તત્ત્વમીમાંસા · ભાગ 11

તત્ત્વમીમાંસા ।
સુખૈકવિષયા ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિઃ । સુખં ચ સતિ દુઃખહેતાવસમ્ભવતિ । અતો ભવતિ દુઃખાભિઘાતકે જિજ્ઞાસા સા ચ તત્ત્વજ્ઞાનાત્ । અતસ્તત્ત્વમત્ર નિરૂપ્યતે । નનુ ત્રિવિધં દુઃખમ્ આધ્યાત્મિકમાધિદૈવિકમાધિભૌતિકં ચ । તત્રાધ્યાત્મિકં દ્વિવિધં શારીરં માનસઞ્ચ । શારીરં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૈષમ્યનિમિત્તં માનસં કામક્રોધાદિનિબન્ધનમ્ । આધિભૌતિકં માનુષપશુપક્ષ્યાદિનિમિત્તમ્ । આધિદૈવિકં યક્ષરાક્ષસગ્રહાદ્યાવેશનિબન્ધનમ્ । તેષાં ચૈષાં લૌકિકૈરેવોપાયૈઃ પ્રતીકારઃ શક્યતે । તથા હિ શારીરસ્યૌષધાદિભિઃ માનસસ્ય મનોજ્ઞસ્ત્રીપાનભોજનવસ્ત્રાલઙ્કારાદિપ્રાપ્ત્યા આધિભૌતિકસ્ય નીતિશાસ્ત્રાભ્યાસસુસ્થાનોપવેશાદિના આધિદૈવિકસ્ય મણિમન્ત્રાદ્યુપયોગેનેતિ સુકર ઉપાયઃ તત્ત્વજ્ઞાનં ત્વનેકજન્મરપરાભ્યાસસાધ્યમ્ । તથા ચ લૌકિકાનામાભાણકઃ ।
અક્કે ચેન્મધુ વિન્દેત કિમર્થં પર્વતં વ્રજેત્ ।
ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય સંપ્રાપ્તૌ કો વિદ્વાન્ યત્નમાચરેત્ ॥ ઇતિ ।
અક્કે ગૃહકોણે । મૈવમ્ । ન હ્યેતૈરુપાયૈઃ સર્વમેવ દુઃખં નિવર્તતે । નિવૃત્તં પુનર્નોત્પદ્યતે । યદ્યપિ શાસ્ત્રીયમપિ અહોરાત્રમાસવર્ષાદિસાધ્યમુપાયાન્તરં સુકરં શ્રૂયતે અપામ સોમમમૃતા અભૂમેતિ તથાપિ એતદપિ લૌકિકોપાયતુલ્યમેવ । તથાહિ સોમયાગઃ પશુવધાદિસાધનત્વાન્ન વિશેષતઃ શુદ્ધઃ । અકૃતે હિ તદ્વધપ્રાયશ્ચિત્તે સ્વર્ગાદિગત્યનન્તરં પરિપચ્યતે એવ તદ્દુઃખમ્ । ન ચ ન હિંસ્યાત્સર્વાભૂતાનીતિ સામાન્યશાસ્ત્રભ્ય વિશેષશાસ્ત્રેણાગ્નીષોમીયં પશુમાલભેતેત્યનેન બાધઃ શઙ્ક્યઃ ભિન્નવિષયત્વેન બાધ્યબાધકભાવાસમ્ભવાત્ અગ્નીષોમીયં પશુમાલભેતેતિ વાક્યેન હિ વધસ્ય ક્રતૂપકારકત્વમેવ બોધ્યતે ન તુ પુરુષપ્રત્યવાયાભાવઃ । એવં સ્વર્ગાદેરનિત્યત્વમપિ સત્ત્વે સતિ કાર્યત્વાદનુમીયતે । તથા ચ શ્રુતિરપિ
ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકેનામૃતત્વમાનશુઃ ।
પરેણ નાકં નિહિતં ગુહાયાં વિભ્રાજતે યદ્યતયો વિશન્તિ ॥
કર્મણા જ્યોતિષ્ટોમાદિના પ્રજયા પુત્રેણ ધનેન દેવતાજ્ઞાનેન પુત્રેણાયં લોકો જેયો વિદ્યયા દેવલોકઃ કર્મણા પિતૃલોક ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ એભિઃ પિત્રાદિલોકસ્યૈવ પ્રાપ્તિર્નામૃતત્વસ્યેતિ ભાવહ । તર્હિ કથમમૃતત્વમિત્યત આહ ત્યાગેનેતિ । સર્વકર્મસંન્યાસસાધ્યજ્ઞાનેનેત્યર્થઃ । તદમૃતત્વં સ્વર્ગ એવ ચેત્તત્ત્રાહ પરેણ નાકમિતિ । તર્હિ દૂરસ્થત્વાન્ન પ્રાપ્યમિતિ ચેત્તત્રાહ નિહિતં ગુહાયામિતિ । તચ્ચાસન્નત્વાત્પૃથક્ જનૈરપિ લભ્યમિતિ ચેત્તત્રાહ યદ્યતય ઇતિ । અદૂરભૂતમપ્યવિવેકિનાં દૂરભૂતમેવ । તથા શ્રુત્યન્તરમ્ ।
કર્મણા મૃત્યુમૃષયો નિષેદુઃ પ્રજાવન્તો દ્વવિણમીહમાનાઃ ।
તથા ઽપરે ઋષયો યે મનીષિણઃ પરં કર્મભ્યો ઽમૃતત્વમાનશુરિતિ ॥
અપામ સોમમમૃતા અભૂમેત્યમૃતત્વાભિધાનં તુ ચિરસ્થિત્યભિપ્રાયમ્ । યદાહુઃ આભૂતસમ્પ્લવં સ્થાનમમૃતત્વં હિ ભાષ્યતે ઇતિ । તદેતત્સર્વમભિપ્રેત્યોક્તં શાસ્ત્રકૃદ્ભિઃ તદ્બિપરીતઃ શ્રેયાન્ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાત્ । અસ્યાર્થઃ । તસ્માત્સોમપાનાદેરવિશુદ્ધાદનિત્યાત્ વિપરીતો હિંસાદ્યસઙ્કરાદ્વિશુદ્ધ ઉપાયઃ શ્રેયાન્ । સ ચ કથમ્ ? વ્યક્તસ્ય કાર્યજાતસ્ય તત્કારણસ્ય અવ્યક્તસ્ય પ્રધાનસ્ય તાભ્યાં પરસ્ય તસ્યાત્મનશ્ચ વિવેકેન જ્ઞાનાદ્ભવતિ ઇતિ । ન ચ વિવેકોત્પન્નફલસ્યાપિ કાર્યત્વાદનિત્યત્વં શંક્યમ્ । ભાવરૂપકાર્યસ્યૈવાનિત્યત્વાત્ દુઃખધ્વંસસ્ય તુ કાર્યત્વે ઽપિ નિત્યત્વાત્ ।
અથાત્ર શાસ્ત્રે ચતસ્રો વિધાઃ । પ્રકૃતિર્વિકૃતિરુભયમનુભયઞ્ચેતિ । તત્ર જગતો મૂલકારણભૂતં પ્રધાનં ન વિકારઃ કિન્તુ પ્રકૃતિરેવ પ્રકરોતીતિ પ્રકૃતિઃ સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થા । અસ્યાશ્ચ મૂલાન્તરમનવસ્થાભયાન્નાસ્તીતિ મૂલપ્રકૃતિરિત્યુચ્યતે । સૈવ શાસ્ત્રાન્તરે અવિદ્યા માયાશબ્દેનોચ્યતે । એતદેવાવ્યક્તં સત્ત્વાદીનાં ગુણાનાં વૈષમ્યે સતિ વ્યક્તમિત્યુચ્યતે । યથાહિ સમુદ્રજલે ચલિતાચલિતપ્રદેશાઃ । એવં ત્રિગુણાત્મિકે પ્રધાને પરિણામવાંસ્તદ્વિધુરશ્ચ પ્રદેશઃ । તત્ર પ્રકૃતિવિકારેષુ મધ્યે આદ્યો વિકારો મહાનિત્યુચ્યતે સ એતદ્બુદ્ધિલક્ષણઃ । સ આહ મહાન્સાત્ત્વિકો રાજસસ્તામસશ્ચેતિ ત્રિવિધઃ । બુદ્ધેસ્તુ પ્રથમો વિકારો ઽહઙ્કારઃ । એતે ચ મહદાદયઃ પ્રકૃતયો વિકૃતયશ્ચ । તથાહિ મહત્તત્ત્વમહઙ્કારસ્ય પ્રકૃતિર્વિકૃતિશ્ચ મૂલપ્રકૃતેઃ । અયં હિ ક્રમઃ પ્રકૃતેર્મહાન્ મહતો ઽહઙ્કારં અહઙ્કારાત્પઞ્ચ તન્માત્રાઃ તાભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ તન્માત્રાણિ પુનઃ ક્ષીરદધ્યોરન્તરાલે કલલપરિણામાત્પરિણતાનિ સૂક્ષ્મભૂતાનિ કુસુમસૌરભ્યેન સૂક્ષ્મસ્થૂલતયોપલક્ષ્યમાણં ગુણવૈષમ્યમેવ તન્માત્રશબ્દેન ભૂતશબ્દેન ચોચ્યતે । પઞ્ચ ભૂતાનિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ ચેતિ એષ ષોડશકો ગણસ્તુ વિકાર એવ ન પ્રકૃતિઃ । પુરુષસ્ત્વાત્મા ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ । તદેતદાહુઃ ।
મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ ॥ ઇતિ ।
અથ શાસ્ત્રપરિભાષા । દૃષ્ટમનુમાનમાપ્તવચનઞ્ચેતિ ત્રિવિધં લૌકિકં પ્રમાણમ્ । આર્ષં તુ વિજ્ઞાનં યોગિનામેવેતિ તદત્ર નોક્તમ્ । તત્ર પૃથિવ્યાદયઃ સુખાદયશ્ચાસ્મદાદીનાં વિષયાઃ । તન્માત્રલક્ષણાસ્તુ દેવાનાં યોગિનાં ચ વિષયા ન ત્વસ્મદાદીનામ્ તેષાં ચેન્દ્રિયૈઃ સમ્બન્ધઃ સન્નિકર્ષઃ । એવઞ્ચ વિષયસમ્બદ્ધેન્દ્રિયાશ્રિતો યો બુદ્ધિધર્મો ઽધ્યવસાયઃ સ એવ પ્રમાણમ્ । અયં હિ ક્રમઃ । વિષયસમ્બદ્ધાનામિન્દ્રિયાણાં વૃત્તૌ સત્યાં બુદ્ધેસ્તુ તમોભિભવે સતિ યઃ સત્ત્વસમુદ્રેકઃ સો ઽધ્યવસાય ઇતિ જ્ઞાનમિતિ વૃત્તિશ્ચાખ્યાયતે । તદિદં પ્રત્યક્ષપ્રમાણમ્ । અસ્માચ્ચ યશ્ચેતનાશક્તેરનુગ્રહસ્તત્ફલં પ્રમા બોધઃ । બુદ્ધિસત્ત્વં હિ પ્રાકૃતત્વાદચેતનમિતિ તદીયો ઽધ્યવસાયો ઽપ્યચેતનઃ ઘટાદિવત્ । એવં હિ બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય પરિણામભેદાઃ સુખાદયો ઽપ્યચેતનાઃ । પુરુષસ્તુ સુખાદ્યનનુષઙ્ગી ચેતનઃ । સો ઽયં બુદ્ધિતત્ત્વવર્ત્તિના જ્ઞાનસુખાદિના તત્પ્રતિબિમ્બિતો બુદ્ધિસાદૃશ્યપ્રાપ્ત્યા જ્ઞાનસુખાદિમાનિવ ભવતિ ચિતિસાદૃશ્યપ્રાપ્ત્યા ચ અચેતનાપિ બુદ્ધિસ્તદવધ્યવસાયશ્ચ ચેતન ઇવ ભવતિ । ચાર્વાકાસ્તુ પ્રત્યક્ષાન્યત્ ન માનમિતિ વદન્તિ । તન્મતે સંદિગ્ધવિપર્યયસ્તુ પુરુષબોધનં નોપપદ્યેત । નહિ પુરુષાન્તરગતઃ સંશયઃ અનુમાનં કથનં વિના વા જ્ઞાતું શક્યઃ ।

પ્રમાણાન્તરાણિ ત્વત્રૈવાન્તર્ભવન્તિ । તથાહિ ઉપમાનં તાવત્ ગોસદૃશો ગવય ઇતિ વાક્યં તજ્જનિતો બોધો શબ્દ એવાન્તર્ભવતિ ચક્ષુઃસંનિકૃષ્ટસ્ય ગવયસ્ય યત્ ગોસાદૃશ્યજ્ઞાનં તત્પ્રત્યક્ષમેવ । એવં જીવતશ્ચૈત્રસ્ય ગૃહાસત્ત્વેન બહિઃસત્ત્વકલ્પનમર્થાપત્તિઃ સાપ્યનુમાન એવાન્તર્ભવતિ । વિમતશ્ચૈત્રો બહિર્ભવિતુમર્હતિ ગૃહેષ્વવિદ્યમાનત્વાત્ । યદા ત્વવ્યાપકઃ સન્નેકત્રાસ્તિ તદાન્યત્ર નાસ્તિ યદૈકત્ર નાસ્તિ તદાન્યત્રાસ્તીતિ વ્યાપ્તિગ્રહાત્ । એવમિહ વટે યક્ષઃ પ્રતિવસતિ ઇતિ ઐતિહ્યં ન પ્રમાણમનિર્દિષ્ટસ્વવક્તૃકત્વેન સન્દેહાત્ । આપ્તોક્તત્વનિશ્ચયે ત્વાગમ એવ । એવમભાવો નાનુપલબ્ધિગમ્યઃ કિન્તુ પ્રત્યક્ષ એવ । ન હિ ભૂતલસ્ય કૈવલ્યલક્ષણાત્પરિણામવિશેષાદન્યો ઘટાભાવો નામ । સર્વ એવ હિ ભાવાઃ પ્રતિક્ષણં પરિણામિનઃ સ ચ પરિણામભેદ ઐન્દ્રિયક એવેત્યલમ્ ।
તત્ર સૂક્ષ્મસ્યાવ્યક્તસ્યાપ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ મહદાદિકાર્યેણ તદનુમીયતે । તથાહિ સદેવ કાર્યં કારણવ્યાપારાત્પ્રાગપિ । અસતો હિ સત્ત્વં દુષ્કરમ્ નહિ નીલં શિલ્પિસહસ્રેણાપિ પીતં શક્યં કર્તુમ્ । કિન્તુ તિલેષુ પીડનેન તૈલસ્યેવ આવિર્ભાવમાત્રમુત્પત્તિઃ તિરોભાવ એવ વિનાશઃ । કિઞ્ચાસમ્બદ્ધસ્યાપિ કાર્યસ્ય જન્યત્વે સમ્બદ્ધત્વાવિશેષાત્સર્વં કાર્યં સર્વસ્માદ્ભવેદિતિ કાર્યસમ્બદ્ધસ્યૈવ કારણસ્ય જનકત્વમુપેયમ્ । ન ચ સદસતોઃ સમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ સત્કાર્યમ્ । કિઞ્ચ તન્તુધર્મત્વાત્તન્તૂપાદેયત્વાચ્ચ ન પટસ્યાર્થાન્તરત્વમ્ યન્નૈવં તન્નૈવં યથા ઘટપટૌ । તથા અર્થાન્તરયોઃ સંયોગો વા ભવતિ યથા કુંડબદરયોઃ અપ્રાપ્તિર્વા ભવતિ હિમવદ્વિન્ધ્યયોઃ । તસ્માદ્યથા કૂર્મશરીરે કૂર્માઙ્ગાનિ નિવિશમાનાનિ તિરોભવન્તિ ન તત્ર તાન્યુત્પદ્યન્તે ન વિનશ્યન્તિ વા એવમેકસ્માત્સુવર્ણાદેર્મુકુટાદિપ્રાદુર્ભાવ એવોત્પત્તિઃ । એવઞ્ચ મહદાદિકાર્યં પ્રધાને ઽભિનિવિશતે અવ્યક્તં ભવતિ ઇતિ । કારણે સત્ત્યેવ કાર્યસ્ય વિભાગાવિભાગાભ્યામવ્યક્તં કારણમસ્તીતિ ગમ્યતે । તચ્ચાવ્યક્તં નિત્યં વ્યાપકં ચ સર્વં કાર્યં વ્યાપ્નોતિ તથા નિઃક્રિયં ક્વચિદપ્યનાશ્રિતઞ્ચ એવં નિરવયવં સ્વતન્ત્રં ચ । એતદ્વિપરીતન્તુ વ્યક્તમ્ । એવં વ્યક્તમવ્યક્તં ચ સુખદુઃખમોહરૂપગુણત્રયાન્વિતમચેતનં પ્રસવધર્મિ ચ તદ્વિપરીતઃ પુરુષઃ સુખાદયશ્ચ ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમોરૂપાઃ । સત્ત્વસ્ય પ્રયોજનં તુ પ્રકાશઃ રજસ્તુ તસ્ય પ્રવર્તકં તમસ્તુ નિયામકં યદિ હિ તમસા ગુરુણા નિયમ્યેત તદા રજઃ લઘુ સત્ત્વં સર્વત્ર પ્રવર્ત્તયેત્ । યથા સત્ત્વં રજસ્તમસી અભિભૂય શાન્તા વૃત્તિમધિગચ્છતિ યથા ચ રજઃ સત્ત્વરજસી અભિભૂય ઘોરાં તથા તમઃ સત્ત્વરજસી અભિભૂય મૂઢામિતિ । યદ્યપ્યેતે પરસ્પરં વિરોધશીલાઃ તથાપિ યથા વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પરસ્પરવિરોધિનઃ શરીરધારણરૂપૈકકાર્યકારિણઃ એવમેતે ઽપિ । એવં સુખહેતુત્વાત્સત્ત્વં સુખાત્મકં દુઃખહેતુત્વાદ્દુઃખાત્મકં રજઃ યન્મોહકં તત્તમઃ । તે ચ સુખદુઃખમોહાઃ પરસ્પરવિરોધિનઃ સ્વાનુરૂપાણ્યેવ પરસ્પરં વિરુદ્ધાનિ સુખદુઃખમોહાત્મકાનિ નિમિત્તાનિ કલ્પયન્તિ । તથાહિ એકૈવ સ્ત્રી સ્વામિનં પ્રતિ સુખરૂપસદ્ભાવાત્તં સુખાકરોતિ સપત્નીસ્તુ દુઃખાકરોતિ એવમત્રાપ્યેકસ્યાપિ નિમિત્તભેદાદ્ભેદઃ । સુખપ્રકાશલાઘવૈસ્તુ પરસ્પરમવિરોધાન્ન નિમિત્તભેદાઃ કલ્પ્યન્તે । સર્ગાદૌ તુ પરિણામસ્વભાવા ગુણાઃ ક્ષણમપ્યપરિણમય્ય ન તિષ્ઠન્તીતિ સત્ત્વં સત્ત્વરૂપતયા રજો રજોરૂપતયા તમસ્તમોરૂપતયા પ્રવર્ત્તતે । યથાહિ ઘનવિમુક્તજલાનાં જમ્બીરકરવીરનારિકેરાદ્યાશ્રયભેદાદસ્તિ ભેદઃ એવમેકરૂપાણામપિ ગુણાનાં પ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાદનેકરૂપતા । આત્મા તુ વ્યક્તાવ્યક્તસંઘાતભિન્નઃ । પરાર્થો હિ સંઘાતો ભવતિ । યથા શયનાસનાદયઃ સંઘાતાઃ શરીરાર્થા દૃષ્ટાઃ । કિઞ્ચ યથા રથાદિ યંત્ર્યાદિનાધિષ્ઠિતં એવં ત્રિગુણાત્મકમપિ પરેણ કેનચિદધિષ્ઠીયમાનં યુક્તમ્ । સ ચાત્મા પ્રતિશરીરં ભિન્નઃ ન હ્યેકસ્મિન્ સુખિનિ સર્વે સુખિનઃ । સ ચાયં પુરુષઃ સાક્ષી ચ ભવતિ પ્રકૃતિર્હિ સ્વવિષયચરિતં પુરુષાય પ્રદર્શયતિ । તથાહિ લોકે અર્થિપ્રત્યર્થિનૌ વિવાદવિષયં સાક્ષિણે દર્શયતઃ । એવં ચાયં દ્રષ્ટાપિ ભવતિ । તથા અત્રૈગુણાદસ્ય કૈવલ્યં ચ ધર્મઃ । આત્યન્તિકો હિ દુઃખત્રયાભાવઃ કૈવલ્યમ્ । અત એવાત્રિગુણત્વાન્મધ્યસ્થો ઽપિ ભવતિ સુખી હિ સુખે તૃપ્યન્ દુઃખી દ્વિષન્ મધ્યસ્થો ન ભવતિ । આત એવોભયરાહિત્યાદુદાસીન ઇત્યુચ્યતે । એવમપ્રસવધર્મિતાદકર્તા ઽપિ । યદ્યપિ ચેતનો ઽહં કરોમીતિ કૃતિચૈતન્યયોરૈકાધિકરણ્યં પ્રતીયતે તથાપિ પુરુષપ્રધાનાદિસમ્બન્ધાત્પુરુષચૈતન્યમવ્યક્તે ગુણકર્તૃત્વં ચ પુરુષે ઉપચર્યતે । ભોગ્યં હિ પ્રધાનં ભોક્તારમન્તરેણ ન સંભવતિ ઇતિ ભવતિ તસ્ય ભોક્ત્રપેક્ષા પુરુષસ્તુ ભોગ્યેન પ્રધાનેન સંયુક્તસ્તદ્ગતં દુઃખમાત્મન્યભિમન્યમાનઃ કૈવલ્યં પ્રાર્થયતે । તચ્ચ સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિનિબન્ધનમ્ ન ચ સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિઃ પ્રધાનમન્તરેણેતિ કૈવલ્યાર્થં પુરુષઃ પ્રધાનમપેક્ષત ઇતિ તયોઃ સંયોગઃ અત એવ સંયોગો ન મહદાદિસર્ગમન્તરેણ ભોગાય કૈવલ્યાય ચ પર્યાપ્ત ઇતિ સંયોગ એવ ભોગાપવર્ગાર્થં સર્ગં કરોતીતિ ॥

અથ વિવેકજ્ઞાનોપયોગિની બુદ્ધિર્નિરૂપ્યતે । તસ્યાશ્ચ વ્યાપારો ઽધ્યવસાયઃ તદભિન્નઃ । એષ બુદ્ધેર્લક્ષણં સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છેદકત્વાત્ । તથાહિ સર્વો ઽપિ વ્યવહર્તા ઽહમત્રાધિકૃત ઇતિ અભિમત્ય મયા એતત્કર્તવ્યમિતિ અધ્યવસ્યતિ તતશ્ચ પ્રવર્તતે । તત્ર ચિતિસન્નિધાનાદાપન્નચૈતન્યાયા બુદ્ધેર્યો ઽયં કર્તવ્યમિતિ વિનિશયયઃ સો ઽધ્યવસાયઃ । તત્ર ધર્મો યાગાદ્યનુષ્ઠાનજનિતઃ । જ્ઞાનં ગુણપુરુષાન્યતાખ્યાતિઃ । વૈરાગ્યં રાગાભાવઃ । એવમૈશ્વર્યમપિ બુદ્ધિધર્મો યતો ઽણિમાદિપ્રાદુર્ભાવઃ । અહમત્ર શક્તઃ મત્તો નાન્યો ઽત્રાધિકૃતઃ અતો ઽહમસ્મિ ઇત્યાદિકો યો ઽભિમાનઃ સો ઽહઙ્કારવ્યાપારત્વાદહઙ્કારઃ । તમુપજીવ્ય હિ બુદ્ધિરધ્યવસ્યતિ કર્ત્તવ્યમેતન્મયેતિ અહઙ્કારાચ્ચ દ્વિવિધઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકાદેકાદશેન્દ્રિયાણિ તામસાત્તુ પઞ્ચતન્માત્રાઃ । રજસસ્તુ તત્પ્રવર્તકત્વમાત્રાત્કારણત્વમ્ । સાત્ત્વિકરાજસતામસાહઙ્કારાણામેવ ક્રમેણ વૈકારિકસ્તૈજસો ભૂતાદિરિતિ સંજ્ઞાઃ । ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણરસનત્વગાખ્યાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ । વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ । મન ઉભયાત્મકં બુદ્ધીન્દ્રિયં કર્મેન્દ્રિયઞ્ચ । ચક્ષુરાદીનાં ચ મનોધિષ્ઠિતાનાં સ્વવિષયેષુ પ્રવૃત્તેઃ । પ્રથમં વસ્તુદર્શનન્તન્તરં બાલમૂકાદિવન્નિર્વિકલ્પાત્મકં સામાન્યતો જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । પશ્ચાચ્ચ વસ્તુધમૈર્જાત્યાદિભિર્યો ઽધ્યવસાયઃ સ સઙ્કલ્પાખ્યો મનસો વ્યાપારઃ । એકસ્માદહઙ્કારાદેકાદશવિધાનિ ઇન્દ્રિયાણિ ભવન્તીત્યત્ર તુ શબ્દાદ્યુપભોગસમ્પ્રવર્તકાદૃષ્ટભેદ એવ નિયામકઃ । અદૃષ્ટભેદસ્તુ ગુણપરિણામ એવ । પઞ્ચબુદ્ધીન્દ્રિયાણાં સમ્બદ્ધવસ્ત્વાલોચનં વૃત્તિઃ વાગાદિકર્મેન્દ્રિયાણાં તુ વચનાદયો વૃત્તયઃ । એવં મહતો ઽધ્યવસાયઃ અહઙ્કારસ્યાભિમાનઃ સઙ્કલ્પો મનસો વૃત્તિર્વ્યાપારઃ । કાર્યકરણાભિમુખાનાં કરણાનાં વૃત્તિસઙ્કરસ્તુ ન ભવતિ । યથાહિ પરાવસ્કન્દાય પ્રવૃત્તાઃ શાક્તીકયાષ્ટીકાદયઃ સ્વં સ્વં શક્ત્યાદિકમેવાદદતે ન પરસ્પરયષ્ટ્યાદિકમ્ । નનુ યાષ્ટીકાનાં ચેતનત્વાદસ્તુ તથા પ્રવૃત્તિઃ કરણાનાં ત્વચેતનાનાં પ્રવૃત્તેરયુક્તત્વાત્તત્સ્વરૂપસામર્થ્યોપભોગાભિજ્ઞ અધિષ્ઠાતા સ્વીકાર્ય ઇતિ ચેન્ન તત્પ્રવૃત્તૌ પુરુષાર્થસ્ય હેતુત્વાત્ એતચ્ચોપપાદયિષ્યતિ । કરણાનિ તુ ત્રયોદશ । કરણત્વં તુ શબ્દસ્પર્શાદિપ્રકાશનં કર્મેન્દ્રિયાણાં તુ વચનાદિવ્યાપારઃ । એતદ્બાહ્યકરણં વર્ત્તમાનકાલમન્તષ્કરણં તુ ત્રિકાલમ્ । નદીપૂરભેદાદભૂદ્વૃષ્ટિઃ અસ્તિ ધૂમાદિહાગ્નિઃ પિપીલિકાણ્ડસંચરણાદ્ભવિષ્યતિ વૃષ્ટિરિતિ પ્રત્યયાત્ । યે તુ વૈશેષિકાઃ કાલમેકમતિરિક્તં સ્વીકુર્વતે । તન્મતે ઽપ્યતીતાનાગતાદિવ્યવહારભેદઃ ઉપાધિભેદાદેવ ભવતિ એવં ચ તૈસ્તૈરુપાધિભિરેવાતીતાનાગતાદિભેદસિદ્ધૌ કિમતિરિક્તકાલસ્વીકારેણેતિ સાંખ્યાઃ । એષાં ચેન્દ્રિયાણામ પ્રધાનાપ્રધાનભાવો ઽપ્યસ્તિ । યથાહિ ગ્રામાધ્યક્ષા કર્ષકાદિભ્યઃ કરમાદાય વિષયાધ્યક્ષાય પ્રયચ્છન્તિ વિષયાધ્યક્ષશ્ચ સર્વાધ્યક્ષાય સ ચ ભૂપતયે એવં બાહ્યેન્દ્રિયાણ્યાલોચ્ય મનસે સમર્પયન્તિ મનશ્ચ સઙ્કલ્પ્યાહઙ્કારાય અહઙ્કારશ્ચાભિમત્ય બુદ્ધૌ સર્વાધ્યક્ષાયામિતિ । એતે ચ બુદ્ધીન્દ્રિયમનોહઙ્કારા ગુણવિશેષા ગુણાનાં સત્ત્વરજસ્તમસાં વિકારાઃ પરસ્પરં વિરુદ્ધાં અપિ પુરુષાર્થેનૈકવાક્યતાપન્નાઃ યથા સન્તમસાપનયનેન પ્રકાશાય મિલિતા વર્તિતૈલવહ્નયઃ પ્રદીપો ભવતિ । નનુ કસ્માદ્બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ ન પુનરહઙ્કારાય મનસે વેતિ ચેન્ન પુરુષાર્થસ્ય પ્રયોજકતયા સાક્ષાત્સાધનં પ્રધાનં બુદ્ધિરેવ અહઙ્કારાદયસ્તુ તં પ્રતિ ગૌણાઃ । અસ્મદાદિભિઃ પરસ્પરવ્યાવૃત્તાનિ નાનુભૂયન્તે ઇતિ શબ્દાદિતન્માત્રાણિ અવિશેષાઃ સૂક્ષ્માણિ ચ । આકાશાદિષુ તુ સ્થૂલેષુ ક્વચિત્સત્ત્વપ્રધાનતયા શાન્તાઃ સુખાઃ પ્રસન્ના લઘવઃ કેચિદ્રજસ્તમઃપ્રધાનતયા ઘોરા મૂઢાશ્ચ । તે વિશેષાઃ પુનઃ ત્રિધા સૂક્ષ્મં શરીરં માતાપિતૃજં મહાભૂતાનિ ચ । પ્રધાનેનાદિસર્ગે પ્રતિપુરુષમેકૈકમુત્પાદિતં તથા ઽવ્યાહતં શિલામપ્યનુપ્રવિશતિ । સર્ગાદામહાપ્રલયમવતિષ્ઠતે સૂક્ષ્મં શરીરં તચ્ચ મહદહઙ્કારૈકાદશેન્દ્રિયપઞ્ચતન્માત્રસમુદાયઃ । એતચ્ચ શરીરં ભોગાનર્હ ઇતિ સ્થૂલં શરીરં ષાટ્કૌશિકમાશ્રયતિ । લોમલોહિતમાંસાનિ માતૃતઃ સ્નાય્વસ્થિમજ્જાનઃ પિતૃત ઇતિ ષટ્ કોશાઃ । નનુ ધર્માધર્મનિમિત્તઃ સંસારઃ તસ્ય ચ સૂક્ષ્મશરીરે ઽભાવાત્કથં સ્થૂલશરીરાશ્રયણમિતિ ચેત્ ન ધર્માદ્યન્વિતબુદ્ધ્યા સંયોગેન તસ્યાપિ ધર્માદ્યભિવાસિતત્વાત્ યથાહિ સુરભિપુષ્પાદિસમ્બન્ધાદ્વસ્ત્રમપિ તદામોદવાસિતં ભવતિ । ધર્માધર્માદિનિમિત્તકં ચ સ્થૂલશરીરગ્રહણં તયોઃ સંસર્ગેણ સૂક્ષ્મશરીરં સ્થૂલશરીરમાશ્રિત્ય દેવો વા મનુષ્યો વા પશુર્વા ભવતિ । યથાહિ નટસ્તાં ભૂમિકામ વિધાય ધર્મરાજો વા ભવતિ વત્સરાજો વા ભવતિ ઇતિ । હેતુસ્ત્વત્ર પુરુષાર્થ એવ । તત્રોર્ધ્વગમનસ્ય નિમિત્તં ધર્મઃ । એવમધર્મેણાધોગતિઃ । જ્ઞાનેન મોક્ષો ઽજ્ઞાનેન બન્ધઃ । તત્ત્વાનભિજ્ઞસ્ય પુરુષસ્ય વૈરાગ્યમાત્રાત્પ્રકૃત્યાદિષ્વાત્મબુધ્યોપાસ્યમાનેષુ તત્રૈવ લયઃ રાગાત્સંસારઃ ઐશ્વર્યાદિચ્છાયા અવિઘાતઃ વિઘાતશ્ચાનૈશ્વર્યાત્ । અયં બુદ્ધિસર્ગઃ ચતુર્ધા વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધિભેદાત્ । તત્ર વિપર્યયો ઽજ્ઞાનમવિદ્યા । વિપર્યયઃ પઞ્ચધા અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશા યથાસંખ્યં તમોમોહમહામોહતામિસ્રાન્ધતામિસ્રસંજ્ઞાભેદાત્ । પ્રકૃત્યાદિષ્વનાત્મસ્વાત્મબુદ્ધિરવિદ્યા તમઃ । દેવાદીનામણિદાદ્યૈશ્વર્યેષુ શાશ્વતિકત્વાભિમાનો ઽસ્મિતા મોહઃ । શબ્દાદિષુ વિષયેષુ રાગ આસક્તિર્મહામોહઃ । દેવાદીનામસુરાદિભ્યઃ સ્વૈશ્વર્યાણિમાભિઘાતભયમભિનિવેશો ઽન્ધતામિસ્રઃ । અશક્તિસ્તુ અન્ધત્વપઙ્ગુત્વાદિરૂપા કરણવૈકલ્યહેતુકા । તુષ્ટયો દ્વેધા આધ્યાત્મિકા બાહ્યાશ્ચ પ્રકૃતિવ્યતિરિક્ત આત્માસ્તીતિ નિશ્ચિત્ય સંન્યાસાદેવ તવાપવર્તો ભવિષ્યતીતિ ઉપદેશાદૌ યા તુષ્ટયસ્તા આધ્યાત્મિક્યઃ પઞ્ચવિષયોપરમાત્ યા તુષ્ટયસ્તા બાહ્યાઃ । આત્મવિદ્યાનામધ્યયનમનનાદયઃ સિદ્ધિભેદાઃ । એવં નિરૂપિતો બુદ્ધિસર્ગઃ । તન્માત્રસર્ગો ઽપિ દેવમનુષ્યપશ્વાદિભેદાદ્બહુધા । તત્રોર્ધાધોમધ્યલોકાઃ સત્ત્વરજોતમોબહુલાઃ । નનુ સુખદુઃખાદયઃ પ્રાકૃતા બુદ્ધિગુણાઃ કથં ચેતને ભવન્તીતિ ચેત્સત્યમ્ પુરિ લિઙ્ગે શેરતે સ પુરુષઃ । એવં ચ લિઙ્ગપુરુષયોઃ સમ્બન્ધાલ્લિઙ્ગધર્માનાત્મન્યધ્યવસ્યતિ । અયં ચ મહદાદિ

પૃથિવ્યાદિમહાભૂતાન્તઃ સર્ગઃ પ્રકૃત્યૈવ કૃતઃ । નિષ્કારણત્વે તુ સદૈવ સ્યાન્નૈવ વા સ્યાત્ । ઈશ્વરસ્તુ ન તત્રોપાદાનં ચિતિશક્તેરપરિણામાત્ । નાપિ ઈશ્વરાધિષ્ઠિતાયા પ્રકૃતેઃ કર્તૃત્વં નિર્વ્યાપારસ્યાધ્ષ્ઠાતૃત્વાસમ્ભવાત્ । નહિ નિર્વ્યાપારસ્તક્ષાવાસ્યાદ્યધિતિષ્ઠતિ । નનુ પ્રકૃતેઃ કર્તૃત્વે તસ્યા નિત્યત્વેનાનુપરમાત્કદાપિ મોક્ષો ન સ્યાદિતિ ચેન્ન । યથા હિ ઓદનકામઃ પક્વૌદનો ન પ્રવર્તતે પુનસ્તત્ર એવં યં યં પુરુષં પ્રકૃતિર્મોચિતવતી ન તં પ્રતિ પુનઃ પ્રવર્તતે । નન્વચેતનાયાં પ્રકૃતૌ કથં ચેતનધર્મઃ પ્રવૃત્તિઃ તસ્માદસ્તિ પ્રકૃતેરધિષ્ઠાતા ચેતનઃ આત્માનસ્તુ પ્રકૃતિસ્વરૂપાનભિજ્ઞત્વાન્નાધિષ્ઠાતુમર્હન્તિ તસ્માદસ્તિ સર્વાર્થદર્શી પ્રકૃતેરધિષ્ઠાતા સ ચેશ્વર એવેતિ ચેત્સત્યમ્ યથાહિ વત્વવિવૃદ્ધ્યર્થમચેતનમપિ ક્ષીરં પ્રવર્તતે તથા પ્રકૃતિરપિ પુરુષમોક્ષાય પ્રવર્તિષ્યતે । ન ચેશ્વરાધિષ્ઠાનત્વેન ક્ષીરે પ્રવૃત્તિઃ શઙ્કયા । દ્વિધા હિ પ્રવૃત્તિર્ભવતિ સ્વાર્થાય કારુણ્યાય વા । ન ચાપ્તસકલકામસ્યેશ્વરસ્ય કિમપિ પ્રાર્થનીયમસ્તિ સર્ગાત્પ્રાક્ દુઃખાભાવેન કરુણાયા અસંભવાત્ । કિઞ્ચ કરુણયા પ્રેરિત ઈશ્વરઃ સુખિન એવ સર્વાન્ પ્રાણિનઃ સૃજેત્ ન વિચિત્રાન્ । પ્રકૃતેસ્ત્વચેતનતયા નેદં દ્વયં કિન્તુ પરાર્થૈવ પ્રવૃત્તિઃ યથા પારિષદાન્પ્રદર્શયન્નિવર્તતે નટઃ એવં પ્રકૃતિઃ આત્માનં શબ્દાદ્યાત્મના પુરુષાદ્ભેદેન પ્રકાશ્ય નિવર્તતે ।
ફલાભાવે ઽપિ નિર્ગુણે ઉપકારિણ્યપિ પુરુષે પ્રકૃતિસ્તપસ્વિની પ્રવર્તતે એવ યથાહિ ગુણવાનુપકાર્યપિ ભૃત્યો નિર્ગુણે ઉપકારિણ્યપિ સ્વામિનિ નિષ્ફલારાધનઃ । યદ્યપિ નાટ્યાન્નિવૃત્તો ઽપિ નટઃ કાલાન્તરે પુનરપિ પ્રવર્તતે એવં મુક્તં પ્રતિ પ્રકૃતિસ્તુ ન પુનઃ પ્રવર્તતે યથાહિ વિગલિતવસના કુલવધૂઃ કદાચિત્કેનચિદ્દૃષ્ટા ચેત્તદાસૌ તથા યતતે યથા ન પુરુષાન્તરાણિ પશ્યન્તિ એવં પ્રકૃતિરપિ વિવેકેન સાક્ષાત્કૃતા ઽતિલજ્જાવશાત્પુનઃ સ્વાત્માનં ન પ્રદર્શયતિ । નનુ સવાસનક્લેશકર્માશયાનાં બન્ધનસંજ્ઞિતાનામપ્યપરિણામિનિ પુરુષે ઽસમ્ભવાત્કથં મોક્ષઃ મુચેર્બન્ધનવિશ્લેષાર્થત્વાત્ । અત એવ ન સંસારો ઽપિ સમ્ભવતિ નિષ્ક્રિયત્વાત્ । મૈવમ્ । યથાહિ ભૃત્યગતૌ જયપરાજયૌ સ્વામિન્યુપચર્યેતે એવં પ્રકૃતિગતયોરપિ ભોગાપવર્ગયોર્વિવેકાગ્રહાત્પુરુષે ઉપચારઃ । તત્ર ધર્માધર્માજ્ઞાનવૈરાગ્યાવૈરાગ્યૈશ્વર્યાનૈશ્વર્યરૂપૈઃ સપ્તભિર્ભાવૈર્બધ્નાતિ તત્ત્વજ્ઞાનેન તુ મોચયતિ । એવં ચ કૃતાદસ્માત્તત્ત્વાભ્યાસાન્નાસ્મિ ન મે નાહમિતિ શુદ્ધમુત્પદ્યતે જ્ઞાનં યદ્વિષયો અભ્યાસસ્તં સાક્ષાત્કારયતીતિ । નાસ્મીત્યનેન ક્રિયામાત્રન્નિષિધ્યતે અસ્તેઃ ક્રિયાર્થત્વાત્ । નાહમિત્યનેન કર્તૃત્વં ન મે ઇત્યનેન સ્વામિત્વં નિષિધ્યતે । ભોગવિવેકસાક્ષાત્કારૌ પ્રકૃતેઃ પ્રસોતવ્યૌ તૌ ચ પ્રસૂતાવિતિ નિવૃત્તા પ્રકૃતિસ્તાં નિષ્ક્રિયઃ સ્વચ્છપુરુષઃ પશ્યતિ પ્રકૃતિપુરુષયોરસંસર્ગે ઽપ્યવિવેકખ્યાતિનિબન્ધનઃ સંસારઃ પુનર્ન ભવતિ ઇતિ । અન્તે તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય તદાનીમેવ શરીરપાતસ્તુ ન ભવતિ । યથાહિ નિવૃત્તે કુલાલવ્યાપારે સંસ્કારવશાત્ ચક્રં ભ્રમત્તિષ્ઠતિ એવં સંસ્કારવશાત્ શરીરમપિ શરીરપાતાનન્તરં તુ પ્રધાનસ્ય નિવૃત્તત્વાદાત્યન્તિકમપિ દુઃખં નશ્યતિ દુઃખાભાવરૂપં કૈવલ્યમાપ્નોતિ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્દેવીદત્તાત્મજગમસેવકસૂન્વાચાર્યકૃષ્ણમિત્રકૃતા તત્ત્વમીમાંસા સમાપ્તા ॥