાધકપ્રમાણોપદર્શનમ્ ।
યદિ ન સર્વં સત્ કૃતકં વા પ્રતિક્ષણવિનાશિ સ્યાદ્, અક્ષણિકસ્ય ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાયોગાદ્ અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણમતો વ્યાવૃત્તમ્ - ઇત્યસદેવ સ્યાત્ ।
સર્વસામર્થ્યોપાખ્યાવિરહલક્ષણં હિ નિરુપાખ્યમિતિ ।
એવં સાધનસ્ય સાધ્યવિપર્યયે બાધકપ્રમાણાનુપદર્શને વિરોધાભાવાદસ્ય વિપર્યયવૃત્તેરદર્શને સન્ કૃતકો વા સ્યાત્, નિત્યશ્ચ ઇત્યનિવૃત્તિરેવ શઙ્કાયાઃ ।
5. ન ચ સર્વાનુપલબ્ધિર્ભાવસ્ય બાધિકા, તત્ર સામર્થ્યં ક્રમાક્રમયોગેન વ્યાપ્તં સિદ્ધમ્; પ્રકારાન્તરાભાવાત્ ।
તેન વ્યાપકધર્માનુપલબ્ધિરક્ષણિકે સામર્થ્યં બાધતે ।
ક્રમયૌગપદ્યાયોગસ્ય સામર્થ્યાભાવેન વ્યાપ્તિસિદ્ધેર્નાનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
6. અત્રાપ્યદર્શનમપ્રમાણમ્, યતઃક્રમયૌગપ્દ્યાયોગસ્યૈવાસામર્થ્યેન વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેઃ પૂર્વકસ્યાપિ હેતોરવ્યાપ્તિઃ । ઇહાપિ પુનઃ સાધનોપગમે ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ । ન; અભાવસાધનસ્યાદર્શનસ્યાપ્રતિષેધાત્ ।
યદદર્શનં વિપર્યયં સાધયતિ હેતોઃ સાધ્યવિપર્યયે, તદસ્ય વિરુદ્ધપ્રત્યુપસ્થાનાદ્ બાધકં પ્રમાણમુચ્યતે ।
એવં હિ સ હેતુઃ સાધ્યાભાવે ઽસન્ સિધ્યેત્, યદિ તત્ર પ્રમાણવતા સ્વવિરુદ્ધેન બાધ્યેત । અન્યથા તત્રાસ્ય બાધકાસિદ્ધૌ સંશયો દુર્નિવારઃ ।
તતો વ્યતિરેકસ્ય સન્દેહાદનૈકાન્તિકઃ સ્યાદ્ધેત્વાભાસઃ ।
નાપ્યદર્શનમાત્રાદ્ વ્યાવૃત્તિઃ; વિપ્રકૃષ્ટેષ્વસર્વદર્શિનો ઽદર્શનસ્યાભાવાસાધનાદ્, અર્વાગ્દર્શનેન સતામપિ કેષાઞ્ચિદર્થાનામદર્શનાત્ ।
7. બાધકં પુનઃ પ્રમાણમ્ । યત્ર ક્રમયૌગપદ્યાયોગો ન તસ્ય ક્વચિત્ સામર્થ્યમ્ । અસ્તિ ચાક્ષણિકે સ ઇતિ પ્રવર્તમાનમસામર્થ્યમસલ્લક્ષણમાકર્ષતિ । તેહ ઽયત્ સત્ કૃતકં વા તદનિત્યમેવઽ; ઇતિ સિધ્યતિ ।
તાવતા સાધનધર્મમાત્રાન્વયઃ સાધ્યધર્મસ્ય સ્વભાવહેતુલક્ષણં ચ સિદ્ધં ભવતિ ।
એવં સ્વભાવહેતુપ્રયોગેષુ સમર્થિતં સાધનાઙ્ગં ભવતિ । તસ્યાસમર્થનં સાધનાઙ્ગાવચનમ્ । તદ્ વાદિનઃ પરાજયસ્થાનમ્; પ્રારબ્ધાર્થાસાધનાત્ । વસ્તુતઃ સમર્થસ્ય હેતોરુપાદાને ઽપિ સામર્થ્યાપ્રતિપાદનાત્ ।
8. [કાર્યહેતૌ સાધનાઙ્ગસમર્થનમ્]
કાર્યહેતાવપિ સાધનાઙ્ગસ્ય સમર્થનમ્ । યત્ કાર્યં લિઙ્ગં કારણસ્ય સાધનાયોપાદીયતે, તસ્ય તેન સહ કાર્યકારણભાવપ્રસાધનં ભાવાભાવપ્રસાધનપ્રમાણાભ્યામ્ । યથા - ઽઇદમસ્મિન્ સતિ ભવતિઽ, ઽસત્સ્વપિ તદન્યેષુ સમર્થેષુ તદ્ધેતુષુ તદભાવે ન ભવતિઽ; ઇતિ ।
એવં હ્યસ્યાસન્દિગ્ધં તત્કાર્યત્વં સમર્થિતં ભવતિ । અન્યથા કેવલં ઽતદભાવે ન ભવતિઽ; ઇત્યુપદર્શને અન્યસ્યાપિ તત્રાભાવે સન્દિગ્ધમસ્ય સામર્થ્યમ્ । અન્યત્ । તત્ર સમર્થં, તદભાવાત્ તન્ન ભૂતમ્ ।
એતન્નિવૃત્તૌ પુનર્નિવૃત્તિર્યદૃચ્છાસંવાદઃ । માતૃવિવાહો હિ ત્દ્દેશજન્મનઃ પિણ્ડખર્જૂરસ્ય દેશાન્તરેષુ માતૃવિવાહાભાવે ઽભાવવત્ । એવં હિ સમર્થિતં તત્ કાર્યં સિધ્યતિ ।
સિદ્ધિં તત્ સ્વસમ્ભવેન તત્સમ્ભવં સાધ્યતિ, કાર્યસ્ય કારણાવ્યભિચારાત્ ।
અવ્યભિચારે ચ સ્વકારણૈઃ સર્વકાર્યાણાં સદૃશો ન્યાયઃ ।
એવમસમર્થનં કાર્યહેતાવપિ સાધનાઙ્ગાવચનં તદ્ વાદિનઃ પરાજયસ્થાનમ્ । અસમર્થિતે તસ્મિન્ કાર્યત્વાસિદ્ધેરર્થાન્તરસ્ય તદ્ભાવાપ્રતિબદ્ધસ્વભાવસ્ય ભાવે તદ્ભાવનિયમાભાવાત્, આરબ્ધાર્થાસિદ્ધેસર્વસ્તુતઃ કાર્યસ્યાપ્યુપાદાને તદપ્રદિપાદનાત્ ।
9. [અનુપલબ્ધાવપિ સાધનાઙ્ગસમર્થનમ્]
અનુપલબ્ધાવપિ પ્રતિપત્તુરુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિસાધનં સમર્થનમ્; તાદૃશ્યા એવાનુપલબ્ધે રસદ્વ્યવહારસિદ્ધેઃ । અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષોપલબ્ધિનિવૃત્તાવપ્યભાવાસિદ્ધેઃ ।
તત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિઃ સ્વભાવવિશેષઃ કારણાન્તરસાકલ્યં ચ । સ્વભાવવિશેષો યન્ન ત્રિબિધેન વિપ્રકર્ષેણ વિપ્રકૃષ્ટમ્ । યદનાત્મરૂપપ્રિતિભાસવિવેકેન પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષપ્રતિભાસરૂપમ્ । તાદૃશઃ સત્સ્વન્યેષૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ તથાનુપલબ્ધો ઽસદ્વ્યવહારવિષયઃ, અન્યથા સતિ લિઙ્ગે સંશયઃ ।
10. અત્રાપિ સર્વમેવંવિધમસદ્વ્યવહારવિષય ઇતિ વ્યાપ્તિઃ, કસ્યચિદસતો ઽભ્યુપગમે તલ્લક્ષણાવિશેષાત્ ।
ન હ્યેવંવિધસ્યાસત્ત્વાનભ્યુપગમે ઽન્યત્ર તસ્ય યોગઃ । ન હ્યેવંવિધસ્ય સતઃ સત્સ્વન્યેષૂપલમ્ભકારણેષ્વનુપલબ્ધિઃ । અનુપલભ્યમાનં ત્વીદૃશં નાસ્તીત્યેતા - વન્માત્રનિમિત્તો ઽયમસદ્વ્યવહારઃ, અન્યસ્ય તન્નિમિત્તસ્યાભાવાત્ ।
11. સર્વસામર્થ્યવિવેકો નિમિત્તમિતિ ચેત્ । એવમેતત્, તસ્યૈવ સર્વસામર્થ્યવિવેકિન એવં પ્રતીતિઃ, અન્યસ્ય તત્પ્રતિપત્ત્યુપાયસ્યાભાવાત્ । તત્પ્રતિપત્તૌ ચ સત્યામસદ્વ્યવહાર ઇતીદં તન્નિમિત્તમુચ્યતે ।
12. બુદ્ધિવ્યપદેશાર્થક્રિયાભ્યઃ સદ્વ્યવહારો વિપર્યયે ચાસદ્વ્યવહાર ઇતિ ચેત્ । ભવતિ બુદ્ધેર્યથોક્તપ્રતિભાસાયાઃ સદ્વ્યવહારઃ, વિપર્યયે ઽસદ્વ્યવહારઃ ।

પ્રત્યક્ષાવિષયે તુ સ્યાલ્લિઙ્ગજાયા અપિ કુતશ્ચિત્ સદ્વ્યવહારઃ ।
અસદ્વ્યવહારસ્તુ તદ્વિપર્યયે ઽનૈકાન્તિકઃ, વિપ્રકૃષ્ટે ઽર્થે પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષસ્ય અન્યસ્ય વા પ્રમાણસ્ય નિવૃત્તાવપિ સંશયાત્ ।
13. ન ચ સર્વે બુદ્ધિવ્યપદેશાસ્તદ્ભેદાભેદૌ વા વસ્તુસત્તાં વસ્તુભેદાભેદસત્તાં વા સાધયન્તિ, અસ્ત્સ્વપિ કથઞ્ચિદતીતાનાગતાદિષુ નાનૈકાર્થક્રિયાકારિષુ વાર્થેષુ તદ્ભાવખ્યાપનાય નાનૈકાત્મતાભાવે ઽપિનાનૈકરૂપાણાં વૃત્તેઃ - રાજા મહાસમ્મતઃ ( વ્ન્ 15 ) પ્રભવો રાજવંશસ્ય, સઙ્ખશ્ચક્રવર્તી મહાસમ્મતનિર્મિતસ્ય યૂપસ્યોત્થાપયિતા, શશવિષાણં, રૂપં સનિદર્શનં સપ્રતિઘં ઘટશ્ચેતિ ।
14. નહિ સનિદર્શનાદિશબ્દા નાનાવસ્તુવિષયાઃ, એકત્રોપસંહારાત્ ।
નાનાવિષયત્વે ઽપ્યેકત્રોપસંહારસ્તન્નિમિત્તાનાં તત્તત્સમવાયાદિતિ ચેત્ । આયાસે બતાયં તપસ્વી પદાર્થે [પદર્થઃ?] પતિતો ઽનેકસમ્બન્ધિનમુપકૃત્યાનેકંશબ્દમાત્મનિ તેભ્યઃ સમાશંસન્ ! સ યૈઃ શક્તિભેદૈરનેકસમ્બન્ધિન મુપકરોતિ તૈરેવાનેકં શબ્દં કિં નોત્થાપયતિ ! એવં હ્યનેન પ્રમ્પરાનુસારપરિશ્રમઃ પરિહૃતો ભવતિ ।
નાનાશબ્દોત્થાપનાસામર્થ્યે નાનાસમ્બન્ધ્યુપકારો ઽપિ મા ભૂત્, અનુપકારે હિ તેષાં તત્સમ્બન્ધિતાપિ ન સિધ્યતિ । ઘટ ઇત્યપિ ચ રૂપાદય એવ બહવ એકાર્થક્રિયાકારિણ એકશબ્દવાચ્યા ભવન્તુ, કિમર્થાન્તરકલ્પનયા?
બહવો ઽપિ હિ એકાર્થકારિણો ભવેયુઃ, ચક્ષુરાદિવત્ । તત્સામર્થ્યખ્યાપનાય તત્રૈકશબ્દનિયોગો ઽપિ સ્યાદિતિ યુક્તં પશ્યામઃ ।
15. ન ચ નિષ્પ્રયોજના લોકસ્યાર્થેષુ શબ્દયોજના । તત્ર યે ઽર્થાઃ સહ પૃથગ્વા એકપ્રયોજનાઃ તેષાં તદ્ભાવખ્યાપનાય હિ એક્શબ્દો નિયુજ્યેત યદિ, કિં સ્યાત્? તદર્થક્રિયાશક્તિખ્યાપનાય નિયુક્તસ્ય સમુદાયશબ્દસ્યૈકવચનવિરોધો ઽપિ નાસ્ત્યેવ; સહિતાનાં સા શક્તિરેકા, ન પ્રત્યેકમિતિ ।
સમુદાયશબ્દ એકસ્મિન્ સમુદાયે વાચ્યે એકવચનં ઘટ ઇતિ ।
જાતિશબ્દેષ્વર્થાનાં પ્રત્યેકં સહિતાનાં ચ શક્તિર્નાનૈકા ચ શક્તિરિતિ, નાનૈકશક્તિવિવક્ષાયાં બહુવચનમેકવચનં ચેચ્છાતઃ, વૃક્ષા વૃક્ષમિતિ [? વૃક્ષ ઇતિ] સ્યાત્ ।
યદ્યેષ નિયમો બહુષ્વેવ બહુવચનમ્ એકસ્મિન્નેકવચનમિતિ ।
અસ્માકં તુ સાઙ્કેતિકેષ્વર્થેષુ સઙ્કેતવશાત્ તાવિત્ય ભિનિવેશ એવ ।
16. નાનેકો રૂપાદિરેકશબ્દોત્થાપને સમર્થ ઇતિ ચેત્ । કિં વૈ પુરુષવૃત્તેરનપેક્ષાઃ શબ્દાનર્થઃ સ્વયમુત્થ્યાપયન્તિ, આહોસ્વિત્ પુરુષૈઃ શબ્દા વ્યવહારાર્થમર્થેષુ નિયુજ્યન્તે? સ્વયમુત્થાપને હિ ભાવશક્તિઃ, આશક્તિર્વા ચિન્ત્યેત । ન ચ તદ્યુક્તમ્, પુરુષૈસ્તેષાં નિયોગે યથેષ્ટં નિયુઞ્જીરન્નિતિ કસ્તત્રોપાનમ્ભઃ?
નિમિત્તં ચ નિયોગસ્યોક્તમેવ ।
અપિ ચ - યદિ ન રૂપાદીનામેકેન શબ્દેન સમ્બન્ધઃ, કથમેકેનૈષા - માશ્રયાભિમતેન દ્રવ્યેણ સમ્બન્ધ ઇતિ કેવલમયમસદ્ભૂતાભિનિવેશ એવ ।
ન વયમેકસમ્બન્ધવિરોધાદેકં શબ્દં નેચ્છામઃ, અપિ ત્વભિન્નાનાં રૂપાદીનાં ઘટકમ્બલાદિષુ નાનાર્થક્રિયાશબ્દવિરોધાત્ તે એકરૂપાઃ સમુદાયાન્તરા - સમ્ભાવિનીમર્થક્રિયામેવ ન કુર્યુઃ, તેન તત્પ્રકાશનાયૈકેનાપિ શબ્દેનોચ્યેરન્ ।
ભવતુ નામ કસ્યચિદિયં વાઞ્છા - ભવેયુરેકરૂપા રૂપાદયઃ સર્વસમુદાયેષુ ઇતિ । કિમિદં પરસ્પરવિવિક્તરૂપપ્રતિભાસાધ્યક્ષદર્શનમેનામુપેક્ષતે?
અનિષ્ટં ચેદં રૂપાદીના । પ્રતિસમુદાયં સ્વભાવભેદોપગમાત્ ।
17. યદ્યન્ય એવ રૂપાદિભ્યો ઘટઃ સ્યાત્ કિં સ્યાત્?
અસ્તુ, તસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય સતો ઽરૂપાદિરૂપસ્ય તદ્વિવેકેન બુદ્ધૌ સ્વરૂપેણ પ્રતિભાસને કિમાવરણમ્?
પ્રતિભાસમાનાશ્ચ વિવેકેન પ્રત્યક્ષાર્થા દૃશ્યન્તે ઽપૃથગ્દેશત્વે ઽપિગન્ધરસાદયઃ. વાતાતપસ્પર્શાદયશ્ચૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વે ઽપિ ।
ઇદમેવ ચ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં યદનાત્મરૂપાદિવિવેકેન સ્વરૂપસ્ય બુદ્ધૌ સમર્પણમ્ । અયં પુનર્ઘટાદિરમૂલ્યદાનક્રયી યઃ સ્વરૂપં ચ નોપદર્શયતિ, પ્રત્યક્ષતાં ચ સ્વીકર્તુમિચ્છતિ ।
18. એતેન બુદ્ધિશબ્દાદયો ઽપિ વ્યાખ્યાતાઃ, યદિ તૈસ્તત્સાધનમિષ્યતે । ન ચ પ્રત્યક્ષસ્યાનભિભવે રૂપાનુપલક્ષણમ્; યેન તત્સાધનાય લિઙ્ગમુચ્યતે । અપ્રત્યક્ષત્વે ઽપ્યપ્રમાણસ્ય સત્તોપગમો ન યુક્તઃ । તન્ન રૂપાદિભ્યો ઽન્યો ઘટઃ એવં તાવન્ન બુદ્ધિવ્યપદેશાભ્યાં સત્તાવ્યવહારઃ, સત્તાભેદાભેદવ્યવહારો વા । ( વ્ન્ 22 ) અત એવ ન તદ્વિપર્યયાદ્ વિપર્યયઃ ।
19. અર્થક્રિયાતસ્તુ સત્તાવ્યવહારઃ સ્યાત્, ન સત્તાભેદાભેદવ્યવહારઃ, એકસ્યાપ્યનેકાર્થક્રિયાદર્શનાત્ । યથા પ્રદીપસ્ય વિજ્ઞાનવર્તિવિકારજ્વાલાન્તરોત્પાદનાનિ । અનેકસ્યાપિ ચક્ષુરાદેરેકવિજ્ઞાનક્રિયાદર્શનાત્ ।
ન બ્રૂમઃ - અર્થક્રિયાભેદમાત્રેણ સત્તાભેદ ઇતિ । કિં તર્હિ? અદૃષ્ટાર્થક્રિયાભેદેન । યા અર્થક્રિયા યસ્મિન્નદૃષ્ટા પુનર્દૃશ્યતે સા સત્તાભેદં સાધયતિ । યથા મૃદ્યદૃષ્ટા સત્યુદકધારણાદ્યર્થક્રિયા ઘટે દૃશ્યમાના । અદૃષ્ટા ચ તન્તુષુ પ્રાવરણાદ્યર્થક્રિયા પટે દૃસ્યતે ઇતિ સત્તાભેદઃ ।
સિધ્યત્યેવમર્થાન્તરં, તથાપ્યવયવી ન સિધ્યતિ । યથાપ્રત્યયં સંસ્કારસન્તતૌ સ્વભાવભેદો ત્પત્તેરર્થક્રિયાભેદઃ । અરણિનિર્મથનાવસ્થાદાવિવાગ્નેઃ સ્થૂલકરીષતૃણકાષ્ઠદહનશક્તિભેદઃ, તથા યથાપ્રત્યયં સ્વભાવભેદોત્પત્તેસ્તન્ત્વાદિષ્વર્થક્રિયાભેદઃ ।
એતેન બુદ્ધિવ્યપદેશભેદાભેદૌ વ્યાખ્યાતૌ ।
20. તત્રયદુક્તમ્ - ઽઅર્થક્રિયાતઃ સત્તાવ્યવહારસિદ્ધિઃ, વિપર્યયાદ્ વિપર્યયઃઽ; ઇતિ; સત્યમેતત્ । સ એવ તુ વિપર્યયો ઽનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષુ ન સિધ્યતિ ।
તત્ર પુનરિદમનિચ્છતો ઽપ્યાયાતમ્ - ઽયસ્યેદં સામર્થ્યમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્નોપલભ્યતે, સો ઽસદ્વ્યવહારવિષયઃ, સામર્થ્યલક્ષણત્વાત્ સત્ત્વસ્યઽ; ઇતિ ।
તથાપિ કો ઽતિશયઃ પૂર્વકાદસ્ય? ન હિ સ્વભાવાદર્થાન્તરં સામર્થ્યમ્ । તસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય યો ઽનુપલમ્ભઃ સ સ્વભાવસ્યૈવેતિ પૂર્વકૈવેયમનુપલબ્ધિઃ ।
તસ્માદનેન ક્વચિત્ કેષાઞ્ચિદસદ્વ્યવહારમભ્યુપગચ્છતા અતો ઽનુપલમ્ભાદભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
સો ઽન્યત્રાપિ તથાવિધે ઽવિશિષ્ટ ઇતિ સો ઽપિ તથાસ્તુ ઇતિ । ન વા ક્વચિદ્, વિશેષાભાવાત્ । વ્યાપ્તિઃ - સર્વ એવંવિધો ઽનુપલબ્ધો ઽસદ્વ્યવહારવિષય ઇતિ ।
21. નૈવ કશ્ચિત્ ક્વચિત્ કથઞ્ચિદનુપલબ્ધો ઽપ્યસદ્વ્યવહારવિષય ઇતિ ચેત્ । સર્વસ્ય સર્વરૂપાણાં સર્વદાનિવૃત્તેઃ સર્વં સર્વત્ર સર્વદા સમુપયુજ્યેત ।
ઇદં ચ ન સ્યાત્ - ઽઇદમતઃઽ, ઽનાત ઇદમ્ઽ, ઽઇહેદમ્ઽ, ઽઇહ નેદમ્ઽ, ઽઇદાનીમિદમ્ઽ, ઽઇદાનીં નેદમ્ઽ, ઽઇદમેવમ્ઽ; ઽઇદં નૈવમ્ઽ; ઇતિ; કસ્યચિદપિ રૂપસ્ય કથઞ્ચિત્ ક્વચિત્ કદાચિદ્ વિવિક્તહેતોરભાવાત્ । અનન્વયવ્યતિરેકં વિશ્વં સ્યાત્, ભેદાભાવાત્ ।
અવસ્થાનિવૃત્તિપ્રવૃત્તિભેદેભ્યો વ્યવસ્થેતિ ચેત્ । નન્વત એવ સર્વવિષયસ્યાસદ્વ્યવહારસ્યાભાવાન્ન તે સમ્ભવન્તિ, યતસ્તેભ્યો વ્યવસ્થા સ્યાત્ ।
ક્વચિદ્ વિષયે ઽસદ્વ્યવહારોપગમે સ કુત ઇતિ વક્તવ્યમ્ । ન હ્યનુપલમ્ભાદન્યો વ્યવચ્છેદહેતુરસ્તિ; વિધિપ્રતિષેધાભ્યં વ્યવચ્છેદે સર્વદાનુપલમ્ભસ્યૈવ સાધનત્વાત્ ।

અનુપલમ્ભાદેવ તદભ્યુપગમે, સ યત્રૈવાસ્તિ સર્વો ઽસદ્વ્યવહારવિષય ઇતિ વક્તવ્યમ્, વિશેષાભાવાત્ ।
22. સર્વપ્રમાણનિવૃત્તિરનુપલબ્ધિઃ । સા યત્ર સો ઽસદ્વિષય [? સો ઽસદ્વ્યવહાર- વિષય] ઇષ્ટ ઇતિ ચેત્ । સુકુમારપ્રજ્ઞો દેવાનામ્પ્રિયો ન સહતે પ્રમાણચિન્તા - પરિક્લેશં, યેન નાત્રાદરં કૃતવાન્ ।
ન હ્યનુમાનાદિનિવૃત્તિરભાવં ગમયતિ, વ્યભિચારાત્ । ન સર્વપ્રત્યક્ષનિવૃત્તિઃ, અસિદ્ધેઃ ।
નાત્મપ્રત્યક્ષાવિશેષનિવૃત્તિરપિ વિપ્રકૃષ્ટેષુ ।

તસ્માત્ સ્વભાવવિશેષો યતઃ પ્રમાણાન્નિયમેન્ સદ્વ્યવહારં પ્રતિપદ્યતે, તન્નિવૃત્તિસ્તસ્યાસદ્વ્યવહારં સાધયતિ, તત્સ્વભાવસત્તાયાઃ તત્પ્રમાણાસત્તયા ઇષ્ટેઃ ।
ન ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાર્થસ્યાપ્રપ્ત્યક્ષાદન્યોપલબ્ધિઃ, યેનાનુમાનાદસ્યોપલબ્ધિઃ સ્યાત્ । ન ચ તદ્રૂપાન્યથાભાવમન્તરેણાપ્રત્યક્ષતા, અન્યથાભાવે ચ તદેવ ન સ્યાત્ ।
અપિ ચ - કુત ઇદમમન્ત્રૌષધમિન્દ્રજાનં ભાવેન શિક્ષિતમ્, યદયમજાતાનષ્ટરૂપાતિશયો ઽવ્યવધાનદૂરસ્થાનસ્તસ્યૈવ તદવસ્થેન્દ્રિયાદેરેવ પુરુષસ્ય કદાચિત્ પ્રત્યક્ષઃ, અપ્રત્યક્ષશ્ચ; યેન કદાચિદસ્યાનુમાનમુપલબ્ધિઃ, કદાચિત્ પ્રત્યક્ષં, કદાચિદાગમઃ ! એકસ્મિન્નેવાનતિશયે અમીષાં પ્રકારાણાં વિરોધાત્ ।
23. નાનતિશયનિવૃત્ત્યા, [નૈકાતિશયનિવૃત્યા?] અપરાતિશયોત્પત્ત્યા ચ તૈર્વ્યવહારભેદોપગમાત્ ।
સો ઽતિશયસ્તસ્યાત્મભૂતો ઽનન્વયે [... નન્વયઃ?] નિવર્તમાનઃ પ્રવર્તમાનશ્ચ કથં ન સ્વભાવનાનાત્વમાકર્ષયતિ, સુખદુઃખવત્ । સાન્વયત્વે ચ કા કસ્ય પ્રવૃત્તિર્નિવૃત્તિર્વા ઇતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
અથવા યદિ ચ કસ્યચિત્સ્વભાવસ્ય પ્રવૃત્તિર્નિવૃત્તિર્વેતિ સ્વયમપ્યભ્યનુજ્ઞાયતે, તદેતદેવ પરો બ્રુવાણાઃ કિમિતિ નાનુમન્યતે?
તસ્ય નિરન્વયોપજનનવિનાશોપગમાદિતિ ચેત્ ।
કો ઽયમન્વયો નામ? ભાવસ્ય જન્મવિનાશયોઃ શક્તિઃ; સાસ્ત્યેવ પ્રાગપિ જન્મનો નિરોધાદપ્યૂર્ધ્વમ્ । તેનાયં નાપૂર્વઃ સર્વથા જાયતે, ન પૂર્વો વિનશ્યતીતિ ।
યદિ સા સર્વદાનતિશયા, કિમિદાનીમતિશયવદ્ યત્કૃતો ઽયં વ્યવહારવિભાગઃ?
તા અવસ્થા અતિશયવત્ય ઇતિ ચેત્, તા અવસ્થાઃ સા ચ શક્તિઃ કિમેકો ભવઃ? આહોસ્વિત્ નાના?
એકશ્ચેત્ કથમિદાનીમિદમેકત્રાવિભક્તાત્મનિ નિષ્પર્યાયં પરસ્પરવ્યાહતં યોક્ષ્યતે - જન્માજન્મ, નિવૃત્તિરનિવૃત્તિઃ, એકત્વં નાનાત્વં, પ્રત્યક્ષતાપ્રત્યક્ષતા, અર્થક્રિયોપયોગઃ અનુપયોગશ્ચેત્યાદિ ।
24. અસ્તિ પર્યાયો ઽવસ્થા શક્તિરિતિ, તેનાવિરોધ ઇતિ ચેત્ । વિસ્મરણશીલો દેવાનામ્પ્રિયઃ પ્રકરણં ન લક્ષયતિ । શક્તિરવસ્થેત્યેકો ભાવો ઽવિભાગ ઇતિ યત્ કો ઽયં વિરોધ ઉક્તઃ?
અથાપ્યનયોર્વિભાગઃ, નકશ્ચિદ્ વિરોધઃ, કેવલં સાન્વયૌ ભાવસ્ય જન્મવિનાશૌ ઇતિ ન સ્યાત્ ।
તસ્માદ્ યસ્યાન્વયો ન તસ્ય જન્મવિનાસૌ, યસ્ય ચ તૌ ન તસ્યાન્વયઃ ।
તયોરભેદાદદોષ ઇતિ ચેદ્, અનુત્તરં બત દોષસઙ્કટમત્રભવાન્ દૃષ્ટિરાગેણ પ્રવેસ્યમાનો ઽપિ નાત્માનં । ચેતયતિ । અભેદો હિ નામૈક્યમ્, ઽતૌઽ; ઇત્યયં ચ ભેદાધિષ્ઠાનો ભાવિકો વ્યવહારઃ । નિવૃત્તિપ્રાદુર્ભાવયોઃ અનિવૃત્તિપ્રાદુર્ભાવૌ, સ્થિતાવસ્થિતિઃ ઇત્યાદિકં નાનાત્વલક્ષણં ચ કથં યોત્સ્યતે?
અથ હિ ભાવાનાં ભેદ એતદ્વિરહશ્ચાભેદઃ, યથા - સુખાદિષુ શક્ત્યવસ્થયોચ્ચૈકાત્મનિ । અન્યથા ભેદાભેદલક્ષણાભાવાદ્ ભેદાભેદયોરવ્યવસ્થા સ્યાત્સર્વત્ર ।
તદાત્મનિ પ્રાદુર્ભાવો ઽભેદઃ, વિપર્યયે ભેદઃ, યથા - મૃદાત્મનિ પ્રાદુર્ભવતો ઘટસ્ય તસ્માદભેદઃ, ભેદશ્ચ વિપર્યયે સુખદુઃખયોરિતિ ઇદં ભેદાભેદલક્ષણં, તેનાવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
ન વૈ મૃદાત્મનિ ઘટસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ । કિં તર્હિ? મૃદાત્મૈવ કશ્ચિદ્ ઘટઃ, ન હ્યેકસ્ત્રૈલોક્યે મૃદાત્મા । પ્રતિવિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસભેદશ્ચ દ્રવ્યસ્વભાવભેદાત્ । એવં હ્યસ્યાપિ સુખાદિષુ ચૈતન્યેષુ ભેદાવગમઃ સમર્થો ભવતિ ।
યદ્યેવ, ભેદઃ સ્યાત્ ।
સત્યપ્યેતસ્મિન્ કસ્યચિદાત્મનો ઽન્વયા દેવમિતિ ચેત્ । સુખાદિષ્વપ્યયં પ્રસઙ્ગઃ ચૈતન્યેષુ ચ ।
ન ચ ઘટાદિષ્વપિ સર્વાત્મનાન્વયઃ, અવૈશ્વરૂપ્યસહોત્પત્ત્યાદિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ ઘટં મૃદાત્માનં ચ કશ્ચિદ્ વિવેકેનોપલક્ષયતિ, યેનૈવં સ્યાદિદમિહ પ્રાદુર્ભૂતમિતિ ।
ન હ્યધિષ્ઠાનાધિષ્ઠાનિનોર્વિવેકેનાનુપલક્ષણે એવં ભવતિ । ન ચ શક્તેઃ શક્ત્યાત્મનિ પ્રાદુર્ભાવઃ ઇતિ તસ્યાઃ સ્વાત્મનો ઽભેદો ન સ્યાત્ ।
25. એતેનૈવ પરિણામઃ પ્રત્યુક્તઃ । યો ઽપિ હિ કલ્પયેદ્ - ઽયો યસ્ય પરિણામઃ સ તસ્માદભિન્નઃઽ; ઇતિ । ન હિ શક્તિરાત્મનઃ પરિણામ ઇતિ ।
કિઞ્ચેદમુક્તં ભવતિ - પરિણામ ઇત્યવસ્થિતસ્ય દ્રવ્યસ્ય ધર્માન્તરનિવૃત્તિઃ, ધર્માન્તરપ્રાદુર્ભવશ્ચ પરિણામઃ ।
યત્તદ્ધર્માન્તરં નિવર્તતે પ્રાદુર્ભવતિ ચ, કિં તત્ તદેવાવસ્થિતં દ્રવ્યં સ્યાત્, તતો ઽર્થાન્તરં વા, અન્યવિકલ્પાભાવત્?
યદિ તત્તદેવ, તસ્યાવસ્થાનાન્ન નિવૃત્તિપ્રાદુર્ભાવાવિતિ કસ્ય તાવિતિ વક્તવ્યમ્ ।
અવસ્થિતસ્ય ધર્માન્તરમિતિ ચ ન સિધ્યતિ । ન હિ તદેવ તસ્યાનપાશ્રિતવ્યપેક્ષાભેદં ધર્માન્તરં ભવતિ ।
અથ દ્રવ્યાદર્થાન્તરં ધર્મઃ, તદા તસ્ય નિવૃત્તિપ્રાદુર્ભાવાભ્યં ન દ્રવ્યસ્ય પરિણતિઃ । ન હ્યર્થાન્તરગતાભ્યાં સ્યાત્ નિવૃત્તિપ્રાદુર્ભાવાભ્યામર્થાન્તરસ્ય પરિણતિઃ, ચૈતન્યે ઽપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્રવ્યસ્ય ધર્મ ઇતિ ચ વ્યપદેશો ન સિધ્યતિ, સમ્બન્ધાભાવાત્ । ન હિ કાર્યકારણભાવાદન્યો વસ્તુસમ્બન્ધો ઽસ્તિ ।
ન ચાનયોઃ કાર્યકારણભાવઃ, સ્વયમતદાત્મનો ઽતત્કારણત્વાત્, ધર્મસ્ય દ્રવ્યાદર્થાન્તરભૂતત્વાત્ ।
અર્થાન્તરત્વે ઽપિ ધર્મકારણત્વે, અર્થાન્તરસ્ય કાર્યસ્યોત્પાદનાત્ દ્રવ્યસ્ય પરિણામઃ ઇતીષ્ટં સ્યાત્ । તદ્વિરુદ્ધસ્યાપિ હેતુફલસન્તાને મૃદ્દ્રવ્યાખ્યે, પૂર્વકાન્મૃત્પિણ્ડદ્રવ્યાત્ કારણાદુત્તરસ્ય ઘટદ્રવ્યસ્ય કાર્યસ્યોત્પત્તૌ ઽમૃદ્ દ્રવ્યં પરિણતમ્ઽ; ઇતિ વ્યવહારસ્યોપગમાત્ ।
ન ચ ધર્મસ્ય દ્રવ્યાત્ તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામન્યો વિકલ્પઃ સમ્ભવતિ, ઉભયથા યેન પરિણામઃ ।
26. ન નિર્વિવેકન્દ્રવ્યમેવ ધર્મઃ, નાપિ દ્રવ્યાદર્થાન્તરમ્, કિં તર્હિ? દ્રવ્યસ્ય સન્નિવેશો ઽવસ્થાન્તરમ્, યથા અઙ્ગુલીનાં મુષ્ટિઃ । ન હ્યઙુલ્ય એવ નિર્વિવેકા મુષ્ટિઃ, પ્રસારિતાનામમુષ્ટિત્વાત્ ।
નાપ્યર્થાન્તરં, પૃથક્સ્વભાવાન્નોપલબ્ધિરિતિ ચેત્ । ન, મુષ્ટેરઙ્ગુલિવિશેષત્વાત્ । અઙ્ગુલ્ય એવ હિ કાશ્ચન મુષ્ટિઃ, ન તુ સર્વાઃ । ન હિ પ્રસારિતા અઙ્ગુલ્યો નિર્વિવેકસ્વભાવાઃ મુષ્ટ્યઙ્ગુલ્યઃ, અવસ્થાદ્વયે ઽપિ ઉભયપ્રતિપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યત્ર ચહિ ખલુ વિવેકઃ સ્વભાભૂતઃ, સ એઅવ વસ્તુભેદલક્ષણં સુખુદુઃખવત્ ।
પરભૂતે ચ વિવેકોત્પાદે ઽઙ્ગુલ્યઃ પ્રસારિતા એવોપલભ્યેરન્ । ન હિ સ્વયં સ્વભાવાદપ્રચ્યુતસ્યાર્થાન્તરોત્પાદે ઽન્યથોપલબ્ધિ રતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નનૂક્તં, ઽદ્રવ્યમેવ નિર્વિવેકમવસ્થા, નાપિ દ્રવ્યાદર્થાન્તરમ્ઽ; ઇતિ ।
ઉક્તમિદં, ન પુનર્યુક્તમ્ । ન હિ સતો વસ્તુનસ્તત્ત્વાન્યત્વે મુક્ત્વા અન્યઃ પ્રકારઃ સમ્ભવતિ, તયોર્વસ્તુનિ પરસ્પર પરિહારસ્થિતિલક્ષણત્વેનૈકત્યાગસ્યાપરોપાદાનનાન્તરીયકત્વાત્ ।
અઙ્ગુલીષુ પુનઃ પ્રતિક્ષણવિનાશિનીષ્વન્યા એવ પ્રસરિતઃ અન્યા મુષ્ટિઃ ।

તત્ર મુષ્ટ્યાદિશબ્દા વિશેષવિષયાઃ, અઙ્ગુલીશબ્દઃ સામાન્યવિષયઃ, બીજાઙ્કુરાદિશબ્દવત્, વ્રીહ્યાદિશબ્દવચ્ચ । તેનાઙ્ગુલ્યઃ પ્રસારિતા ન મુષ્ટિઃ ।
27. તદ્યદિ પ્રાગસદેવ કારણે કાર્યં ભવેત્, કિં ન સર્વઃ સર્વસ્માત્ ભબ્વતિ, ન હ્યસત્ત્વે કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ?
નનુ સર્વત્ર સત્ત્વે ઽપ્યયં તુલ્યો દોષઃ - ન હિ સત્ત્વે કશ્ચિદ્ વિશેષઃ, વિશેષે વા સ વિશેષ સ્ત્રૈગુન્યાદ્ ભિન્નઃ સ્યાત્, તદ્ભાવે વિશેષસ્યાનન્વયાત્ ।
સતશ્ચ સર્વાત્મના નિઃસ્વભાવાવસ્થાયામિવ કિં જાયતે? સાધનવૈફલ્યં ચ, સાધ્યસ્ય કસ્યચિદભાવાત્ ।
યસ્ય કસ્યચિદતિશયસ્ય તત્ર કથઞ્ચિદસત ઉત્પત્તૌ સો ઽતિશયસ્તત્ર અસન્ કથં જાયેત? જાતો વા સર્વઃ સર્વસ્માજ્જાયેત ઇતિ તુલ્યઃ પર્યનુયોગઃ ।
નાતિશયસ્તત્ર સર્વથા નાસ્તિ, કથઞ્ચિત્સત એવ ભાવાદિતિ ચેત્ । યથા નાસ્તિ સ પ્રકારઃ, તત્ર અસન્ કથં જાયેત?
28. ન ચ સર્વથા સતઃ કશ્ચિજ્જન્માર્થ ઇત્યુક્તમ્ । અસતો ઽપિ કાર્યસ્ય કારણાદુત્પાદે યો યજ્જનનસ્વભાવસ્તત એઅવ તસ્ય જન્મ, નાન્યસ્માદિતિ નિયમઃ ।
તસ્યાપિ સ સ્વભાવનિયમઃ સ્વહેતોરિત્યનાદિસ્વભાવનિયમઃ ।
અપિ ચ - યદિ મૃત્પિણ્ડે ઘટો ઽસ્તિ, કથં તદવસ્થાયાં ન પશ્ચાદ્વદુપલબ્ધિઃ, તદર્થક્રિયા વા?
વ્યક્તેરપ્રાદુર્ભાવાદિતિ ચેત્ । તસ્યા એવ તદર્થક્રિયાદિભાવે ઘત્વાત્ તદ્રૂપસ્ય ચ પ્રાગસત્ત્વાત્ કથં ઘટો ઽસ્તિ? ન હિ રૂપાન્તરસ્ય સત્ત્વે રૂપાન્તરમસ્તિ ।
ન ચ રૂપપ્રતિભાસવેદે વસ્ત્વભેદો યુક્તઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
29. તસ્માદ્ યઃ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્વભાવાનુપલબ્ધિઃ સ નાસ્ત્યેવ । ન હિ તસ્યતત્સ્વભાવસ્થિતાવનુપલબ્ધિતઃ, અસ્થિતિશ્ચાતત્ત્વમ્, પરસ્પરંતથાસ્થિતયોરેવ [તથાસ્થિતયોરિવ?] સુખદુઃખયોરિતિ વ્યાપ્તિઃ, અસદ્વ્યવહારનિશ્ચયેન અનુપલબ્ધિવિશેષસ્ય । તેનાનુપલબ્ધ્યા કસ્યચિદ્ વ્યવચ્છેદં પ્રસાધયતા તસ્ય યથોક્તોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિરૂપતા દર્શનીયા ।
ઉપદર્શ્યાનુપલબ્ધિનિર્દેશાસમર્થનં સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ, વ્યાપકાનુપલબ્ધાવપિ ધર્મયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવં પ્રસાધ્ય વ્યાપકસ્ય નિવૃત્તિપ્રસાધનં સમર્થનમ્ ।
કારણાનુપલબ્ધાવપિ કાર્યકારણભાવં પ્રસાધ્ય કારણસ્ય નિવૃત્તિ પ્રસાધનં સમર્થનમ્ ।
તદ્વિરુદ્ધોપલબ્ધિષ્વપિ દ્વયોર્વિરુદ્ધયોરેકસ્ય વિરુદ્ધસ્યોપરર્શનં સમર્થનમ્ ।
એવમનુપલબ્ધૌ સાધનાઙ્ગસ્યાસમર્થનં સાધનાઙ્ગાવચનમ્ । તદ્ વાદિનો નિગ્રહસ્થાનસમર્થને [? નિગ્રહસ્થાનમ્, અસમર્થને] તસ્મિન્ વ્યાપ્યાસિદ્ધેઃ ।
30. અથવા - સાધ્યતે યેન પરેષામપ્રતીતો ઽર્થ ઇતિ સાધનં, ત્રિરૂપહેતુ- વચનસમુદાયઃ । તસ્યાઙ્ગં પક્ષધર્માદિવચનમ્ । તસ્યૈક- સ્યાપ્યવચનમસાધનાઙ્ગ- વચનં, તદપિ વાદિનો નિગ્રહસ્થાનમ્ । તદવચને હેતુરૂપસ્યૈવાવચનમ્, અવચને સિદ્ધેરભાવાત્ ।
31. [પ્રતિજ્ઞાદીનામસાધનાઙ્ગત્વમ્]
અથવા - તસ્યૈવ સાધનસ્ય યન્નાઙ્ગં પ્રતિજ્ઞોપનયનિગમનાદિ તસ્યાસાધનાઙ્ગસ્ય સાધનવાક્યે ઉપાદાનં વાદિનો નિગ્રહસ્થાનં, વ્યર્થામિધાનાત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકવચનયોર્વા સાધર્મ્યવતિ વૈધર્મ્યવતિ ચ સાધનપ્રયોગ એકસ્યૈવાભિધાનેન સિદ્ધેર્ભાવાદ્ દ્વિતીયસ્યાસામર્થ્યમિતિ તસ્યાપ્યસાધનાઙ્ગસ્યાભિધાનં નિગ્રહસ્થાનં, વ્યર્થાભિધાનાદેવ ।
નનુ ચ વિષયોપદર્શનાય પ્રતિજ્ઞાવચનમસાધનાઙ્ગમપ્યુપાદેયમેવ । ન, વૈયર્થ્યાત્ । અસત્યપિ પ્રતિજ્ઞાવચને યથોક્તાત્ સાધનવાક્યાદ્ ભવત્યેવેષ્ટાર્થસિદ્ધિરિત્યપાર્થકં તસ્યોપાદાનમ્ ।
યદિ ચ વિષયોપદર્શનમન્તરેણ પ્રતીતેરુત્પત્તિઃ, કથં ન પ્રતિજ્ઞા સાધનાદયઃ [સધનાવયવઃ?]? ન હિ પક્ષધર્મવચનસ્યાપિ પ્રતીતિહેતુભાવાદન્યઃ સાધનાર્થઃ, સ પ્રતિજ્ઞાવચને ઽપિ તુલ્ય ઇતિ કથં ન સાધનમ્?
કેવલસ્યાસામર્થ્યાદસાધનત્વમિતિ ચેત્ । તત્તુલ્યં પક્ષધર્મવચનસ્યાપીતિ તદપિ ન સાધનાવયવઃ સ્યાત્ ।
ન હિ પક્ષધર્મવચનાત્ કેવલા [કેવલાત્?] પ્રતિપત્તેરુત્પત્તિઃ ।
એતેન સંશયોત્પત્તિઃ પ્રત્યુક્તા, પક્ષધર્મવચનાદપિ કેવલાદપ્રદર્શિતે સમ્બન્ધે સંશયોત્પત્તેઃ ।
તસ્માદ્ વ્યર્થમેવ સાધનવાક્યે પ્રતિજ્ઞાવચનોપાદાનં વાદિનો નિગ્રસ્થાનમ્ ।
32. અથવા સાધનસ્ય સિદ્ધેર્યન્નાઙ્ગમ્ - અસિદ્ધઃ, વિરુદ્ધઃ અનૈકાન્તિકો વા હેત્વાભાસઃ તસ્યાપિ વચનં વાદિનો નિગ્રહસ્થાનમ્, અસમર્થોપાદાનાત્ ।
તથા સાધ્યાદિવિકલસ્ય અન્વયાપ્રદર્શિતાન્વયા તૈરપિ [? અનન્વયાપ્રદર્શિતાન્વયાદેરપિ] દૃષ્ટાન્તાભાસસ્ય સાધનાઙ્ગસ્ય [?અસાધનાઙ્ગસ્ય] વચનમપિ વાદિનો નિગ્રહસ્થાનમ્ અસમર્થોપાદાનાદેવ । ન હિ તૈર્હેતોઃ સમ્બન્ધઃ શક્યતે પ્રદર્શયિતુમ્ । અપ્રદર્શનાદસામર્થ્યમ્ ।
33. અથવા - સિદ્ધિઃ સાધનં, તદઙ્ગં ધર્મો યસ્યાર્થસ્ય વિવાદાશ્રયસ્ય વાદપ્રસ્તાવહેતોઃ સ સાધનાઙ્ગઃ । તદ્વયતિરેકેણાપરસ્યાપ્યજિજ્ઞાસિતસ્ય વિશેષસ્યાશાસ્ત્રાશ્રયવ્યાજાદિભિઃ પ્રક્ષેપો મોષણં [ઘોષણં?] ચ પરવ્યામોહનાનુભાષણશક્તિવિઘાતાદિહેતોઃ, તદપ્યસાધનાઙ્ગવચનં વાદિનો નિગ્રહસ્થાનમ્, અપ્રસ્તુતાભિધાનાત્ ।
એભિઃ કથાવિચ્છેદ એવ; તથા વિશેષસહિતસ્યાર્થસ્ય પ્રતિવાદિનો ઽજિજ્ઞાસિતત્વાત્ । જિજ્ઞાસાયામદોષ્ઃ । જિજ્ઞાસિતં પુનરર્થસ્યાન્યસ્ય પ્રસઙ્ગપરંપરયા યે ષ પન્નાદિના (?) બહિઃ પ્રતિવાદિનઃ, પ્રાશ્નિકાનાં ચ ન્યાયદર્શિનામિતિ ।
એભિઃ કથાવિચ્છેદ એવ કરણીયઃ । ન હિ કશ્ચિદર્થઃ ક્વચિત્ ક્રિયમાણપ્રસઙ્ગે ન પ્રયુજ્યતે, નૈરાત્મ્યવાદિનસ્તુ તત્સાધને નૃત્યગીત્યાદેરપિ તત્ર પ્રસઙ્ગાત્ ।
યથા - પ્રતિજ્ઞાભિધાનપૂર્વકં કશ્ચિત્ કુર્યાત્ - ઽનાસ્ત્યાત્માઽ; ઇતિ વયં બૌદ્ધા બ્રૂમઃ । કે બૌદ્ધાઃ? યે બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ શાસનમભ્યુપગતાઃ । કો બુદ્ધો ભગવાન્? યસ્ય શાસને ભદન્તાશ્વઘોષઃ પ્રવ્રજિતઃ । ક ઃ પુનર્ભદન્તાશ્વઘોષઃ? યસ્ય રાષ્ટ્રપાલં નામ નાટકમ્ । કીદૃશં રાષ્ટ્રપાલં નામ નાટકમ્? ઇતિ પ્રસઙ્ગં કૃત્વા ઽનાન્દ્યન્તે તતઃ પ્રવિશતિ સૂત્રધારઃઽ; ઇતિ પઠેત્, નૃત્યેદ્, ગાયેચ્ચ । પ્રતિવાદી તં ચ સર્વપ્રસઙ્ગં નાનુકર્તું સમર્થ ઇતિ પરાજિતઃ સ્યાત્ । ઇતિ સભ્યઃ સાધુસમ્મતાનાં વિદુષાં તત્ત્વચિન્તાપ્રકારઃ ।
34. ન ચૈવં પ્રસ્તુતસ્ય પર્યવસાનં સ ભવતિ [? સમ્ભવતિ], ઽઅનિશ્ચય ફલત્વાદનારમ્ભ એવ વાદસ્ય ।
કથં ચૈવ જયપરાજયૌ? પ્રતિવાદિનો ઽપ્યનનુભાષણસ્યૈવમ્પ્રકારસ્ય પ્રસઙ્ગસ્ય વિસ્તરેણાનુભાષણવ્યાજેન સમ્ભવાદ્, અનિશ્ચિતત્વાચ્ચ ।
તસ્માત્ પ્રતિજ્ઞાવચનમેવ તાવન્ન ન્યાય્યમ્ । કુતઃ પુનસ્તત્રાજિજ્ઞાસિતવિશેષપ્રસઙ્ગોપન્યાસઃ, તદ્વ્યાખ્યાપ્રસઙ્ગવિતથપ્રલાપશ્ચ?
સર્વશ્ચાયંપ્રકારો દુર્મતિભિઃ શઠૈર્ન્યાયસામર્થ્યેનાર્થપ્રતિપાદને ઽસમર્થૈઃ પ્રવર્તિતઃ ।
યથા - ઽપુરુષાતિશયપૂર્વકાણિ તનુભુવનકરણાદીનિઽ; ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય તનુકરણભુવનવ્યાખ્યાવ્યાજેન સકલવૈશેષિકશાસ્ત્રાર્થઘોષણમ્ ।

ઽનિત્યઃ શબ્દો ઽનિત્યો વાઽ; ઇતિ વાદે દ્વાદશલક્ષણપ્રપઞ્ચપ્રકાશનશાસ્ત્ર પ્રણેતૃ- જૈમિનિપ્રતિજ્ઞાતતત્ત્વનિત્યતાધિકરણશબ્દઘટાન્યતરસદ્વિતીયો ઘઃટ ઇતિ પ્રતિજ્ઞામુપરચય્ય દ્વાદશલક્ષણાદિવ્યાખ્યાનમ્ ।
સર્વો ઽયં દુર્મતીનામસામર્થ્યપ્રચ્છાદનોપાયઃ, ન તુ સત્યૈરસ્ત્યુપેતઃ, તત્ત્વપરીક્ષાયાં ફલાદિપ્રતિસરણદણ્ડપ્રયોગાદીનામયુક્તત્વાત્ ।
35. ભવત્યેવ નાટકાદિઘોષણે ઽર્થાન્તરગમનાત્ પરાજય ઇતિ ચેત્, અન્યસ્યાપ્યજિજ્ઞાસિતસ્ય કિં ન ભવતિ? ન હિ તસ્યાપિ કાચિદ્ વિવક્ષિતસાધ્યધર્મસિદ્ધૌ નાન્તરીયકતા । યથા હેતુપ્રત્યયપારતન્ત્ર્યલક્ષણસંસ્કારદુઃખતાદિસિદ્ધિમન્તરેણ નાનિત્યતાસિદ્ધિઃ ।

તથાવિધસ્તુ ધર્મઃ પૃથગનુક્તો ઽપિ સાધ્યધર્મે ઽન્તર્ભાવાત્ પક્ષીકૃત એવેતિ ન પૃથગસ્યોપન્યાસઃ, વ્યાખ્યાનં વા । તસ્માદેવંવિધસ્યાપિ તદાનીં પ્રતિવાદિનો જિજ્ઞાસિતસ્યાર્થસ્ય પ્રતિજ્ઞાયામન્યત્રૈવોપન્યાસો વ્યાખ્યાનં વા અર્થાન્તરગમનાન્નિગ્રહસ્થાનમેવ ।
તેન જિજ્ઞાસિતધર્મમાત્રમેવ સાધનાઙ્ગં વાચ્યં, ન પ્રસઙ્ગ ઉપક્ષેપ્તવ્યઃ, તદુપક્ષેપે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવમસાધનાઙ્ગવચનં વાદિનો નિગ્રહસ્થાનં પ્રતિવાદિના તથાભાવે પ્રતિપાદિતે, અન્યથા દ્વયોરેકસ્યાપિ ન જયપરાજયાવિતિ ।
36. [અદોષોદ્ભાવનં નિગ્રહસ્થાનમ્]
અદોષોદ્ભાવનં પ્રતિવાદિનો નિગ્રહસ્થાનમ્ । વાદિના સાધને પ્રત્યુક્તે ઽભ્યુપગતોત્તરપક્ષો યત્ર વિષયે પ્રતિવાદી યદા ન દોષમુદ્ભાવયતિ, તદા પરાજિતો વક્તવ્યઃ ।
સાધનદોષાઃ પુનઃ - ન્યૂનત્વમ્, અસિદ્ધિઃ, અનૈકાન્તિકતા, વાદિનઃ સાધયિતુમિષ્ટસ્યાર્થસ્ય વિપર્યયસાધનમ્, અષ્ટાદશ દૃષ્ટાન્તાભાસાશ્ચ । તેષામનુદ્ભાવનમપ્રતિપાદનં પ્રતિવાદિનઃ પરાજયાધિકરણમ્ ।
તત્ પુનઃ સાધનસ્ય નિર્દોષત્વાત્, સદોષત્વે ઽપિ પ્રતિવાદિનો ઽજ્ઞાનાત્, પ્રતિપાદનાસામર્થ્યાદ્ વા ।
ન હિ દુષ્ટ સાધનાભિધાને ઽપિ વાદિનઃ પ્રતિવાદિનો ઽપ્રતિપાદિતે દોષે પરાજયવ્યવસ્થાપના યુક્તા, તયોરેવ પરસ્પરસામર્થ્યોપઘાતાપેક્ષયા જયપરાજયવ્યવસ્થાપનાત્ ।
કેવલં હેત્વાભાસાદ્ ભૂતપ્રતિપત્તેરભાવાદ પ્રતિપાદકસ્ય જયો ઽપિ નાસ્ત્યેવ । ન હિ તત્ત્વચિન્તાયાં કશ્ચિચ્છલવ્યવહારઃ ।
યદ્યેવં, કિંનુ પરાજયઃ, તત્ત્વસિદ્ધિભ્રંશાત્? ન અનિરાકરણાત્ । નિરાકરણં હિ તસ્યાન્યેન પરાજયઃ, ન સિદ્ધ્યભાવઃ, પ્રતિયોગ્યપેક્ષણાત્ । સિદ્ધ્યભાવસ્ય સાધનાભાવે ઽસત્યપિ પ્રતિયોગિનિ ભાવાત્ । પ્રતિયોગિનશ્ચ તન્નિરાકરણે ઽસામર્થ્યાત્ પરાજયસ્યાનુત્પત્તેરપરાજયઃ ।
તસ્માદયમસમર્થસાધનાભિધાય્યપિ પરેણ તથાભાવે ઽપ્રતિપાદિતે ઽપરાજિતો વક્તવ્યઃ ।
37. [વાદે છલવ્યવહારનિષેધઃ]
છલવ્યવહારો ઽપિ વિજિગીષુણં વાદ ઇતિ ચેત્ । ન, દુર્જનવિપ્રતિપત્ત્યધિકારે સતાં શાસ્ત્રાપ્રવૃત્તેઃ । ન હિ પરાનુગ્રહપ્રવૃત્તા મિથ્યાપ્રલાપારમ્ભાત્ સોત્કર્ષપરપંસનાદીન્ [સ્વોત્કર્ષપરપંસનાદીન્?] અસદ્વ્યવહારાન્ ઉપદિશન્તિ । ન ચ પરવિપંસનેન લાભસત્કારશ્લોકોપાર્જનં સતામાચારઃ ।
નાપિ તથાપ્રવૃત્તેભ્યઃ સ્વહસ્તદાનેન પ્રાણિનામુપતાપનં સત્સમ્મતાનાં શાસ્ત્રકાર સભાસદાં યુક્તમ્ । ન ચ ન્યાયશાસ્ત્રાણિ સદ્ભિર્લાભાદ્યુપાર્જનાય પ્રણીયન્તે ।
તસ્માન્ન યોગવિહિતઃ કશ્ચિદ્ વિજિગીષુવાદો નામ । પરાનુગ્રહપ્રવૃત્તાસ્તુ સન્તો વિપ્રતિપન્નં પ્રતિપાદયન્તો ન્યાયમનુસરેયુઃ સત્સાધનાભિધાનેન, ભૂતદોષોદ્ભાવનેન વા ।
સાક્ષિપ્રત્યક્ષં તસ્યૈવાનુપ્રબોધાય । તદેવ ન્યાયાનુસરણં સતાં । વાદઃ - ઉક્તન્યાયે તત્ત્વાર્થી ચેત્ પ્રતિપદ્યેત, તદપ્રતિપત્તાવપ્યન્યો ન વિપ્રતિપદ્યેતેતિ ।
તત્ત્વરક્ષણાર્થં સદ્ભિરુપહર્તવ્યમેવ છલાદિ વિજિગીષુભિરિતિ ચેત્ । નખચપેટશસ્ત્રપ્રહારાદીપનાદિભિરપીતિ વક્તવ્યમ્! તસ્માન્ન જ્યાયાનયં તત્ત્વરક્ષણોપાયઃ ।
સાધનપ્રખ્યાપનં સતાં તત્ત્વરક્ષણોપાયઃ, સાધનાભાસદૂષણં ચ । તદભાવે મિથ્યાપ્રલાપાદત્ર પરોપતાપવિધાને ઽપિ તત્ત્વાપ્રતિષ્ટાપનાત્ । અન્યથાપિ ન્યાયોપવર્ણને વિદ્વત્પ્રતિષ્ઠાનાત્ ।
તસ્માત્ પરાનુગ્રહાય તત્ત્વખ્યાપનં વાદિનો વિજયઃ, ભૂતદોષદર્શનેન મિથ્યાપ્રતિપત્તિનિવર્તનં પ્રતિવાદિનઃ ।
38. અથવા - યો ન દોષઃ સાધનસ્ય, તદ્ભાવે ઽપિ વાદિના તદસાધયિતુમ્ [તદા સાધયિતુમ્?] ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધેર્વિઘાતાભાવાત્, તસ્યોદ્ભાવનં પ્રતિવાદિનો નિગ્રહાધિકરણં, મિથ્યોત્તરાભિધાનાત્ । યથા સાધ્યતયાનિષ્ટો ઽપિ વાદિનો ધર્મઃ શાસ્ત્રોપગમાત્ સાધ્ય ઇતિ તદ્વિપર્યાસેન ન વિરોધોદ્ભાવનમ્ ।
ઽનાસ્ત્યાત્માઽ; ઇતિ તવ પ્રતિજ્ઞાપદયોર્વિરોધ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાદોષોદ્ભાવનં, ઽપ્રયત્નાન્તરીયકઃ શબ્દો ઽનિત્યઃ, પ્રયત્નાન્તરીયકત્વાદ્ઽ; ઇતિ હેતોર્ધર્મવિશેષત્વાત્ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશ ઇત્યસિદ્ધોદ્ભાવનં, સર્વાણિ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યસમાદીનિ જાત્યુત્તરાણિ ઇત્યેવમાદેર્દોષસ્યોદ્ભાવનમદોષોદ્ભાવનમ્ । તસ્ય વાદિના દોષાભાસત્વે પ્રખ્યાપિતે પ્રતિવાદી પરાજિતો વક્તવ્યઃ, પૂર્વપક્ષે સાધનસ્ય નિર્દોષત્વાત્ ।
દોષવતિ પુનઃ સાધને ન દ્વયોરેકસ્યાપિ જયપરાજયૌ, તત્ત્વાપ્રખ્યાપનાત્, અદોષોદ્ભાવનં ચ । અપ્રતિપક્ષાયાં ચ પક્ષસિદ્ધૌ કૃતાયાં જેતા ભવતિ ।
તસ્માજ્જિગીષતા સ્વપક્ષશ્ચ સ્થાપનીયઃ, પરપક્ષશ્ચ નિરાકર્તવ્યઃ ।
નિર્દોષે સાધનાભિધાને ઽપિ વાદિનઃ પ્રતિવાદિના દોષાભાસ ઉદ્ભાવિતે દૂષણાભાવત્વખ્યાપને એવ જયપરાજયૌ, નાન્યથા, ભાવતસ્તત્ત્વાભિધાને ઽપિ પ્રતિપક્ષનિરાકરણેન તત્ત્વસ્ય પ્રખ્યાપનાસામર્થ્યાત્, ન પ્રતિવાદિન્નો ઽપ્યત્ર, ભાવતો મિથ્યાપ્રતિપત્તેરિતિ ।
ઇદં ન્યાય્યં નિગ્રહસ્થાનલક્ષણમુક્તમસ્માભિઃ । ન્યાયમતખણ્ડનમ્
39. અન્યતુ ન યુક્તમિતિ નેષ્યતે । યત્રેદં યથોક્તં નિગ્રહસ્થાનલક્ષણં નાસ્તિ, તસ્ય નિગ્રહસ્થાનત્વમયુક્તમિતિ નોક્તમસ્માભિઃ ।
[1] ઽપ્રતિદૃષ્ટાન્તધર્માભ્યનુજ્ઞા સ્વદૃષ્ટાન્તે પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ નિગ્રહસ્થાનમ્ઽ; [ન્યા.સૂ. 5.2..2] ઇત્યત્ર ભાષ્યકારમતં દૂષયિત્વા વાર્તિકકારો યં સ્થિતપક્ષમાહ, તત્રૈવં બ્રૂમઃ - પ્રતિદૃષ્ટાન્તસ્ય યો ધર્મસ્તં યદા સ્વદૃષ્ટાન્તે ઽભ્યનુજાનાતિ નિગૃહીતો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર દૃષ્ટશ્ચાસાવન્તે ચ વ્યવસ્થિત ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ । સ્વદૃષ્ટાન્તઃસ્વપક્ષઃ । પ્રતિદૃષ્ટાન્તઃ પ્રતિપક્ષઃ । પ્રતિપક્ષસ્ય ધર્મં સ્વપક્ષે ઽભ્યનુજાનન્ પરાજિતઃ । યથા ઽઅનિત્યઃ શબ્દ ઐન્દ્રિયકત્વાદ્ઽ; ઇતિ બ્રુવન્ પ્રતિપક્ષવાદિનિ સામાન્યેન પ્રત્યવસ્થિતે આહ - ઽયદિ સામાન્યમૈન્દ્રિયકં નિત્યં શબ્દો ઽપ્યેવમસ્તુઽ; ઇત્યેષા પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ, પ્રાક્પ્રતિજ્ઞાતસ્ય શબ્દાનિત્યત્વસ્ય ત્યાગાદિતિ ।
40. અત્રોપગતપ્રતિજ્ઞાત્યાગાત્ પ્રતિજ્ઞાહાનૌ વિશેષપ્રતિનિયમઃ કિંકૃતો ઽનેન પ્રકારેણ પ્રતિજ્ઞાં ત્યજતઃ પ્રતિજ્ઞાહાનિરિતિ ।
સમ્ભવતિ હ્યનેનાપિ પ્રકારેણ હેતુદોષોદ્ભાવનાદિના પ્રતિપક્ષસાધનાભિધાનેન ચ સ્વપક્ષપરિત્યાગઃ, પરપક્ષોપગમશ્ચ ।
ઇદમેવ ચ પ્રતિજ્ઞાહાનેઃ પ્રધાનં નિમિત્તમ્ । એવં પ્રતિપાદિતેન પ્રતિજ્ઞા હાતવ્યા, હાનૌ ચ પરાજય ઇતિ ।
41. ઇદં પુનરસમ્ભદ્ધમેવ - ઽસામાન્યં નિત્યમૈન્દ્રિયકમ્ઽ; ઇત્યુક્તે ઽશબ્દો ઽપ્યેવમસ્તુ; ઇતિ કઃ સ્વસ્થાત્માસ્વયમૈન્દ્રિયકત્વાદનિત્યઃ શબ્દો ઘતવદિતિ બ્રુવન્ સામાન્યેનોપદર્શનમાત્રેણ નિત્યં શબ્દં પ્રતિપદ્યેત?
સામાન્યસ્યાપિ નિત્યસ્યૈન્દ્રિયકત્વે તસ્યાનિત્યે ઘટે દર્શનાત્ સંશયિતઃ સ્યાત્ । જાત્યા પ્રતિપદ્યેતાપીતિ ચેત્ । તથપિ કિં સામાન્યોપદર્શનેન?
એવમેવ નિત્યઃ શબ્દઃ ઇતિ વક્તવ્યમ્, જડસ્ય પ્રતિપત્તૌ વિચારાભાવાત્ ।
ન ચ નિત્યસામાન્યોપદર્શનેન તદ્ધર્મં શબ્દે પ્રતિપદ્યમાનેન પ્રતિપક્ષધર્મો ઽભ્યનુજ્ઞાતો ભવતિ । ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃઽ; ઇતિ ચ વદતો નિત્યશબ્દ ઇત્યાઞ્જસઃ પ્રતિપક્ષઃ સ્યાત્, ( વ્ન્ 68 ) ન નિત્યં સામાન્યમિતિ ।

તસ્માદૈન્દ્રિયકત્વસ્ય નિત્યાનિત્યપક્ષવૃત્તેર્વ્યભિચારાદસાધનાઙ્ગસ્યોપાદાનાન્નિગ્રહાર્હઃ, ન પ્રતિપક્ષધર્માનુજ્ઞ્યાનેન પ્રકારેણ પ્રતિજ્ઞાહાનેઃ ।
42. [2] ઽપ્રતિજ્ઞાતાર્થપ્રતિષેધે ધર્મવિકલ્પાત્ તદર્થનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્ ।ઽ; [ન્યા. સૂ. 5.2.3] પ્રતિજ્ઞાતો ઽર્થો ઽનિત્યઃ શબ્દ ઐન્દ્રિયકત્વાદિત્યેવ, તસ્ય હેતુવ્યભિચારોપદર્શનેન પ્રતિષેધે કૃતે ધર્મભેદવિકલ્પાત્ સામાન્યઘટયો સર્વગતત્વાસર્વગતત્વધર્મવિકલ્પેન પ્રતિજ્ઞાન્તરં કરોતિ - યથા ઘટો ઽસર્વગતો ઽનિત્યઃ એવં શબ્દો ઽપ્યસર્વગતો ઽનિત્ય ઇતિ । એતત્પ્રતિજ્ઞાન્તરં નામ નિગ્રહસ્થાનં સાધનસામર્થ્યે ઽપ્યપરિજ્ઞાનાત્ । સ હિ પૂર્વસ્યાઃ ઽઅનિત્યઃ શબ્દઽ; ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સાધનાત્તદા યામ્ ઽઅસર્વગતઃ શબ્દઽ; ઇતિ પ્રતિજ્ઞામાહ, તદ્દર્શનાય તદ્દર્થનિર્દેશ ઇત્યાહ । તદર્થઃ પૂર્વોક્તસાધ્યસિદ્ધ્યર્થઃ । ઉત્તરપ્રતિજ્ઞાનિર્દેશસ્તદર્થનિર્દેશઃ । ન ચ પ્રતિજ્ઞા પ્રતિજ્ઞાન્તરસાધને સમર્થા, ઇતિ નિગ્રહસ્થાનમ્
43. અત્રાપિ નૈવં બ્રુવતા પ્રતિજ્ઞાન્તરં પૂર્વપ્રતિજ્ઞાસાધનાયોક્તં ભવતિ । કિં તર્હિ? વિશેષણમ્ । ઐન્દ્રિયકત્વસ્ય હેતોઃ સામાન્યે વૃત્ત્યા વ્યભિચાર ઉદ્ભાવિતે ઽસર્વગતત્વે સત્યૈન્દ્રિયકત્વસ્યહેતોર્વિશેષણોપાદાને વ્યાભિચારં પરિહરતિ, ન પુનઃ પ્રતિજ્ઞાન્તરમાહ; અસર્વગતત્વસ્ય શબ્દે સિદ્ધત્વાત્, પ્રતિજ્ઞાયાશ્ચ સાધ્યનિર્દેશલક્ષણત્વાત્ ।
યદપ્યુક્તં - ઽપૂર્વ પ્રતિજ્ઞાસાધનાયોત્તરાં પ્રતિજ્ઞામાહઽ; ઇતિ, તદપ્યુક્તમ્ । ન હિ પ્રતિજ્ઞા પ્રતિજ્ઞાસાધનાયોચ્યમાના પ્રતિજ્ઞાન્તરં ભવતિ । કિં તર્હિ? હેત્વાદેરન્યતમઃ સાધ્યસાધનાયોપાદાનાત્ । સાધનનિર્દેશઃ સ સ્યાત્, ન સાધ્યનિર્દેશઃ ।
ઉદાહરણસાધર્મ્યાદેશ્ચ હેતુલક્ષણસ્યાસર્વગતત્વે ભાવાત્, પ્રતિજ્ઞાલક્ષ્ણસ્ય ચાભાવાત્ । હેતુત્વમસર્વગતત્વે પ્રયુક્તં ન પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્ ।

44. અત્યન્તાસમ્બદ્ધં ચેદં - પ્રતિજ્ઞાં પ્રતિજ્ઞાસાધનાયાહેતિ । યો હિ પ્રાક્ પ્રતિજ્ઞામુક્ત્વા હેતૂદાહરણાદિકં વક્તું જાનાતિ, સ કિઞ્ચિદનુક્રમં [કઞ્ચિદનુક્રમં?] સાધનસ્ય જાનાત્યેવ હિ । જાનન્ કથમવિકલાન્તઃકરણઃ પ્રતિજ્ઞામેવ પ્રતિજ્ઞાસાધનાયોપાદદીત?
ઉપાદદતા ચાનેન પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ સિદ્ધિરિષ્ટા ભવતિ । તતશ્ચ ન પ્રાગપિ હેતું બ્રૂયાત્ ।
એવંપ્રકારાણામસમ્બદ્ધાનાં પરિસંખ્યાતુમશક્યત્વાત્ લક્ષણનિયમો ઽપ્યસમ્બદદ્ધ એવ - પ્રતિજ્ઞાન્તરાભિધાને પ્રતિજ્ઞાન્તરં નામ નિગ્રહસ્થાનમિતિ । એવમ્પ્રકારાણામેકમેવ લક્ષણં વાચ્યં સ્યાત્ ।
ન ચૈવંવિધઃ કશ્ચિદ્ વિવાદેષુ દૃષ્ટપૂર્વો વ્યવહારો યેન તદર્થં યત્નઃ ક્રિયતે । ન ચ બાલપ્રલાપાનુદ્દિશ્ય શાસ્ત્રં પ્રવર્તતે । પ્રવૃત્તૌ ચ કા નિષ્ટા, તેષામનિષ્ઠાનાત્?
45. દૃશ્યતે ચ વિદુષામપિ નાતિનિરૂપણાદસિદ્ધાભિધાનમિતિ વ્યવહારદર્શનાત્ તાદૃશં પરાજયાધિકરણં વ્યવસ્થાપ્યતે । તસ્માદિહાપિ યદિ નિવૃત્તાકંક્ષે વાદિનિ પરો ઽનૈકાન્તિકતામુદ્ભાવયેદ્, અસાધનાઙ્ગસ્યાનૈકાન્તિકસ્યાભિધાનાન્નિગ્રહસ્થાનં વાદિનઃ ।
એવં યદિ પ્રતિવાદી સત્સામાન્યમૈન્દ્રિયકં નિત્યં ચ પ્રમાણેન પ્રતિપાદયિતું શક્નુયાત્ અનુદ્દિશ્યાપ્રમાણકં શાસ્ત્રોપગમં, પ્રમાણેનૈષામર્થાનામપ્રતિપાદનેન ભૂતદોષોદ્ભાવનમેતત્ । ન કશ્ચિત્પરાજયઃ, અભ્યુપગમમાત્રેણ વસ્તુસિદ્ધેરભાવાત્, પ્રતિવાદિના દોષસ્યાપ્રતિપાદિતત્વાત્ ।
પ્રમાણૈરસમર્થિતસાધનાભિધાનાત્ તુ જેતાપિ ન ભવતીતિ ।
અનિત્યાકાંક્ષે [? અનિવૃત્તાકાંક્ષે] પુનર્વાદિનિ ન કશ્ચદ્ દોષોઃ, વિશેષણાભિધાનેન હેતોઃ સમર્થનોપક્રમાત્ ।
46. [3.] "પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ ।" [ન્યા.સૂ.5 2. 4.] યથા ઽગુણવ્યતિરિક્તિં દ્રવ્યમ્; ઇતિ પ્રતિજ્ઞા, ઽરૂપાદિભ્યો ઽર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધેઃ ઇતિ હેતુઃ, સો ઽયં પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધઃ । એતેનૈવ પ્રતિજ્ઞાવિરોધો ઽલપ્યુક્તઃ, યત્ર પ્રતિજ્ઞા વચનેન [સ્વવચનેન? વિરુધ્યતે । યથા - શ્રમણા ગર્ભિણી, નાસ્ત્યાત્મેતિ વા ।
હેતુવિરોધો ઽપિ, યત્ર પ્રતિજ્ઞયા હેતુર્વિરુધ્યતે । યથા - ઽસર્વં પૃથક્, સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગાદ્ઽ; ઇતિ ।
એતેન પ્રતિજ્ઞયા દૃષ્ટાન્તવિરોધો વ્યાખ્યાતઃ ।
47. હેતોશ્ચ દૃષ્ટાન્તાદિભિર્વિરોધઃ, પ્રમાણવિરોધશ્ચ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વક્તવ્યઃ ।
યઃ પરપક્ષં સ્વસિદ્ધેન ગોત્વાદિના વ્યભિચારયતિ, તદ્ વિરુદ્ધમુત્તરં વેદિતવ્યમ્ ।
સ્વપક્ષાનપેક્ષં ચ । યં ચ સ્વપક્ષાનપેક્ષં હેતું પ્રયુઙ્ક્તે - ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃ ઐન્દ્રિયકત્વાદ્ઽ; ઇતિ, તસ્ય સ્વસિદ્ધસ્ય ગોત્વાદેરનિત્યવિરોધાદ્ વિરુદ્ધઃ । ઇતિ પરપક્ષેષ્વસિદ્ધેન ગોત્વાદિનાનૈકાન્તિકચોદનાવિરુદ્ધઃ ।
ઉભપક્ષસમ્પ્રતિપન્નસ્ત્વનૈકાન્તિકઃ । યદુભયપક્ષં [યદુભયપક્ષ- ?] પ્રતિપન્નં વસ્તુ તેનાનૈકાન્તિકચોદના ઇતિ ।
48. અત્રાપિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ, સાધનવાક્યે પ્રયોગપ્રતિષેધાત્ । તદાશ્રયસ્તત્કૃતો વા હેતુદૃશ્ટાન્તયોર્ન વિરોધ ઇતિ ન પ્રતિજ્ઞાવિરોધો નામ કિઞ્ચિન્નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
સ્યાદેતત્ । અસત્યપિ પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગે ગમ્યમાનો ઽપિ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધો ભવતિ । યથા - રૂપાદિભ્યો ઽર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધિસ્તદ્ ગુણવ્યતિરિક્તમ્, નોપલભ્યતે ચ રૂપાદિભ્યો ઽર્થાન્તરં દ્રવ્યમ્ । ઇત્યુક્તે ઽપિ ગમ્યત એવ સાધ્યસાધનયોર્વિરોધઃ - કથં તતો ઽર્થાન્તરસ્યાનુપલબ્ધિઃ, તદ્વ્યતિરેકશ્ચેતિ ।
સત્યં, સ્યાદયં વિરોધઃ, યદિ હેતુઃ સાધ્યધર્મવિપર્યયં સાધયેત્ । યદિ હ્યુપલબ્ધિલક્ષણવ્યાપ્તત્વેન [હ્યુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વેવ?] ઉપગતસ્ય સતો ( વ્ન્ 77 ) દ્રવ્યરૂપાદિપ્રતિભાસવિવેકેન સ્વપ્રતિભાસાનુપલબ્ધિસ્તસ્ય તદ્વ્યતિરેકે નાસ્તિ [તદ્વ્યતિરેકેણાસ્તિ?] ઇતિ ઇષ્ટવ્યતિરેકવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધો હેતુરસ્માભિરુક્ત એવેતિ । ભવત્યેવેદં નિગ્રહાધિકરણં, યદ્યેવંવિધઃ પ્રતિજ્ઞાહેતોઃ [? પ્રતિજ્ઞાહેત્વોઃ] વિરોધ ઇષ્ટઃ । અથ પુનરસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્લુપ્યતે, તદા ન કશ્ચિત્ પ્રતિજ્ઞાહેતોઃ [? પ્રતિજ્ઞાહેત્વોઃ] વિરોધઃ, વ્યતિરિક્તાનામપિ ભાવાનાં કુતશ્ચિદ્ વિપ્રકર્ષિણાં તદ્વ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધાવપિ વ્યતિરેકસ્ય ભાવાત્ ।
49. યદુક્તં - ઽસ્વવચનપ્રતિજ્ઞાયાઃ [? પ્રતિજ્ઞાયાઃ] સ્વવચનવિરોધે પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃઽ; ઇતિ તત્રેદમેવ નિગ્રહાધિકરણમ્, અસાધનાઙ્ગભૂતાયાઃ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સાધનવાક્યે પ્રયોગઃ, ન વિરોધઃ, તદધિકરણત્વાત્ ।
યદિ પ્રતિજ્ઞાનપેક્ષોઃ વિરોધઃ સ્યાત્, સ્યાત્ પરાજયાશ્રયઃ । પ્રતિજ્ઞાધિકરણત્વે પુનસ્તત્પ્રયોગકૃત એવ પરાજયઃ, અસ્ય પ્રસ્તાવોપસંહારાવસાનત્વાદ્ વ્યર્થં વિરોધોદ્ભાવનમ્, પરાજિતપરાજયાભાવાદ્ ભસ્મીકૃતાનલવત્ ।
યે તુ કેચિદ્ વિચારપ્રસઙ્ગેષુ એકત્ર સાધ્યે બહવો હેતવ ઉચ્યન્તે, તેષ । વિકલ્પેન તત્સાધ્યસાધનાય વૃત્તેઃ સામર્થ્યમ્, અન્યથા દ્વિતીયસ્ય વૈયર્થ્યાત્ ।
યદિ હિ તત્રાપ્યેકપ્રયોગમન્તરેણાપરસ્ય પ્રયોગો ન સમ્ભવેત્, ન તદા દ્વિતીયસ્ય કશ્ચિત્ સાધનાર્થઃ, પ્રતીતપ્રતિપાદનાભાવાત્ ।
તસ્માન્ન પ્રતિજ્ઞાયાઃ સ્વવચનવિરોધો નામ કિઞ્ચિન્નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
ન ચ ઽનાસ્ત્યાત્માઽ; ઇત્યત્ર કશ્ચિત્ પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ નાસ્ત્યાત્મશબ્દાર્થસ્ય ભાવોપાદાનત્વનિષેધાત્ । સબ્દાર્થનિષેધે હિ વિરોધઃ સ્યાત્ । ન ચ સ્વલક્ષણં શબ્દાર્થ ઇતિ ।
50. યઃ પુનઃ પ્રતિજ્ઞાયા બાધનાદ્ધેતુવિરોધ ઉક્તઃ, યથા - ઽસર્વં પૃથક્ સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગાત્ઽ; ઇતિ । નાત્ર પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગઃ, નાપિ હેતોઃ, યેન વિરોધઃ સ્યાત્ । કિં તર્હિ? પ્રતિપાદિતાર્થોપદર્શનેનોપસંહારવચનમેતસ્માત્ [... વચનમેતત્સ્યાત્?] ।
અન્યૈરેવ હેતુભિઃ શબ્દસ્યૈકવિશેષાનભિધાનમ્, અનેકાર્થસામાન્યાભિધાનં ચ પ્રતિપાદ્ય સર્વસ્ય શબ્દાર્થસ્ય નાનાર્થરૂપતયૈકવસ્તુવિશેષસ્વભાવતાભાવમુપદર્શયન્ શબ્દાર્થમધિકૃત્ય સર્વં પૃથગિતિ બ્રૂયાત્ ।
એતેન તદ્વિરોધઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
51. દૃષ્ટાન્તોપદર્શનં ચૈતદ્ - ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકાનિત્યત્વાદ્ઽ; ।
યથા ક્વચિદ્ અર્થે વિપ્રતિપત્તૌ પ્રસિદ્ધમનેકાર્થસામાન્યે શબ્દપ્રયોગમુપદર્શ્ય પ્રતિપાદિતવિપ્રતિપત્તિસ્થાનઃ સામાન્યેનોપસંહરતિ - સર્વં પૃથગિતિ ।
યદિ દૃષ્ટાન્તપ્રયોગઃ, કિમૃજુનૈવતત્પ્રયોગક્રમેણ ન પ્રયુક્તઃ, વિપ્રતિપત્તિવિષયશ્ચ કિં ન દર્શિત ઇતિ ચેત્ ।
ન, સમાસનિર્દેશાત્ । એવમપિ પ્રયોગદર્શનાદ્, અસાધનવાક્યત્વાચ્ચ ।
અત એવ ન પ્રતિજ્ઞયા હેતોર્બાધનમ્ । ન ચૈકમેવ કિઞ્ચિન્નાસ્તીતિ બ્રુવાણઃ કશ્ચિત્ તત્સમુચ્ચયરૂપમેકં ચ સમૂહમિચ્છતિ, યેન વિરોધઃ સ્યાત્ ।
યો ઽપિ ઽયુગપત્ કઙ્કેન યોગાદ્ઽ; ઇત્યાદિના પરમાણોર્ભેદમાહ, ન તસ્યાપ્યેકઃ સમુચ્ચયરૂપઃ સાધયિતુમિષ્ટઃ । કિં તર્હિ? અભાવ એવ, એકાનેકપ્રતિષેધાત્ । અતઃ સો ઽપિ ન સમૂહસ્તસ્યેષ્ટો ન તત્ર શબ્દ ઇતિ ન વિરોધઃ ।
52. ન વિરુદ્ધો ઽયં પૂર્વકાત્ પ્રતિજ્ઞાહેતુવિરોધાત્ ભિદ્યતે, યેન પૃથગુચ્યેત ।

તત્ર હેતુપ્રતિજ્ઞયોર્બાધનમ્, ઇહ પ્રિતિજ્ઞયા હેતોરિત્યસ્તિ ભેદ ઇતિ ચેત્ । અર્થવિરોધે હિ હેતુપ્રતિજ્ઞયોર્બાધ્યબાધકભાવઃ સ્યાત્ । ઽસર્વાર્થવિરોધો દ્વિષુઽ; ઇતિ યમપિ ( વ્ન્ 83 ) [યદપિ?] પરસ્પરં બ્બાધકમ્, એકાર્થસન્નિધાવપરાર્થાસમ્ભવાત્, તત્ર હેતુપ્રતિજ્ઞયોઃ સહપૃથગ્વા બાધોદાહરણયોર્ન કશ્ચિદર્થભેદઃ ।
53. અપિ ચાયં વિરુદ્ધો વા સતિ હેતુપ્રયોગે વ્યધિકરણત્વાદસિદ્ધ ઇત્યસિદ્ધતા હેતોર્નિગ્રહસ્થાનમ્ । સ ખલૂચ્યમાન એવાતદ્ધર્મતયા પ્રતીતો વક્તુઃ પરાજયમાનયતિ । પરાજિતે તસ્મિંસ્તદર્થવિરોધચિન્તયા ન કિઞ્ચિત્ ।
અપિ ચ - સર્વત્રાયં પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધઃ સમ્ભવન્ દ્વયીં દોષજાતિમભિપતતિ વિરુદ્ધતામસિદ્ધતાં ચેતિ ।
વિરુદ્ધતા સિદ્ધે હેતોર્ધર્મિણિ ભાવે સાધ્યધર્મવિપર્યય એવ, ભાવ પ્રતિજ્ઞાવિરોધાત્ ।
અસિદ્ધતાપુનર્ધર્ર્મિણિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસિદ્ધૌ, વિરુદ્ધયોઃ સ્વભાવયોઃ એકત્રાસમ્ભવાત્, ન ચાન્યથા વિરોધઃ ।
અસિદ્ધે ધર્મસ્વભાવે ઽભિહિતયોર્હેતુપ્રતિજ્ઞાતાર્થયોર્વિરોધાદ્ વિરોધસમ્ભવ ઇતિ ચેત્ ।

અપ્રમાણયોગે તૂભયોર્ધર્મિણિ સંશયઃ । તથા સતિ હેતોર્ધર્મિણિ ભાવસંશયે ઽસિદ્ધતૈવ હેતુદોષ ઇત્યસિદ્ધવિરુદ્ધાભ્યામન્યો ન પ્રતિજ્ઞયા વિરોધો નામ પરાજયહેતુઃ ।
અસિદ્ધવિરુદ્ધે ચ હેત્વાભાસવચનાદેવોક્તે ઇતિ ન પૃથક્ પ્રતિજ્ઞાવિરોધો વક્તવ્ય ઇતિ ।
54. ઉભયાશ્રયત્વાદ્ વિરોધસ્ય વિવક્ષાતો ઽન્યતરનિર્દેશ ઇતિ ચેત્ । સ્યાદેતત્ । પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાહેતૂ આશ્રિત્યોભયાશ્રયો ભવતિ । તત્ર યદા ( વ્ન્ 86 ) પ્રતિજ્ઞાવિરોધો વિવક્ષિતસ્તદા પ્રતિજ્ઞાવિરોધ ઇત્યુચ્યતે, યદા પ્રતિજ્ઞાયા હેતોર્વા વિરોધસ્તદા વિરુદ્ધો હેતુરિતિ । અતઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ, હેતુવિરોધો વા ઇત્યદોષોઃ ।
તત્ર હેતોરુદાહરણમ્ - નિત્યઃ શબ્દઃ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદિતિ । પ્રતિજ્ઞાવિરોધસ્ય - નાસ્ત્યાત્મેતિ । પ્રતિજ્ઞાહેત્વોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધોદાહરણમ્ - ગુણવ્યતિરિક્તમિત્યાદિ । પ્રતિજ્ઞયા હેતુવિરોધોદાહરણમ્ ઽનાસ્ત્યેકો ભવઽ; ઇત્યાદિકમ્ ઇતિ । ન, સર્વહેત્વપેક્ષસ્ય વિરોધહેત્વાભાસાનતિક્રમાત્, યથોક્તં પ્રાક્ ।
અનપેક્ષે ચ કેવલે સ્વતઃ પ્રતિવિરોધે [પ્રતિજ્ઞાવિરોધે?] વિવક્ષિતે પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધ ઇતિ હેતુગ્રહણમસમ્બદ્ધમ્ ।
ન ચોત્પત્તિધર્મત્વાન્નિત્યમિત્યત્રાપિ હેતુવિરોધો યુક્તઃ । પ્રતિજ્ઞયા હિ હેતોર્બાધને હેતુવિરોધઃ, ઇહ તુ હેતુના પ્રતિજ્ઞા બાધ્યતે ઇતિ પ્રતિજ્ઞાવિરોધો યુક્તઃ ।
ઉભયાશ્રયે ઽપિ વિરોધે બાધ્યમાનવિવક્ષયા તદ્વિરોધવ્યવસ્થાપનાત્ ।
55. યદપ્યુક્તમ્ - એતેન પ્રતિજ્ઞયા દૃષ્ટાન્તવિરોધાદયો ઽપિ વક્તવ્યા ભણ્ડાલેખ્યન્યાયેનેતિ, તત્રાપિ પક્ષીકૃતધર્મવિપર્યવતિ દૃષ્ટાન્તે વિરોધઃ સ્યાત્ । વિરુદ્ધે ચ દૃષ્ટાન્તે યદિ પક્ષધર્મસ્ય વૃત્તિરનન્યસાધારણા પ્રસાધ્યતે વિરુદ્ધસ્તદા હેત્વાભાસઃ ।
સાધારણાયામપ્રસાધિતે વા તદ્વૃત્તિનિયમે ઽનૈકાન્તિકઃ । અવૃત્તૌ વાસાધારણઃ ।
વિરુદ્ધદૃષ્ટાન્તાવૃત્તૌ વિપર્યયવૃત્તૌ ચ ન કશ્ચિદ્ હેતુદોષઃ, દૃષ્ટાન્તવિરોધશ્ચ પ્રતિજ્ઞાયા ઇતિ ચેત્ ।
ન, તદાપિ સંશયહેતુત્વાનતિવૃત્તેઃ । દૃષ્ટાન્તવિરોધો હિ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સાધર્મ્યે દોષો ન વૈધર્મ્યે, અભિમતત્વાત્ ।
સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે ચ વિપરીતધર્મવતિ વસ્તુતઃ સાધ્યાવ્યભિચારે ઽપિ હેતોર્નાવ્યભિચારધર્મતા શક્યા દર્શયિતુમિતિ નાપ્રદર્શિતાવિનાભાવસમ્બન્ધાત્ હેતોર્નિશ્ચયઃ । તન્ન પ્રતિજ્ઞયા દૃષ્ટાન્તવિરોધો હેત્વાભાસાનતિવર્તતે ।
56. ઉભયથાપિ દોષો ઽસ્ત્વિતિ ચેત્ । ન । ન હેતુદોષસ્ય પ્રાક્ પ્રસઙ્ગેન પરાજિતસ્ય દોષાન્તરાન્પેક્ષણાત્ ।
વિશેષેણ સાધનાવયવાનુક્રમનિયમવાદિનઃ । ઉદાહરણસાધર્ન્યં હેતુલક્ષણં વિરુદ્ધે દૃષ્ટાન્તે ન સમ્ભવતીતિ પ્રાક્પ્રયુક્તસ્ય હેતોર્દોષેણ પરાજય ઇતિ નોત્તરદૃષ્ટાન્તાપેક્ષયા વિરોધશ્ચિન્તામર્હતિ ।
હેતોરપિ દૃષ્ટાન્તવિરોધે ઽસાધારણત્વં વિરુદ્ધત્વં વા, વૈધર્મ્યે યદિ વૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
પ્રમાણવિરોધે તુ હેતોર્યથા - ઽન દહનો ઽગ્નિઃ સૈત્યાત્ઽ; ઇત્યાદિ હ્યસિદ્ધો હેત્વાભાસઃ ।
પ્રતિજ્ઞાયા પ્રમાણવિરોધઃ સ્વવચનવિરોધેન વ્યાખ્યાતઃ ઇતિ સર્વે એવૈતે સાધનવિરોધે હેત્વાભાસેષ્વન્તર્ભવન્તીતિ હેત્વાભાસવચનેનૈવોક્તાઃ ।
57. યત્તુ વિરુદ્ધમુત્તરં પરપક્ષે સ્વસિદ્ધેન ગોત્વાદિનાનૈકાન્તિકચોદનેતિ, તદસમ્બદ્ધમેવ । યદિ હિ સ્વસિદ્ધેન ગોત્વાદિના પરસ્ય વ્યભિચારસિદ્ધિમાકાઙ્ક્ષેત, તસ્ય તત્સ્વપક્ષવિરુદ્ધં નાભિમતમિતિ વિરોધો યુજ્યેત । સ હિ સ્વયં પ્રતિપન્ને ગોત્વે હેતુવૃત્તેઃ સંશયાનો ઽપ્રતિપત્તિમાત્મનસ્તથા ખ્યાપયતિ ।
સ ચ હેતુઃ સત્યસતિ ગોત્વે ઽપ્રસાધિતસાધનસામર્થ્યઃ સંશયે હેતુત્વાદનૈકાન્તિક એવ ।
પ્રસાધિતે તુ સામર્થ્યે ગોત્વે ઽવૃત્ત્યા હેતૌ ન સંશય એવ, સર્વસંશયપ્રકારાણાં પરિહારેણ સમર્થનાત્ ।
એતેન સ્વપક્ષાનપેક્ષહેતુપ્રયોગસ્યાનૈકાન્તિકતા વ્યાખ્યાતા । સો ઽપિ સ્વાભિમતનિત્યગોત્વવૃત્તિહેતુમનિત્યત્વે બ્રુવાણો ઽસમર્થતયાસાધનાઙ્ગતયા સંશયહેતુમેવાહેતિ ।
યત્પુનરુક્તમ્ - ઉભયપક્ષસમ્પ્રતિપન્નેન વસ્તુનાનૈકાન્તિકચોદનેતિ, તત્રાપ્યવશ્યં સંશયહેતુત્વમુખેનૈવાનૈકાન્તિકો વક્તવ્યઃ । તદસમર્થિતે ઽન્યત્રાપિ તુલ્યમિતિ નોભયસિદ્ધેતરયોરનૈકાન્તિકત્વવિશેષઃ ।
58. યદપ્યુક્તં - ઽદૃષ્ટાન્તાભાસા હેત્વાભાસપૂર્વકત્વાત્ તદભિધાનેનૈવોક્તા ઇતિ ન પૃથગ્ નિગ્રહસ્થાનેષૂક્તાઃઽ; ઇતિ તદપ્યવયવાન્તરવાદિનો ઽયુક્તમ્ । યો ઽવયવાન્તરં દૃષ્ટાન્તહેતોઃ [દૃષ્ટાન્તં હેતોઃ?] આહ તસ્ય ન હેત્વાભાસોક્ત્યા દૃષ્ટાન્તાભાસોક્તિર્વ્યાપ્યા, તદ્વચનેન ગમ્યમાન્સ્ય તસ્માત્ સાધનાન્તરાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
દૃષ્ટાન્તાભાસાનાં હેત્વાભાસે ઽપ્યન્તર્ભાવાદ્ દૃષ્ટાન્તસ્યાપિ હેતાવન્તર્ભાવ ઇષ્ટો ભવતિ । તથા ચ ન દૃષ્ટાન્તઃ પૃથક્સાધનાવયવઃ સ્યાદ્, અપૃથગ્વૃત્તેઃ ।
યો દૃષ્ટાન્તસાધ્યો ઽર્થસ્તસ્ય હેતાવન્તર્ભાવાદ્ધેતુનૈવ સાધિત ઇતિ ન દૃષ્ટાન્તસ્ય પૃથક્ કિઞ્ચિત્સામર્થ્યમ્ ।
અપિ ચ - ન કિઞ્ચિત્ પૂર્વપક્ષવાદિનો હેત્વાભાસાસંસ્પર્શે ન્યાય્યં નિગ્રહસ્થાનમસ્તીતિ તત્સમ્ભન્ધીનિ સર્વાણ્યેવ હેત્વાભાસતાવચનેનૈવ ઉક્તાનીતિ ન પૃથગ્વાચ્યાનિ સ્યુઃ ।
અર્થાન્તરગમનાદેરપિ હેતોરશામર્થ્યે એવ સમ્ભવાત્ । ન હિ સમર્થે હેતૌ સાધ્યે ચ સિદ્ધે ઽર્થાન્તરગમનં કઞ્ચિદારભતે, અસમર્થસ્ય મિથ્યાપ્રવૃત્તેરિતિ ।
59. [4] "પક્ષપ્રતિષેધે પ્રતિજ્ઞાતાર્થાપનયનં પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસઃ ।" [ન્યા. સૂ.5.2.5] યં પ્રતિજ્ઞાતમર્થમ્ ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃ એઇન્દ્રિયકત્વાદ્ઽ; ઇતિ સામાન્યવૃત્ત્યા હેતોર્વ્યભિચારપ્રદર્શનેન સઃ પ્રતિષેધે કૃતે, ઽક એવમાહ- અનિત્યઃ શબ્દઃઽ; ઇતિ પરિત્યજતિ, તસ્ય પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસો નામ નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।
અત્રાપિ યદ્યુદ્ભાવિતે ઽપિ હેતોર્વ્યભિચારે ન સપક્ષં [સ્વપક્ષં પરિત્યજતિ?[, કિં ન ગૃહ્યેત? અનિગૃહ ત [?અનિગૃહીત] એવ હેત્વાભાસાભિધાનાદિતિ ચેત્ ।
કિમિદાનીમુત્તરપ્રતિજ્ઞાસંન્યાસાપેક્ષયા તસ્ય તદેવાદ્યં નિગ્રહસ્થાનમિતિ કિમન્યૈરશક્તપરિચ્છેદૈઃ ક્લીબપ્રલાપપ્રચેષ્ટિતૈરુપન્યસ્તૈઃ? એવં હિ અતિપ્રસઙ્ગઃ ( વ્ન્ 95 ) સ્યાત્ । પક્ષપ્રતિષેધે તૂષ્ણીમ્ભવતસ્તૂષ્ણીમ્ભાવો નામ નિગ્રહસ્થાનમ્, પ્રપલાયમાનસ્ય પ્રપલાયિતં નામેતિ એવમાદ્યપિ વાચ્યં સ્યાત્ । તસ્માદેતદપિ અસમ્બદ્ધમિતિ ।
60. [5.] ઽઅવિશેષોક્તે હેતૌ પ્રતિષિદ્ધે વિશેષમિચ્છતો હેત્વન્તરમ્ । "[ન્ય.સૂ.5.2.6.] નિદર્શનમ્ - ઽએકપ્રકૃતીદં વ્યક્તં, પરિમાણાત્, મૃત્પૂર્વકાણાં શરાવપ્રભૃતીનં દૃષ્ટં પરિમાણમ્ઽ; ઇતિ ।
અસ્ય વ્યભિચારેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્ - નાનાપ્રકૃતીનામેકપ્રકૃતીનાં ચ દૃષ્ટં પરિમાણમિતિ ।
એવં પ્રત્યવસ્થિત આહ - એકપ્રકૃતિસમન્વયપ્રકારાણાં પરિણામદર્શનાત્ [પરિમાણદર્શનાત્?] સુખઃદુઃખમોહસમન્વિતં હીદં સર્વં વ્યક્તં પરિગૃહ્યતે [પરિમિતં ગૃહ્યતે?] । તસ્ય પ્રકૃત્યન્તરરૂપસમન્વયાભાવો ઽસતિ [? પ્રકૃત્યન્તરરૂપસમન્વયાભાવે સતિ] એકપ્રકૃતિકત્વમિતિ તદવિશેષોક્તે હેતૌ પ્રતિષેધં બ્રુવતો હેત્વન્તરં ભવતિ । સતિ હેત્વન્તરભાવે પૂર્વસ્ય હેતોરસાધકત્વાન્નિગ્રહસ્થાનમ્ ।

અત્રાપિ પૂર્વસ્યૈવ હેતોરનૈકાન્તિકસ્યાભિધાનાન્નિગૃહીતે હેત્વન્તરચિન્તા ક્વોપયુજ્યતે? યદિ પ્રાક્સાધનવાદી હેતુમનૈકાન્તિકમુક્ત્વા દત્તોત્તરાવસરઃ તેનૈવ નિગૃહ્યતે । અદત્તોત્તરાવસરો હેત્વન્તરાભિધાને ઽપિ ન નિગ્રહમર્હતિ, અવિરામાત્ ।
61. [6.] "પ્રકૃતાદર્થાદપ્રતિબદ્ધાર્થમર્થાન્તરમ્" [ન્યા.સૂ. 5.2.7.] યથોક્તલક્ષણે પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહે હેતુતઃ સાધ્યસિદ્ધૌ પ્રકૃતાયાં કુર્યાત્- નિત્યઃ શબ્દો ઽસ્પર્શત્વાદિતિ હેતુઃ । હેતુશ્ચ નામ હિનોતેર્ધાતોસ્તુશબ્દે પ્રત્યયે કૃદન્તં પદમ્ । પદં ચ નામાખ્ય્હાતોપસર્ગનિપાતા ઇતિ પ્રસ્તુત્ય નામાદીનિ વ્યાચષ્ટે । ઇદમર્થાનન્તરં નામ નિગ્રહસ્થાનમ્, અભ્યુપગતાર્થાસઙ્ગતત્વાદિતિ ।
ન્યાય્યમેતન્નિગ્રહસ્થાનં, પૂર્વોત્તરપક્ષવાદિનોઃ પ્રતિપાદિતે દોષ પ્રકૃતં પરિત્યજ્યાસાધનાઙ્ગવચનમદોષોદ્ભાવનં ચ । સાધનવાદિના હ્યુપન્યસ્તસાધનસ્ય સમર્થને ( વ્ન્ 98 ) કર્તવ્યે તદકૃત્વા પરસ્ય પ્રસઙ્ગેનાપ્રસઙ્ગેન વાતન્નાન્તરીયકસ્યાભિધાનમુત્તરવાદિનો ઽપિ દોષોદ્ભાવનમાત્રાદપરસ્યોપક્ષેપ ઇતિ ।
62. [7.] "વર્ણક્રમનિર્દેશવન્નિરર્થકમ્ । "[ન્યા. સૂ.5.2.8] યથા ઽનિત્યઃશબ્દો જબગડત્વાત્ ઝભઘઢવદ્ઽ; ઇતિ । સાધનાનુપાદાનાત્ નિગૃહ્યતે ઇતિ ।
ઇદમપ્યસમ્બદ્ધમ્ । ન હિ વર્ણક્રમનિર્દેશસિદ્ધાવાનર્થક્યં યદેવ કિઞ્ચિદસાધનાઙ્ગસ્ય વચનં તદેવાનર્થકં; સાધ્યસિદ્ધ્યુપયોગિનો ઽભિધેયસ્યાભાવાત્, નિષ્પ્રયોજનત્વાચ્વેતિ । પ્રકારવિશેષોપાદાનમસમ્બદ્ધમ્ ।
વતેરુપાદાનાદદોષ ઇતિ ચેત્ । સ્યાદેતત્ વર્ણક્રમનિર્દેશવદિતિ વતિરત્રોપાત્તઃ સો ઽન્યદાપિ [સો ઽન્યદપિ?] અનનુરૂપં ગૃણ્હાતિ ઇત્યદોષઃ ઇતિ ।
ન । અર્થાન્તારાદેર્નિગ્રહસ્થાનસ્યાવચનપ્રસઙ્ગાત્ । એવં હિ તા નિરર્થકા વાચ્યા નિરર્થકેનૈવાભિધાનાહિતમ્ [નિરર્થકેનૈવાભિધાનાત્?] ।

ન સાધ્યસિદ્ધૌ અનર્થકં નિરર્થકં, યસ્ય નૈવ કશ્ચિદર્થસ્તન્નિરર્થકમિષ્ટમિતિ ચેત્ ।
યસ્ય કસ્યચિદવાદિનો ઽપિ હિ નિરર્થકાભિધાને કિં ન નિગ્રહઃ? નિગ્રહનિમિત્તાવિશેષાત્ ।
ન; તસ્યેહાપ્રસ્તાવાદિતિ ચેત્ ।
આયાતમિહ - યો નિરર્થકં બ્રવીતિ, તસ્ય તેનૈવ નિગ્રહ ઇતિ । તત્તુન્યં સર્વસ્યાસાધનાઙ્ગવાદિન ઇતિ । સ સર્વો નિરર્થકાભિધાનો ઽપ્યનેનૈવ નિગ્રહસ્થાનેન નિગ્રહાર્હઃ ।
ન ચ વર્ણક્રમનિર્દેશઃ સર્વત્ર નિરર્થકઃ; ક્વચિત્પ્રકરણે તસ્યાપ્યર્થવત્ત્વાત્ । તસ્માદત્રૈવાસ્યાનર્થક્યાત્ નિગ્રહસ્થાનત્વમ્ । અપિ ચાન્યદિદમુચ્યતે - ઽવર્ણક્રમનિર્દેશો નિગ્રહસ્થાનમ્ઽ; ઇતિ; કપોલવાદિતકંક્ષ્યઘટ્ટિતકમિત્યેવમાદીનામપિ વાચ્યત્વાત્ ।
63. [8.] "પર્ષત્પ્રતિવાદિભ્યાં ત્રિરભિહિતમપ્યવિજ્ઞાતાર્થમ્ । "[ન્ય. સૂ. 5.2.9] યદ્વાક્યં પર્ષદા પ્રતિવાદિના ચ ત્રિરભિહિતં ન વિજ્ઞાયતે ક્લિષ્ટશબ્દમપ્રતીત - પ્રયોગમતિદ્રુતોચ્ચારિતમિત્યેવમાદિના કારણેન તદવિજ્ઞાતાર્થમસામર્થ્યસંવરણાય પ્રયુક્તં નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।
નેદં નિરર્થકાદ્ ભિદ્યતે; સપદિપ્રકૃતાર્થસમ્બદ્ધં ગમકમેવકુર્યાત્, નાસ્યાસામર્થ્યં, ન ચ જાડ્યાત્ પર્ષદાદયો ન પ્રતિપદ્યન્તે ઇતિ ન વિદ્વાન્નિગ્રહમર્હતિ ।
પર્ષત્પ્રતિભાસપરિકલ્પ્યાર્હવચનાત્ નિગ્રહાર્હ એવેતિ ચેત્ । ન્યાયવાદિનો જાડ્યાદુક્તમજાનન્ કિં ન પ્રતિવાદી નિગૃહ્યતે? જાડ્યાત્ પર્ષદાદેઃ અવિજ્ઞાતપ્રતિપાદનસામર્થ્ય ઇતિ વિજેતા ન સ્યાન્ન નિગ્રહાર્હઃ । અસમ્બદ્ધાભિધાને નિરર્થકમેવેતિ ન પૃથક્ વિવક્ષિતાર્થં [વિવક્ષિતમ્ અવિજ્ઞાતાર્થં?] નામ નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।
64. [9.] "પૌર્વાપર્યાયોગાદપ્રતિબદ્ધાર્થમપાર્થકમ્ ।" [ન્યા. સૂ. 5.2.10] યત્રાનેકસ્ય પદસ્ય વાક્યસ્ય વા પૌર્વાપર્યેણ યોગો નાસ્તીત્યસમ્બદ્ધાર્થતા ગૃહ્યતે, તત્સમુદાયાર્થાપાયાદ્ અપાર્થકં દશદાડિમાદિવાક્યવત્ । ઇદં કિલ પદાનામ્ અસમ્બદ્ધાત્ [અસમ્બન્ધાત્?] અસમ્બદ્ધવર્ણાત્ નિરર્થકાત્ પૃથગુક્તમ્ ।
નન્વેવમસમ્બદ્ધવાક્યમપિ પૃથગ્ વાચ્યમ્; નોભયસઙ્ગ્રહાદપાર્થકં યુક્તમ્; નિરર્થકસ્ય સંગ્રહપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવંવિધાચ્ચ વિશેષસમાશ્રયાત્ પૃથગ્ નિગ્રહસ્થાનલક્ષણપ્રલપને ઽતિપ્રસઙ્ગો ઽપ્યુક્તઃ । ન ચ સઙ્ગ્રહનિર્દેશે કઞ્ચિદ્દોષં પશ્યામઃ । પ્રભેદે વા ગુણાન્તરમિતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
65. [10] "અવયવવિપર્યાસવચનમપ્રાપ્તકાલમ્ ।" [ન્યા.સૂ. 5.2.11] પ્રતિજ્ઞાદીનાં યથાલક્ષણમર્થવશાત્ ક્રમઃ, તત્રાવયવાનાં વિપર્યયેણાભિધાનં નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
ન; એવમપિ સિદ્ધેરિતિ ચેત્ । ન; પ્રયોગાપેતશબ્દતુલ્યત્વાત્ । યથા- ગૌરિત્યસ્ય પદસ્યાર્થે ગોણીતિ પ્રયુજ્યમાનં પદં કકુદાદિમન્તમર્થં પ્રતિપાદયતીતિ ન શબ્દાર્થાખ્યાનં વ્યર્થમ્ । અનેન ચ પદેન ગોશબ્દમેવ પ્રતિપદ્યતે, ગોશબ્દત્ ( વ્ન્ 105 ) કકુદાદિમન્તમર્થમ્, તથા પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવવિપર્યયેણાનુપૂર્વીં પ્રતિપદ્યતે, આનુપૂર્વ્યા ચાર્થમિતિ । તથા હિ પૂર્વં કર્મોપાદીયતે મૃત્પિણ્ડાદિકં લોકે, તતઃ કરણમ્ ઇતિ ।
66. તદેતદુન્મત્તકસ્યોન્મત્તકસંવર્ણનમિવ પ્રયોગાપેતશબ્દવદેતદિતિ । યદિ ગોણીશબ્દાત્ કકુદાદિમત્યર્થે પ્રતીતિશબ્દાન્વાખ્યાનપ્રયત્નેન [? પ્રતીતિઃ, શબ્દાન્વાખ્યાનપ્રયત્ને ન] અર્થં પશ્યામઃ ।
ગોણીશબ્દસ્યાર્થપ્રતિપાદને ઽસામર્થ્યાત્ । સત્યં દૃષ્ટા, ન તુ સાક્ષાદિત્યુક્તમ્ ।
નનુ ગોણીશબ્દાદપિ લોકે પ્રતીતિર્દૃષ્ટા । સત્યં દૃષ્ટા, ન તુ સક્ષાદિત્યુક્તમ્ ।
ઉક્તમેતન્ન પુનર્યુક્તં; સ્ત્રીશૂદ્રાણામુભયપ્રતીતેરભાવાત્ । યઃ ખલુ ઉભયં વેત્તિ, શબ્દમપશબ્દં ચ, સ એવ પ્રતિપદ્યતે । યસ્તુ નક્કશબ્દં મુક્કશબ્દમેવ વા વેત્તિ, ન નાસાશબ્દં, સ કથમપશબ્દાચ્છબ્દં પ્રતિપદેતત્, તતો ઽર્થં પ્રતિપદ્યેત?
દૃષ્ટા ચાનુભયવેદિનો ઽપિ પ્રતીતિરિતિ ।
ન પરમ્પરયા પ્રતીતિઃ, અર્થે ઽસમર્થસ્ય શબ્દો ઽપિ પ્રતીતિજનનાસામર્થ્યાચ્ચ ।
ન હ્યર્થે ઽપિ વાચકત્વં નામાન્યદેવ, અન્યત્ર તદ્વિષયપ્રતીતિજનનાત્ ।
અપશબ્દશ્ચેચ્છબ્દે પ્રતીતિં જનયેદ્, અર્થ એવ કિં ન જનયતિ? ન હ્યેતસ્યાર્થાત્ કઞ્ચિદ્ ભેદં પશ્યામઃ, યેન તં પરિહરેત્ ।
અકૃતસમયસ્ય શબ્દે ઽપ્યપ્રતીતિજનનાચ્ચ ।
ન હ્યયમપશબ્દઃ શબ્દે ઽપિ સ્વભાવતઃ પ્રતીતિં જનયતિ, અદર્શનાત્ સમય એવ તુ જનયેત્ । સમયવશાત્ પ્રવર્તતે ।
એવં હિ પ્રતિપત્તિપરમ્પરાપરિશ્રમઃ પરિહૃતો ભવતિ ।
67. વિપર્યયદર્શનાચ્ચ । શબ્દાદર્થમપ્રતિપદ્યમાના અપશબ્દૈરેવ જ્ઞાનં વ્યુત્પદ્યમાના લોકે દૃસ્યન્તે ઇતિ વ્યર્થં શબ્દાનુશાસનમ્ ।
ન વ્યર્થં, સંસ્કૃતશબ્દવ્યુત્પત્ત્યર્થમિતિ ચેત્ । કો ઽયં શબ્દાનાં સંસ્કારઃ? ન હ્યેષાં પ્રજ્ઞાબાહુશ્રુત્યાદિકં સંસ્કારં પસ્યામઃ ।
નાપ્યેષામેકાન્તેન શ્રવ્યતા । નાપ્યર્થપ્રત્યાયને કશ્ચિદતિશયઃ ।
ન ધર્મસાધનતા, મિથ્યાવૃત્તિચોદનેભ્યઃ સંસ્કૃતેભ્યો ઽપ્યધર્મોત્પત્તેઃ ।
અન્યેભ્યો ઽપિ વિપર્યયેણ ધર્મોત્પત્તેઃ । શબ્દ્દ્સ્ય સુપ્રયોગાદેવ સ્વર્ગમોદનઘોષણા વચનમાત્રમ્ । ન ચૈવંવિધાનાગમાનાદ્રિયન્તે યુક્તિજ્ઞાઃ ।
ન ચ દાનાદિધર્મસાધનચોદનાશૂન્યકેવલશબ્દસુપ્રયોગાત્ નગપાતમ્ ઇતિ બ્રુવાણસ્ય કસ્યચિન્મુખં વક્રી ભવતિ । તસ્માન્ન સંસ્કૃતો નામ કશ્ચિચ્છબ્દઃ ।
શિષ્ટપ્રયોગઃ સંસ્કાર ઇતિ ચેત્ । કે શિષ્ટાઃ? યે વિદિતવેદ્યાદિગુણયુક્તાઃ । કઃ પુનરેષાં ગુણોત્કર્ષાનપેક્ષો ઽલીકનિર્બન્ધો યત્તે ઽમૂનેવ શબ્દાન્ પ્રયુઞ્જતે નાપરાન્? ન ચાત્ર કશ્ચિચ્છબ્દે ઽપરોક્ષઃ સાક્ષી, યત ઇદમેવ પ્રયુઞ્જતે નાપરાન્ શિષ્ટા ઇતિ નિશ્ચિનુમઃ ।
નન્વેવં [ન ત્વેવં?] વયં ગુણાતિશયમપસ્યન્તઃ સંસ્કારં કેષાઞ્ચિચ્છબ્દાનામનુમન્યામહે, તદન્વાખ્યાનં [તદન્વાખ્યાને?] યત્નં વા; ગુણાતિશયાભાવાત્ । વેદરક્ષાદિકં ચાપ્રયોજનમેવ અતત્સમયસ્થાયિનઃ । સત્યપિ ગુણાતિશયે ન કરણીય એવાન્વાખ્યાને યત્નઃ, તત્સ્વભાવસ્યાન્યતો ઽપિ સિદ્ધેઃ । પ્રાકૃતાપભ્રંશદ્રમિડાન્ધ્રાદિભાષાવત્ । ન હિ પ્રતિદેશં ભાષાણાં કિઞ્ચિલ્લક્ષણમસ્તિ । અથ ચ સમ્પ્રદાયસામ્યાલ્લોકસ્તથૈવ પ્રતિપદ્યતે, તાસાં ચ પ્રયોગભ્રંશં, તથા સંસ્કૃતાનાં શબ્દાનાં પ્રતીતિર્ભવિષ્યતિ । ઇતિ જડપ્રતિપત્તિરેવૈષા, યા શબ્દાનાં લક્ષણે પ્રવૃત્તિઃ ।
68. અવયવવિપર્યયે ઽપિ યદિ તેષાં વચનાનાં સમ્બન્ધપ્રતીતિઃ, ન વિપર્યયઃ નાપિ અર્થાપ્રતીતિઃ; સામર્થ્યાત્ । ન હ્યત્ર કશ્ચિત્ સમયઃ પ્રત્યાયાનાવિશેષે ઽપિ એવમેવ અવયવાઃ પ્રયોક્તવ્યા ઇતિ ।
સ એવ તેષાં ક્રમો યથાવસ્તિતેભ્યો ઽર્થપ્રતીતિર્ભવતિ । ઇતિ ન વિપર્યયાત્ પ્રતીતિઃ, તત આનુપૂર્વીપ્રતિપત્ત્યા પ્રતીતિરિતિ ચેત્ । નાપ્રતીયમાનસમ્બન્ધેભ્યઃ આનુપૂર્વીપ્રતિપત્તિઃ ।
યેષાં શબ્દાનાં કશ્ચિત્ સમ્બન્ધો જાયતે [જ્ઞાયતે?] ઽઇદમિહ સમ્બધ્યતેઽ; ઇતિ, તેષુ વિદિતસમ્બન્ધેષુ કઃ કસ્ય પૂર્વો ઽપરો વા ક્રમઃ, યો યથાવસ્થિતાનાં સમ્બન્ધઃ પ્રતીયતે । ન હિ વાક્યેષુ પદાનાં ક્રમનિયમઃ કશ્ચિત્, યથા રાજ્ઞઃ પુરુષઃ, પુરુષો રજ્ઞ ઇતિ ।

યાવદ્ભિઃ પદૈરર્થપરિસમાપ્તિસ્તદેકં વાક્યં, યથા- ઽદેવદત્ત ગામાનય કૃષ્ણામ્ઽ; ઇતિ । અત્ર પદાનાં યથાકામં પ્રયોગે ઽપિ નાર્થપ્રતીતૌ વિશેષ ઇતિ કશ્ચિત્ ક્રમાભિનિવેશઃ ।
પ્રતિપાદિતં ચ પ્રતિજ્ઞાવચનાન્તરેણાપિ યથા પ્રતીતિર્ભવિષ્યતીતિ । પ્રતીયમાનાર્થસ્ય શબ્દસ્ય પ્રયોગે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ । પરિશિષ્ટેષુ ચ સમ્બન્ધં પ્રદર્શ્ય ધર્મિણિ ભાવઃ પ્રદર્શ્યેત, ધર્મિણિ ભાવં પ્રદર્શ્ય સમ્બન્ધઃ પ્રદર્શ્યેત ઇતિ ન નિયમઃ કશ્ચિદ્; ઉભયથાપિ પ્રતીત્યુત્પત્તેઃ ઇત્યુક્તમ્ । અપ્રતીયમાનસમ્બન્ધેષુ ચ પદેષુ ન તેભ્ય આનુપૂર્વ્યા અપિ પ્રતીતેરિતિ નેદમપાર્થકાદ્ ભિદ્યતે ઇતિ નાપ્રાપ્તકાલં પૃથગ્ વાચ્યં સ્યાદિતિ ।
69. [11.] "હીનમન્યતમેનાપ્યવયવેન ન્યૂનમ્ ।" [ન્યા.સૂ. 5.2.12.] યસ્મિન્ વાક્યે પ્રતિજ્ઞાદીનામન્યતમો ઽવયવો ન ભવતિ, તદ્વાક્યં હીનં; સાધનાભાવે સાધ્યાસિદ્ધેઃ ।
ન પ્રતિજ્ઞાન્યૂનં હીનં; તદભાવે પ્રતીતિભાવાદિતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
હીનમેવ તત્; ન્યૂનતાયામપિ નિગ્રહાદિત્યપરઃ ।

યઃ પ્રતીયમાનાર્થમનર્થકં શબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે, સ નિગ્રહમર્હેત્, નાર્થોપસંહિતસ્યાભિધાતેતિ અસમીક્ષિતાભિદાનમેતત્ । અત એવ પ્રતિજ્ઞાયા ન સાધનાઙ્ગભાવ ઇતિ ।
70. [12] "હેતૂદાહરણાધિકમધિકમ્ ।" [ન્યા.સૂ.5.2.13.] એકેન કૃતકત્વાદ્ ઇતરસ્ય આનર્થક્યમિતિ તદેતન્નિયમાભ્યુપગમે વેદિતવ્યમ્ । યત્રૈકસાધનવાક્યપ્રયોગપૂર્વકો વિચારસ્તત્રાધિકાભિધાનમનર્થકમિતિ નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
પ્રપઞ્ચકથાયાં તુ ન કશ્ચિદોષઃ, નિયમાભાવાદિતિ ।
71. [13.] "શબ્દાર્થયોઃ પુનર્વચનં પુનરુક્તમન્યત્રાનુવાદાત્ ।" [ન્યા.સૂ. 5.2.14] શબ્દપુનરુક્તમ્ - અનિત્યઃ શબ્દો ઽનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ । અર્થપુનરુક્તમ્ અનિત્યઃ શબ્દો નિરોધધર્મકો ધ્વાન ઇતિ ।
અત્ર ન શબ્દપુનરુક્તં પૃથગ્વાચ્યમ્: અર્થપુનરુક્તવચનેનૈવ ગતત્વાત્ । ન હ્યર્થભેદે શબ્દસામ્યે ઽપિ કશ્ચિદ્ દોષઃ । યથા-
હસતિ હસતિ સ્વામિન્યુચ્ચૈ રુદત્યભિરોદિતિ ।
કૃતિપરિકરં સ્વેદો ઽઙ્ગારં [સ્વેદોદ્ગારં?] પૂર્ધાવતિ [પ્રધાવતિ?] ધાવતિ ॥
ગુણસમુદિતં દોષાપેતં પ્રણિન્દતિ નિન્દતિ ।
ધનલવપરિક્રીતં યન્ત્રં પ્રનૃત્યતિ નૃત્યતિ ॥
યથા વા- યદ્યસ્મિન્ સતિ ભવતિ ભવતિ, ન ભવતિ ન ભવતિ તત્તસ્ય કાર્યમિતરત્ કારણમિતિ ।
72. ગમ્યમાનાર્થં પુનર્વચનમપિ પુનરુક્તમ્; નિયતપ્રદપ્રયોગે સાધનવાક્યે યથા પ્રતિજ્ઞાવચનમિતિ અર્થપુનરુક્તેનૈવ ગતાર્થત્વાન્ન પૃથગ્વાચ્યમ્ ।
અયમપિ નિયતસાધનવાક્યે એવ દોષો વક્તવ્યઃ; ન વિસ્તરકથાયામ્ । વ્યાચક્ષાણો હિ કદાચિદસમ્યક્ શ્રવણપ્રતિપત્તિશઙ્કયા સાક્ષિપ્રભૃતીનાં પુનઃ પુનર્બ્રૂયાદિતિ ન તત્ર કિઞ્ચિચ્છલમ્ ।
નાવિષયત્વાદિતિ ચેત્; નાયં ગુરુર્ન શિષ્ય ઇતિ ન યત્નતઃ પ્રતિપાદનીયઃ, યેન પુનઃ પુનરુચ્યતે, ઇતિ પુનર્વચને નિગ્રહ એવેતિ ચેત્ । ન; સાક્ષિણાં યત્નેન પ્રતિપાદ્યત્વાત્, તદ્પ્રતિપાદને દોષાભિધાનાત્, પ્રતિપાદ્યસ્ય શિષ્યત્વાત્, વિજિગીશુવાદપ્રતિષેધત્વાત્, ત્રિરભિધાનવચનાત્, પુનર્વચનપ્રસઙ્ગે સમયનિયમાભાવાચ્ચ ।
73. ન ચેદમધિકાદ્ ભિદ્યતે ઇતિ ન પૃથગ્વાચ્યમ્ । વિનિયતપ્રદપ્રયોગે હિ સાધનવાક્યે આધિક્યદોષ ઇતિ પુનર્વચને ઽપિ ગતાર્થસ્યાધિક્યમેવ પદસ્યેતિ ।
પ્રપઞ્ચકથાયામ્ અનિરૂપિતૈ કાર્થસાધનાધિકરણાયાં નાનાર્થસાધનેપ્સાયાં નાનાસાધનેપ્સાયાં વા શ્રોતુઃ હેત્વાદિ બાહુલ્યસ્ય પુનર્વચનસ્ય દોષત્વાત્ । પ્રતીતપ્રત્યયાભાવાદ્ હેત્વાદિબાહુલ્યં વચનબાહુલ્યં ચ સાધનદોષ ઇતિ ।
આધિક્યપુનર્વચનયોસ્તુલ્યદોષ ઇતિ સંગ્રહવચનં ન્યાય્યમ્; દોષાભાવાદેવ ગુણાભાવાત્, એવમ્પ્રકારાણાં ભેદાનાં વચને ચાતિપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તમ્ ।
પર્યાયશબ્દકલ્પો હ્યપરો હેતુઃ પ્રતિપાદિતે વિષયે પ્રવર્તમાનઃ ઽ; પ્રતિપાદ્યસ્ય વિશેષાભાવાત્ ।
અર્થઃ પુનઃ પ્રતિપાદનાન્ન ભિદ્યતે ।
74. યત્પુનરુક્તમ્- "અનુવાદે ત્વપુનરુક્તં; શબ્દાભ્યાસાદર્થવિશેષોપપત્તેઃ" । યથા "હેત્વપદેશાત્ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનમ્" [ન્ય. સૂ. 1.1.39] ઇતિ । પ્રતિજ્ઞાયા એવં [એવ?] ગમ્યમાનાર્થાયા વચનં પુનર્વચનં. કિં પુનરસ્યાઃ પુનર્વચનમ્ ઇત્યુયુક્તં નિગમનમ્ ।
75. [14.] "વિજ્ઞાતસ્ય પર્ષદા ત્રિરભિહિતસ્યાપ્રત્યુચ્ચારણમનનુભાષણમ્ ।" [ન્યા.સૂ. 5.2.17] વિજ્ઞાતવાક્યાર્થસ્ય પર્ષદા ત્રિરભિહિતસ્ય યદપ્રત્યુચ્ચારણં તદનનુભાષણં નામ નિગ્રહસ્થાનમપ્રત્યુચ્ચારયન્ કિમાશ્રયં પરપક્ષપ્રતિષેધ કુર્યાદિતિ ।
ઉત્તરેણાવસાનાન્નેદં નિગ્રહસ્થાનમિતિ ચેત્ । સ્યાદેતત્ । ઉત્તરેણ ગુણદોષવતા મૂઢામૂઢત્વં ગમ્યતે ઇતિ કિમુચ્ચારિતેન? અસ્તિ હિ કશ્ચિદ્ ઉત્તરેણ સમર્થો ન પ્રત્યુચ્ચારણેન, નાસૌ તાવતા નિગ્રહમર્હેદિતિ । ન: ઉત્તરવિષયાપરિજ્ઞાનાત્ । યદ્યયં ન પ્રત્યુચ્ચારયતિ, નિર્વિષયમુત્તરં પ્રસજ્યેત । અથોત્તરં બ્રવીતિ, કથં નોચ્ચારયતિ? તદિદં વ્યાહતમુચ્યતે- ઽનોચ્ચારયતિ, ઉત્તરં ચ બ્રવીતિઽ; ઇતિ । અપ્રતિજ્ઞાનાચ્ચ । ન ચેદં ન [? ન ચેદં] પરિજ્ઞાયતે- પૂર્વં સર્વમુચ્ચારયિતવ્યં પશ્ચાદુત્તરમભિધાતવ્યમિતિ । અપિતુ યથાકથઞ્ચિદુત્તરં વાચ્યમ્ ઉત્તરં ચાશ્રયાભાવે ઽયુક્તમિતિ યુક્તમપ્રત્યુચ્ચારણં નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।
76. યદિ નામ વાદી સ્વસ્ આધનાર્થવિવરણવ્યાજેન પ્રસઙ્ગાદપરં ઘોષયેદ્, વિવાદાસ્પદં ચ જિજ્ઞાસિતમર્થમાત્રમુક્ત્ત્વા પ્રતિજ્ઞાદિષ્વર્થવિશેષપરમ્પરયા અપરાનર્થાનુપક્ષિપ્ય કથાં વિસ્તારયેત્, તચ્ચ સર્વં યદા નાનુવક્તું શક્નુયાત્, કસ્તસ્ય વિવાદાશ્રયાર્થમાત્રોત્તરવચને સામર્થ્યવિઘાતઃ યેન વાદિવચનાનુભાષણં નિગ્રહસ્થાનમુચ્યતે । તસ્માન્ન સર્વં વાદિકથામનનુભાષમાણો નોત્તરે સમર્થઃ ।
યદ્વચનાન્તરીયકા જિજ્ઞાસિતાર્થસિદ્ધિઃ, યથા પક્ષધર્મતાવ્યાપ્તિપ્રસાધનમાત્રં, ન તત્રાપિ પ્રસઙ્ગાન્તરોપક્ષેપઃ, તદવશ્યં સાધનાઙ્ગવિષયત્વાદ્ દૂષણસ્ય ઉપદર્શ્યત એવ । તત્રાપિ ન સર્વં પ્રાગનુક્રમેણોચ્ચારયિતવ્યં, પશ્ચાદ્ દૂષણં વાચ્યં; દ્વિરુચ્ચારણપ્રસઙ્ગાત્ । દૂષણવિષયોપદર્શનાર્થે ઽનુભાષણે વાદિવચનાનુક્રમઘોષણં વ્યર્થમિતિ ન કાર્યમેવ દૂષયતા । ઽઅસ્યાયં દોષોઃઽ; ઇતિ નાન્તરીયત્વાત્ પ્રતિદોષવચનં વિષયોપદર્શનં ક્રિયતે એવ ।
77. ન હિ સર્વવિષયોપદર્શનં કૃત્વા યુગપદ્ દોષઃ શક્યતે ઽભિધાતુમ્; પ્રત્યર્થં દોષભેદાત્ । તસ્માદ્ યં પદાર્થં દૂષયતિ, સ એવ તદ્દૂષણવિષયસ્તદા પ્રદર્શનીયઃ । ( વ્ન્ 124 ) નાપરસ્તુઃ; દૂષ્ણે ઽપરોપદર્શનસ્યાસમ્ભવાત્ । તસ્મિન્ દૂષિતે પુનરન્યો ઽર્થો ઽપરદોષવિષય ઇત્યયમનુભાષણે દૂષણે ચ ન્યાયઃ ।
સકૃત્ સર્વાનુભાષણે ઽપિ દોષવચનકાલે પુનર્વિષયઃ પ્રદર્શનીય એવ; અપ્રદર્શિતે દોષસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્ । તથા ચ દ્વિરનુભાષણં કૃતં સ્યાત્ । તત્ર પ્રથમં સર્વાનુક્રમાનુભાષણં નિષ્પ્રયોજનમ્ । દૂષણવાદિના દૂષણે વક્તવ્યે યન્ન તત્રોપયુજ્યતે તસ્યાભિદાનમદોષોદ્ભાવનમ્ । દ્વિરુક્તિશ્ચ । ઇતિ સકૃત્ સર્વાનુભાષણં પરાજયાધિકરણં વાચ્યમ્ ।
તથાસ્ત્વિતિ ચેત્ । સ્યાદેતત્ । ઉક્તમેતદર્થાન્તરં નિગ્રહસ્થાનમિતિ । તત્ર સાધને યતઃ કુતશ્ચિત્ પ્રસઙ્ગાદિના નાન્તરીયકાભિધાન । [ઽનાન્તરીયકાભિધાનં?] વાદિનો ઽર્થાન્તરગમનમેવેતિ સ નિગ્રહાર્હઃ । ન કશ્ચિત્ ક્વચિત્ ક્રિયમાણપ્રસઙ્ગો ન પ્રયુજ્યતે, નાપિ તત્ તસ્યાનુભાષણીયમ્ । ન ચેદમપ્યસ્માભિરનુજ્ઞાયતે- સર્વં પ્રાક્ સકૃદ્વક્તવ્યં, પશ્ચાદ્દૂષણમિતિ । કિન્તુ દૂષયતાવશ્યં વિષયો દર્શનીયઃ, અન્યથા દૂષણાવૃત્તેરિતિ ।
78. એવં તર્હિ નાનનુભાષણં પૃથગ્ નિગ્રહસ્થાનં વાચ્યમ્, અપ્રતિભયા ગતત્વાત્ । ઉત્તરસ્ય હ્યપ્રતિપત્તિરપ્રતિભા [ન્યા.સૂ. 5.2.18] । ન ચોત્તરવિષયમપ્રદર્શયન્ ઉત્તરં પ્રતિપત્તું સરર્થઃ । ન હ્યનાક્ષિપ્તાનુત્તરપ્રતિપત્તિકમનનુભાષણમ્ । તેનાનનુભાષણસ્ય વ્યાપિકાયામપ્રતિભાયાં વિહિતં નિગ્રહસ્થાનત્વમ્ અનનુભાષણમ્ [અનનુભાષણે?] । ગવ્યપરામૃષ્ટતદ્ભેદાયાં વિહિતમિવ સાસ્નાદિમત્ત્વં બાહુલેયે ઽપિ । તસ્માદ્પ્રતિભૈવ નિગ્રહાધિકરણત્વેન વા [વાચ્યા?] નાનનુભાષણમ્ ।

કશ્ચાયંસમયનિયમસ્ત્રિરભિહિતસ્યાનનુભાષણમિતિ? યદિ તાવત્ પરપ્રત્યાયનાર્થા પ્રવૃત્તિઃ, કિં ત્રિરભિધીયેત? તથા તથા સ ગ્રાહણીયો યથાસ્ય પ્રતિપત્તિર્ભવતિ । અથ પરોપતાપનાર્થા તદાપિ કિં ત્રિરભિધીયતે? સાક્ષિણાં કર્ણે નિવેદ્ય પ્રતિવાદી કષ્ટાપ્રતીતદ્રુતસંક્ષિસાદિભિરુપદ્રોતવ્યઃ, યથોત્તરપ્રતિપત્તિવિમૂઢસ્તૂષ્ણીમ્ભવતિ । ન હિ પરોપતાપનક્રમે કશ્ચિન્ન્યાયઃ, યેન કષ્ટાપ્રતીતપ્રયોગદ્રુતોચ્ચારિતા નિવાર્યન્તે, ત્રિરભિધાનં વા વિધીયતે । ન ચ પરોપતાપાય સન્તઃ પ્રવર્તન્તે, શાસ્ત્રાણિ વા પ્રણીયન્તે ઇત્યદો વક્ત્તવ્યમ્ ! તસ્માત્તાવદ્વક્તવ્યં, યાવદનેન ન ગૃહીતમ્ । ન ત્રિરેવ ।
અગ્રહણસામર્થ્યે પ્રાગેવ વા પરિચ્છિન્નસામર્થ્યે પરિહર્તવ્યઃ પુનરનુપ્રતિબોધ્યેતિ ।
79. [15.] "અવિજ્ઞાતમજ્ઞાનમ્ ।" [ન્યા.સૂ. 5.2.17] વિજ્ઞાતં પર્ષદા પ્રતિવાદિના યદવિજ્ઞાતં તદજ્ઞાનં નામ નિગ્રહસ્થાનમ્ । અર્થે ખલ્વવિજ્ઞાતે ન તસ્ય પ્રતિષેધં બ્રૂયાદિતિ ।
એતદપ્યનનુભાષણવદત્રેતિ તત્રૈવ ગમ્યત્વાદવાચ્યમ્ । યથાનનુભાષણે ઽપ્રદર્શિતવિષયત્વાદુત્તરપ્રતિપત્તિરશક્યેતિ અનુત્તરપ્રતિપત્ત્યૈવ નિગ્રહસ્થાનત્વમ્; ઉત્તરવિષયપ્રદર્શનપ્રસઙ્ગમન્તરેણાનુભાષણસ્ય વૈયર્થ્યાત્ ।
તથાજ્ઞાને ઽપ્યુત્તરાપ્રતિપત્ત્યૈવ નિગ્રહસ્થાનત્વમ્ । અજાનાનઃ કથમુત્તરમ્ ઉત્તરવિષયં ચ બ્રૂયાત્? ઇતિ વિષયાજ્ઞાનમુત્તરાજ્ઞાનં ચ નિગ્રહસ્થાનમ્ । અન્યથા એવં સતિ અપ્રતિભયા [? અપ્રતિભાયા] નિર્વિષયત્વાત્ ।
અનવધારિતાર્થો હિ નાનુભાષતે, અનનુભાષમાણો વિષયમુપદર્શ્યોત્તરં પ્રતિપત્તું ન શક્નુયાદિત્યુત્તરં ન પ્રતિપદ્યેત; જ્ઞાતોત્તરતદ્વિષયસ્યોત્તરાપ્રતિપત્તેરસમ્ભવાત્ । ઉભયમેતદુત્તરાપ્રતિપત્તેઃ કારણમિતિ ।
તદભાવે પ્રતિપત્તિર્ભવત્યેવેતિ તયોઃ પૃથગ્વચને ઽપ્રતિભાયાઃ કો વિષય ઇતિ વક્તવ્યમ્ ! નિર્વિષયત્વાદવાચ્યૈવ સ્યાત્ ।
80. નોત્તરજ્ઞાનમ્ [? નોત્તરાજ્ઞાનમ્] અજ્ઞાનમ્ । કિં તર્હિ? વિષયાજ્ઞાનમ્ । જ્ઞાતે હિ વિષયે ઉત્તરાજ્ઞાનાત્ તન્ન પ્રતિપદ્યેતેતિ અસ્તિ વિષયો ઽપ્રતિભાયા ઇતિ ચેત્ । એવં તર્હિ અનનુભાષણં નિર્વિષયમ્; અજ્ઞાનેનાક્ષેપાત્ । ન હિ વિષયં સમ્યક્ પ્રતિપદ્યમાનઃ કશ્ચિન્નાનુભાષેતેતિ નાનનુભાષણં પૃથગ્ વાચ્યમ્ ।
ઉત્તરાજ્ઞાનસ્ય ચાક્ષેપાત્ । વિષયાજ્ઞાનેનોત્તરાજ્ઞાનમપ્યાક્ષિપ્તમેવ ન હિ વિષયમજાનન્નુત્તરં જાનાતીતિ નૈવાપ્રતિભાયા વિષયો ઽસ્તિ ।
જ્ઞાતે ઽપિ વિષયે પુનરુત્તરાજ્ઞાનમપ્રતિભાયા વિષય ઇતિ ચેત્ । એવં તર્હિ વિષયોત્તરાજ્ઞાનયોરપિ પ્રભેદાત્ નિગ્રહસ્થાનાન્તરાલવાચ્યાનિ [નિગ્રહસ્થાનાન્તરાણિ વાચ્યાનિ?] । યથાજ્ઞાનસ્ય વિષયો જ્ઞાનમ્ [? વિષયાજ્ઞાનમ્] ઉત્તરાજ્ઞાનમિતિ પ્રભેદાદસત્યપિ ગુણાતિશયે નિગ્રહસ્થાનાન્તરવ્યવસ્થા ક્રિયતે, તથાજ્ઞાનયોરપિ સર્વોત્તરાજ્ઞાનમિત્યાદિ પ્રભેદાન્નિગ્રહસ્થાનાન્તરાણિ કિં નોચ્યન્તે? ન ચોભયસ્યાપ્યજ્ઞાનસ્ય ( વ્ન્ 130 ) સંગ્રહવચને દોષઃ, ગુણસ્તુ લાઘવસંજ્ઞઃ સ્યાદિતિ સંગ્રહવચનં ન્યાય્યમ્ । તસ્માદનનુભાષણાજ્ઞાનયોરપ્રતિભાવિષયત્વાન્ન પૃથગ્વચનમ્ ।
અપિ ચ - ન પૂર્વોત્તરપક્ષવાદિનો હેત્વાભાસાપ્રતિભાભ્યામન્યત્ નિગ્રહસ્થાનં ન્યાય્યમસ્તિ, તદુભયવચનેનૈવ સર્વમુક્તમિતિ । તદુભયાક્ષિસેષુ પ્રભેદેષુ ગુણાતિશયમન્તરેણ વચનાદરે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ વ્યર્થઃ પ્રપઞ્ચ ઇતિ ।
81. [16.] "ઉત્તરસ્યાપ્રતિપત્તિરપ્રતિભા ।" [ન્યા.સૂ. 5.2.18] પરપક્ષપ્રતિષેધે ઉત્તરં યદા ન પ્રતિપદ્યતે, તદા નિગૃહીતો વક્તવ્યઃ ।
સાધનવચનાનન્તરં પ્રતિવિષયમુત્તરે વ્યર્થં તદજ્ઞાનક્રમઘોષણશ્લોકપાઠાદિના કાલં ગમયન્ કર્તવ્યાપ્રતિપત્ત્યા નિગ્રહાર્હ ઇતિ ન્યાય્યં નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।

82. [17.] "કાર્યવ્યાસઙ્ગાત્ કથાવિચ્છેદો વિક્ષેપઃ ।" [ન્યા. સૂ. 5.2.20] યત્કિઞ્ચિત્ કર્તવ્યં વ્યાસજ્ય કથાં વિચ્છિનત્તિ । ઽઇદં મે કરણીયં પ્રહીયતે, અસ્મિન્નવસિતે પશ્ચાત્ કરિષ્યામિ । પ્રતિશ્યાકલામે કણ્ઠં ક્ષિણોતિઽ; - ઇત્યેવમાદિના કથાં વિચ્છિનત્તિ । સ વિક્ષેપો નામ નિગ્રહસ્થાનમેકતરનિગ્રહાન્તાયાં કથાયાં સ્વયમેવ કથાન્તં પ્રતિપદ્યતે ઇતિ ।
ઇદમપિ યદિ પૂર્વપક્ષવાદી કુર્યાદ્ વ્યાજોપક્ષેપમાત્રેણ, ન પુનર્ભૂતસ્ય તથાવિધકથોપરોધિનઃ કર્યસ્ય ભાવે, તસ્ય સ્વસાધનાસામર્થ્યપરિચ્છેદાદેવ વિક્ષેપઃ સ્યાત્ । તથા ચેદમર્થાન્તરગમને એવાન્તર્ભવેત્; અસમર્થસાધનાભિધાનાત્ ( વ્ન્ 133 ) હેત્વાભાસેષુ વા । પ્રકૃતસાધનાસમ્બદ્ધપ્રતિપત્તેશ્ચ નિરર્થકાપાર્થકાભ્યાં ચ ન ભિદ્યતે । અતિપ્રસઙ્ગશ્ચૈવમ્પ્રકારાણામસમ્બદ્ધસાધનવાક્યપ્રતિપત્તિભેદાનાં પૃથગ્ નિગ્રહસ્થાનવ્યવસ્થાપને પ્રોક્તઃ ।
અથોત્તરવાદી એવં વિક્ષિપેત્, સાધનાનન્તરમ્ ઉત્તરે પ્રતિપત્તવ્યે તદપ્રતિપત્ત્યા વિક્ષેપપ્રતિપત્તિરપ્રતિભાયામર્થાન્તરે વાન્તર્ભવતિ ।
83. નનુ નાવશ્યં સાધનદૂષણાભ્યામેવ સર્વસ્ય પ્રતિપત્તિઃ, યેન સર્વા વાદિપ્રતિવાદિનોર્ન સમ્યક્ પ્રતિપત્તેર્હેત્વાભાસે ઽર્થે પ્રતિભાયાં વાન્તર્ભવાત્ । ભવતિ હિ અનિબદ્ધેનાપિ કથાપ્રપઞ્ચેન વિવાદ ઇતિ । ન; અસમ્ભવાત્ । એકત્રાધિકરણે વિરુદ્ધાભ્યુપગમયોર્વિવાદઃ સ્યાત્; અવિરુદ્ધાભ્યુપગમયોરનભ્યુપગમયોર્વા વિરોધાભાવાત્ । તત્રાવશ્યમેકસ્ય વાગ્વચનપ્રવૃત્તિઃ; યુગપત્પ્રવૃત્તૌ પરસ્પરવચનગ્રહણાવધારણોત્તરાણામસમ્ભવેન પ્રવૃત્તિવૈફલ્યાત્ સ્વસ્થાત્મનામપ્રવૃત્તેઃ । તેન ચ સ્વોપગમોપન્યાસે ઽવશ્યં સાધનં વક્તવ્યં; અન્યથા પરેષામપ્રત્તિપત્તેઃ । અપરેણ ચ તત્સમ્બન્ધિ દૂષણમ્ । ઉભયોરસમ્યક્પ્રતિપત્તૌ હેત્વાભાસાપ્રતિભયોઃ પ્રસઙ્ગ ઇતિ સર્વો ન્યાયપ્રવૃત્તઃ પૂર્વોત્તરપક્ષોપન્યાસો દ્વયં નાતિપતતિ ।
એતેનૈવ વિતણ્ડા પ્રત્યુક્તા; અભ્યુપગમાભાવે વિવાદાભાવાત્ ।
84. યદા તર્હ્યભ્યુપગમ્ય વાદં વિફલતયા ન કિઞ્ચિદ્ વક્તિ, અન્યદ્વા યત્કિઞ્ચિત્ પ્રલપતિ, તદા કથં હેત્વાભાસાન્તર્ભાવઃ?
અસમર્થિતસાધનાભિધાને એવમુક્તમ્ । અનભિધાનાન્યાભિધાનયોરપિ પરાજય એવેત્યુક્તમ્; અભ્યુપગમ્ય વાદમસાધનાઙ્ગવચનાત્ ।
એતેનાધિકસ્ય પુનરુક્તસ્ય ચ પ્રતિજ્ઞાદેર્વચનસ્ય ન નિગ્રહસ્થાનત્વં વ્યાખ્યાતમ્ । તદપિ હિ પ્રતિપાદિતાર્થવિપર્યયત્વાત્સાધનસામર્થ્યવિધાનમપ્રતીતપ્રત્યયતયા ન લક્ષણાત્ સાધનસ્ય । અસાધનાઙ્ગવચનમિતિ નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।
85 [18.] : "સ્વપક્ષદોષાભ્યુપગમાત્ પરપક્ષે દોષપ્રસઙ્ગો મતાનુજ્ઞા ।" [ન્યા. સૂ. 5.2.21] યઃ પરેણ ચોદિતં દોષમનુદ્ધૃત્ય ભવતો ઽપ્યયં દોષ ઇતિ બ્રવીતિ, યથા - ઽભવાંશ્ચૌરઃ પુરુષત્વાત્ઽ; ઇત્યુક્તે સ તં પ્રતિ બ્રૂયાદ્- ભવાનપીતિ । સ સ્વપક્ષે દોષાભ્યુપગમાત્ પરપક્ષે તં દોષં પ્રસઞ્જયન્ પરમતમનુજાનાતીતિ મતાનુજ્ઞા નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।
અત્રાપિ યદિ પુરુષત્વાચ્ચૌરો ભવાનપિ સ્યાત્, ન ચ ભવતાત્મૈવમિષ્ટઃ, તસ્માન્નાયં ચૌર્યહેતુરિતિ યદ્યયમભિપ્રાયઃ, તદા ન કશ્ચિદ્દોષઃ, અનભિમતે તદાત્મનિ ચૌરત્વેન હેતુદર્શને દૂષણાત્ ।
પ્રસઙ્ગમન્તરેણૈવમૃજુનૈવ ક્રમેણ કિં ન વ્યભિચારિત ઇતિ ચેત્ । યત્કિઞ્ચિદેતત્ । સન્તિ હ્યેવમ્પ્રકારા અપિ વ્યવહારા લોક ઇતિ ।
અથ તદુપક્ષેપમભ્યુપગચ્છતિ, એતદપિ ઉત્તરાપ્રતિપત્ત્યૈવ તત્સાધને નિગ્રહાર્હઃ । નાપરત્ર; સ્વદોષોપક્ષેપાત્ । તત્સાધનનિર્દોષતાયાં હિ તદભ્યુપગમ એવોત્તરાપ્રતિપત્તિરિતિ તાવતૈવ પૂર્વમાપન્નનિગ્રહસ્ય પરદોષોપક્ષેપસ્યાનપેક્ષણીયત્વાદિતિ ।
86. [19.] "નિગ્રહપ્રાપ્તસ્યાનિગ્રહઃ પર્યનુયોજ્યોપક્ષણમ્ ।" [ન્યા.સૂ. 5.2.22]પર્યનુયોજ્યો ગામ નિગ્રહોપપત્ત્યા ચોદનીયઃ । તસ્યોપેક્ષણં નિગ્રહપ્રાપ્તૌ સત્યનનુયોગઃ । એતચ્ચ ઽકસ્ય પરાજયઃઽ; ઇત્યનુયુક્તયા પર્ષદા વક્તવ્યં, ન ખલુ નિગ્રહપ્રાપ્તઃ સ્વકૌપીનં વિવૃણુયાદિતિ ।
અત્રાપિ યદિ સાધનવાદિનં નિગ્રહપ્રાપ્તમુત્તરવાદી ન પર્યનુયુઙ્ક્તે, અપ્રતિ- ભૈવાસ્યોત્તરાપ્રતિપત્તેરિતિ ન પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણં પૃથગ્ નિગ્રહસ્થાનમ્ । ન્યાયચિન્તાયાં પુનર્ન દ્વયોરેકસ્યાપ્યત્ર જયપરજાજયૌ; સાધનાભાસેનાર્થાપ્રતિપાદનાત્, ભૂતદોષાનભિધાનાચ્ચ ।
87. અથ કઞ્ચિદ્દોષમુદ્ભાવયતિ, કઞ્ચિન્ન, ન તદા નિગ્રહમર્હતિ; ઉત્તરપ્રતિપત્તેઃ ।
અર્હત્યેવ, સતો દોષસ્યાનુદ્ભાવનાદિતિ ચેત્ । ન સન્ત ઇતિ કૃત્વા સર્વે દોષા અવશ્યં વક્તવ્યાઃ ।
અવચને વા નિગ્રહઃ; એકેનાપિ તત્સાધનવિઘાતાદેકસાધનવચનવત્ ।
યથૈકસ્યાર્થસ્યાનેકસાધનસદ્ભાવે ઽપ્યેકેનૈવ સાધનેન તત્સિદ્ધેર્ન સર્વોપાદાનમ્ ઇતિ ન દોષમુદ્ભાવયન્નેવાપરસ્યાનુદ્ભાવનાન્નિગ્રહાર્હઃ પૂર્વવત્ ।
અથ પૂર્વપક્ષવાદી ઉત્તરપક્ષવાદિનં નિગ્રહપ્રાપ્તં ન નિગૃણ્હાતિ, તદા તયોર્ન્યાયે નૈકસ્યાપિ પૂર્વવત્ જયપરાજયૌ; દોષાભાસં બ્રુવાણમુત્તરવાદિનં સ્વસાધનાદનુત્સારયતો ઽસમર્થિતસાધનત્વાન્ન જયો વાદિનઃ; સર્વદોષાસમ્ભવપ્રદર્શનેન સાધનાઙ્ગાસમર્થનાત્ । નાપ્યુત્તરવાદિનઃ, ઉભયદોષાપ્રતિપાદનાત્ ।
તસ્માદેવમપિ ન પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણં નામ પરાજયાધિકરણમિતિ ।
88. [20.] "અનિગ્રહસ્થાને નિગ્રહસ્થાનાનુયોગો નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ ।" [ન્યા. સૂ. 5.2.23] નિગ્રહસ્થાનલક્ષણસ્ય મિથ્યાવ્યવસાયાદનિગ્રહસ્થાને નિગૃહીતો ઽસીતિ પરં બ્રુવન્ નિરનુયોજ્યાનુયોગાન્નિગૃહીતો વક્તવ્યઃ ।
અત્રાપિ યદિ તત્સાધનવાદિનમભૂતૈસ્તદ્દોષૈરુત્તરવાદ્યભિયુઞ્જીત, સો ઽસ્થાને નિર્દોષે નિગ્રહસ્થાનસ્ય નિયોક્તોદ્ભાવયિતા ન ભવતિ તથા । ભૂતદોષોદ્ભાવનલક્ષણસ્યોત્તરસ્યા- પ્રતિપત્તેરિતરેણોત્તરાભાસત્વે પ્રતિપાદિતે ઽપ્રતિભયૈવ નિગૃહીત ઇતિ નેદમતો નિગ્રહસ્થાનાન્તરમ્ ।
અથોત્તરવાદિનં સાધનદોષમુદ્ભાવયન્તમપરો દોષાભાસવચનેનાભિયુઞ્જીત, તસ્ય તેન ભૂતદોષત્વે પ્રતિપાદિતે સાધનાભાસવચનેનૈવ નિગૃહીત ઇતિ ।
એવમપિ નેદં હેત્વાભાસેભ્યો ભિદ્યતે । અવશ્યં હિ વિષયાન્તરપ્રાપ્ત્યર્થં હેત્વાભાસા નિગ્રહસ્થાનત્વેન વક્તવ્યાઃ, તદુક્તાવપરોક્તિરનર્થિકેતિ ।
89. [21.] "સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્યાનિયમાત્ કથાપ્રસઙ્ગો ઽપસિદ્ધાન્તઃ ।" [ન્યા. સૂ. 5.2.24] કસ્યચિદર્થસ્ય તથાભાવં પ્રતિજ્ઞાય પ્રતિજ્ઞાતાર્થવિપર્યયાત્ કથાપ્રસઙ્ગં કુર્વતો ઽપસિદ્ધાન્તો વિજ્ઞેયઃ । તથા ઽન સતો વિનાશઃ, નાસદુત્પદ્યતેઽ; ઇતિ સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્ય પક્ષમવસ્થાપયતિ - ઽએકાન્તા પ્રકૃતિઃ વ્યક્તસ્ય અવ્યક્તલક્ષણા; વિકારાણામ્ અન્વયદર્શનાત્ । મૃદન્વયાનાં શરાવાદીનાં દૃષ્ટમેકપ્રકૃતિકત્વમ્ । તથા ચાયં વ્યક્તભેદઃ સુખદુઃખમોહસમન્વિતો ગૃહ્યતે, તત્સુખાદિભિરેકપ્રકૃતિઃઽ; ઇતિ ।

સ એવમુક્તવાન્ પર્યનુયુજ્યતે - અથ પ્રકૃતિર્વિકાર ઇતિ કથં લક્ષયિતવ્યમ્? યસ્યાવસ્થિતસ્ય ધર્માન્તરનિવૃત્તૌ ધર્માન્તરં પ્રવર્તતે સા પ્રકૃતિઃ, યત્ તદ્ ધર્માન્તરં સ વિકાર ઇતિ । સો ઽયં પ્રકૃતાર્થવિપર્યયાદનિયમાત્ કથાં પ્રસઞ્જયતિ । પ્રતિજ્ઞાતં ચાનેન - ઽનાસદાવિર્ભવતિ, ન સત્ તિરોભવતિઽ; ઇતિ ।
90. સદસતોશ્ચ તિરોભાવાવિર્ભાવાવન્તરણ ન કસ્યચિત્ પ્રવૃત્ત્યુપરમઃ, પ્રવૃત્તિર્વા- ઇત્યેવં પ્રત્યવસ્થિતે યદિ સ સત આત્મહાનમસતશ્ચાત્મલાભમભ્યુપૈતિ, અપસિદ્ધાન્તો ભવતિ । અથ નાભ્યુપૈતિ, પક્ષો ઽસ્ય ન સિધ્યતીતિ ।
ઇતો ઽપિ ન કશ્ચિદનિયમાત્ કથાપ્રસઙ્ગો યત્તેનોપગતં નાસદુત્પદ્યતે ન સદ્વિનશ્યતિઽ; ઇતિ તસ્ય સમર્થનાયેદમુક્તમ્ ઽએકપ્રકૃતિકમિદં વ્યક્તમન્વયદર્શનાદ્ઽ; ઇતિ । તત્રૈકા પ્રકૃતિઃ સુખદુઃખમોહાસ્તદવિભક્તયોનિકમ્ ઇદં વ્યક્તં, તદન્વયદર્શનાત્ । વ્યક્તસ્ય તત્સ્વભાવતાભેદોપલબ્ધેરિતિ ।
સુખાદીનામુત્પત્તિવિનાશાભ્યુપગમાભાવાત્ સર્વસ્ય તદાત્મકસ્ય નોત્પત્તિ- વિનાશાવિતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
91. અત્ર તદુક્તસ્ય હેતોર્દોષમનુદ્ભાવ્ય વિકારપ્રકૃતિલક્ષણં પૃચ્છન્ સ્વયમયં પ્રકૃતાસમ્બન્ધેન અનિયમાત્ કથાં પ્રવર્તયતિ । તત્રેદં સ્યાદ્ વાચ્યં - વ્યક્તં નામ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિધર્મકં, ન તથા સુખાદયઃ, વ્યક્તસ્ય સુખાદ્યન્વયે સુખાદિસ્વભાવતા પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિધર્મતાલક્ષણમવહીયત ઇતિ । ન તદ્રહિતસુખાદિસ્વભાવતા, વ્યક્તલક્ષણવિરોધાદિતિ, સુખાદ્યન્વયદર્શનાદિત્યસિદ્ધો હેતુરિતિ ।
એવં હિ તસ્ય સાધનદોષોદ્ભાવનેન પક્ષો દૂષિતો ભવતિ । સો ઽનુપસંહૃત્ય સાધનદોષં, કથાં પ્રતાનયન્ સ્વદોષં પરત્રોપક્ષિપતિ ।
અયમેવ દોષો ઽનેન પ્રકારેણોચ્યતે ઇતિ ચેત્ ।
એષ નૈમિત્તિકાનાં વિષયઃ, ન લોકઃ શબ્દૈરપ્રતિપાદિતમર્થં પ્રતિપત્તું સમર્થ ઇતિ, સ એવાયં ભણ્ડાલેખ્યન્યાયો ઽત્રાપિ ।
યથોક્તેન ન્યાયેન પૂર્વકસ્યાસાધનાઙ્ગસ્યાસિદ્ધસ્ય હેતોરભિધાનાદેવ નિગ્રહઃ, નાપિ નિયમાત્ [અનિયમાત્?] કથાપ્રસઙ્ગાત્ ઇતિ ઇદમપિ હેત્વાભાસેષ્વન્તર્ભાવાત્ ન પૃથગ્વાચ્યમ્ ।
92. [22.] "હેત્વાભાસાશ્ચયથોક્તાઃ ।" [ન્યા.સૂ. 5.2.25] હેત્વાભાસાશ્ચ નિત્રહસ્થાનાનિ । કિં પુનર્લક્ષણાન્તરયોગાદ્ હેત્વાભાસા નિગ્રહસ્થાનત્વમાપદ્યન્તે, યથા પ્રમાણાનિ પ્રમેયત્વમ્? ઇત્યત આહ યથોક્તહેત્વાભાસલક્ષણેનૈવ નિગ્રહસ્થાનભાવ ઇતિ ।
અત્રાપિ યથોક્તત્વાચ્ચિન્ત્યેમેવ - કિં તે યથા લક્ષિતપ્રભેદાસ્તથૈવ, આહોસ્વિદન્યથૈવેતિ? તત્તુ ચિન્ત્યમાનમિહાતિપ્રસજ્યતે ઇતિ ન પ્રતન્યતે । હેત્વાભાસાશ્ચ યથાન્યાયં નિગ્રહસ્થાનમિતિ, એતાવન્માત્રમિષ્ટમિતિ ।
93. લોકે ઽવિદ્યાતિમિરપટલોલ્લેખનસ્તત્ત્વદૃષ્ટેર્
વાદન્યાયઃ પરહિતરતૈરેષ સદ્ભિઃ પ્રણીતઃ ।
તત્ત્વાલોકં તિમિરયતિ તં દુર્વિદગ્ધો જનો ઽયં,
તસ્માદ્યત્નઃ કૃત ઇહ મયા તત્સમુજ્જ્વાલનાય ॥

વાદન્યાયો નામ પ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।
[કૃતિરિયમાચાર્યધર્મકીર્તિચરણાનામ્]