ઉપાયહૃદય · ભાગ 15

ઉપાયહૃદયમ્ ।
અથ પ્રથમં પ્રકરણમ્ ।
એતાદ્વાદાવબોધેન વાદધર્માવબોધનમ્ ।
વિસ્તરેણ ચ ગમ્ભીરો ઽયમર્થો ઽત્રાભિધીયતે ॥
વાદો ન કર્તવ્યઃ । કસ્માત્? પ્રાયેણ હિ વાદકારકાણાં સઞ્જાતવિપુલક્રોધમદમત્તાનાં સ્વયં વિભ્રાન્તચિત્તાનાં મનસો ઽનતિમૃદુતા પરપાપપ્રકાશકત્વં સ્વપાણ્ડિત્યાનુમોદકત્વઞ્ચેત્યાદયો દોષા બુધિર્નિર્ભત્સિતાઃ । તસ્માદાર્યજના અસંખ્યેયોપાયૈર્વિવાદછેદકાસ્તત્પરિહારપ્રીતાશ્ચ વિષભાજનપરિત્યાગાદિવ । વાદકારકાણાઞ્ચાન્તરં વસ્તુતો મૃદ્વપિ પરં બહિર્બહુદોષં દૃશ્યતે । તસ્માત્સ્વહિતપરહિતાભિલાષિણૈતે વિવાદધર્માઃ પ્રહેયાઃ ।
અત્રોચ્યતે । મૈવં, નૈષ વાદપ્રારમ્ભઃ પરિભવલાભખ્યાત્યર્થો ઽપિ તુ સુલક્ષણદુર્લક્ષણોપદેશેચ્છયૈવ વાદસ્ય પ્રારમ્ભઃ ।
યદીહ લોકે વાદો ન ભવેત્, મુગ્ધાનાં બાહુલ્યં સ્યાત્ । તતશ્ચ લૌકિકમિથ્યાજ્ઞાનકુશલતાસહચરભ્રાન્તિસમુદ્ભૂતકુકર્મભિઃ સંસારદુર્ગતિઃ સદર્થહાનિશ્ચ ।
વાદાવગમે તુ સ્વયં સુલક્ષદુર્લક્ષણશૂન્યલક્ષણપરિજ્ઞાનત્વાત્ સર્વે મારાસ્તીર્થિકા મિથ્યાદૃષ્ટિમનુષ્યાશ્ચ વિહેઠનાસમર્થા (#ઉહ્ 4#) અપ્રતિબન્ધકારાશ્ચ । તસ્માત્સત્ત્વહિતેચ્છયેહ લોકે સદ્ધર્મસ્ય પ્રચારેચ્છયા ચ મયૈષ સમ્યગ્વાદ આરભ્યતે ।
યથાસ્રફલપરિપુષ્ટિકામેન તત્(ફલ)પરિરક્ષણાર્થં બહિર્બહુતીક્ષ્ણકણ્ટકનિકરવિન્યાસઃ ક્રિયતે ।
વાદારમ્ભો ઽપિ તથૈવાધુના સદ્ધર્મ્મરક્ષણેચ્છયા ન તુ ખ્યાતિલાભાય । યદુક્તં (ભવતા) પૂર્વં [એષ વાદો] વિવાદપ્રવર્ધક ઇતિ । તદયુક્તમ્ । ધર્મરક્ષણાર્થમેવ હિ વાદ આરબ્ધવ્યઃ ।
આહ । યદુક્તં પૂર્વં ભવતા યદ્યેતં વાદં જાનીયાદ્વાદધર્માનવગચ્છેદિતિ વક્તવ્યમેતસ્ય લક્ષણમ્ ।
અત્રોચ્યતે । તસ્ય વાદસ્યાષ્ટવિધો ભેદઃ । તદર્થગતિપ્રજ્ઞાનસામર્થ્યે પરવાદાવગમઃ, યથા ધાન્યમુપ્ત્વા સિક્તા ચોદકેન તસ્ય પુષ્ટિઃ સમૃદ્ધિશ્ચ સાધ્યતે । તૃણાદ્યનુત્સારણે તૂટ્કૃષ્ટાઙ્કુરા ન જાયન્તે । યદિ કશ્ચિદેતમષ્ટાવિધં [વાદં] શૃણુયાદર્થન્તુ તસ્ય નાવગચ્છેત્તદા [તસ્ય] સર્વેષુ વાદેષુ સંશયો ભવેત્ । યદિ કશ્ચિદેતમષ્ટવિધમર્થં પરિજાનીયાન્નિયતમેવ સર્વવાદધર્માવગમે સમર્થો ભવેત્ ।
આહ । એતદ્વાદપરિજ્ઞાનાદેવ વાદધર્મા નિયતમવગમ્યન્ત ઇતિ (ભવતો)ક્તમ્ । અથ તીર્થિકાનાં વાદધર્માઃ સન્તિ ન વા । અત્રોચ્યતે સન્ત્યેવ । યથા વૈશેષિકાણાં ષટ્ પદાર્થાઃ । દ્રવ્યં ગુણઃ સામાન્યં વિશેષઃ કર્મ સમવાયશ્ચેત્યાદિકવાદધર્મેષુ સ્વવગતેષ્વપિ પરસૂત્રશાસ્ત્રાણામપ્રતીતિઃ ।
અતો વાદનયપ્રતિપાદનાર્થં પ્રપઞ્ચોચ્છેદનાર્થઞ્ચૈતે ઽષ્ટવિધા ગમ્ભીરાઃ સદ્વાદધર્માઃ સંક્ષેપતો મયા કથ્યન્તે । (#ઉહ્ 5#) દૃષ્ટાન્તઃ સિદ્ધાન્તો વાક્યપ્રશંસા વાક્યદોષઃ પ્રમાણં પ્રાપ્તકાલવાક્યં હેત્વાભાસો વાક્છલમ્ ।
દૃષ્ટાન્તો દ્વિવિધઃ । સંપૂર્ણદૃષ્ટાન્ત આશિંકદૃષ્ટાન્તશ્ચ । સિદ્ધાન્તો નિશ્ચિતાર્થ ઇતિ । વાક્યપ્રશંસા વાક્યસ્યાર્થાનુગમઃ । વાક્યદોષો વાક્યસ્ય યુક્તિવ્યત્યયઃ । પ્રમાણં દ્વિવિધજ્ઞાપકહેતુરુત્પત્તિહેતુર્વ્યઞ્જનહેતુશ્ચ । પ્રાપ્તકાલ વાક્યમ્ । યથા યદિ પૂર્વં ધાત્વાયતનાનિ વદેત્ । પશ્ચાત્તુ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ તદૈતદપ્રાપ્તકાલમિત્યુચ્યતે । પ્રાપ્તકાલવાક્યં તુ વાક્યક્રમાવગમે । હેત્વાભાસો યથા મરીચાબુદકાભાસઃ, ન તુ વસ્તુત ઉદકમ્ । યદિ વાદી સ્વલઙ્કૃતૈર્વાક્યૈરુદકમિતિ વદેત્તદા સ હેત્વાભાસઃ । વાક્છલં યથા । નવકમ્બલ ઇત્યુક્તે તદ્દૂષયન્ વદેત્ । વસ્ત્રં ન કાલઃ કથં નવ ઇત્યુચ્યતે । ઇતિ છલમ્ । એવં સમામતો ઽષ્ટવિધો ઽર્થઃ સમાખ્યાતઃ । ઇદાનીં ક્રમેણ તલ્લક્ષણાનિ વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
આહ । ઉક્તો ભવતા પૂર્વં દૃષ્ટાન્તઃ । કસ્તાવદુપાયો દૃષ્ટાન્તસ્ય સ્થાપને । અત્રોચ્યતે । દૃષ્ટાન્તવચનં હિ યત્ર પૃથગ્જનાનામાર્યાણાઞ્ચ બુદ્ધિસામ્યં તદા વક્તવ્યમ્ । યથા ચિત્તં ચઞ્ચલં દ્રુતવાયુવત્ । સર્વેષાં જનાનાં વાયુચાઞ્ચલ્યસ્ય પ્રતીતેઃ । તદા ચિત્તસ્થિરતાયા નિશ્ચયઃ । અપ્રતીતૌ દૃષ્ટાન્તાલાભઃ । આહ । કસ્માત્સદર્થ એવ નોચ્યતે ઽપિ તુ દૃષ્ટાન્તઃ । અત્રોચ્યતે । દૃષ્ટાન્તવચનં હિ સદર્થદ્યોતનાર્થમ્ ।
આહ । ભવતા પૂર્વમુક્તમ્ પૃથગ્જનાનામાર્યાણાઞ્ચ બુદ્ધિસામ્યદૃષ્ટાન્તલાભ ઇતિ । કિં સામ્યં કો વા વિશેષઃ । અત્રોચ્યતે । પૂર્વવત્ । વાયુદૃષ્ટાન્તસ્ય સામ્યમિત્યુચ્યતે । (#ઉહ્ 6#) આર્યાણાં નિર્વાણપ્રાપ્તિઃ પૃથગ્જનાનાં ત્વપ્રાપ્તિરયં વિશેષ ઇત્યુચ્યતે ।
આહ । ઉક્તં દૃષ્ટાન્તલક્ષણમ્ । કિં પુનઃ સિદ્ધાન્તલક્ષણમ્ । અત્રોચ્યતે । સાધ્યસ્ય હેતુભિર્વિસ્તરેણ સ્થાપનં નિર્ણયશ્ચ । એતત્સિદ્ધાન્તલક્ષણમ્ ।
આહ । સિદ્ધાન્તધર્માઃ કિયન્તઃ । અત્રોચ્યતે । ચત્વારઃ । સર્વસમઃ સર્વભિન્ન આદૌ સમઃ પશ્ચાદ્ભિન્ન આદૌ ભિન્નઃ પશ્ચાત્સમશ્ચ । આહ । અધુના ભવતૈતાનિ ચત્વારિ લક્ષણાનિ વ્યાખ્યાતવ્યાનિ ।
અત્રોચ્યતે । અર્થસ્થાપનમિચ્છતા ચતુર્વિધં જ્ઞાનમાશ્રયિતવ્યમ્ । કિં તચ્ચતુર્વિધમ્ । પ્રત્યક્ષમનુમાનમુપમાનમાગમશ્ચ ।
સર્વસમો યથા, (વાદી વદેદ)આત્માત્મીયઞ્ચ ન વિદ્યેતે, પ્રતિવદ્યપિ વદેદાત્માત્મીયઞ્ચ ન વિદ્યેત ઇત્યયં સર્વસમઃ । સર્વભિન્નો યથા, (વાદી વદેત્) પૃથગિતિ પ્રતિવાદી તુ વદેદેકમિત્યયમ્ સર્વભિન્નઃ । આદૌ સમઃ પશ્ચાદ્ભિન્નો યથા, (વાદી વદેત્) સર્વં દૃષ્ટધર્મં સત્ । આત્મા પુનરપ્રત્યક્ષો ઽપિ સગ્ । પ્રતિવાદી વદેદ્યત્પ્રત્યક્ષધર્મકં તદેવ સદિતિ વક્તવ્યમ્ । આત્મા ચેદપ્રત્યક્ષઃ કથં સન્ । અનુમાનેન ચેદાત્મા સન્નિતિ તર્હિ પ્રત્યક્ષપૂર્વકમનુમાનમિતિ । અપ્રત્યક્ષધર્મક આત્મા કથમનુમીયતે । યદિ પુનરુપમાનેનાત્મા સન્નિતિ, અથ સાધર્મ્યપૂર્વકમુપમાનમિત્યાત્મા કેનોપમીયતે । યદિ ત્વાગમેનાત્મા સિદ્ધ ઇત્યુચ્યતે તદયુક્તમ્ । દુર્બોધં હિ સૂત્રમ્ । કુત્રચિત્સન્નિતિ કુત્રચિદસન્નિતિ કથં તત્પ્રતીતિરિત્યયમાદૌ સમઃ પશ્ચાદ્ભિન્નઃ । આદૌ ભિન્નઃ (#ઉહ્ 7#) પશ્ચાત્સમો યથા, (વાદી વદેદ)આત્માત્મીયઞ્ચ ન વિદ્યેતે । પ્રતિવાદી તુ વદેદસ્ત્યાત્મા, અસ્તિ પુરુષઃ । નિર્વાણાભ્યુપગમસ્ત્રૂભયોર્વાદિનોઃ । અયમુચ્યત ભિન્નઃ પશ્ચાત્સમઃ ।
અપિ ચાપરિમિતાનિ લક્ષણાનિ સિદ્ધાન્તસ્ય, તદ્યથા દ્વાદશ નિદાનાનિ, દુઃખં, સમુદયઃ, નિરોધઃ, માર્ગઃ સપ્તત્રિંશત્પક્ષાઃ, ચત્વારિ શ્રામણ્યફલાનીત્યાદયો ધર્મા બુદ્ધસ્ય સમ્યગર્થા ઇત્યુચ્યન્તે ।
સન્ધ્યાપૂજા, બલિદાનં, ધૂપદીપનં, તૈલદીપનિવેદનમિતિ ચતુર્વિધા યાજ્ઞિકતીર્થિકાનાં ક્રિયા ।
ત્રિષષ્ટ્યક્ષરાણાં ચતુર્ણાં ચ પદાનામર્થ ઇતિ શાબ્દિકાસ્તીર્થિકાઃ ।
ઓષધિવિદ્યા ષડ્વિધા । ઓષધિનામ, ઓષધિગુણઃ, ઓષધિરસઃ, ઓષધિવીર્યં, સન્નિપાતઃ, વિપાકશ્ચેતિ ભૈષાજ્યધર્માઃ ।
ષટ્પદાર્થા વૈશેષિકાણામ્ ॥
પ્રધનસ્યૈક્યં પુરુષા બહવઃ । [તેષાં ચ] વિમુક્તિરિતિ સાંખ્યાઃ ।
અષ્ટૌ સૂક્ષ્માણિ યથા । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ બુદ્ધિરાકાશો, વિદ્યા, અવિદ્યા, અષ્ટૈશ્વર્યાણિ [તદ્યથા] અણિમા, મહિમા, લઘિમા, પ્રાપ્તિઃ, પ્રાકામ્યં, કાયવિભાગઃ, ઈશિત્વં તિરોભાવશ્ચ । ઇતિ યોગતીર્થિકાઃ ।

જીવો ઽજીવઃ પાપં પુણ્યમાશ્રવઃ, નિર્જરા, સમ્બરઃ, બન્ધઃ, મોક્ષઃ । પઞ્ચજ્ઞાનાનિ [તદ્યથા] શ્રુતજ્ઞાનં, મતિજ્ઞાનં, અવધિજ્ઞાનં, મનઃપર્યાયજ્ઞાનં, કેવલજ્ઞાનમ્ । ષડાવરણાનિ, (#ઉહ્ 8#) દર્શનાવરણં, દુઃખવેદનીયાવરણં, મોહાવરણમાયુરાવરણં, ગોત્રાવરણં, નામાવરણઞ્ચ । ચત્વારઃ કષાયાઃ [તદ્યથા] ક્રોધઃ, માનઃ, લાભઃ, માયા ચેતિ નિર્ગ્રન્થધર્માઃ ।
અપરે ઽપિ સન્તિ યે વદન્તિ સર્વમેકં સદ્ભાવાજ્જ્ઞેયમ્ । સર્વધર્માણાં ચ ગુણવત્ત્વાદૈક્યમ્, કિઞ્ચ પ્રધાનાત્ સમુત્પન્નં સર્વમેકં જ્ઞેયમેકમૂલત્વા ઇત્યેવમેકવાદિનસ્તીર્થિકાઃ ।
અપરે વદન્તિ । સર્વં પૃથક્ । કુત ઇતિ ચેત્ । યથા શિરઃપદાદિ કાયાત્પૃથક્ । અપિ ચ લક્ષણપૃથક્તં યથા વૃષભો ઽશ્વવિલક્ષણઃ । તસ્માત્સર્વં પૃથગિતિ જ્ઞેયમ્ । ઇતિ પૃથગ્વાદિનસ્તીર્થિકાઃ ।
અથ કથં સર્વમેકં સદ્ભાવાદિતિ । યતઃ સદ્ધિ દ્વેધા ચેતનમચેતનઞ્ચ । તત્કથમેકં હેતુવૈષમ્યાંદિતિ । એવં ધર્માણાં સમાસતો દૂષણમ્ ।
યદિ પુનઃ કશ્ચિદ્વદેદ્દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગદ્વાદશનિદાનસંસ્કૃતાદિધર્માણામેકત્વં પૃથક્તં વેતિ સર્વમેતદસદ્ધેતુકમ્ । કસ્માત્ । યદ્યેકત્વં તદા દુઃખાન્તવાદાપત્તિઃ । યદિ પૃથક્તં તદા સુખાન્તવાદાપત્તિઃ । તસ્માદુક્તં [એકત્વે પૃથક્તે વા]ન્તદ્વયવાદાપત્તિઃ । નૈષ બુદ્ધધર્મસ્યાર્થ ઇતિ ।
અપિ ચ યથા કેચિદ્વદન્તિ નિર્વાણભાવઃ ન દુઃખં ન ચ સુખમ્ । કથં જ્ઞાતમિતિ ચેત્ । સર્વે હિ ધર્માશ્ચેતનાઃ સદુઃખસુખા નિર્વાણં ત્વચેતનં કથં સુખં સ્યાત્ ।
અપિ ચ કેચિદ્વાદિનઃ સુખં વદન્તિ । કુત ઇતિ ચેત્ । સુખં ત્રિવિધમ્ । સુખવેદનાસુખં, અનુપઘાતઃ, અનાકાઙ્ક્ષા ચ । નિર્વાણ આકાઙ્ક્ષાભાવાન્નિર્વાણં સુખમ્ ।
(#ઉહ્ 9#)
અપિ ચ નિર્વાણં નિત્યમિતિ મયા પૂર્વં જ્ઞાતમ્ । ઇદાનીન્તુ [વક્તવ્યં] સંસ્કારેભ્યસ્તત્ પૃથક્ ન વેતિ કેચિત્ । અત્રોચ્યતે । નિર્વાણં નિત્યમિતિ પૂર્વં જ્ઞાતં કિમુચ્યતે સંક્સારૈસ્તત્તુલ્યમ્ । સંસ્કારાણાં સ્વભાવઃ પરિણામઃ પ્રધ્વંસશ્ચ । નિર્વાણભાવસ્ય તુ નિત્યતા સુખત્વઞ્ચ । કથં વિદ્વાંસ્તત્સંસ્કારૈસ્તુલ્યં વદેત્ ।
અન્યચ્ચ કેચિદાહુઃ । આત્મભાવસ્ય રૂપવત્ત્વે નિત્યો ઽનિત્યો વાયમિતિ ન નિશ્ચીયતે ।
અત્રોચ્યતે । સર્વં મૂર્તમનિત્યમેવ યથા મુર્તો ઘટો વિનાશી । આત્માપિ તદ્વદિતિ ચેત્તદાનિત્ય એવ । આત્મનો મૂર્તત્વન્તુ સૂત્રૈર્ન સમર્થિતં, યુક્તિહીનઞ્ચૈતત્ । યથા રત્નબુધ્યા સિકતોપલાદાનં તથા ભવતો વચનમતીવ મિથ્યા । અથ કસ્માદાત્મામુર્ત ઇતિ ચેન્મયા પૂર્વમુક્તં ઘટો મૂર્તત્વાદ્વિનાશીતિ । યદ્યાત્મૈવં સ્યાત્, તદા સો ઽપિ વિનાશી ભવેત્ । કથમિદાનીં ભવતા પૃચ્છ્યતે `કસ્માદાત્મામૂર્તઽ ઇતિ ।
અપરઞ્ચ । અનિયતસિદ્ધાન્તલક્ષણમ્, યથા કશ્ચિત્ પૃચ્છેત્ । કિં શબ્દો વસ્તુ[ભૂતો] નિત્યો ઽનિત્યો વા । અત્રોચ્યતે । યદ્વિભાગનિષ્પન્નં તદનિત્યમેવ । શબ્દો ઽપિ વિભાગનિષ્પન્નઃ કથં નિત્યો ભવેત્ ।

અથ કિં નામ શબ્દો વસ્તુ[ભૂતઃ] । અત્રોચ્યતે । અનિશ્ચયે કથં પ્રશ્નઃ ।
અથ કિં કેવલ એવાત્માનાગતે ઽધ્વનિ સુખદુઃખે વેદયતે સશરીરો વા ।
અત્રોચ્યતે । એતસ્મિચ્છરીરે વિનષ્ટ આત્મનો ઽપરસ્મિઞ્છરીરે વેદનમ્ ।
(#ઉહ્ 10#)
નનુ ક એષ આત્મા યો ઽનાગતે ઽધ્વનિ સુખદુઃખે વેદયતે । અત્રોચ્યતે । ઽઆત્મા, ઇતિ પૂર્વમુક્તં ભવતા । કથં પુનઃ સન્નસન્ વાત્માઽ ઇતિ પૃચ્છ્યતે । અયુક્તમેતત્ ।
અથ સિદ્ધાન્તાર્થ ઉક્તઃ । કિં પુનર્વાક્યપ્રશંસાલક્ષણમ્ । અત્રોચ્યતે । યુક્ત્યવિરુદ્ધમનધિકમન્યૂનમધિગતપદાર્થં વચનધર્મનિબદ્ધં પ્રસિદ્ધદૃષ્ટાન્તાવિરુદ્ધમનનુયોજ્યઞ્ચ । એભિર્હેતુભિર્વાક્યપ્રશંસેત્યુચ્યતે ।
નનુ કિં નામ યુક્ત્યવિરુદ્ધમ્ । અત્રોચ્યતે । વિજ્ઞાનમેવાત્મેતિ કેચિન્મન્યન્તે સર્વસ્કારાણાં શૂન્યત્વાદનાત્મત્વાચ્ચ । ન હિ સર્વે સંસ્કારા વિજ્ઞાનમિતિ તદયુક્તમ્ । સંસ્કારા હિ વિજ્ઞાનસ્ય હેતવઃ । હેતૂનાં ચાનાત્મત્વાત્, કથં વિજ્ઞાનમાત્મા ।
અથ સર્વે ધર્માં અનિત્યાઃ શબ્દસ્તુ નૈવ સર્વં, તસ્માચ્છબ્દો નિત્ય ઇતિ । અત્રોચ્યતે । ભવતા સર્વમિત્યુક્તમ્, કો ઽર્થઃ પુનઃ શબ્દસ્ય, યો નૈવ સર્વમ્ । એતદહેતુકમયુક્તઞ્ચ ।
અન્યચ્ચ । સર્વે કૃતકધર્મા અનિત્યા એવ । અગ્નિસન્તાનવત્ । શબ્દો ઽપિ તથા । તસ્માદનિત્યઃ । એતદવિરુદ્ધલક્ષણમ્ ।
અથ કિમનધિકમન્યૂનઞ્ચ । અત્રોચ્યતે । અહિકન્યૂનત્વયોર્લક્ષણં પૂર્વમુક્તમ્ । ન્યૂનત્વં ત્રિવિધમ્ હેતુન્યૂનત્વં વાક્યન્યૂનત્વં દૃષ્ટાન્તન્યૂનત્વઞ્ચ । યદિ કશ્ચિદ્વદેત્ । ષડ્વિજ્ઞાનન્યનિત્યાનિ ઘટવત્ । કારણન્તુ ન વદેત્તદા તદ્ધેતુન્યૂનત્વમિત્યુચ્યતે । યદિ કશ્ચિદ્વદેહેહો ઽયમનાત્મા સકારણત્વાત્ । શબ્દો ઽપ્યનાત્મા સકારણત્વાદેતદૃષ્ટાન્તન્યૂનત્વમ્ ।
(#ઉહ્ 11#)
યદિ કશ્ચિદ્વદેદનિત્યાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ઘટવત્કૃતકાનિ । એતદ્વાક્યન્યૂનત્વમ્ । એતદ્વીપરીતં તુ સમ્પન્નમિત્યુચ્યતે ।
સમ્પન્નઞ્ચ યથા । આત્મવાદ્યેવં પ્રષ્ટવ્યઃ । યદુક્તં ભવતાત્મેતિ સ નિત્યો ઽનિત્યો વા । યદ્યનિત્યસ્તદા સંસ્કારવદ્વિનાશધર્મા । નિત્ય ઇતિ ચેત્તર્હિ કથં નિર્વાણસ્પૃહા । એતત્ સમ્પન્નલક્ષણમ્ ।
અથ કિં નામાધિકમ્ । અત્રોચ્યતે । અધિકં ત્રિવિધમ્, હેત્વધિકં, દૃષ્ટાન્તાધિકં, વાક્યાધિકઞ્ચ । યદિ કશ્ચિદ્વદેચ્છબ્દો ઽનિત્યઃ સમ્યોગજઃ । યથા ઘટઃ કૃતકો ઽનિત્યશ્ચ । પુનરપિ વદેચ્છબ્દ આકાશસ્ય ગુણઃ । આકાશો ઽમૂર્તઃ શબ્દસ્તુ રૂપધર્મા કથમન્યોન્યસમાશ્રયઃ । એતદ્ધેત્વધિકમ્ યદ્યુચ્યતે પઞ્ચેન્દ્રિયાણ્યનિત્યાનિ પ્રતિધ્વનિવત્કૃતકત્વાત્ । શબ્દો ઽપિ તથા । કથં તજ્જ્ઞાયતે । ઓષ્ઠમુખાદિસમુદ્ભવત્વાત્ । તદૃષ્ટાન્તાધિકમ્ । યદ્યુચ્યતે ઽણુઃ સૂક્ષ્મ આકાશસ્તુ વ્યાપી । ઉભાવપિ નિત્યૌ । શબ્દસ્તુ ન તથા તસ્માદનિત્ય એતદૃષ્ટાન્તાધિકમ્ । અપિ ચ શબ્દો ઽનિત્યઃ સકારણત્વાત્ । નિત્ય ઇતિ ચેત્, તદયુક્તમ્ । કસ્માત્? દ્વાભ્યાં હેતુભ્યામ્ । મુર્તોદ્ભવત્વાદૈન્દ્રિયકત્વાચ્ચ । કથં નિત્ય ઇતિ યચ્ચ સમાનધર્મકં તત્સર્વમનિત્યમ્ । એતદ્વાક્યાધિકમુચ્યતે ।
અત્રાહ । કીદૃશં વાક્યં લૌકિકાનાં પ્રતિપાદનાય સ્મર્થમ્ । ઉચ્યતે । યદિ મૂર્ખાય ગમ્ભીરાર્થ વદેદ્યથા સર્વે ધર્મા શૂન્યાઃ શાન્તા નિરાત્માનો નિષ્પુગ્દલા માયાવત્ નિર્માણવત્તત્ત્વરહિતા ઇત્યાદિ તદા તં ગમ્ભીરાર્થં વિદ્વાનેવ જ્ઞાતું શન્કોતિ પૃથગ્જનસ્તુ શ્રુત્વા ભ્રાન્ત્યાપન્નો ભવેત્ । (#ઉહ્ 12#) એતદપ્રાપ્તકાલમ્ । અથોચ્યતે । અસ્તિ ધર્માણાં કર્મ, અસ્તિ વિષાક્રો ઽસ્તિ ચ બન્ધમોક્ષડિઃ । યઃ કરોતિ સો ઽનુભુઙ્ક્ત ઇત્યલ્પબુદ્ધયો ઽપિ શ્રુત્વાવગચ્છન્તિ યથા વેધકારણિસંયોગેનાગ્નેરૂત્પત્તિઃ । યદભિધીયતે તદ્યદિ સત્ત્વોપયોગિ ભવેત્, તદા સર્વેષાં [તત્ર] પ્રતીતિરનુમોદનઞ્ચ । એતત્ પ્રાપ્તકાલમ્ ।
અથ કિં પ્રતિપત્તિઃ । ઉચ્યતે । અભિહિતસ્ય બાહુલ્યે ઽપિ સ્મરણસામર્થ્યમ્, અર્થાનાં ગામ્ભીર્યે ઽપિ તલ્લક્ષણોપલબ્ધિઃ, જનપ્રીતિકરશ્ચ સાધ્યસારઃ । યથા કશ્ચિદ્વદેત્ સર્વે ધર્માઃ શૂન્યા અનીશ્વરાઃ સર્વવસ્તૂનાં પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાદિતિ પ્રતિપત્તિઃ ।
અથ કે વાક્યદોષાઃ । અત્રોચ્યતે । પૂર્વોક્તવિપરીતા વાક્યદોષાઃ । વાક્યદોષાઃ પુનર્દ્વિવિધાઃ । કિઞ્ચ તદ્દ્વૈવિધ્યમ્ । અર્થસ્યાભેદે પુનરુક્તિઃ । વાક્યસ્ય ચાભેદે પુનરુક્તિરિતિ । કા નામૈકાર્થપુનરુક્તિઃ । યથા કૌશિક ઇત્યુક્ત્વા પુનર્વદેદ્દેવેન્દ્રઃ શક્રઃ પુરન્દરો વેતિ । ઇયમુચ્યત એતસ્યૈવાર્થસ્ય નામાન્તરપુનરુક્તિઃ ।
નામાર્થતુલ્યતા યથા । ઇન્દ્ર ઇત્યુક્ત્વા પુનરપીન્દ્ર ઇતિ વદેત્ । ઇયં નામાર્થાભેદે પુનરુક્તિઃ ।
યદલઙ્કૃતમસઙ્ગં વોક્તં સ સર્વો વાક્યદોષ ઇત્યુચ્યતે । અપરઞ્ચ યદ્યુક્તિસમુપેતમપ્યક્રમમ્ એષો ઽપિ વાક્યદોષ ઇતિ ।
યથા ગાથયોક્તમ્ ।
યથા કશ્ચિદ્દેવાનામિન્દ્રસ્ય શક્રસ્ય ભાર્યાં પ્રશંમયન્ સુવર્ણરૂપિણીમ્ ॥
(#ઉહ્ 13#)
કોમલપાદહસ્તાં પશ્ચાચ્ચ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ઽસુરત્રિપુરવિનાશીતિ તુ વદન્નિત્યક્રમં વચનમુક્તમ્ ।
અથ કતિવિધં પ્રમાણમ્ । ચતુર્વિધં પ્રમાણમ્ । પ્રત્યક્ષમનુમાનમુપમાનમાગમશ્ચેતિ । ચતુર્ષુ પ્રમાણેષુ પ્રત્યક્ષ શ્રેષ્ઠમ્ । કુતઃ પુનઃ પ્રત્યક્ષં શ્રેષ્ઠમિતિ ચેદપરેષાં ત્રયાણાં પ્રમાણાનાં પ્રત્યક્ષોપજીવકત્વાચ્છ્રેષ્ઠમ્ । યથા દૃષ્ટે ધૂમવત્યગ્નૌ પશ્ચાદ્ધુમદર્શનાદગ્નેરનુમાનમ્ । તસ્માત્પ્રત્યક્ષં વિશિષ્યતે । યથ ચ મરીચિદર્શનેનોદકોપમાનમ્ । તસ્માત્પ્રત્યક્ષે પૂર્વં જ્ઞાતે પશ્ચાદુપમાનલાભઃ । .....પશ્ચાત્પ્રત્યક્ષકાલે પૂર્વજ્ઞાનં સત્યમ્ ।
તતશ્ચ પ્રત્યક્ષાદેવ [પ્રમાણ]ત્રયં જ્ઞાનમિતિ જ્ઞાતમ્ । ઇદાનીન્તુ તત્પ્રત્યક્ષં કથં સદિતિ । અત્રોચ્યતે । પઞ્ચેન્દ્રિયજ્ઞાનં કદાચિન્મિથ્યા । યત્તુ સાધ્યવસાયં સમ્યગ્ધર્માવબોધકં તત્પરમમ્ । ગ્રીષ્મે મરીચીનામલાતચક્રગન્ધર્વનગરાણાં ચ પ્રત્યક્ષે ઽપિ તદસત્ ।
અપરઞ્ચ । લક્ષણાસ્પષ્ટત્વાદ્દર્શનભ્રમઃ । યથા રાત્રૌ સ્થાણું દૃષ્ટ્વા મનુષ્ય એષ ઇત્યુચ્યતે । અઙ્ગુલ્યા ચક્ષુઃપીડનાચ્ચ દ્વિચન્દ્રદર્શનમ્ । શૂન્યતાજ્ઞાને પ્રાપ્તે સમ્યગ્દૃષ્ટિરુચ્યતે । જ્ઞાત પ્રત્યક્ષં તાવત્ । અથ કિમનુમાનલક્ષણમ્ । ઉચ્યતે તત્પૂર્વમુદ્દિષ્ટમ્ । અધુના વ્યાખ્યાયતે । અનુમાનં ત્રિવિધં પૂર્વવત્, શેષવત્, સામાન્યતો [દૃષ્ટં] ચ । યથા ષડઙ્ગુલિં સપિડકમૂર્ધાનં બાલં દૃષ્ટ્વા પષ્ચાદ્ધૃદ્ધં બહુશ્રુતં દેવદત્તં દૃષ્ટ્વા ષડઙ્ગુલિસ્મરણાત્ સો ઽયમિતિ પૂર્વવત્ ।
શેષવત્ યથા, સાગરસલિલં પીત્વા તલ્લવણરસમનુભૂય (#ઉહ્ 14#) શેષમપિ સલિલં તુલ્યમેવ લવણમિતિ । એતચ્છેષવદનુમાનમ્ ।
સામાન્યતો દૃષ્ટં યથા । કશ્ચિગ્દચ્છંસ્તં દેશં પ્રાપ્નોતિ । ગગને ઽપિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પૂર્વસ્યાં દિશ્યુદિતૌ પશ્ચિમાયાઞ્ચાસ્તં ગતૌ । તચ્ચેષ્ટાયામદૃષ્ટાયામપિ તદ્ગમનમનુમીયતે । એતત્સામાન્યતો દૃષ્ટમ્ । નનુ કા શ્રુતિઃ । અત્રોચ્યતે, સત્યપ્રાચીનવૃદ્ધબુદ્ધબોધિસત્ત્વદર્શનાદાર્યસૂત્રધર્મશ્રવણગ્રહણયોર્જ્ઞાનદર્શનોત્પાદસામર્થ્યમેષા શ્રુતિરિત્યુચ્યતે । યથા સુવૈદ્યકો ભેષજકુશલો મૈત્રચિત્તેન શિક્ષકઃ સુશ્રુત ઇત્યુચ્યતે ।

એવમપિ યત્ કૃતસર્વધર્મસાક્ષાત્કારૈર્મહાજ્ઞાનૈરાર્યૈઃ શ્રુતં તત્ સુશ્રુતમુચ્યતે ।
અથ કિમુપમાનલક્ષણમ્ । અત્રોચ્યતે । યથા સર્વે ધર્મા શૂન્યાઃ શાન્તા માયાવત્ નિર્માણવત્ । સંજ્ઞાદાન્તાશ્વવત્, સંસ્કારાઃ કદલીવત્, કામલક્ષણં પિડકવત્ વિષવત્ । એતદુપમાનમુચ્યતે । એવં ચત્વારો હેતવઃ । તદવગમનં હેતુજ્ઞાનમિત્યુક્તમ્ ।
અથ કે હેત્વાભાસાઃ । અત્રાચ્યતે । હેત્વાભાસા એતેષુ વાદધર્મેસુ મહાદોષા એવ જ્ઞેયાઃ । શીઘ્રઞ્ચાપહર્તવ્યાઃ । અથેદાનીં હેત્વાભાસા વ્યાખ્યાસ્યન્તે । હેત્વાભાસાનાં લક્ષણાન્યપરિમિતાનિ સંક્ષેપતસ્ત્વષ્ટાવેવ । વાક્છલં, સામાન્યછલં, સંશયસમઃ, કાલાતીતઃ, પ્રકરણસમઃ, વર્ણ્યસમઃ, સવ્યભિચારઃ, વિરુદ્ધઃ ।
નન્વેતે ઽષ્ટૌ ધર્મા વિસ્તરેણ વિવેક્તવ્યાઃ । ઉચ્યતે । નવ ઇતિ ચતુર્વિધમ્ । નવઃ, નવ, ન વઃ, નવ ઇતિ ।
(#ઉહ્ 15#)
યથા કશ્ચિદાહ । યો મય પરિહિતઃ સ નવકમ્બલઃ । અત્ર દૂષણં (વદેત્) યદ્ભવતા પરિહિતં તદેકમેવ વસ્ત્રં કથં નવેતિ । અત્ર પ્રતિવેદેન્મયા નવ ઇત્યુક્તં તથાચ નવઃ કમ્બલઃ નતુ નવેતિ । અત્ર દૂષયેત્કથં નવ? નવલોમૈર્નિર્મિતત્વાન્નવ ઇત્યુક્તે પ્રતિવાદી વદેત્ તત્ત્વતો ઽપરિમિતાનિ લોમાનિ કથં નવલોમાનીત્યુચ્યતે ।
અત્રાહ । નવ ઇતિ મયા પૂર્વમુક્તં ન તુ નવસંખ્યા । અત્ર દૂષણમ્ । તદ્વસ્ત્રં યુષ્માકમેવેતિ જ્ઞાતં કસ્માદેતન્ન વઃ કથ્યતે । અત્રોત્તરમ્ । મયા નવ ઇત્યુક્તં કિન્તુ ન વ ઇતિ નોક્તમ્ । અત્ર દૂષણમ્ । ભવતઃ કાયં કમ્બલો વસ્ત ઇતિ પ્રત્યક્ષમેતત્ । કથમુચ્યતે ન વઃકમ્બલઃ । અયં હેત્વાભાસ ઇત્યુચ્યતે વાક્છલં ચ ।
અપરઞ્ચ વાક્છલમ્ । યથા ગિરિર્દહ્યત ઇત્યુક્તે, દૂષણમ્ । તત્ત્વતસ્તૃણતરવો દહ્યન્તે કથં ગિરિર્દહ્યત ઇત્યુક્તમ્ । એતદ્વાક્છલમિત્યુચ્યતે ।
અપિ ચ છલં દ્વિવિધં । પૂર્વવત્ સામાન્યઞ્ચેતિ । યથા । સંસ્કૃતા ધર્માઃ શ્રૂન્યાઃ શાન્તા આકાશવદિત્યુક્તે, દૂષણમ્ । યદ્યેવં, ઉભયોરપિ શૂન્યત્વમભાવશ્ચ, તદા નિઃસ્વભાવા ધર્મા આકાશતુલ્યા ઇતિ સામાન્યછલમ્ ।
કા તાવદુત્પત્તિરિતિ । અત્રોચ્યતે । સત ઉત્પત્તિરિતિ । યથા મૃદો ઘટત્વત્ત્વાદ્ધટોત્પાદકત્વમ્ । યદિ મૃદો ઘટત્વવત્ત્વં તદા મૃદેવ ઘટઃ સ્યાત્ । તદા તદુત્પત્તયે કૃતં કુમ્ભકારરજ્જુચક્રસંયોગેન । યદિ મૃદઃ સદ્ભાવેન ઘટોત્પાદકત્વં, તદોદકસ્યાપિ સદ્ભાવેન ઘટોત્પાદકત્વં (#ઉહ્ 16#) સ્યાત્ । યદ્યુદકસ્ય સદ્ભાવેન ઘટાનુત્પાદકત્વં કથં તર્હિ મૃદો ઘટોત્પાદકત્વમ્ । ઇતિ સામાન્યછલમ્ ।
કિં નામ સંશયહેત્વાભાસલક્ષણમ્ । ઉચ્યતે । સ્થાણોર્મનુષ્યસાદૃશ્યાત્, રાત્રૌ તં દૃષ્ટ્વા, એષ સ્થાણુઃ પુરુષો વેતિ વિમર્શઃ । અયં સંશયહેત્વાભાસ ઇતિ ।
કઃ પુનઃ કાલાતીતહેત્વાભાસઃ । ઉચ્યતે । યથા કશ્ચિદ્વદેન્નિત્યઃ શબ્દઃ । શબ્દમયત્વાદ્વેદો ઽપિ નિત્ય ઇતિ । અત્ર દૂષણમ્ । ઇદાનીં ભવતા શબ્દસ્ય નિત્યતાકારણમપ્રતિષ્ઠાપ્ય કથં વેદો નિત્ય ઇત્યુચ્યતે ।

અત્ર વદેદ્યથાકાશમરૂપત્વાન્નિત્યં તથા શબ્દો ઽપ્યરૂપત્વાન્નિત્યઃ । તદ્વચને પશ્ચાદપ્યુક્તે સો ઽર્થઃ સિધ્યતિ । અત્ર દૂષણં કાલતીતમેતદ્વચનમ્ । યથા ગૃહે દગ્ધ ઉદાકાન્વેષણં ભવતોપ્યેવમિતિ કાલાતીતઃ ।
અથ કો નામ પ્રકરણસમઃ? (આત્મનઃ) શરીર ભિન્નત્વાદાત્મા નિત્યઃ । યથા (ઘટસ્ય) આકશભિન્નત્વાદ્વટો ઽનિત્યઃ । અયં પ્રકરણસમ ઇત્યુચ્યતે ।
અત્ર દૂષણમ્ । યદ્યાત્મા શરીરભિન્નત્ર્વાન્નિત્ય ઇતિ, તદા (ઘટસ્ય) આકાશભિન્નત્વાદ્વટો ઽનિત્યઃ । અયમ્ પ્રકરણસમ ઇત્યુચ્યતે । અત્ર દૂષણમ્ । યદ્યાત્મા શરીરભિન્નત્વાન્નિત્ય ઇતિ, તદા (ઘટસ્ય) શરીરભિન્નત્વાદ્વટો ઽપિ નિત્યઃ સ્યાત્ શરીરભિન્નત્વે ઽપિ ઘટો ઽનિત્ય ઇતિ ચેત્, તર્હ્યાત્માપિ શરીરભિન્નત્વાત્ કથં નિત્યઃ । ઇતિ પ્રકરણસમઃ ।
કો નામ વર્ણ્યસમઃ । ઉચ્યતે । યથા નિત્યમાકાશમસ્પર્શત્વાત્ । મનોવિજ્ઞાનમપિ તથા । અયં વર્ણ્યસમ ઇત્યુચ્યતે ।
કઃ સવ્યભિચારઃ । ઉચ્યતે । યથા પઞ્ચવિષયા અનિત્યા (#ઉહ્ 17#) ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યપિ તથા તસ્માદનિત્યાનિ ।
અત્ર દૂષણમ્ । કૂર્મરોમ લવણગન્ધશ્ચ નિરાભાસમાત્રં મનોવિજ્ઞાનોપલભ્યત્વાત્કિમનિત્યમિતિ સવ્યભિચારઃ ।
અથ કો નામ વિરુદ્ધઃ । ઉચ્યતે । વિરુદ્ધો દ્વિવિધઃ । દૃષ્ટાન્તવિરુદ્ધો યુક્તિવિરુદ્ધશ્ચ । યથાત્મા નિત્યો ઽમૂર્તત્વાત્, વૃષભવત્ । અયં દૃષ્ટાન્તવિરુદ્ધઃ ।
યુક્તિવિરુદ્ધો યથા, બ્રાહ્મણસ્ય ક્ષત્રકર્માનુપાલનં મૃગયાદિશિક્ષા ચ, ક્ષત્રિયસ્ય ધ્યાનસમાપત્તિરિતિ યુક્તિવિરુદ્ધઃ । એવમ્ભૂતૌ ધર્માવજ્ઞા અબુદ્ધૈવ સત્યં મન્યન્તે ।
નનુ કિમવિરુદ્ધમ્ । અત્રોચ્યતે । એતદ્ભિન્નમવિરુદ્ધમિત્યભિધીયતે ।
ઇતિ હેત્વાભાસાઃ ।
॥ ઇતિ પ્રથમં પ્રકરણમ્ ॥
(#ઉહ્ 18#)
અથ દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ।
પૂર્વમષ્ટવિધા વાદધર્મા ઉક્તાઃ । અથ નિગ્રહ[સ્થાન]ધર્માન્ વક્ષ્યામઃ ।
નનુ કતમે વાદધર્માઃ । (અત્રોચ્યતે) યથા ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિરેવ । કસ્માત્ । રૂપાદિધર્મત્વાદેવ । અપરઃ પુનરાહ । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ તત્ત્વતઃ સન્તિ । કથમેતજ્જ્ઞાતમ્ । કાઠિન્યં પૃથિવીધર્મો યાવચ્ચલત્વં વાયુધર્મઃ । તત્સદિતિ જ્ઞેયમ્ । એતચ્ચ પ્રતિવિરુદ્ધમ્ । તસ્માદ્વિવાદઃ । યથા વા । પૃથિવી શરીરકારણમેવ । અપરાણિ મહાભૂતાન્યપિ તથા । અત્ર દૂષણમ્ । પૃથિવ્યાદિ સર્વવસ્તુસાધનસમર્થં સત્, કથં શરીરમાત્રં સાધયેદિતિ નાત્ર વિવાદઃ । યદ્યેવં ન સ્યાત્તદા વાદ ઇત્યુચ્યતે ।
નનુ કાનિ નિગ્રહસ્થાનાનિ । (અત્રોચ્યતે) યથા શબ્દો નિત્યો ઽમૂર્તત્વાદાકાશવત્ ।
અત્ર દૂષણમ્ । યદ્યપિ શબ્દો ઽમૂર્તઃ । તથાપ્યૈન્દ્રિયકઃ, સંપ્રતિઘઃ, ઘટવત્કૃતકઃ । અપિ ત્વાકાશે ઽકૃતકે કથં તદૃષ્ટાન્તલાભઃ । એતન્નિગ્રહસ્થાનમિત્યુચ્યતે ।
અથ ઘટો મૂર્ત ઇત્યનિત્યઃ શબ્દસ્ય ત્વમૂર્તત્વાત્ કથં તદૃષ્ટાન્તલાભઃ ।
અત્ર દૂષણમ્ । શબ્દો ઘટભિન્નો ઽપ્યૈન્દ્રિયકઃ શ્રાવણત્વાત્ । તસ્માદનિત્યઃ ।
નનુ કસ્યાર્થસ્યાનિગ્રહસ્થાનત્વાપત્તિઃ । સંસ્કારા વિજ્ઞાનઞ્ચ (#ઉહ્ 19#) કૃતકત્વાદનિત્યમ્ । નિર્વાણમકૃતકત્વાન્નિત્યમ્ । એતદ્વાક્યં સમ્યક્પદરસમ્ । એતદુચ્યતે ઽનિગ્રહસ્થાનમ્ ।
નનુ કિં વચનં દૂષયિતવ્યમ્ । ચુઅય્તે । વાક્યવૈપરીત્યં, અસદ્ધેતુસ્થાપનં, ઉદાહરણવૈષમ્યઞ્ચૈતદ્દૂષયિતવ્યમ્ ।
યથ સંજ્ઞા સંયોજનોચ્છેદિકા, ઇત્યુક્તે કશ્ચિત્ પૃચ્છેત્ । કથં સંજ્ઞા સમ્યોજનોચ્છેદિકા । જ્ઞાનસ્ય સંજ્ઞાત ઉત્પાદં પૂર્વમનુત્કા સંજ્ઞામાત્રકથનાદ્વાક્યવૈપરીત્યમિતીદં દૂષણીયમ્ ।
નનુ કથં પુનરેતદ્વાક્યમુચ્યતે । અસિદ્વસ્થાપનાન્નિગ્રહસ્થાનાપત્તિજ્ઞાપનાર્થમુક્તમ્ ।
અપરઞ્ચ । અનુયોજ્યાનનુયોગઃ । પ્રતિવક્તવ્યે ઽપ્રતિવક્તવ્યત । ત્રિરભિહિતસ્ય પરૈરવિજ્ઞાતમ્ । ત્રિરભિહિતસ્ય સ્વયમવિજ્ઞાનમ્ । એતાનિ નિગ્રહસ્થાનાનિ ।
અન્યચ્ચ । પરેણ વિવદમાનસ્તદ્વિકલતાં નાવગચ્છતિ । અન્યસ્તુ વદતિ । એષો ઽર્થઃ મિથ્યૈવ, કિં ભવાન્નોપલભતે તદા નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
અન્યચ્ચ । પરસ્ય સમ્યગર્થે દોષસમારોપે ઽપિ નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
અન્યચ્ચ । વાદિનોક્તં સર્વૈર્વિજ્ઞાતમપ્યસાવેવ (પ્રતિવાદી) નાવગચ્છતિ ચેત્તદપિ નિગ્રહસ્થાનમ્ । પ્રશ્નો ઽપિ તદ્વત્ । એતાનિ નિગ્રહસ્થાનાનિ વાદસ્ય મહાકણ્ટકાનિ ગમ્ભીરદુઃખાનિ જ્ઞેયાનિ, દ્રુતઞ્ચ હેયાનિ ।
નનુ પ્રશ્નાઃ કતિવિધાઃ । ઉચ્યતે । ત્રિવિધાઃ । યથા વચનસમઃ, અર્થસમઃ, હેતુસમશ્ચ । યદિ વાદિનસ્તૈસ્ત્રિભિઃ (#ઉહ્ 20#) પ્રશ્નોત્તરાણિ ન કુર્વન્તિ તદ્વિભ્રાન્તમ્ । યદ્યેતેષાં ત્રયાણામુત્તરાણામન્યતમં ન્યૂનં સ્યાત્તદસમ્પન્નમ્ ।
યદિ વદેદહમેવમ્પ્રકારાન્ ત્રીન્ પ્રશ્નાન્નાવગચ્છામિ મમ યથાજ્ઞાનમન્યોન્યં પ્રષ્ટવ્યં, તદાદોષઃ ।
વાક્યસમઃ યથા । આત્મા નાસ્તીત્યુક્તે તદ્વાક્યાશ્રયેણ પ્રશ્નઃ । અયં વાક્યસમ ઇત્યુચ્યતે ।
અર્થસમઃ તન્મતોપાદાનમેવાયમર્થસમ ઇત્યુચ્યતે ।
હેતુસમઃ । પરમનોગતેરુત્પાદકસ્ય હેતોર્જ્ઞામયં હેતુસમ ઇત્યુચ્યતે ।
એવં સામર્થ્યે સત્યે નિગ્રહસ્થાનમિત્યુચ્યતે ।
યદ્યતિદ્રુતં વદેચ્છ્રોતારશ્ચ નાવગચ્છેયુસ્તદપિ નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
અથૈતાવમાત્રમપરાણિ વા સન્તિ । અત્રોચ્યતે । સન્ત્યેવ યથા ન્યૂનં, અધિકમ્ નિરર્થકં, અપ્રાપ્તકાલં, પુનરુક્તં પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસ ઇત્યાદીનિ નિગ્રહસ્થાનાનીત્યુચ્યન્તે ।
યદ્યેવમાદિ પૂર્વપક્ષી વદેત્, તદા નિગ્રહસ્થાનાપત્તિઃ ।
અથ પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ । યથા વિજ્ઞાનં નિત્યમ્ । કસ્માત્ । વિજ્ઞાનસ્ય હિ દ્વૈવિધ્યમ્ । વિજ્ઞાનોત્પાત્તિર્વિજ્ઞાક્રિયા ચ ।
ઘટસ્યાપિ દ્વૈવિધ્યમ્, ઘટોત્પત્તિર્ઘટક્રિયા ચ । એવં વિજ્ઞાનમુત્પાદ્યમાનમેવ સક્રિયં તસ્માન્નિત્યમ્ । ઘટસ્ય તૂત્પત્ત્યનન્તરં સક્રિયત્વમ્, તસ્માદનિત્યત્વમ્ ।
અત્ર દૂષણમ્ । ઉત્પત્તાવેવ સક્રિયત્વાન્નિત્યમિતિ ચેદ્દીપસ્યાપ્યુત્પત્તાવેવ સક્રિયત્વાન્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથ દીપશ્ચક્ષુષા દૃષ્ટઃ સ્યાત્, શબ્દશ્ચ શ્રવણેન શ્રૂયત ઇતિ કથં દૃષ્ટાન્તોપપત્તિઃ । એતત્પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસનિગ્રહસ્થાનમ્ ।
(#ઉહ્ 21#)

અપરઞ્ચ । કેચિદ્વદન્ત્યાત્મા નિત્ય ઇતિ । કથં જ્ઞાતમ્ । અનૈન્દ્રિયકત્વાત્ । યથા આકાશો ઽનૈન્દ્રિયકત્વાન્નિત્યઃ ।
અત્ર દૂષણમ્ । પરમાણવો ઽનિન્દ્રિયકા અપિ ત્વનિત્યાઃ ।
અત્રોચ્યતે । આત્માકૃતકત્વાન્નિત્યઃ પરમાણવસ્તુ કૃતકત્વાદનિત્યાઃ ।
અત્ર દૂષણમ્ । અનુપલબ્ધેરિતિ ભવતા પૂર્વમુક્તમ્ । અધુના ચાકૃતકત્વાદિબ્યુચ્યતે । અયં પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ ।
નનૂચ્યતે ઽહં વિરોધીતિ ચેદ્ભવાંસ્તુ મમ વચનં પ્રતિકૂલયન્ કથમ્ વિરોધૌ ન સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ કથમેતદ્યુક્તિસહમ્ । યદ્વિ વિરુદ્ધમિત્યુચ્યતે મયા, સા ભવત એવ વચનસ્ય પૂર્વોક્તેનાર્થન્ પ્રતિકૂલતા । તસ્માદ્વિરુદ્ધમિત્યુક્તમ્ ।
અન્યચ્ચ । ભવતા પૂર્વમુક્તમસ્પષ્ટત્વાન્મે સંશય ઉત્પન્ન ઇતિ । નાહં ભવદ્વિરોધીત્યેવં સંશયેન વિરોધઃ । એતદપિ નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।
॥ ઇતિ દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ॥
(#ઉહ્ 22#)
અથ તૃતીયં પ્રકરણમ્ ।
વાદી પ્રાહ । યદિ કશ્ચિદ્વદેદસ્તિ સત્ત્વો યાવત્સન્તિ પ્રાણા અસ્તિ જીવ ઇત્યાદિ । કથં જ્ઞાતમ્ । ઐન્દ્રિયકત્વાત્ । યથા નિરુપધિશેષનિર્વાણસ્યેન્દ્રિયૈરનુપલબ્ધેરભાવઃ સત્ત્વાનાન્તુ ન તથા । તસ્માત્સન્ત્યેવ ઇતિ જ્ઞાતમ્ ।
અત્મા નિત્યઃ । યથાર્હત્ત્વફલં કસ્મિંશ્ચિદેવ કાલે વિદ્યમાનમપિ પૂર્વં પશ્ચાચ્ચાવિદ્યમાનત્વાદભાવ ઇતિ જ્ઞાયતે । યથા ચ દ્વીતીયો મૂર્ધા તૃતીયો હસ્તશ્ચ । અભૂત્વા ભાવાત્ પ્રાગભાવઃ । ભૂત્વા તુ વિનાશાત્પ્રધ્વંસાભાવ ઇતિ જ્ઞાયતે । આત્મા તુ ન તથા તસ્માન્નિત્યઃ ।
અત્ર દૂષણમ્ । યથા મૂલ[કીલ]ઓદકાન્યદૃશ્યત્વાન્ન સદિત્યુક્તમ્ । અર્હત્ત્વ[ફલસ્યાપિ] તથાત્વમેવ ન ત્વભાવઃ । એતત્તુ ન ભવતા સાક્ષાત્ક્રિયતે ।
નનુ મૈવમ્ । ઉદકસ્ય પૃથિવ્યાવરણાદદૃશ્યત્વમ્ । અર્હત્ત્વ[ફલસ્ય તુ] કેનાવરણેનાદૃશ્યત્વમ્ । તસ્માત્તદસદિતિ જ્ઞાયતે ।
અત્ર દૂષણમ્ । યદ્ભવતોક્તં [યથા] દ્વિતીયસ્ય મૂર્ધ્નસ્તૃતીયસ્ય હસ્તસ્ય ચાદૃશ્યત્વાદ[ભાવઃ] અર્હત્ત્વ[ફલસ્યાપ્ય]ભાવઃ ઇતિ સ્પષ્ટમ્ । તદયુક્તમ્ । દ્વિતીયસ્ય મૂર્ધ્નો નાસ્તિત્વે ઽપિ તર્હિ ન પ્રથમસ્ય નાસ્તિત્વમ્ । અર્હત્ત્વ[ફલં] તુ નાસ્ત્યેવેતિ તસ્યૈવાત્યન્તાભાવઃ । કથં દૃષ્ટાન્તતોપપત્તિઃ । યચ્ચ ભવતોક્તમનુપલબ્ધેર્નિર્વાણાભાવઃ સિદ્ધ ઇતિ તદપ્યયુક્તમ્ । કિં નામ (મહા)શાગરોદકસ્ય બિન્દુપરિમાણસ્યાશક્યજ્ઞાનત્વાત્તદસદિતિ (#ઉહ્ 23#) વક્તું શક્યતે । યદ્યપિ બિન્દુપરિમાણં ન જ્ઞાયતે તથાપ્યસ્ત્યેવ સાગરઃ । નિર્વાણસ્યાપિ તથાત્વમ્ । અનુપલબ્ધાવપિ તત્તત્ત્વતઃ સદેવ । અસદિતિ ચેદ્વક્તવ્યમ્ તસ્ય કારણમ્ । યદિ ન શક્યતે વક્તં તદા ભવત એવાર્થહાનિઃ । અયમુચ્યતે યથાધર્મવાદઃ ।
અન્યચ્ચ યદ્યનુપલબ્ધેર્નિર્વાણસ્યાસત્ત્વં, તદા પરસ્ય સંશયઃ । યથા રાત્રૌ તરું દૃષ્ટ્વા ચિત્તે સંશયઃ । એષ સ્થાણુર્વા મનુષ્યો વેતિ । ન ખલૂ તરુઃ સ્થાણોઃ પુરુષસ્ય વો[પલબ્ધૌ] નિયતો હેતુઃ । અનુપલબ્ધિરેવ નિર્વાણસ્યાભાવે નિયતો હેતુરિતિ ચેન્નાત્ર સંશયસમ્ભવઃ ।
અન્યચ્ચ કર્મવિપાકાવિનાશાત્, સદેવ નિર્વાણમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । યથા દવેન ગિરેસ્તરુદાહે ઽગ્નિસ્તદ્વિનાશહેતુઃ । કઃ પુનસ્તસ્ય કર્મવિપાકસ્ય વિનાશહેતુર્યેન તદ્વિનશ્યતે । નિર્વાણલાભે તદા પ્રહાનિઃ ।
અત્રોચ્યતે । અસ્તિ તત્ત્વતો વિનાશહેતુઃ । આવરણાત્ત્વનુપલબ્ધઃ ।
અત્ર દૂષણમ્ । નિર્વાણમપિ સદાવરણાત્ત્વનુપલબ્ધમ્ ।
કિઞ્ચ યદિ વિપાકસ્ય વિનાશહેતુર્વર્તત ઇતિ ચેન્નોચ્યતે । તદા ભવતો ઽર્થહાનિઃ । યદ્યભાવાદ્વિનાશહેતુરનુક્તસ્તદાવરણાભાવો ઽપિ કથમુક્તઃ । એવં કારણૈર્કર્માણામવિનાશો જ્ઞાયતે ।
એષ યથાધર્મવાદ ઇત્યુચ્યતે ।
પૂર્વપક્ષી વદતિ । યદિ સાગરોદકસદ્ભાવાન્નિર્વાણસદ્ભાવઃ સિદ્ધસ્તદા કિં દ્વિતીયસ્યાપિ મૂર્ધ્નઃ સદ્ભાવો ન સિધ્યતિ । દ્વિતીયસ્યાપિ મૂર્ધ્નઃ સદ્ભાવો ન સિદ્ધ ઇતિ ચેત્ (#ઉહ્ 24#) કથં નિર્વાણસ્ય સદ્ભાવઃ । તસ્માદ્ભવતોક્તઃ સાગરોદકદૃષ્ટાન્તઃ નિર્વાણસદ્ભાવં સાધયિતું ન સમર્થઃ । કિં દ્વિતીયસ્ય મૂર્ધ્નઃ સદ્ભાવં સાધયેત્ ।
અત્ર દૂષણમ્ । કિં નિર્વાણમસદિતિ ભવદભિપ્રેતમ્ । અસતઃ સત્તા વાસતો ઽસત્તા વા । અસતો ઽસત્તેતિ ચેત્ કથં નિર્વાણમસદિતિ પ્રતિજ્ઞાયતે । યદિ ત્વસતઃ સત્તા કથં ભવતાસત્તોચ્યતે ।
યદ્યસતો નિર્વાણસ્ય સત્તા તદા સ્વતો ઽસતો ઽસત્ત્વમપિ સદિતિ ચેત્, કથં ન નિર્વાણસદ્ભાવલાબ ઇત્યત્ર હેતુર્વક્તવ્યઃ । યદિ વક્તું ન શક્યતે, તદા નિશ્ચિતમેવ નિર્વાણં સદિતિ જ્ઞેયમ્ । એતદપિ યથાધર્મવાદ ઇત્યુચ્યતે ।
નન્વાત્મા નિત્યો ઽનિત્યો વા । અત્મા ઽકૃતકત્વાન્નિત્યઃ, ઘટાદિષ્ટુ કૃતકત્વાદનિત્યઃ ।
અત્ર દૂષણમ્ । અકૃતકત્વાદાત્મા નિત્ય ઇતિ ચેત્તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । પુરુષાણાં સંશયજનકત્વાત્ । યદ્યકૃતકત્વાન્નિત્ય એવાત્મેતિ તદા નિત્યો ઽનિત્ય વેતિ સંશયસ્યાસમ્ભવઃ । સંશયજનકત્વાદ્દોષઃ ।
વાદી । ઇયં દોષાપત્તિર્ન મમૈવાપિ તુ સર્વેષામેવ વાદિનાં યથા શબ્દો નિત્યો ઽમૂર્તત્વાત્ । અતીતઃ કાયો ઽસ્ત્યેવ પૂર્વનિવાસાનુસ્મરણાદિત્યાદિપ્રતિજ્ઞા પૂર્વવત્સંશયમુત્પાદયતીતિ । તસ્મત્સર્વત્રૈવ દોષાપત્તિઃ ।
અત્ર દૂષણમ્ । દૃષ્ટાન્ત એવ સંશયં નિર્ધારયતિ । ભવતાં તૂદાહૃતો દૃષ્ટાન્તો મમ સંશયમુત્પાદયતિ તસ્માદસિયો ઽયં દૃષ્ટાન્તઃ । દૃષ્ટાન્તે ઽસિદ્ધે ઽર્થહાનિઃ । તદેવ નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
યત્પુનર્ભવતોક્તં સર્વેષામેવ દોષાપત્તિર્ન તુ મમૈવેત્યેષ (#ઉહ્ 25#) સ્વદોષ એવ ન તુ પરદોષઃ । કુત ઇતિ ચેત્ । યથા કશ્ચિદભિયુક્ત આત્માનમપ્રકાશ્ય સર્વ એવ તસ્કરા ઇતિ વદેત્તદાસૌ પુરુષ આત્માનમપિ તસ્કરં મન્યત ઇતિ જ્ઞેયમ્ । ભવાનપિ તથા તસ્માન્નિગ્રાહ્યઃ ।
ઇદાનીં યદિ ભવાનાત્માનં પ્રકાશયિતુમિઃચ્છુ પૂર્વયુક્તિમતિક્રમ્ય પુનર્વક્તુમિચ્છેન્નૂનં બહુદોષાપત્તિઃ સ્યાત્ । ભવતઃ પ્રથમઃ પક્ષો દ્વિતીયેન [પક્ષેણ] દૂષિતઃ । તૃતીયશ્ચાર્થો મયા દૂષિતઃ । પઞ્ચમેન દોષાવધિમિચ્છન્ પૂર્વં નાતિક્રામેદતઃ ભવતો ઽન્ત્યઃ પક્ષઃ પુનરુક્તં ભવેત્ । પુનરુક્તં ચ નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
નન્વનુયોજ્યઃ ષષ્ઠો ઽપિ?
અત્રોચ્યતે । સિદ્વસ્તાવત્પઞ્ચમસ્ય દોષઃ । તત્કથં ષષ્ઠો ઽનુયોજ્યઃ । અસ્મિન્ હિ પ્રત્યુક્તે પૂર્વદોષતુલ્યતા । અનુયોક્તુઃ સદોષત્વે પ્રતિપક્ષેણ તૂષ્ણીમ્ભવિંતવ્યમ્ ।
અપરઞ્ચ । ષષ્ઠસ્ય દોષઃ પઞ્ચમેનાપર્યનુયોજ્યઃ । કુત ઇતિ ચેત્ । પઞ્ચમેનૈવ હ્યેષ ષષ્ઠો ઽનુયુક્તઃ । અતો ઽયં સ્વયમે સદોષઃ કથં તં દૂષયેત્ । એવં સદ્ધર્મવાદઃ ।
॥ ઇતિ તૃતીયં પ્રકરણમ્ ॥
(#ઉહ્ 26#)
અથે ચતુર્થં પ્રકરણમ્ ।
નનુ ભવતા વ્યાખ્યાતો યથાધર્મસદ્વાદઃ । કઃ પુનઃ સમ્બન્ધઃ ।
અત્રોચ્યતે । પ્રશ્નોત્તરસમ્બન્ધો વિંશતિવિધઃ । યદિ કશ્ચિત્તેન વિંશતિવિધેનાર્થેન સમ્યગ્ન્યાયમારભતે સ સદ્વાદસ્ય જ્ઞાતેત્યુચ્યતે । યદિ નૈવં તદા નાયં વિવાદધર્માવગન્તા । એષાં વિંશતિવિધાનાં સારો દ્વિવિધઃ । વૈધર્મ્યં સાધર્મ્યઞ્ચ । સજાતીયત્વાત્સાધર્મ્યં વિજાતીયત્વાદ્વૈધર્મ્યમ્ । અર્થસ્ય હિ તત્સમાશ્રયત્વાત્તે વિંશતિધર્માન્ વ્યાપ્નુવતઃ ।

કિં સાધર્મ્યમ્ । યથા ક્લેશક્ષયો નિરાભાસ એવ, આકાશભાવો ઽપિ નિરાભાસ ઇતિ સાધર્મ્યમ્ ।
કિં વૈધર્મ્યમ્ । યથા નિર્વાણમકૃતકત્વાન્નિત્યં તથા સર્વે સંસ્કારાઃ કૃતકત્વાદનિત્યાઃ । ઇતિ વૈધર્મ્યમ્ ।

નનુ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં કથં દૂષણમ્ ।
અત્રોચ્યતે । સાધર્મ્યદૂષણમિચ્છતા એવં વક્તવ્યમ્ । રૂપં ચક્ષુષા દૃષ્ટં, શબ્દસ્તુ શ્રવણેન શ્રુત ઇતિ, કથં તયોઃ સાધર્મ્યમ્ । યદિ રૂપાદ્ભિન્નઃ શબ્દસ્તદા રૂપસ્યાનિત્યત્વાચ્છબ્દો નિત્યો ભવેત્ ।
વૈધર્મ્યદૂષણમ્ । યથ રૂપસ્યૈન્દ્રિયકત્વાદનિત્યતા, આત્મનો ઽનૈન્દ્રિયકત્વાન્નિત્યતા ।
ઘટસ્યાત્મનશ્ચ સદ્ભાવઃ । સદ્ભાવસાધર્મ્યે ઘટસ્યાનિત્યત્વાદાત્મનો ઽપિ તથાત્વાપત્તિઃ । ઘટસદ્ભાવ આત્મસદ્ભાવાદ્ભિન્નસ્તતશ્ચાત્મા (#ઉહ્ 27#) નિત્યો ઘાતસ્ત્વનિત્ય ઇતિ ચેત્ । નિત્યતાસાધર્મ્યદ[પ્ય]આત્મના નિત્યેન ભવિતવ્યમ્ ।
એવં દૂષણં વિંશતિવિધં યથા 1 ઉત્કર્ષ[સમ]મ્, 2 અપકર્ષ[સમ]મ્, 3 ભેદાભેદ[સમ]મ્, 4 પ્રશ્નબાહુલ્યમુત્તરાલ્પતા, 5 પ્રશ્નાલ્પતોત્તરબાહુલ્યમ્, 6 હેતુસમમ્, 7 કાર્યસમમ્, 8 વ્યાપ્તિસમમ્, 9 અવ્યાપ્તિસમમ્, 10 કાલસમમ્, 11 પ્રાપ્તિસમમ્, 12 અપ્રાપ્તિસમમ્, 13 વિરુદ્ધમ્, 14 અવિરુદ્ધમ્, 15 સંશય[સમ]મ્, 16 અસંશય[સમ]મ્, 17 પ્રતિદૃષ્ટાન્ત[સમ]મ્, 18 શ્રુતિસમમ્, 19 શ્રુતિભિન્નમ્, 20 અનુપપત્તિ[સમ]ઞ્ચેતિ પ્રશ્નોત્તરધર્મા વિંશતિધા ।
1. ઉત્કર્ષ[સમ]મ્ । યથા (કશ્ચિદ્વદેદ્), આત્મા નિત્ય ઇન્દ્રિયાનુપલબ્ધેઃ । આકાશો હ્યનુપલબ્ધેર્નિત્યઃ । સર્વમનુપલભ્યં નિત્યમેવ । આત્માપ્યનુપલભ્યઃ કથં તદનિત્યતાપ્રાપ્તિઃ ।
અત્ર દૂષણમ્ । આકાશો ઽચેતનત્વાન્નિત્યઃ । આત્મા તુ ચેતનઃ કથં નિત્યઃ । આકાશશ્ચેતન ઇત્યન્યાય્યમ્ । યદ્યાત્માચેતનસ્તદૈવાકાશેન સધર્મા । એવં વિદ્વાંસઃ સો ઽનિત્ય ઇતિ મન્યન્તે । એતદુત્કર્ષ[સમ]મ્ ।
2. અપકર્ષ[સમ]મ્ । યથાકાશો ઽચેતન આત્મા તુ ચેતનઃ । કથમાકાશ આત્મનો દૃષ્ટાન્તઃ । એતદપકર્ષ[સમ]મ્ ।
3. ભેદાભેદ[સમ]મ્ । યથાત્મનિત્યતાસ્થાપન આકાશ ઉદાહરણમ્ । [અત્ર દૂષણં] આત્મા આકાશશ્ચાભિન્નૌ ઇતિ ચેદૈકધર્મ્યાત્ કથમાકાશસ્યાત્મનો દૃષ્ટાન્તતા । (#ઉહ્ 28#) ભિન્નૌ ઇતિ ચેદન્યાન્યસાધર્મ્યાપ્રાપ્તિઃ । એતદુચ્યતે ભેદાભેદ[સમ]મ્ ।
4. અન્યચ્ચ । આત્મા નિત્યો ઽનૈન્દ્રિયકત્વાત્ । યથાકાશો ઽનિન્દ્રિયકત્વાન્નિત્ય ઇતિ ભવતઃ સ્થાપના ।
અથ યદનૈન્દ્રિયકં તન્નાવશ્યં નિત્યમ્ । તત્કથં સિદ્ધમ્ । એતદુચ્યતે પ્રશ્નબાહુલ્યમુત્તરાલ્પતા ચ ।
5. અન્યચ્ચ । આત્મા નિત્યોનૈન્દ્રિયકત્વાદિતિ ભવત્સ્થાપના । અનૈન્દ્રિયકસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્ । યથા પરમાણવો ઽનુપલભ્યા અનિત્યાઃ । આકાશસ્ત્વિન્દ્રિયાનુપલભ્યો નિત્યશ્ચ । કથં ભવતોચ્યતે યદનુપલભ્યત્વાન્નિત્ય ઇત્યુચ્યતે પ્રશ્નાલ્પતોત્તરબાહુલ્યઞ્ચ ।
6. અન્યચ્ચ । અનુપલબ્ધિહેતુનાત્મા નિત્ય ઇતિ ભવતા પ્રતિજ્ઞાતમ્ । આકાશશ્ચાત્મા ચ ભિન્નૌઃ કથમુભયોરનુપલભ્યત્વં હેતુર્ભવેત્ । ઇતિ હેતુસમમ્ ।
7. અન્યચ્ચ । યત્પઞ્ચમહાભૂતમયં તદનિત્યમ્ । આકાશ આત્મા ચ પઞ્ચમહાભૂતમયૌ કથં નિત્યાવુક્તૌ । ઇતિ કાર્યસમમ્ ।
8. અન્યચ્ચ । અનુપલભ્યત્વાન્નિત્ય આકાશ ઇતિ ભવતઃ સ્થાપના । આકાશશ્ચ સર્વવ્યાપી [તતશ્ચ] કિં સર્વાણિ બસ્તૂન્યનુપલભ્યાનિ । એતદ્યાપ્તિસમમ્ ।
9. અન્યચ્ચ । પરમાણુરવ્યાપ્યનૈન્દ્રિયકો ઽપ્યનિત્યઃ । આત્મા ત્વનૈન્દ્રિયકઃ કથં નિત્યઃ । ઇતિ અવ્યાપ્તિસમમ્ ।
10. અન્યચ્ચ । આત્મા નિત્યો ઽનિન્દ્રિયકત્વાદિતિ ભવત્સ્થાપના । સો ઽયં[હેતુ]ર્વર્તમાને ઽતીતે ઽનાગતે વા । અતીત ઇતિ ચેદતીતત્વાન્નષ્ટાઃ । અનાગત ઇતિ ચેદભાવઃ । વર્તમાન (#ઉહ્ 29#) ઇતિ ચેત્તદાહેતુઃ । યથા શૃઙ્ગે યુગપદેવ જાતત્વાન્નાન્યોન્યહેતુકે । ઇતિ કાલસમમ્ ।
11. અન્યચ્ચ । આત્મા નિત્યો ઽનૈન્દ્રિયકત્વાદિતિ ભવત્સ્થાપના । અથ પ્રાપ્યાપ્રાપ્ય વા હેતુરિતિ । અપ્રાપ્ય ચેદસિદ્ધો હેતુઃ । યથાગ્નિરપ્રાપ્ય દહનાસમર્થઃ, અસિશ્ચાપ્રાપ્ય છેદનાસમર્થઃ । આત્માનમપ્રાપ્ય કથં હેતુર્ભવેત્ । ઇત્યપ્રાપ્તિ[સમમ્] ।
12. અન્યચ્ચ । પ્રાપ્ય ઇતિ ચેત્, પ્રાપ્તેરહેતુત્વમ્ । ઇતિ પ્રાપ્તિસમમ્ ।
13. અન્યચ્ચ । સર્વમનિત્યમ્ । ન ત્વાત્મા સર્વં, તતો નિત્ય ઇતિ ભવત્પ્રતિજ્ઞા આત્મા ચ તદ્ભાવાદનિત્ય ઇતિ વક્તવ્યઃ, કિઞ્ચિદ્દગ્ધો હિ કમ્બલઃ પ્રાયેણાદગ્ધત્વાદદગ્ધ ઇત્યુચ્યતે । એતદ્વિરુદ્ધમ્ ।
14. અન્યચ્ચ । આત્માનૈન્દ્રિયકત્વાદાકાશતુલ્ય ઇતિ ભવત્સ્થાપના । આકાશસ્યાનુપલબ્ધિરાત્મનો ઽપિ તથાત્વમ્ । આત્મન ઉપલબ્ધિરિતિ ચેત્તદાકાશો ઽપિ સુખદૂઃખદિકમુપલભેત । આત્મન આકાશસ્ય ચાભિન્નત્વાત્ । એતદવિરુદ્ધમ્ ।
15. અન્યચ્ચ । આત્મનઃ સદ્ભાવવન્નિત્યતાનિયતા । લૌકિકાનાં સંશયસમ્ભવો નિત્યો ઽનિત્યો વેતિ । એતત્ સંશયસમમ્ ।
16. અન્યચ્ચ । અસ્ત્યાત્માનૈન્દ્રિયકત્વાદિતિ ભવદ્વચનમ્ અથ વિમર્શઃ કેનાવરણેનાનુપલબ્ધિઃ । કારણમત્ર વક્તવ્યમ્ । યદિ કારણં ન વિદ્યત આત્માર્થસ્ય હાનિઃ । ઇત્યસંશયસમમ્ ।
(#ઉહ્ 30#)
17. અન્યચ્ચ । આત્માનૈન્દ્રિયકત્ર્વાન્નિત્ય ઇતિ ભવતા પ્રતિજ્ઞાતમ્ । અથ મૂલકિલોદકાન્યનૈન્દ્રિયકાન્યપ્યનિત્યાન્યાત્મા તુ કથં નિત્યઃ । ઇતિ પ્રતિદૃષ્ટાન્ત[સમ]મ્ ।
18. અન્યચ્ચ । સૂત્રેષુ આત્મનો ઽનુપલબ્ધિરુક્તા તસ્માત્તસ્ય નિત્યતા જ્ઞાતેતિ ભવતઃ [સ્થાપના] । (પરન્તુ) નાસ્ત્યાત્મા નાસ્ત્યાત્મીયમિત્યપિ સૂત્રેષૂક્તમ્ । નિર્ગ્રન્થધર્મે ચાત્માનિત્યતોક્તા । આત્મનિત્યત્વે નિયતે સતિ સૂત્રાણાં વૈષમ્યાનુપપત્તિઃ । ઇતિ શ્રુતિસમમ્ ।
19. અન્યચ્ચ । યદિ ભવતા એકમેવ સૂત્રમધિગચ્છતાત્મા નિત્ય ઇતિ મન્યતે । અથાન્યેષામપિ સૂત્રાણાં પ્રતીતેરાત્માનિત્યો મન્તવ્યઃ । ઉભયથા પ્રતીતિરિતિ ચેદેકસ્યૈવાત્મનો નિત્યત્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ । ઇતિ શ્રુતિભિન્નમ્ ।
20. અન્યચ્ચ । યદિ સદ્ભાવાદિતિ હેતુનાત્માસ્તીતિ । અથ શાલસ્ય સદ્ભાવાત્તાલ ઉત્પદ્યતે । યદ્યભાવાન્નાસ્તીતિ તદા તાલબીજેષુ વૃક્ષાકારાભાવાત્તદુત્પત્ત્યપ્રાપ્તિઃ । સદ્ભાવે ઽનુત્પત્તિઃ । અભાવે ઽપ્યનુત્પત્તિઃ । આત્મનો ઽપિ તથાત્વમ્ ।
યદિ કિંચિત્સદેવ ન તદાનૈન્દ્રિયકત્વં હેતુત્વેન પ્રયોક્તવ્યમ્ । યદિ ચ સદેવ તદા નાનૈન્દ્રિયકત્વેન તસ્ય સત્તા સાધ્યા । ઇત્યનુત્પત્તિસમમ્ ।
યદિ પુનઃ કશ્ચિચ્છબ્દનિત્યતાં સ્થાપયેત્, તદૈવમ્વિધૈરુક્તપૂર્વૈર્વિશતિંધર્મૈસ્તદ્વદેવ દૂષયેત્ ।
નન્વાત્મસદ્ભાવાદેવ ભવાનાત્માનં દૂષયતિ । આત્મનો ઽભાવે કિં ભવતા દૂષણીયમ્ । દૂષણાદ્ધ્યસ્તિ દૂષયિતવ્યમ્ ।
અત્ર દૂષણમ્ । યુક્તિતો નાસ્યાત્મા । ભવતા તુ (#ઉહ્ 31#) તત્સદ્ભાવસ્ય વિકલ્પાન્મયા ભવતો દૂષણં કૃતમ્ । યદ્ભવતોક્તં દૂષયિતવ્યભવાદસ્ત્યાત્મેતિ । તતો દૂષણાન્નાસ્ત્યાત્મેતિ જ્ઞાતમ્ । ભવત આત્મપરિગ્રહ આત્માભાવદ્યોતનર્થમિતિ ચેત્તદયુક્તમ્ । ભવદર્થાપ્રયોગાત્ । ઇદાનીન્તુ સ્વયં ભવતા મમ સિદ્ધાન્તઃ પ્રયુક્તઃ ।
નનુ કથં ભવતા જ્ઞાતં યન્મયા ભવદર્થઃ પરિગૃહીતઃ । અત્ર કારણં વક્તવ્યમિતિ ચેન્મયા ખલુ પૂર્વમુક્તં યત્સ્વાર્થમપરિગૃણ્હતા ભવતા પરસ્થાપના પરિગૃહીતા કથમિદાનીં પુનરિદં પૃચ્છ્યતે । કથં જ્ઞાતં યદ્ભવતો ઽર્થો મય પરિગૃહીત ઇતિ । યતો ભવદ્વચનં વિરુદ્ધં તસ્માન્નિગ્રહસ્થાનાપત્તિઃ ।

અન્યચ્ચ । અનૈન્દ્રિયકત્વાત્સન્નેવાત્મેતિ ભવતા પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાતં પશ્ચાત્તુ ધર્મબાહુલ્યેન સાધિતમ્ । સ્થાપિતહેતોરનિયતત્વાત્પ્રતિજ્ઞાવિરોધાચ્ચ નિગ્રહસ્થાનમ્ । તસ્માદ્ભવદર્થનાહૌ યદિ પુનરહં કિંચિબ્દ્રવીમિ, [યન્મયા] પૂર્વમુક્તં તસ્માદેતન્ન ભિદ્યતે । તદા વચનસ્ય બહુદોષપ્રસઙ્ગઃ । પક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ પ્રતિપક્ષમર્યાદા પઞ્ચમે । તદતિક્રમ્યોક્તં વચનં દોષઃ । યદિ વિદ્વાન્ ગમ્ભીરં ન્યાયં ભાવયત્યુક્તેન દૃષ્ટાન્તેનાર્થાવગમસમર્થશ્ચ સ્યાત્તદા તસ્ય વાદ એવંવિધં ધર્મં નાતિક્રામતિ ।
વાદી પ્રાહ । એવમુક્તો વદધર્માણાં સારઃ । એષ વાદસારઃ સર્વવાદાનાં મૂલમ્ । એતસ્માદ્વાદાત્પક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ પરમોત્કર્ષજ્ઞાનં જાયતે । યથા બીજે સુક્ષેત્ર ઉપ્તે મૂલાઙ્કુરાઃ સમૃદ્ધાઃ । કુક્ષેત્રે તૂપ્તે ફલભાવ એવ । એતસ્ય ધર્મસ્યાપિ તથાત્વમ્ ।
(#ઉહ્ 32#)
યદિ વિદ્વાન્ કશ્ચિત્ પ્રમાણવિચારકુશલસ્તદા વાદાનુત્પાદયતિ । મૂર્ખસ્ત્વલ્પબુદ્ધિરેતદ્વાદાભ્યાસેનાપિ તદવગમાસમર્થસ્તત્ત્વતો વિદ્વાન્ નોચ્યતે । તસ્માદ્યે યે સઞ્જ્ઞાનોત્પત્તિં સુભાશુભવિવેકઞ્ચેચ્છન્તિ તૈસ્તૈરેવ સદ્ધર્મવાદ આશ્રયિતવ્યઃ ।
॥ ઇતિ ચતુર્થં પ્રકરણમ્ ॥
સમાપ્તશ્ચાયં ગ્રન્થઃ ।