તર્કશાસ્ત્ર · ભાગ 14

તર્કશાસ્ત્રમ્ ।
અથ પ્રથમં પ્રકરણમ્ ।
(શાસ્ત્રમાહ) ભવાન્ મન્યતે ઽસ્મદ્વચનમન્યાય્યમિતિ ચેદ્ભવતો ઽપિ વચનમન્યાય્યમ્ । યદિ ભવદ્વચનમન્યાય્યં, તદાસ્મદ્વચનં ન્યાય્યમ્ । યદિ [ભવતોચ્યતે] ભવદ્વચનં ન્યાય્યં, પરમસ્મદ્વચનમન્યાય્યં તન્ન યુક્તમ્ । કિઞ્ચ યદન્યાય્યં તદેતત્સ્વતો ન્યાય્યં, તસ્માદ્ યદન્યાય્યં તન્નાસ્તિ । યદિ સ્વતો ઽન્યાય્યં તદેતદન્યાય્યમસચ્ચૈવ, તસ્માદહમન્યાય્ય[વાદી] ઇતિ ચેદ્ભવતોચ્યતે તદયુક્તમ્ ।
અન્યચ્ચ । મમ વચનમન્યાય્યમિતિ ચેદ્ભવતોચ્યતે, તતો ભવાનજ્ઞ ઇતિ સ્પષ્ટમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । યદન્યાય્યં તન્નિરાભાસમ્ । વચનં ન્યાયાભાવાદ્ભિન્નમભિન્નં વા ? । અભિન્નં ચેદ્વચનમપિ નાસ્તીતિ મમ વચનમન્યાય્યમિતિ ભવતા કથમુચ્યતે । અથ ભિન્નં, તતો વચનં ન્યાય્યમિતિ મમ વચનમન્યાય્યમિતિ કથં ભવતોચ્યતે । વચનસ્વલક્ષણખણ્ડનાચ્ચ । ભવત્ખણ્ડનવચનમસ્મદ્વચનસ્ય સમકાલીનમસમકાલીનં વા? સમકાલીનં ચેદસ્મદ્વચનખણ્ડને ઽસમર્થં, યથા ગોશૃઙ્ગે ઽશ્વકર્ણૌ વા પરસ્પરં ખણ્ડયિતું ન શક્નુવતઃ । સમકાલીનત્વાત્ । અસમકાલીનઞ્ચેદ્, ભવતઃ ખણ્ડનં પૂર્વમસ્મદ્વચનં પશ્ચાત્ । અથાસ્મદ્વચનાનુચ્ચારણાત્, કિં ભવતા ખણ્ડ્યતે? । તસ્માદ્ભવતઃ ખણ્ડનમસિદ્વમ્ । અથાસ્મદ્વચનં ( ત્શ્ 4 ) પૂર્વં, ભવતઃ ખણ્ડનં તુ પશ્ચાદ્, એવં તર્હ્યસ્મદ્વચનસિદ્વત્વાત્ કસ્ય ખણ્ડનં ભવિષ્યતિ? । સમકાલીનઞ્ચેત્, તતો ઽસ્મદ્વચનં ભવતશ્ચ ખણ્ડનમિત્યેતયોરેતત્ ખણ્ડનમેતચ્ચ ખણ્ડનીયમિતિ વિશેષો ન સ્યાત્ । યથા નદીસમુદ્રવારિસંયોગકાલે વિશેષાસમ્ભવઃ ।
અપરઞ્ચ । ભવતઃ ખણ્ડનં સ્વખણ્ડનાર્થમસ્વખણ્ડનાર્થં વા? સ્વખણ્ડનાર્થઞ્ચેત્, તતઃ સ્વતઃ સ્વાર્થહીનં ભવેદસ્મદ્વચનનુ સિદ્ધમ્ । અસ્વખણ્ડનાર્થઞ્ચેદ્, અસિદ્ધમ્ । કુત ઇતિ ચેત્, સ્વાર્થતઃ ખણ્ડનાસિદ્વેઃ । સિદ્ધઞ્ચેત્, સ્વાર્થહાનિઃ પરાર્થસિદ્વિશ્ચ ।
કિઞ્ચાસ્મદ્વચનમન્યાય્યમિતિ ચેદ્, વચનમેવ ન ભવેત્ । વચનઞ્ચેન્નૈવાન્યાય્યમ્ । અન્યાય્યમિતિ ચેત્, તદ્વિરુદ્વમ્ । યથા કુમારી પુત્રવતીતિ । યતો યદિ કુમારી પુત્રવતીતિ ન સમ્પદ્યતે । યદિ પુત્રવતી, તર્હિ નૈવ કુમારી । કુમારીતિ પુત્રવતીતિ ચોભયં વિરુદ્વમ્ । તસ્માન્મમ વચનમન્યાય્યમિતિ ચેદ્ભવતોચ્યતે તદયુક્તમ્ । એતત્પુનઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્વમ્ । ભવાનસ્માકં વચનં શ્રુત્વાન્યાય્યં મન્યતે ચેત્, તત્તર્હિ શ્રુતત્વાત્પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્ । પ્રત્યક્ષં હિ બલવત્તરં તસ્માદ્ભવદ્વચનહાનિઃ । યથા કશ્ચિન્મન્યેત શ્રોત્રવિજ્ઞાનતઃ શબ્દસ્યાનુપલબ્ધિરથ શ્રોત્રવિજ્ઞાનતઃ શબ્દસ્યોપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષસિદ્વેતિ, તદા પ્રત્યક્ષસ્ય બલવત્તરત્વાત્તદ્વચનહાનિઃ ।
અનુમાનવિરુદ્ધં ચૈતત્ । મમ વચનમનુમાનેનોપલભ્યતે ચેત્તતો ન્યાય્યમિતિ સ્પષ્ટમ્ । અન્યાય્યં હિ વચનં નૈવ વિદ્યતે । યદિ વચનમસ્તિ તદા ન્યાય્યમિતિ જ્ઞાયતે । યથા કશ્ચિન્મન્યેત શબ્દો ઽનિત્યો હેતુમત્ત્વાત્ । યચ્ચ હેતુમત્તદનિત્યં, ( ત્શ્ 5 ) યથા ઘટઃ । સ હેતુમત્ત્વાદનિત્યઃ । યદિ હેતુમાંસ્તદાનિત્યઃ શબ્દો, યદિ નિત્યો નૈવ હેતુમાન્ । ઇત્યનિત્યતાનુમાનસિદ્વા । અનુમાનબલાન્નિત્યતહાનિઃ । ન્યાય્યમિતિ, યદ્વચનં તન્ન્યાય્યમ્ । યન્ન્યાય્યમિત્યનુમાનસિદ્ધં, તદન્યાય્યમિતિ પ્રતિષિદ્વમ્ । લોકવિરુદ્વં ચૈતત્ । યદ્ભવતોક્તં મમ વચનમન્યાય્યમિતિ તલ્લોકવિરુદ્વમ્ । કસ્માદિતિ, લોકે હિ ચતુર્વિધન્યાયસત્વાત્ । [તથા હિ] હેતુફલન્યાયઃ સાપેક્ષન્યાયઃ સાધનન્યાયસ્તથતાન્યાયશ્ચ ।
હેતુફલન્યાયઃ । યથા બીજમઙ્કુરશ્ચ ।
સાપેક્ષન્યાયઃ । યથા દીર્ઘં હ્રસ્વં, પિતા પુત્રઃ । સાધનન્યાયઃ । યથા પઞ્ચાવયવવાક્યં સાધનાર્થમ્ । તથતાન્યાયસ્ત્રિવિધઃ । યથાનાત્મતથતાનિત્યતાતથતા નિરોધતથતા ચ । ઇહ લોકે વચનં ફલં, ન્યાયો હેતુરિતિ । ઇહ લોકે યદા ફલં દૃષ્ટં તદા સહેતુકં જ્ઞાતમ્ । યદા વચનમુપલબ્ધં, તદા ન્યાય્યં જ્ઞાતમ્ । યન્મમ વચનમન્યાય્યમિતિ ભવતોક્તં તલ્લોકવિરુદ્વમ્ । અન્યાય્યં વચનમિત્યસ્ય નાસ્ત્યવકાશઃ ।
યદ્ ભવતોક્તં મમ વચનમન્યહિસંવાદિત્વાદિતિ તદિદમિદાનીં ભવતા સાર્ધં વિચાર્ય નિર્ધાર્યતે । યદિ કશ્ચિદન્યદ્વદેત્તદા તસ્ય દોષઃ સ્યત્ । ભિદ્યતે ભવતઃ પ્રતિજ્ઞાસ્મત્પ્રતિજ્ઞાતઃ । અથ તદ્ભવતઃ સ્વોક્તમ્ । તદાન્યદુક્તમ્ । તસ્માદ્ભવાનેવ દોષમાપદ્યતે । યદિ ભવદર્થો ઽસ્મદુક્તાદન્યસ્તદાન્યત્વદોષો ભવત એવ ન તુ મમ । યદિ નાન્યત્, તર્હિ મત્પક્ષતુલ્યમેવ, તેન નાસ્ત્યન્યત્વમ્ । અથોચ્યતે મમાન્યદિતિ તન્મિથ્યા । અન્યચ્ચાન્યસ્માન્નાન્યદિત્યનન્યત્વમ્ । ( ત્શ્ 6 ) યદ્યન્યદન્યસ્માદન્યત્, તતો ઽન્યન્ન ભવેત્ । યથા મનુષ્યો ગોરન્યો ન ગૌર્ભવતિ, યદ્યન્યદન્યસ્માદન્યત્, તદા તદેકં ભવેત્ । યદ્યેકં તતો નાન્યત્, તત્કિમુચ્યતે મમાન્યદિતિ । અતશ્ચૈતન્યાય્યમિતિ । અહં ન્યાયમવલમ્બ્ય ભવતા વિવદે । તસ્માદન્યથાહં વદામિ । યદ્યાવયોર્ભેદ એવ ન સ્યાન્ન તદા ભવતા વિવાદો ઽહં તુ ભવદર્થમેવ વદામિ ।

સર્વમુક્તમન્યદિતિ ચેદ્, ભવતાપિ કિઞ્ચિદુક્તમિતિ ભવાનપ્યન્યદ્વદતીતિ દોષો ભવત એવ । યદિ ભવતો વાક્યં નાન્યત્, તર્હિ મમાપિ વચનં નાન્યદિતિ યદ્ ભવતોક્તમહમન્યદ્વદામીતિ તદયુક્તમ્ । અથ ભવદ્વચનં મિથ્યૈવ । શેષં પૂર્વવત્ । યદ્ (ભવતો)ક્તં મમ વચનમસિદ્ધમિતિ તદિદાનીં (ભવતા સાર્ધં) વિચાર્ય નિર્ધાર્યતે । યદિ વચનમસિદ્ધં, તદા તદેવ વચનમસિદ્ધમ્ । યદિ વચનસ્યાસિદ્ધત્વં, તદા વચનમેવ ન પ્રાપ્તમ્ । અથ વચનં ન પ્રાપ્તં, કથં ભવતોચ્યતે મયા યદુક્તં તદસિદ્ધમિતિ । અથ વચનં પ્રાપ્તં તત્સિદ્વમેવ સ્યાત્ । યદિ મદુક્તમસિદ્ધમિતિ ભવતોચ્યતે તદયુક્તમ્ । યદિ સર્વં વચનમસિદ્ધ, તર્હિ ભવદુક્તં મમ ખણ્દનમપ્યસિદ્ધમ્ । યદિ ભવદુક્તં ખણ્ડનમસિદ્ધં ન સ્યાત્, તર્હિ મમ વચનમપિ નૈવાસિદ્ધમ્ । યદિ (ભવતો)ચ્યતે મદુક્તમસિદ્ધં તદયુક્તમ્ । યદસિદ્ધં તત્સ્વત એવ સિદ્ધમ્ । તસ્માન્નાસ્ત્યસિદ્ધમ્ । યદ્યસિદ્ધ ન સ્વતઃ સિદ્ધં, તદાસિદ્ધં ન સ્યાત્ । યદિ સિદ્ધં, નાસ્ત્યસિદ્ધં, તતો યદ્ (ભવતો)ક્તં મદુક્તમસિદ્ધમિતિ તન્નિરવકાશમ્ । યદિ ભવતોચ્યતે મમ ખણ્ડનમનનુભાષણમેવ તદા ન મમ મતસ્યોપલબ્ધિ । ( ત્શ્ 7 ) અથ નોપલભ્યતે મમ મતં, તતો મમ ખણ્ડનં કર્તું ન શક્યતે । તદિદાનીં (ભવતા સાર્ધં)વિચાર્ય નિર્ધાર્યતે । યદિ ભવાન્ મત્ખણ્ડનં નાનુભાષતે, તદા ભવાન્ ખણ્ડનં વક્તું ન શક્નોતિ । કિં પુનર્મન્યતે ભવાન્ ખણ્ડનમનનુભાષ્ય ખણ્ડનં શક્યં, અથવા ખણ્ડનમનુભાષ્ય ખણ્ડનં શક્યમ્ । યદિ તાવદ્ (ભવાન્) અનનુભાષ્ય (ખણ્ડનં વક્તું શક્નોતિ), અહમપ્યનનુભાષ્ય ખણ્ડનં વક્તું શક્નુયામ્ । અથવા ખણ્ડનમનુભાષ્ય ખણ્ડનં વક્તું શક્યં, તદા સદૈવ ખણ્ડનાનુભાષણમ્ સ્યાત્ । કુતઃ? ખણ્ડનાત્પુનઃ ખણ્ડનસ્યોત્પન્નત્વાત્ । તદા ખણ્ડનાનવસ્થા । ન ચ સ કાલો વિદ્યતે યત્ર ન ખણ્ડનાનુભાષણમ્ । [અતઃ] યત્ર ખણ્ડનં વક્તું શક્યતે સ કાલો નાસ્તિ ।
અપરઞ્ચ ખણ્ડનમિતિ ખણ્ડનાન્નામ । યદિ તત્ખણ્ડનાનુભાષણાન્નામ ખણ્ડનમિતિ વક્તું શક્યતે, અનનુભાષ્ય તુ ખણ્ડનમિતિ વક્તું જ શક્યતે । તતઃ પૂર્વખણ્ડનસ્ય નામ પશ્ચાદનુભાષણં પ્રાપ્તમ્ । પરવર્તિખણ્ડનં નામ ન તાવદનુભાષણં પ્રાપ્નોતિ । તૃતીયન્તુ દ્વિતીયસ્ય ખણ્ડનસ્ય નામાનુભાષણં પ્રાપ્તમ્ । ચતુર્થં તૃતીયસ્ય ખણ્ડનસ્ય નામાનુભાષણં પ્રાપ્તમ્ । ઇતિ સદાનુભાષણાદનવસ્થા । અનનુભાષ્ય ખણ્ડનં નામ વક્તું શક્યમિતિ ચેદ્, અનનુભાષ્યાપિ તતઃ પ્રથમં ખણ્ડનં નામ વક્તું શક્યમ્ । પ્રથમં ખણ્ડનમ્ નામાનનુભાષ્ય ખણ્ડનં નામ વક્તું શક્યમિતિ ચેત્, દ્વિતીયમપિ ખણ્ડનં નામાનનુભાષ્ય ખણ્ડનં નામ વક્તું શક્યતે । દ્વિતીયં ખણ્ડનં નામાનનુભાષ્ય ખણ્ડનમિતિ વક્તું શક્યત ઇતિ ચેત્, પ્રથમં ખણ્ડનં ( ત્શ્ 8 ) નામાપ્યનનુભાષ્ય ખણ્ડનં નામ વક્તું શક્યેત । કિન્તુ પ્રથમં ખણ્ડનં નામાવશ્યમનુભાષ્યમ્ । તસ્માત્ખણ્ડનં નામ વક્તું શક્યતે । અથ દ્વિતીયં ખણ્ડનં નામાપ્યવશ્યમનુભાષ્યં, તદા ખણ્ડનં નામ વક્તુઅં શક્યતે નત્વનનુભાષ્ય વક્તવ્યમ્ । યદિ પુનઃ ખણ્ડનમનનુભાષ્ય વદેત્, ખણ્ડનસ્ય નિગ્રહસ્થાનાપત્તિઃ । યદિ ભવાન્ સ્વખણ્ડનં નાનુભાષતે, તતો ભવદુક્તખણ્ડનસ્ય નિગ્રહસ્થાનાપત્તિઃ । યદિ ભવાન્ ખણ્ડનમનનુભાષ્ય ખણ્ડનં વદેત્, ખણ્ડનં વદંશ્ચ નિગ્રહસ્થાને ન પતેત્, તદાહમપિ ખણ્ડનમનનુભાષ્ય ખણ્ડનં વદન્ન નિગ્રાહ્યઃ । કિઞ્ચ યદા ભવદ્વચનં મમ[મતં] ખણ્ડયતિ, તદાહમનુભાષે । યદા ત્વહં ભવન્મતં ખણ્ડયામિ તદા ભવાનપ્યનુભાષતે । અથ પરસ્પરાનુભાષણં, ન તદા ખણ્ડનપ્રતિષ્ઠાપનમ્ । યદિ પરસ્પરાનુભાષણં, તદા સમ્યગર્થહાનિઃ । યથા પોતાવન્યોન્યસમ્બદ્વૌ સમુદ્રવેલાસમયે પરસ્પરસંઘર્ષેણ દોલાયમાનૌ ।
અપરઞ્ચ । સર્વે શબ્દા યદા મુખાન્નિર્ગતાસ્તદા નષ્ટા એવેતિ કથં મદ્વચનાનુભાષણમ્? । અથ શબ્દો વિનાશધર્મા । અપુનરાગમનાત્પુનર્ભાષણમશક્યમ્ । અથ શબ્દઃ સ્થિતિશીલસ્તદાનુભાષણમશક્યં, નિત્યત્વાત્ । નષ્ટ ઇતિ ચેન્, ન કિઞ્ચિદનુભાષિતવ્યં તદભાવાત્ । શબ્દો નષ્ટ ઇતિ ચેત્, ત્વદનુભાષણાયૈતન્મે વચનમિતિ યદ્ભવાન્ બ્રવીતિ સ કુતર્ક એવ ।
યદ્ (ભવતો)ક્તં મદ્વચનં પૂર્વ, [ભવત] ખણ્ડનં તુ પશ્ચાદિતિ તદિદાનીં (ભવતા સાર્ધં) વિચાર્ય નિર્ધાર્યતે । યદિ મદ્વચનં પૂર્વં, ખણ્ડનન્તુ પશ્ચાદિતિ તન્યાય્યમ્ । કુત ઇતિ ( ત્શ્ 9 ) ચેન્, મદ્વચનં પૂર્વં ભવદ્વચનં તુ પશ્ચાદિતિ । યદ્યસ્મદ્વચનં પરવર્તિવચનં ખણ્ડયતિ, તતો ઽસ્મદર્થો વિશિષ્યતે ભવદ્વચનસ્ય તુ હાનિઃ । કિઞ્ચ યદ્યુચ્યતે ભવતા સર્વાણિ વચનાનિ પૂર્વવર્તીનિ ખણ્ડનન્તુ પરવર્તીતિ, તદા ભવાનપિ પૂર્વમેવ વચનં વદતીતિ પશ્ચાત્ખણ્ડનં ભવેત્ । યદિ ભવદ્વચનસ્ય પૂર્વવર્તિત્વે ઽપિ પશ્ચાત્ખણ્ડનં નાસ્તિ, તર્હિ મદ્વચનસ્ય પૂર્વવર્તિત્વે ઽપિ, પશ્ચાત્ખણ્ડનં ન સ્યાત્ । યચ્ચ ખણ્ડનં પૂર્વસ્ય પરવર્તીતિ સ્વભાવતઃ પૂર્વસ્ય ખણ્ડનં ન પશ્ચાદસ્તિ । યદિ સ્વભાવત એવ પૂર્વસ્ય ખણ્ડનં પશ્ચાત્ સ્યાત્, તદા પૂર્વં પશ્ચાદિત્યુભે ન સ્યાતામ્ । તસ્માદ્યદ્ભવતોક્તં પૂર્વસ્ય ખણ્ડનં પરભાવીતિ તદયુક્તમ્ । યદિ સ્વભાવતઃ પૂર્વસ્ય ખણ્ડનં ન પશ્ચાત્ । હેત્વભાવાત્ । તદા પૂર્વસ્યાપિ ખણ્ડનં પરભાવિ ન ભવેત્ । યદ્ભવતોક્તં મદ્વચનં પૂર્વં, ખણ્ડનં તુ પરભાવિ તન્મિથ્યા ।
યદભિહિતં ભવતા, મયા હેત્વન્તરમુક્તમિતિ તદિદાનીં (ભવતા સાર્ધં) વિચાર્ય નિર્ધાર્યતે । યદિ પૂર્વહેતું પરિત્યજ્ય હેત્વન્તરપ્રતિષ્ઠાપનાન્નિગ્રહસ્થાનમાપદ્યતે, તદા ભવાન્ નિગ્રહસ્થાનમાપન્નઃ । કથમિતિ ચેદ્, ભવતા પૂર્વહેતું પરિત્યજ્ય હેત્વન્તરપ્રતિષ્ઠાપનાત્ । યદિ હેત્વન્તરપ્રતિષ્ઠાપનાદ્ભવતો ન નિગ્રહસ્થાનત્વાપત્તિસ્તદા મમાપિ તથા । કિઞ્ચ મદુક્તહેતુતો ભવદુક્તહેતોર્ભેદઃ । યદ્યન્યં હેતું વદામિ તન્મમ ન્યાય્યમ્ । યદ્યન્યં હેતું ન વદેયં, તતો ભવદ્ધેતું વદેયમ્ । તતો ન પ્રતિપક્ષતયા વિરોધો ઽપિ ત્વાવયોસ્તુલ્યવચનતૈવ । યદિ સદૃશ એવ હેતુરાવાભ્યાં પ્રતિષ્ઠાપિતઃ, તદા ભવાનસ્મદ્ધેતું ખણ્ડયતીતિ સ્વહેતુમેવ ખણ્ડયતિ ।
અપિ ચ યદિ સર્વાણિ વચનાનિ હેત્વન્તરાણિ સ્યુસ્તદાભવદુક્તાનિ વચનાન્યપિ હેત્વન્તરાણિ ભવેયુઃ । તતશ્ચ ભવતો નિગ્રહસ્થાનાપત્તિઃ । અથ વચનાન્યુચ્ચારયન્નપિ ન ભવાન્ નિગ્રાહ્યસ્તર્હિ યદ્ભવતોક્તં હેતું પ્રતિષ્ઠાપયન્નહં નિગ્રાહ્ય ઇતિ તદયુક્તમ્ ।

યદ્ભવતોક્તમર્થાન્તરં વદામીતિ તદિદાનીં (ભવતા સાર્ધં) વિચાર્યં નિર્ધાર્યતે । અન્યા મે પ્રતિજ્ઞા, અન્યા ચ ભવત ઇતિ યત્તન્ન્યાય્યમેવ । અથાહં ભવતઃ પ્રતિપક્ષતયા વિરોધીત્યર્થાન્તરં બ્રવીમિ । યદિ મતમસ્મદર્થો ભવદર્થાદનન્યસ્તદાસ્મદર્થો ભવદર્થપ્રતિપક્ષતયા ન વિરુદ્વો । યદિ ભવાનસ્મદર્થં ખણ્ડયતિ, તર્હિ ભવતઃ સ્વાર્થસ્યૈવ ખણ્ડનં ભવેત્ । યદર્થાન્તરં ન તત્સ્વયમર્થાન્તરમ । તસ્માન્નાસ્ત્યર્થાન્તરમ્ । યદિ ત્વર્થાન્તરં સ્વયમેવાર્થાન્તરં, ન તદાર્થાન્તરમ્ । તસ્માદ્યદ્ભવતોક્તમહમર્થાન્તરં વદામીતિ ન યુક્તમ્ । અપરઞ્ચ યદુક્તં સર્વં તદર્થાન્તરઞ્ચેત્તદા ભવદુક્તમપ્યર્થાન્તરં ભવેત્ । યદિ ભવદુક્તમર્થાન્તરં ન ભવેત્તદા યદ્ભવતા પ્રતિજ્ઞાતં સર્વમર્થાન્તરમિતિ તદયુક્તમ્ ।
યદ્ (ભવતો)ક્તમહં પૂર્વચનાદનન્યદ્વચનં વદામીતિ તદિદાનીં (ભવતા સાર્ધં) વિચાર્ય નિર્ધાર્યતે । અસ્મત્પ્રતિજ્ઞા ભવત્પ્રતિજ્ઞાયાઃ પ્રતિપક્ષભાવેન વિરુદ્ધા । યદસ્મત્પ્રતિજ્ઞા ભવત્પ્રતિજ્ઞાયાઃ પ્રતિપક્ષભાવેન વિરુદ્વા, તન્ન્યાય્યમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । સર્વત્રાહં ભવદર્થખણ્ડનાર્થં વદામિ, તસ્માદસ્મદ્વચનમનન્યત્ । યદિ મયાર્થાન્તરમુક્તં, તર્હિ ભવત્પ્રતિજ્ઞાસ્મદર્થાદન્યા । યદ્યહમર્થાન્તરં વદામિ તદા ( ત્શ્ 11 ) ભવદર્થં વદામિ । એવન્તાવન્નાહં ભવદ્વિરુદ્દો । તતશ્ચ યદિ ભવાન્ માં ખણ્ડયતિ, તર્હિ સ્વાર્થસ્યૈવ ખણ્ડનમ્ ।
અન્યચ્ચ । યથા મયા પૂર્વમુક્તમનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ । એતાનિ વચનાનિ વિનાશસ્વભાવાનિ ક્ષયસ્વભાવાનિ ચ । ઇદાનીમન્યદ્વચનમુચ્ચર્યતે । તતશ્ચ યદ્ભવતોક્તં ભવાન્ પૂર્વવચનં વદતીતિ તન્મિથ્યા ।
અપરઞ્ચ । યદ્ભવતોક્તં મદુક્તમનન્યદિતિ । તત્ર યદ્યહમન્યદ્વદામિ તદા તદન્યયત્ । યદ્યહમનન્યદ્વદામિ તદનન્યત્ । યદ્યહં તદ્વદંસ્તન્ન સાધયિતું શક્નોમિ, તદા યદ્ભવતોક્તમનન્યદિતિ તદ્યુક્તમ્ । યચ્ચ (ભવતો)ક્તં મયા સર્વમુક્તં નાનુજ્ઞાયત ઇતિ તદિદાનીં (ભવતા સાર્ધં) વિચાર્ય નિર્ધાર્યતે । સર્વં નાનુજ્ઞાયત ઇતિ યદુક્તં ભવતા એતદ્વચનં સર્વસ્મિન્નન્તર્ભવતિ ન વા? । યદિ તાવત્સર્વસ્મિન્નન્તર્ભવતિ તદા ભવાન્ સ્વયં સ્વોક્તં નાનુજાનાતિ । યદિ સ્વયં નાનુજાનાત્યસ્મદર્થઃ સ્વત એવ સિદ્ધો ભવેદ્ભવવચનસ્ય તુ હાનિઃ સ્યાત્ । અથ સર્વસ્મિન્નાન્તર્ભવતિ તદા તસ્ય સર્વત્વમેવ ન સ્યાત્ । યદિ સર્વત્વમેવ ન ભવેત્, તદા ભવતા યદનનુજ્ઞાતં તત્સર્વમ્ । યદિ સર્વમનનુજ્ઞાતં તદાસ્મદર્થો ભવતા નૈવાનનુજ્ઞાતઃ । અસ્મદર્થઃ સિદ્ધો ભવતસ્તુ સર્વસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
ઇતિ પ્રથમં પ્રકરણમ્ ।
અથ દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ।
(શાસ્ત્રમાહ) ખણ્ડનસ્ય ત્રિવિધદોષાપત્તિઃ । વિપરીનખણ્ડનમસત્ખણ્ડનં વિરુદ્ધખણ્ડનઞ્ચેતિ । યદિ ખણ્ડનમેતત્ત્રિવિધદોષોપેતં તદા નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
[તત્ર] વિપરીતખણ્ડનમ્ । યદિ પ્રતિષ્ઠાપિતં ખણ્ડનં સમ્યગર્થેન ન સંયુક્તં સ્યાત્તદા તદ્વિપરીતખણ્ડનમિત્યુચ્યતે । વિપરીતખણ્ડનં દશવિધમ્ । (1)સાધર્મ્યખણ્ડનમ્ (2) વૈધર્મ્યખણ્ડનમ્ (3) વિકલ્પખણ્ડનમ્ (4) અવિશેષખણ્ડનમ્ (5) પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિખણ્ડનમ્ (6) અહેતુખણ્ડનમ્(7) ઉપલબ્ધિખણ્ડનમ્ (8) સંશયખણ્ડનમ્ (9) અનુક્તિખણ્ડનમ્ (10) કાર્યભેદખણ્ડનમ્ ।
1. [તત્ર] સાધર્મ્યખણ્ડનમ્ । વસ્તુસાધર્મ્યપ્રત્યવસ્થાનં સાધર્મ્યખણ્ડનમિત્યુચ્યતે ।
(શાસ્ત્રમાહ) શબ્દો ઽનિત્યઃ પ્રત્યનોત્પન્નત્વાદ્યથા ઘટઃ પ્રયત્નોત્પન્નઃ । ઉત્પન્નશ્ચ વિનષ્ટઃ । શબ્દો ઽપિ તથેતિ શબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ સ્થાપિતે પ્રતિવાદી પ્રાહ । યદિ ઘટસાધર્મ્યાચ્છબ્દો ઽનિત્યસ્તદાકાશસાધર્મ્યાચ્છબ્દો નિત્યઃ સ્યાત્ । તતશ્ચાકાશવચ્છબ્દો નિત્ય ઇતિ । [અત્ર] સાધર્મ્યમમૂર્તત્વમ્ ।
(શાસ્ત્રં પુનરાહ) શબ્દો ઽનિત્યઃ પ્રયત્નોત્પન્નત્વાત્ । યન્નિત્યં ન તત્પ્રયત્નેનોત્પન્નં યથાકાશં નિત્યં ન પ્રયત્નેનોત્પન્નમ્ । શબ્દસ્તુ ન તથા । તસ્માચ્છબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ સ્થાપિતે પ્રતિવાદી પ્રાહ । યદિ (શબ્દસ્ય) નિત્યાકાશવૈધર્મ્યચ્છબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ, તદા કિં પ્રાપ્તમ્? । યદ્યાકાશસાધર્મ્યં ( ત્શ્ 13 ) તતો નિત્ય એવ શબ્દ ઇતિ । સાધર્મ્યં ચામૂર્તત્વં તસ્માન્નિત્યઃ ।
(શાસ્ત્રમાહ) એતે ખણ્ડને વિપરીતે ઽસિદ્ધે ચ (ખણ્ડને) । કુત ઇતિ ચેત્ । ઐકાન્તિકૈકરસધર્મસ્થાપનં હિ હેતુરિતિ મન્યતે । સર્વધર્માણાં પ્રયત્નોત્પન્નત્વેનાનિત્યતાવર્ણનાત્ । સો ઽનિત્યતાવર્ણકહેતુરૈકાન્તિકૈકરસસ્તસ્માદનિત્યતાનપસરણીયૈવ । તત્સામાનજાતીયં ચિખ્યાપયિષતયા ઘટાદ્યુદાહરણમુક્તમ્ ।
પ્રતિવાદી ત્વનૈકાન્તિકૈકરસાર્થપ્રત્યવસ્થાનેન ખણ્ડનં ભાષતે યથા યદિ ભવાન્ સાધર્મ્યેણ શબ્દસ્યાનિત્યતાં સ્થાપયતિ તદાહમપિ વૈધર્મ્યેણ શબ્દસ્ય નિત્યતાં પ્રતિષ્ઠાપયામિ । યદિ ચ ભવદર્થઃ સિદ્ધો મમાપ્યર્થઃ સિદ્ધો ભવેદિતિ ।
(શાસ્ત્રમાહ) ભવતઃ ખણ્ડનમયુક્તમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । ભવત્પ્રયુક્તસ્ય હેતોરનૈકાન્તિકનિત્યત્વાનિત્યત્વાવ્યાપ્તિવર્ણનાત્ । અસ્માભિસ્ત્રિલક્ષણો હેતુઃ સ્થાપિતઃ । તદ્યથા પક્ષધર્મ્મઃ સપક્ષસત્વં વિપક્ષવ્યાવૃત્તિશ્ચ । તસ્માદ્વેતુસિદ્ધિરનપસરણીયા । ભવદ્ધેતુસ્તુ ન તથા તસ્માદ્ભવત્ખણ્ડનં વિપરીતમ્ । યદિ ભવતા પ્રતિષ્ઠાપિતો હેતુરસ્મદ્ધેતુતુલ્યોભવેત્તદા સમ્યક્ખણ્ડનં સિધ્યેત । યદ્યનિત્યતાપ્રતિજ્ઞા નિત્યતાં ખણ્ડયતિ તદા [નિત્યતા-] ખણ્ડનસિદ્ધિઃ । કુત ઇતિ ચેત્ । નિત્યતાસ્થાપકહેતુનાનિત્યતાસ્થાપકહેતુઃ ખણ્ડ્યતે ચેત્, તદાનિત્યતાવિપર્યાસદોષો વ્યક્તીકર્તું ન શક્યત ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ । નિત્યતાહેતોરનૈકાન્તિકૈકરસત્વાદનિત્યતાહેતોરૈકાન્તિકૈકરસત્વાચ્ચ ।
2. વૈધર્મ્યખણ્ડનમ્ । વસ્તુવૈધર્મ્યપ્રત્યવસ્થાનં વૈધર્મ્યખણ્ડનમિત્યુચ્યતે ।
(શાસ્ત્રમાહ) અનિત્યઃ શબ્દઃ । કસ્માત્? કૃતકત્વાત્ । યત્ કૃતકં તદનિત્યમ્ । યથાકાશં નિત્યમકૃતકત્વાત્ । શબ્દસ્ય તથાત્વાભાવાચ્છબ્દો ઽનિત્યઃ ।
પ્રતિવાદી પ્રાહ । યદિ શબ્દો નિત્યાકાશવિધર્મ્યાદનિત્ય ઇતિ, તદા કિં પ્રાપ્તમ્ । યદિ ઘટવૈધર્મ્યં શબ્દસ્ય, તદા સ નિત્ય ઇતિ । તદ્વૈધર્મ્યમમૂર્તત્વમ્ । ઘટો મૂર્તસ્તસ્માદ્ઘટો ઽનિત્યઃ શબ્દસ્તુ નિત્યઃ ।
(શાસ્ત્રમાહ) શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાત્ । યથા ઘટો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાત્, તથા શબ્દો ઽપિ ।
પ્રતિવાદી પ્રાહ । યદિ ઘટસાધર્મ્યાચ્છબ્દસ્યાનિત્યતા ભવતા સ્થાપિતા, તદા કિં પ્રાપ્તમ્? । શબ્દો નિત્ય એવ ઘટવૈધર્મ્યાદ્વૈધર્મ્યમમૂર્તત્વમ્ । ઘટસ્તુ મૂર્તઃ ।

(શાસ્ત્રમાહ) વિપરીત એતે ખણ્ડને । કુત ઇતિ ચેત્ । અસ્મત્સ્થાપિતાનિત્યતાહેતોરૈકાન્તિકૈકરસત્વાત્ । ભવત્પ્રતિષ્ઠાપિતનિત્યતાહેતોસ્ત્વનૈકાન્તિકૈકરસત્વાન્નિત્યત્વાનિત્યત્વવ્યાપ્તિવર્ણનાત્ । તસ્માદનિશ્ચિતહેતુરૈકાન્તિકહેતું ખણ્ડયિતું ન શક્નોતિ । યો ઽસ્માભિઃ સ્થાપિતો હેતુઃ કૃતકત્વાચ્છબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ તસ્ય (હેતોઃ) પક્ષધર્મ્મઃ સપક્ષસત્ત્વં વિપક્ષવ્યાવૃત્તિશ્ચ । ત્રયલક્ષણસમ્પન્નત્વાત્ સો ઽનપસરણીયઃ । યઃ પુનર્ભવત્પ્રતિષ્ઠાપિતો હેતુઃ શબ્દો નિત્યો ઽમૂર્તત્વાદિતિ તસ્ય પક્ષધર્મઃ સપક્ષે વિપક્ષે ચ વર્તત ઇત્યસિદ્ધો હેતુઃ ।
3. વિકલ્પખણ્ડનમ્ । સાધર્મ્યે વૈધર્મ્યપ્રત્યવસ્થાનં વિકલ્પખણ્ડનમુચ્યતે ।
(શાસ્ત્રમાહ) શબ્દો ઽનિત્યઃ પ્રત્યત્નેનોત્પન્નત્વાદ્ઘટવદિતિ શબ્દસ્યાનિત્યતા ।
પ્રતિવાદી પ્રાહ । ભવાઞ્છબ્દસ્ય પ્રયત્નેનોત્પન્નત્વાદ્ઘટવત્સાધર્મ્યં સ્થાપયતિ । અસ્તિ પુનસ્તદ્વૈધર્મ્યમ્ । પક્કત્વમપક્વત્વં, ચાક્ષુષત્વમચાક્ષુષત્વમિત્યાદિ એવં ઘટશબ્દયોઃ પ્રત્યેકં વિશેષઃ । શબ્દઃ પ્રયત્નેનોત્પન્નત્વાન્નિત્યઃ ઘટસ્તુ પ્રયત્નેનોત્પન્નો ઽપ્યનિત્યઃ । તસ્માચ્છબ્દો નિત્યઃ ।
વિપરીતમેતત્ખણ્ડનમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । અસ્મત્સ્થાપિતહેતુરનિત્યતાવ્યાવૃત્તો નિત્યતાવ્યાવૃત્તઃ । એતદ્ધેતુસ્થાપનમનિત્યતાનુમાનાર્થમ્ । યથાગ્ન્યનુમાનાર્થં ધૂમઃ પ્રયુજ્યતે । ધૂમો હ્યગ્ન્યવ્યાવૃત્તઃ । તસ્માદસ્મત્સ્થાપિતહેતુઃ સિદ્વો ઽનપસરણીયશ્ચ ।

ભવતા શબ્દસ્યાપક્વ ઇતિ વિશેષણં પ્રયુજ્યતે । તતશ્ચ નિત્ય ઇતિ । તદેચ્છાદ્વેષદુઃખસુખવાય્વાદીન્યપક્વાનિ ન પુનરેતાનિ નિત્યાનિ । તસ્માદપક્વત્વં નિત્યતાહેતુત્વેન ન પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યમ્ । ન ચાચાક્ષુષત્વમપિ નિત્યતાહેતુત્વેન પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । ઇચ્છદ્વેષદુઃખસુખવાય્વાદીન્યચાક્ષુષાણિ ન પુનર્નિત્યાનિ । ભવદ્ધેતુઃ સપક્ષે વિપક્ષે ચ વર્તતે તસ્માદસાધકઃ । ભવદ્ધેતુર્મમ (હેતો) સ્તુલ્યો મત્પ્રતિજ્ઞાયાશ્ચ ખણ્ડનાસમર્થ ઇતિ ચેત્ । અસ્મત્સ્થાપનં ત્રિવિધહેતુસમાશ્રિતં તસ્માદતુલ્યમ્ । યદતુલ્યં તુલ્યમિતિ ભવતોક્તં તસ્માદ્ભવતઃ ખણ્ડનં વિપરીતમ્ ।
4. અવિશેષખણ્ડનમ્ । એકસાધર્મ્યખ્યાપનાત્સર્વસ્યાવિશેષેણ પ્રત્યવસ્થાનમવિશેષખણ્ડનમુચ્યતે ।
શબ્દો ઽનિત્યઃ કારણભેદેન શબ્દસ્ય ભેદાદ્દીપવત્ । ( ત્શ્ 16 ) યદિ વર્તિકા મહતી જ્યોતિર્મહત્ । યદિ વર્તિકા ક્ષુદ્રા જ્યોતિરપિ ક્ષુદ્રમ્, ઇતિ સ્થાપિતે । પ્રતિવાદી પ્રાહ યદિ સાધર્મ્યાદ્યથા ઘટાદ્યનિત્યં શબ્દો ઽપિ તથા સ્યાત્તદા સર્વસ્ય સર્વેણાવિશેષપ્રસઙ્ગઃ । કુત ઇતિ ચેત્ । સર્વસ્ય સર્વેણ સાધર્મ્યાત્ । સાધર્મ્યં કિં પુનશ્ચેત્ । સત્તૈકત્વં પ્રમેયત્વમિત્યેતત્ સાધર્મ્યમુચ્યતે । સધર્માણ્યપિ સર્વાણિ વસ્તૂનિ વિશેષ્ટવસ્તુભ્યો ભિન્નાનીતિ ચેચ્છબ્દો ઽપિ તથા । ઘટાદિસધર્માપિ શબ્દો નિત્યો ઘટસ્ત્વનિત્યઃ । કુત ઇતિ ચેત્ । સત્ત્વાદિસાધર્મ્યે ઽપિ સ્વભાવવિશેષસમ્ભવાત્ । યથા દીપઃ શબ્દો મનુષ્યો ઽશ્વ ઇત્યાદિ । ઇતિ સાધર્મ્યસમાશ્રિતમનુમાનમસિદ્ધમ્ ।
વિપરીતમેતત્ખણ્ડનં કુત ઇતિ ચેત્ । સર્વેષાં ન મયા સત્ત્વાદિસાધર્મ્યં પ્રતિષિદ્વમપિ તુ તેષાં વિશેષ એવાવધાર્યતે । સાધર્મ્યસમ્પત્તિત્રૈવિધ્યમનિત્યતાં સ્થાપયતિ । તચ્ચાસ્માભિરનિત્યતાસાધનાયોચ્યતે ન તુ સાધર્મ્યમાત્રમુપાદીયતે ન ખલ્વસ્તિ સા કાપિ યુક્તિર્યા નૈવં વિચાર્યતે । કસ્માદિતિ ચેત્ । નૈકમપિ વિદ્યતે તાદૃશં યદન્યવસ્તુનો ન સદૃશં ન ચ વિશિષ્ટં સ્યાત્ । તસ્માદ્યદિ સાધર્મ્યમસ્તિ તદા તત્સપક્ષવર્તિ સર્વવિપક્ષવ્યાવૃત્તમ્ । યદિ તદુપાદાનેન હેતુસ્થાપનં, સિદ્ધો હેતુરેષ । સાધર્મ્યમાત્રેણ હેતુપ્રતિષ્ઠાપનં ત્વસિદ્ધં તસ્માદ્વિપરીતમ્ ।
પુનશ્ચાનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ઘટવત્ । તસ્માચ્છબ્દો ઽનિત્યઃ ।
પ્રતિવાદી પ્રાહ । હેતુઃ પ્રતિજ્ઞા ચાભાવાન્ન ભિદ્યેતે । કો નામાર્થો હેતુસમુત્પાદસ્ય । હેત્વસંયોગે શબ્દસ્યાનુત્પાદ ( ત્શ્ 17 ) ઇતિ । અનુત્પન્નત્વાદભાવ એવેત્યેતસ્યાર્થઃ । કથં નામ શબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ । અનુત્પન્નઃ શબ્દ ઉત્પત્તિમુપલભત ઉત્પન્નો વિનશ્યતિ । વિનાશાચ્ચાભાવ એવેત્યેતસ્યાર્થઃ । ઇતિ હેતુઃ પ્રતિજ્ઞા ચાભાવવત્ ।
વિપરીતમેતત્ખણ્ડનમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । અસ્મત્પ્રતિજ્ઞાયા અભાવઃ પ્રધ્વંસાભાવાત્મકઃ । અસ્મત્સ્થાપિતહેતોરભાવઃ પ્રાગભાવઃ । પ્રાગભાવઃ સર્વલોકપ્રસિદ્ધત્વાત્સિદ્ધો ઽનિત્યતાહેતુત્વેન સ્થાપિતઃ । પ્રધ્વંસાભાવઃ સાંખ્યાદ્યપ્રસિદ્વત્વાદસિદ્ધઃ । અર્થો હિ સિદ્ધેન હેતુના સ્થાપ્યતે ।
યદિ સિદ્ધા પ્રતિજ્ઞોપાદીયતે ઽસિદ્ધસ્તુ હેતુર્ભવતઃ ખણ્ડનસ્ય વિપર્યાસો ઽધિકતરો ભવેત્ । સર્વેષાં વસ્તૂનાં પૂર્વમભૂત્વા પશ્ચાદભાવ ઇતિ મયોક્તમ્ । તસ્માચ્છબ્દઃ પૂર્વમસંશ્ચેત્ પશ્ચાદપ્યસન્ । યદિ પૂર્વમસત્ત્વં ભવતો ઽનનુજ્ઞાતં તદૈતદ્ભવતા ચિન્ત્યતામ્ । યદિ પૂર્વં શબ્દઃ સન્નેવ ન ચાસ્તિ પ્રતિબન્ધસ્તદા કસ્માચ્છ્રોત્રેણ નોપલભ્યતે । તસ્માત્પૂર્વમસત્ત્વં નાગપદવદિતિ જ્ઞાયતે । યદિ કઞ્ચિદ્વિશિષ્ટબુદ્ધિરભિમતમર્થં સાધયિતું ન શક્નોતિ, ઇષ્ટસાધનં ચ ન યુક્તિસમ્પન્નં સો ઽર્થો નિરસનીયઃ ।
5. પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિખણ્ડનમ્ । હેતુઃ સાધ્યં પ્રાપ્નોતિ ન વા? । યદિ તાવત્ સાધ્યં પ્રાપ્નોતિ તદાસાધકઃ । અથ હેતુઃ સાધ્યં ન પ્રાપ્નોતિ તદાપ્યસાધકઃ । એતત્પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિખણ્ડનમુચ્યતે ।
પ્રતિવાદી પ્રાહ । યદિ હેતુઃ સાધ્યં પ્રાપ્નોતિ તદા સાધ્યેન સંસર્ગાત્સાધ્યં ન સાધયતિ । યથા નદીવારિ સમુદ્રવારિપ્રવિષ્ટં ન પુનર્નદીવારિ, હેતુસ્તદ્વદસાધકઃ । ( ત્શ્ 18 ) યદિ સાધ્યમસિદ્ધં, તદા હેતુરપ્રાપકઃ । યદિ પ્રાપકસ્તદા કિં સિદ્ધસ્યાર્થસ્ય હેતુના । તસ્માદ્ધેતુરસિદ્ધઃ । અથ ન પ્રાપ્નોતિ તદા સો ઽન્યવસ્તુવદસાધકં, તસ્મદ્ધેતુરસિદ્ધઃ । યદિ હેતુરપ્રાપકસ્તદાસમર્થઃ । યથાગ્નિરપ્રાપ્ય દહનાસમર્થો ઽસિશ્ચાપ્રાપ્ય છેદનાસમર્થઃ ।
વિપરીતમેતત્ખણ્ડનં । દ્વિવિધો હેતુઃ । ઉત્પત્તિહેતુર્વ્યઞ્જનહેતુશ્ચ । યદિ ભવતઃ ખણ્ડનમુત્પત્તિહેતુસમાશ્રિતં તદા સિદ્ધં ખણ્ડનમ્ । યદિ વ્યઞ્જનહેતુસમાશ્રિતં તદા વિપરીતમ્ । કસ્માદિતિ ચેત્ । ઉક્તં મયા યદ્ધેતુઃ સાધ્યં નોત્પાદયત્યપિ તુ પરપ્રતિપાદનાર્થં સાધ્યં વ્યનક્ત્યવ્યાવૃત્તત્વાત્ । સાધ્યસત્ત્વે ઽપિ સાધ્યસ્ય યથાર્થજ્ઞાનં ન જાયતે । કુત ઇતિ ચેત્ । મોહાત્ । તસ્માદ્ વ્યઞ્જનહેતુરિત્યુચ્યતે । યથા રૂપસત્ત્વે ઽપિ પ્રદીપપ્રયોજનં તદ્વ્યઞ્જનાર્થં ન તુ તદુત્પત્ત્યર્થમ્ । તસ્માદ્વ્યઞ્જનહેતાવુત્પત્તિખણ્ડનં વિપરીતખણ્ડનમ્ ।
6. અહેતુખણ્ડનં । ત્રૈકાલ્યે હેતોરસમ્ભવ ઇત્યહેતુખણ્ડનમુચ્યતે ।
પ્રતિવાદી પ્રાહ । કિં હેતુઃ સાધ્યાત્પૂર્વં પશ્ચાદ્યુગપદ્વા । યદિ તાવદ્ધેતુઃ પ્રાક્ સાધ્યઞ્ચ પશ્ચાત્તદાસતિ સાધ્યે, હેતુઃ કસ્ય સાધકઃ? । અથ પશ્ચાત્, સાધ્યઞ્ચ પ્રાક્, તદા સિદ્ધે સાધ્યે કિં હેતુના? । અથ યુગપત્તદાહેતુઃ । યથા યુગપત્સદ્ભાવાઙ્ગોઃ શૃઙ્ગે દક્ષિણં વામં વા પરસ્પરોત્પાદકે ઇત્યયુક્તમ્ । તસ્માદ્યૌગપદ્યઞ્ચેત્તદા હેતુત્વાસમ્ભવઃ ।
વિપરીતમેતત્ખણ્ડનમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । યત્પૂર્વં સમુત્પન્નં ( ત્શ્ 19 ) તદેવ હેતુના વ્યજ્યતે યથા દીપઃ વિદ્યમાનાન્યેવ વસ્તૂનિ વ્યનક્તિ ન ત્વવિદ્યમાનાનિ વસ્તૂન્યુત્પાદયતિ । ભવાન્ પુનરુત્પત્તિહેતુના મે વ્યઞ્જકહેતું ખણ્ડયતિ તસ્માદ્વિપરીતમેતત્ખણ્ડનં, ન તુ સિદ્ધમ્ ।
અથ મન્યસે યદ્યેષ હેતુર્વ્યઞ્જકહેતુર્ભવતિ જ્ઞાનાભાવે સ કસ્ય હેતુઃ । તસ્માદ્ વ્યઞ્જકહેતુરસિદ્ધ ઇતિ કૃતે ખણ્ડને, તદા પ્રાપ્તિક્રિયાસમ્ભવે હેતુર્નામ નોપપદ્યતે ક્રિયાસદ્ભાવે તુ હેતુર્નામોપપદ્યતે । યદા વ્યઞ્જનક્રિયા તદૈવ હેતુર્નામોપપદ્યતે । તદુક્તં ભવતિ પૂર્વં હેતુર્નામ નોપપદ્યતે પશ્ચાત્તુ હેતુર્નામોપપદ્યતે । યચ્ચાભિહિતં હેતુઃ પ્રાક્ ક્રિયા તુ પશ્ચાદિતિ તદદોષમ્ । અથૈવં સતિ, ક્રિયાયા હેતુતો ઽનુત્પત્તિરિતિ ચેદેતત્ ખણ્ડનમસિદ્ધમ્ । કસ્માદિતિ ચેત્ । એતત્પ્રાગેવ [સદ્] વસ્તુ પશ્ચાદ્ધેતુર્નામોપપદ્યતે । વસ્તુનિ વિનષ્ટે પશ્ચાત્ ક્રિયોત્પત્તિરિતિ ચેત્, તદૈતત્ખણ્ડનં સિધ્યતિ ન ત્વેવમુચ્યતે, પૂર્વં ભાવે ઽપિ [હેતોરિતિ] નામાનુપપત્તિઃ પશ્ચાત્તુ નામોપપત્તિઃ । તસ્માત્ફલસ્ય હેતુત ઉત્પત્તિઃ ।
7. ઉપલબ્ધિખણ્ડનમ્ । વિશિષ્ટહેતુનાનિત્યતાવર્ણનાદેષો ઽહેતુરિતિ ઉપલબ્ધિખણ્ડનમુચ્યતે ।

પ્રતિવાદી પ્રાહ । યદિ પ્રયત્ન[આનન્તરીયક]ત્વાચ્છબ્દો ઽનિત્યસ્તદા યત્ર પ્રયત્નો ન વિદ્યતે તત્ર નિત્યતાપ્રસઙ્ગઃ । યથા વિદ્યુદ્વાય્વાદીન્યપ્રયત્ન [આનન્તરીયક]આણ્યનિત્યેષુ ચાન્તર્ભૂતાનિ તસ્માદનિત્યત્વે સાધ્યે ન પ્રયત્નમાત્રં સમાશ્રયણીયં પ્રયત્નસ્યાસાધનત્વાત્ । સાધનઞ્ચેદ્યત્ર યત્ર પ્રયત્નો નાસ્તિ તત્ર તત્ર નિત્યતાયાઃ સમ્ભવઃ । યથાગ્નિં વિના ન ધૂમસ્થિતિઃ । ધૂમો ઽગ્નેઃ સદ્ધેતુર્ધૂમાગ્ન્યોરવ્યતિરેકાત્ । ( ત્શ્ 20 ) પ્રયત્નસ્તુ ન તથા, તસ્માદસિદ્ધો હેતુઃ । કિઞ્ચ પ્રયત્નો નાનિત્યતાસ્થાપનાસમર્થઃ । કુત ઇતિ ચેત્ । વ્યાપ્ત્યભાવાત્ । વ્યાપ્તિસમ્ભવે હ્યનિત્યતાસ્થાપનોપપત્તિઃ । વ્યાપ્ત્યસમ્ભવે ત્વનિત્યતાસ્થાપનાનુપપત્તિઃ । યથા કસ્યચિત્પ્રતિજ્ઞા સ્યાત્ સર્વે તરવો દિવ્યચેતના ઇતિ । કસ્માદિતિ ચેત્ । તરૂણાં નિદ્રાસમ્ભવાચ્છિરીષવત્ । તત્રાહ ખણ્ડયિતા । તરૂણાં દિવ્યચેતનાસિદ્ધા । કસ્માત્? હેતોર્વ્યાપ્ત્યભાવાત્ । શિરીષ એવ સ્વપિતિ ન ત્વપરે તરવઃ । સ સ્વપ્નો ન સર્વાંસ્તરૂન્ વ્યાપ્નોતિ તસ્માત્સર્વેષાં તરૂણાં દિવ્યચેતનત્વપ્રતિષ્ઠાપને સ્વપ્નો ઽસમર્થઃ । પ્રયત્નો ઽપિ તથા સર્વેષામનિત્યાનામવ્યાપકત્વાદનિત્યતાસ્થાપને ઽસમર્થઃ ॥
વિપરીતમેતત્ખણ્ડનમ્ । મયૈવં નોક્તમ્ । નૈતદુચ્યતે મયા યત્પ્રયત્નઃ સર્વાનિત્યતાખ્યાપને સમર્થો હેતુરન્યે તુ હેતવો ઽસમર્થાઃ । યદ્યન્યો ઽનિત્યતાખ્યાપને સમર્થો હેતુર્વિદ્યતે તદાહં સુખી । અસ્મદર્થસિદ્ધેઃ । અસ્મત્સ્થાપિતો હેતુઃ ખ્યાપનસમર્થઃ, અન્યો ઽપિ હેતુઃ ખ્યાપનસમર્થઃ । તસ્માત્પ્રતિજ્ઞા સિદ્ધા । યથા ધૂમેનાગ્નિરનુમિતઃ । યદિ કશ્ચિદ્વદેત્પ્રભયાગ્નિરપિ સિદ્ધો ઽસ્મદર્થે ઽપિ તથાસમ્ભવઃ । પ્રયત્નોત્પત્તિરનિત્યતાખ્યાપનસમર્થા । યદ્યન્યે ઽપિ હેતવો ઽનિત્યતાખ્યાપનસમર્થા, અનિત્યતાપિ સિદ્ધા । તસ્માદ્વિપરીતં ખણ્ડનં ભવતઃ । અસ્મન્મતાખણ્ડનાત્ । યદ્યહં બ્રવીમિ યદ્યદનિત્યં તત્તત્સર્વં પ્રયત્નસમુત્પન્નમિતિ તદા પ્રયત્નોત્પત્તિહેતોરવ્યાપિત્વાદસિદ્ધત્વમિતિ ભવતા ખણ્ડનં વક્તવ્યમ્ । તદૈતચ્ચ ખણ્ડનં વિશિષ્યતે । યદાહં બ્રવીમિ શબ્દાબિકમનિત્યં પ્રયત્નસમુત્પન્નત્વાત્તદા યત્સર્વમનિત્યં ( ત્શ્ 21 ) તત્પ્રયત્નસમુત્પન્નમિતિ નોચ્યતે । તસ્માદ્વિપરીતં ખણ્ડનં ભવતઃ ।
8. સંશયખણ્ડનમ્ । વિપક્ષસાધર્મ્યાત્સંશયવાદેન ખણ્ડનમ્ ।
અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નસમુત્પન્નત્વાત્ । યદ્યત્પ્રયત્નસમુત્પન્નં તત્તદનિત્યં ઘટવત્ । ઇતિ સ્થાપિતે પ્રતિવાદી પ્રાહ । યત્સમુત્પન્નં તત્પ્રયતેન વ્યક્તં યથા મૂલકીલકોદકં પ્રયત્નેન વ્યક્તં ન તુ પ્રયત્નેન સમુત્પન્નમ્ । શબ્દો ઽપિ તથા । તસ્માત્પ્રયત્નદ્વારા હેતુસ્થાપનમનિયતમનુત્પન્ન ઉત્પન્ને ચ ભાવાત્ । તસ્માત્ તં હેતુમાશ્રિત્ય શબ્દે સંશયોત્પત્તિઃ । કથં ચ શબ્દો ઽવધાર્યતે? કિં ઘતવદસમુત્પન્નઃ સમુત્પદ્યતે મૂલકીલોદકવત્સમુત્પન્નો વા વ્યજ્યતે? તસ્મદનૈકાન્તિકતા । તસ્માદુત્પત્તિહેતોઃ સંશયોત્પાદકત્વાદસાધકત્વમિતિ જ્ઞેયમ્ । કસ્માત્ । ઉત્પાદકત્વાદ્ વ્યક્તીકરણાચ્ચ ।
વિપરીતમેતત્ખણ્ડનમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । નોક્તમસ્માભિર્યચ્છબ્દઃ પ્રયત્નેન વ્યક્તઃ । અપિ તુ યતઃ પ્રયત્નેન સમુત્પન્નસ્તસ્માચ્છબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ । પુનર્ભવતા કિં ખણ્ડ્યતે । યદિ (ભવતો)ચ્યતે પ્રયત્નકાર્યં દ્વિવિધમુત્પત્તિરભિવ્યક્તિશ્ચ । ઉત્પત્તિર્ઘટાદિવદભિવ્યક્તિર્મૂલકીલો દકાદિવત્ । શબ્દો ઽપિ પ્રયત્નકાર્યઃ । તસ્માત્તસ્મિન્ નિત્યતાનિત્યતાસંશયોત્પત્તિરિતિ । તદયુક્તમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । મૂલકીલોદકાદેરપ્રયત્નકાર્યત્વાત્ । મૂલકીલોદકાભિવ્યક્તિઃ પ્રયત્નકાર્ય્યેતિ ચેત્ । એતદસ્મન્મતં ન ખણ્ડયતિ । અભિવ્યક્તિરનુત્પન્ના પ્રયત્નેનોત્પત્તિ લભતે । તસ્માત્પ્રયત્નકાર્યમેકવિધં સદૈવનિત્યત્વાદિતિ ભવત્ખણ્ડનમયુક્તમ્ । ( ત્શ્ 22 ) અથ મન્યસે યત્પ્રયત્ન-[કાર્યં] તદ્દ્વિધમ્ । અનિત્યં નિત્યઞ્ચ । ઘટોત્પત્તિરનિત્યા ઘટધ્વંસો નિત્યઃ । શબ્દો ઽપિ તથેતિ । એષ સંશયો ઽયુક્તઃ । કસ્માત્? અસિદ્ધત્વાત્ । યદિ ભવતો ઘટધ્વંસસ્ય ધ્વંસે સદ્ભાવસ્તતઃ સદ્ભાવાદ્ધ્વંસાભાવઃ સ્યાત્ । યદિ ધ્વંસે ઽભાવસ્તદા ધ્વંસો ઽભાવ એવ । કુત ઇતિ ચેત્ । ભાવાભાવાત્ । અન્ધકારવત્ । અન્ધકારે જ્યોતિષો ઽભાવઃ તસ્માદન્ધકારઃ । ધ્વંસો ઽપિ તથા । ધ્વંસે ભાવાભાવઃ તસ્માદ્ધ્વંસભાવ ઇતિ ચેત્ । તદયુક્તં ખપુષ્પબન્ધ્યાપુત્રશશવિષાણેષુ ભાવાભાવાત્તેષામપિ સદ્ભાવપ્રસઙ્ગઃ । યદિ ખપુષ્પાદીનાં સદ્ભાવો ભવતા નાનુજ્ઞાયતે, તદા ઘટધ્વંસસ્યાપિ તથાત્વમ્ । તસ્માત્સદ્ભાવ ઇતિ ન વક્તવ્યમ્ । તસ્માત્પ્રયત્નકાર્યમેકવિધં સદૈવાનિત્યત્વાત્ । તસ્માદયુક્તો ભવતઃ સંશયઃ । અપ્રતિપત્તિશ્ચેદ્ભવતઃ પ્રતિપાદનાર્થમહં વ્યઞ્જનહેતું વદામિ । અનિત્યઃ શબ્દઃ । કસ્માત્ । પ્રાગ્વ્યવધાનાભાવાત્પ્રયત્નેનોત્પત્તિનિષ્પત્તિઃ । તસ્માદનિત્યઃ શબ્દો ઘટવદિતિ જ્ઞાતમ્ । યત્પ્રયત્નેનોપલભ્યતે યચ્ચ પ્રયત્નેન ક્રિયતે તદુભયં ભિન્નમિતિ ભવતા પ્રતિષ્ઠાપિતમ્ । તદયુક્તમ્ । કો ઽયમર્થો યત્પ્રયત્નેનોપલભ્યતે તદનિત્યમિતિ । કસ્માત્ । યસ્માદનુત્પન્નં સમુત્પદ્યતે સમુત્પન્નઞ્ચ વિનશ્યતિ । તસ્માન્મૂલકીલોદકાદેસ્તથાપ્યનિત્યતાસમ્ભવઃ । યચ્ચોચ્યતે યદભિવ્યક્તં નિત્યમિતિ તસ્ય કિં પ્રયોજનમ્ ।
9. અનુક્તિખણ્ડનમ્ । પૂર્વમનુક્તત્વાદનિત્યતાભાવ એતદનુક્તિખણ્ડનમ્ ।
પ્રતિજ્ઞા પૂર્વવત્ । પ્રતિવાદી પ્રાહ । પ્રયત્ન ઇતિ વચનં શબ્દસ્યાનિત્યતાહેતુરિતિ ચેત્તદા કિં પ્રાપ્યતે? ( ત્શ્ 23 ) પ્રયત્ન ઇત્યનુક્તે તદા શબ્દો નિત્યઃ । એતદેવ પ્રાપ્યતે, પૂર્વકાલે નિત્યે સતિ કથમધુનાનિત્યઃ સ્યાત્ ।
વિપરીતમેતત્ખણ્ડનમ્ । કસ્માત્ । અસ્માભિઃ સ્થાપિતો હેતુરભિવ્યક્ત્યર્થો નોત્પત્ત્યર્થો ન વા વિનાશાર્થઃ । યદ્યસ્મત્સ્થાપિતસ્ય હેતોર્વિનાશઃ સ્યાત્તદા ભવત્ખણ્ડનં વિશિષ્યેત । યદા હેતુર્મયાનુક્તસ્તદા શબ્દસ્યાનિત્યતાનભિવ્યક્તેતિ ચેદ્ભવત્ખણ્ડનમ્ । એતત્ખણ્ડનાભાસ એવ । યદિ વિનાશહેતુના મામ્ ખણ્ડયતિ ભવાન્ તદ્વિપરીતખણ્ડનં સ્યાત્ ।
10. કાર્યભેદખણ્ડનમ્- કાર્ય્યભેદાદ્ ઘટવતચ્છબ્દ ઇતિ ન વક્તવ્યમ્ । એતત્ કાર્યભેદખણ્ડનમુચ્યતે ।
અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવદિતિ સ્થાપિતે પ્રતિવાદી પ્રાહ ઘટશબ્દયોઃ કાર્યભેદઃ । કાર્યભેદાત્ તુલ્યાનિત્યતાનુપપત્તિઃ ।
વિપરીતમેતત્ખણ્દનમ્ । કસ્માત્? । અનિત્ય શબ્દો ઘટસમાનકાર્યત્વાદિતિ નોક્તં મયા । અપિ તુ સર્વાણિ વસ્તૂનિ તુલ્યેન ન્યાયેન કૃતકત્વાદ્ અનિત્યાનીત્યેવમુક્તમ્ । ન તુ સમાનકાર્યાપેક્ષત્વાદ્ ઘટવચ્છબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ । ધૂમો ભિન્નો ઽપ્યગ્નિવ્યઞ્જકઃ । ઘટો ઽપિ તથા શબ્દસ્યનિત્યતાવ્યઞ્જકઃ ।

અન્યચ્ચ પરણોક્તં કાર્યવિશેષખણ્ડનમ્ । અન્યદસ્તિ યેનોચ્યતે નિત્યઃ શબ્દ આકાશસમાશ્રિતત્વાત્ । આકાશો નિત્યઃ । યત્કિઞ્ચિદાકાશસમાશ્રિતં તન્નિત્યમ્ । યથા પરમાણોઃ પારિમાણ્ડલ્યમ્ । પરમાણુર્નિત્યઃ પારિમાણ્ડલ્યઞ્ચ પરમાણુસમાશ્રિતં, તસ્માત્પારિમાણ્ડલ્યં નિત્યમ્ । શબ્દો ઽપિ તદ્વદાકાશસમાશ્રિતત્વાન્નિત્યઃ । અન્યચ્ચ । નિત્યઃ શબ્દઃ । કસ્માત્ । શ્રાવણત્વાત્ । યથા શબ્દત્વં ( ત્શ્ 24 ) શ્રવણગ્રાહ્યં નિત્યઞ્ચ, તથા શબ્દો ઽપિ તસ્માન્નિત્યઃ । એતત્પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્ ।
વૈશેષિક આહ । યદિ નિત્યં હેતુના સ્થાપ્યતે, તતો હેતુક્રિયત્વાદનિત્યમ્ । તસ્માચ્છબ્દો ઽનિત્યઃ ।
વિપરીતમેતત્ખણ્ડનમ્ । કસ્માત્? ન મયોક્તં હેતુના નિત્યતોત્પન્નેતિ, અપિ તુ હેતુરનિત્યતાં વ્યનક્તિ । પરસ્યાજ્ઞાનાત્પરસ્ય પ્રતિપાદનાર્થમસ્મત્સ્થાપિતહેતુર્વ્યઞ્જનહેતુર્ન ત્વુત્પત્તિહેતુઃ । ભવત્ખણ્ડનમુત્પત્તિહેતોરેવ । તસ્માદ્વિપરીતમ્ ।
કિઞ્ચ પ્રતિજ્ઞાખણ્ડને ભવદુક્તે ન મયાનુજ્ઞાતે । કુત ઇતિ ચેત્ । નાસ્માભિરનિત્યતેષ્ટા પ્રતીતા વા । તસ્માદુક્તો મયૈષો ઽર્થઃ ।
એતદ્દશવિધં વિપરીતખણ્ડનમુચ્યતે । વિપર્યયેણ તદ્દોષસ્થાપનાત્ । યદિ ખણ્ડનં તત્તુલ્યં ભવેત્તદા વિપરીતખણ્ડનાપત્તિઃ ।
અપરમસત્ખણ્ડનમ્ । મિથ્યાવચનાદસત્ । મિથ્યાવચનં ત્વયથાર્થમનર્થકઞ્ચ । એતદુચ્યતે ઽસત્ખણ્ડનમ્ । અસત્ખણ્ડનં ત્રિવિધમવર્ણ્ય(વ્યઞ્જક) ખણ્ડનમર્થાપત્તિ(વ્યઞ્જક)ખણ્ડનં, પ્રતિદૃષ્ટ(આર્થવ્યઞ્જક)ખણ્ડનઞ્ચ ।
1. અવર્ણ્ય(વ્યઞ્જક)ખણ્ડનમ્ ।
પ્રત્યક્ષવિષયે યદ્ધેત્વન્વેષણં તદવર્ણ્યખણ્ડનમુચ્યતે ।
અનિત્યઃ શબ્દઃ । કુત ઇતિ ચેત્ । કૃત્રિમત્વાદ્ઘટવદિતિ સ્થાપિતે પ્રતિવાદી પ્રાહ । અસ્માભિર્દૃષ્ટં યદ્ઘટઃ કૃત્રિમઃ । કેન હેતુના તદનિત્યતાનુમીયતે । યદિ હેતું વિના ( ત્શ્ 25 ) ઘટસ્ય નિત્યતા સ્થાપિતા શબ્દો ઽપિ નિત્યેતાહેતુમન્તરેણ નિત્યો ભવેત્ ।
અસત્તત્ખણ્ડનમ્ । કસ્માત્? । યત્[પૂર્વમેવ]પ્રતીતં ન તસ્ય હેતુના સાધનમ્ । યદિ પ્રતીયતે યદ્વટઃ સહેતુકો ઽનિત્યશ્ચેતિ કિમનિત્યતાહેત્વન્મ્વેષણેન । તસ્માદસદેતત્ખણ્ડનમ્ ।
2. અર્થાપત્તિ(વ્યઞ્જક)ખણ્ડનમ્ । વિપક્ષે ઽર્થાપત્તિરેતદર્થાપત્તિખણ્ડનમ્ ।
આત્મા ન વિદ્યતે । કુત ઇતિ ચેત્ । અનભિવ્યક્તત્વાદ્વન્ધ્યાપુત્રવદિતિ સ્થાપિતે પ્રતિવાદી પ્રાહ । તદેતદર્થાદાપત્તિર્યદ્યભિવ્યક્તં સદનભિવ્યક્તં ત્વસદિતિ । અથાભિવ્યક્તં કદાચિત્સત્કદાચિદસ । અનભિવ્યક્તં તદ્વત્ । અલાતચક્રમરીચિગન્ધર્વનગરવત્ । તદભિવ્યક્તમ્ । તત્સદ્ભાવસ્થાપનં ત્વશક્યમ્ । યદ્યભિવ્યક્તસ્ય સદ્ભાવસ્થાપનમશક્યં તદાનભિવ્યક્તસ્યાસદ્ભાવપ્રતિષ્ઠાપનં [સુતરામ] શક્યમ્ ।
અસત્તત્ખણ્ડનમ્ । કો ઽસૌ ન્યાયો યેનૈતદર્થાદાપત્તિર્ભવેત્ । યદનભિવ્યક્તં તદત્યન્તમસદિતિ નૈતદર્થાદાપદ્યતે । અભિવ્યક્તં દ્વિવિધમનર્થાપત્તિરર્થાપત્તિશ્ચ । યદિ વૃષ્ટિર્ભવતિ તદા મેઘેનાપિ ભવિતવ્યમ્ । મેઘે સત્યપિ તુ કદાચિદૃષ્ટિર્ભવતિ કદાચિન્ન ભવતીત્યનૈકાન્તિકતા । ધૂમેનાગ્નેરનુમાનમ્ । નાત્રાર્થાદાપત્તિઃ । ધૂમે દૃષ્ટે સત્યગ્નિરનુમીયતે ધૂમે ત્વસતિ અગ્નેરભાવઃ । અનર્થાપત્તિરિયમ્ । કસ્માદિતિ ચેત્ । તપ્તાયઃપિણ્ડે લોહિતાઙ્ગારે ચ ધૂમાભાવે ઽપ્ય ઽગ્નેઃ સદ્ભાવઃ । તસ્માદભિવ્યક્તેષ્વર્થાપત્તિખણ્ડનમભૂતમ્ ।

અન્યચ્ચ । રૂપમેવાલાતચક્રમરીચિગન્ધર્વનગરાણીતિ પ્રતિભાતીન્દ્રિયભ્રમાચ્ચિત્તવિપર્યાસેન । તચ્ચ વર્તમાન એવ ( ત્શ્ 26 ) સદનાગતે ત્વસત્ । રૂપમાત્રમિન્દ્રિયભ્રમાચ્ચિત્તવિપર્યાસેન કદાચિત્ સદ્[વસ્તીવ] પ્રકાશતે । યદુક્તં ભવતાભિવ્યક્તસ્ય સત્ત્વમનૈકાન્તિકં તદયુક્તમ્ । કિઞ્ચ બન્ધ્યાપુત્રદૃષ્ટાન્તેનાયમેવાર્થો મયા નિશ્ચીયતે । યદભિવ્યક્તિસ્થાનાન્ન પ્રભ્રંશતે તદ્વસ્ત્વભાવ એવ । બન્ધ્યાઉત્રવત્ । યચ્ચાનભિવ્યક્તિસ્થાનાત્પ્રભ્રંશતે નૈષો મે દૃષ્ટાન્તઃ । અણ્વાકાશાદિષુ તુ કદાચિદભિવ્યક્તિઃ કદાચિદનભિવ્યક્તિઃ । ભવદર્થાપત્તિઃ પ્રતિ મયાર્થાપત્તિરુક્તા । યદભિવ્યક્તિસ્થાનાદેકાન્તેન પ્રભ્રંશતે તદ્વસ્તુ સદેવ । અલાતચક્રાદિષુ ચક્રમેવાનૈકાન્તિકમ્ । તચ્ચ ચક્રસ્યાનૈકાન્તિકતા યત્ પ્રવર્તનકાલે સત્, સ્થિતિકાલે ચાસત્ । તસ્માત્ નેયમર્થાપત્તિઃ । અનર્થાપત્તાવર્થાપત્તિખણ્ડનં ચેદેતત્ ખણ્ડનમસત્ । પુનરન્યથાપ્યર્થાપત્તિખણ્ડનં વદન્તિ । યદિ ઘટસાધર્મ્યાદનિત્યઃ શબ્દ ઇત્યર્થાદાપન્નં તદાસાધર્મ્યાન્નિત્યઃ । અસાધર્મ્યં યચ્છબ્દઃ શ્રવણગ્રાહ્યો ઽમૂર્તશ્ચ ઘટસ્તુ ચક્ષુર્ગ્રાહ્યો મૂર્તશ્ચ । અસાધર્મ્યાચ્છબ્દો નિત્યઃ ।
એવંવિધખણ્ડનં સાધર્મ્યખણ્ડનતો ઽર્થાપત્તિખણ્ડનાવિશેષાન્ન મયાનુજ્ઞાતમ્ ।
3. પ્રતિદૃષ્ટાન્તખણ્ડનમ્ । પ્રતિદૃષ્ટાન્તબલાત્ સાધનમ્ । એતદુચ્યતે પ્રતિદૃષ્ટાન્ત (વ્યઞ્જક) ખણ્ડનમ્ ।
અનિત્યઃ શબ્દો ઽનિત્યઘટસાધર્મ્યાદિતિ ચેત્ । તદાહમપિ તસ્ય નિત્યતાં વ્યક્તીકરોમિ । યથા નિત્યાકાશસાધર્મ્યાન્નિત્યઃ શબ્દઃ । યદિ નિત્યતાસાધર્મ્યાન્નિત્યતાપ્રાપ્તિસ્તદાનિત્યતાસાધર્મ્યાત્કથમનિત્યતા ।
અસત્તત્ખણ્ડનમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । અભાવમાત્ર વસ્ત્વાકાશમુચ્યતે । ( ત્શ્ 27 ) યદિ સતો નિત્યવં સિદ્ધસ્તદા દૃષ્ટાન્તઃ સદ ખણ્ડનમ્ । કિન્ત્વત્રામતો નિત્યતા । આકાશમસદ્વસ્ત્વેર નૈતન્નિત્યમનિત્યં વા વક્તું શક્યતે । અસિદ્ધો દૃષ્ટાન્ત એતસ્ય ખણ્ડનસ્ય । અદૃષ્ટાન્તે દૃષ્ટાન્તતાકલ્પનાત્ । તસ્માદસદેતત્ખણ્ડનમ્ । યદિ કશ્ચિન્મન્યતે સદ્વસ્ત્વેવાકાશો નિત્યશ્ચ । એતદ્વિપરીતખણ્ડનં નતુ સત્ખણ્ડનમ્ । કસ્માત્? । અમૂર્તત્વસ્યનૈકાન્તિકત્વાત્ । આકાશો ઽમૂર્તો નિત્યશ્ચ ચિત્તસુખદુઃખેચ્છાદિકન્ત્વમૂર્તમનિત્યમ્ । અમૂર્તઃ શબ્દઃ કિમાકાશવન્નિત્યો ભવેચ્ચિત્તસુખાદિવદનિત્યો વા । અમૂર્તત્વમનૈકાન્તિકત્વાદસિદ્ધો હેતુઃ । તસ્માદ્વિપરીતમેત્ખણ્ડનમ્ । અપરં ચ સહેતુકત્વાચ્છબ્દો ઽનિત્યઃ । વસ્તુ સહેતુકઞ્ચેત્ તદાનિત્યમિતિ જ્ઞેયં ઘટાદિવદિતિ સ્થાપિતે । પ્રતિવાદી પ્રાહ । અસ્મિન્નર્થે સંશયઃ । કસ્માદિતિ ચેત્ । ઘટોત્પાદઃ સહેતુકો ઽનિત્યઃ । ઘટધ્વંસસ્તુ સહેતુકો નિત્યઃ । શબ્દસ્ય સહેતુકત્વાચ્છબ્દે સંશયોત્પત્તિઃ । સહેતુકઘટોત્પાદવદનિત્યઃ સહેતુકઘટધ્વંસવન્નિત્યો વા ।
અસદેત્ખણ્ડનમ્ । કસ્માત્? યદ્યસદ્દ્રવ્યં નિત્યમુચ્યતે દણ્ડાઘાતવિનષ્ટવસ્તૂનામપિ નિત્યતાપત્તિઃ ।
કિઞ્ચ શબ્દો ઽનિત્યઃ । કુતઃ ઐન્દ્રિયકત્વાત્ । ઘટાદિવદિતિ સ્થાપિતે । પ્રતિવાદી પ્રાહ । અત્રાપિ સંશયસમ્ભવઃ । યદ્યૈન્દ્રિયકઃ સામાન્યવત્તદા નિત્યતાપત્તિઃ । યદિ શબ્દ ઐન્દ્રિયકસ્તદા સામાન્યવન્નિત્યઃ । યદિ સામાન્યવન્ન નિત્યો ભવેત્, તદા ઘટદૃષ્ટાન્તેનાનિત્યો ન ભવેત્ ।
અસદેતત્ખણ્ડનમ્ । કસ્માત્ । યદિ ગવાદિસામાન્યં ગવાદિવ્યતિરિક્તં સ્યાત્તદા પૃથક્ત્વેન ગ્રાહ્યં દ્રષ્ટવ્યઞ્ચ ( ત્શ્ 28 ) સામાન્યન્તુ ગવાદિવ્યતિરિક્તં પૃથક્ત્વેન ગૃહ્યતે ન ચ દૃશ્યતે । તસ્માદનિત્યમિતિ જ્ઞેયમ્ ।
અન્યચ્ચ । આત્મા ન વિદ્યતે । કુત ઇતિ ચેત્ । અનભિવ્યક્તત્વાત્ । સર્પશ્રવણવત્ । ઇતિ સ્થાપિતે પ્રતિવાદી પ્રાહ । સમુદ્રબિન્દુપરિમાણં હિમાલયગુરુત્વઞ્ચ મદેવ કિન્ત્વનભિવ્યક્તે । આત્મનો ઽપિ તથાત્વસમ્ભવઃ । સન્નેવ કિન્ત્વનભિવ્યક્તઃ । તસ્માદનભિવ્યક્તિહેતુર્નાત્માભાવં સ્થાપયિતું સમર્થઃ ।
સઙ્ખ્યાપરિમાણસ્ય સઞ્ચિતાદપૃથક્ત્વમ્ । તત્પરિમેયસઞ્ચિતમનુક્રમેણેયદિતીયદિતિ ચ પ્રદર્શ્યતે । તત્સઙ્ખ્યાપરિમાણં સ્મૃતિધારણાર્થં, એકં, દશ, સહસ્રં નિયુતમિત્યાદ્યુચ્યતે । સમુદ્રબિન્દુપરિમાણસ્ય હિમાલયગુરુત્વસ્ય ચાપૃથક્ત્વેન સત્વાભાવાત્ । યદ્યપરખણ્ડનં તત્ખણ્ડનસદૃશં તદ્દોષસ્થાપનાદસત્ખણ્ડનમિત્યુચ્યતે ।
વિરુદ્ધખણ્ડનમ્ । અર્થવિસંવાદકં વિરુદ્ધમિત્યુચ્યતે, યથા પ્રભાન્ધકારૌ સ્થિતિગતી વિસંવાદકે । તદ્વિરુદ્ધખણ્ડનમિત્યુચ્યતે ।
વિરુદ્ધખણ્ડનં ત્રિવિધમ્ । અનુત્પત્તિખણ્ડનં, નિત્યતાખણ્ડનં, સ્વાર્થવિરુદ્ધખણ્ડનઞ્ચ ।
1. અથાનુત્પત્તિખણ્ડનમ્ । પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રયત્નનિરપેક્ષત્વાન્નિત્ય ઇત્યનુત્પત્તિખણ્ડનમ્ ।
પ્રતિવાદી પ્રાહ । યદ્યનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્ન[આનન્તરીયક]ત્વાત્તદા પ્રાગુત્પત્તેરપ્રયત્ન[આનન્તરીયક]ત્વાન્નિત્યઃ ।
વિરુદ્ધં તત્ખણ્ડનમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । ઉત્પત્તેઃ પૂર્વં શબ્દો ઽસન્નેવ । અસંશ્ચેત્, કથં નિત્યઃ । યદિ કશ્ચિદ્વદેદ્વન્ધ્યાપુત્રઃ ( ત્શ્ 29 ) કૃષ્ણો બન્ધ્યાપુત્રઃ શ્વેત ઇતિ તદપિ સિદ્ધમ્ ભવેત્ । યદ્યસન્નિત્યતાનુપપત્તિઃ । યદિ નિત્યો ઽસત્તાનુપપત્તિઃ । અસન્નિત્યમિતિ સ્વતો વિરુદ્ધમ્ । એતદસત્ખણ્ડનેષ્વર્થાપત્તિસમમ્ । કસ્માત્ । અસત્ખણ્ડનાત્ । શબ્દો ઽનિત્યઃ પ્રયત્ન[આનન્તરીયકત્વા]દિતિ સ્થાપિત એતદર્થાદાપદ્યતે । અપ્રયત્ન[આનન્તરીય]કત્વાન્નિત્ય ઇતિ તદસત્ । કુતઃ । પ્રયત્ન[આનન્તરીય] કં ત્રિવિધમ્, નિત્યમનિત્યમસચ્ચ । નિત્યમાકાશવત્ । અનિત્યં વિદ્યુદાદિવત્ । અસદાકાશકુસુમાદિતિવ । એતત્રિતયમપ્રયત્ન[આનન્તરીય] કં ભવતા ત્વેકેન પ્રકારેણ નિત્યમિતિ મન્યતે । તસ્માદસત્ ।
2. નિત્યતાખણ્ડનમ્ । નિત્યમનિત્યભાવાન્નિત્યઃ શબ્દઃ । એતન્નિત્યતાખણ્ડનમુચ્યતે ।
પ્રતિવાદી પ્રાહ । અનિત્યે નિત્યમનિત્યતા, સર્વધર્માણાં સ્વભાવાનિરાસાત્ । અનિત્યે નિત્યમનિત્યત્વભાવાન્નિત્યતા સિદ્ધા ।
વિરુદ્ધમેતત્ । કસ્માત્ । યદ્યનિત્યં નિત્યતાલાભઃ કથમ્ । યદિ કશ્ચિદ્વદેદન્ધકારે પ્રભાસ્તીતિ તદ્વચનમપિ સિદ્ધં ભવેત્ । તન્નૈવેતિ ચેત્તતો ભવત્ખણ્ડનમપિ વિરુદ્ધમસચ્ચ । કસ્માદિતિ ચેત્ । અનિત્યતેતિ પૃથગ્ધર્મો ઽનિત્યેન ન સમ્બદ્ધઃ યો નિત્યો મન્તવ્યઃ । અનિત્યતા નૈવ પૃથગ્ભાવઃ । યદ્યનુત્પન્નં વસ્તૂત્પત્તિં લભત ઉત્પન્નન્તુ વિનશ્યતિ તતો ઽનિત્યમિત્યુચ્યતે । અનિત્યમસદિતિ ચેદ્યદનિત્યેન નિત્યં શ્થાપિતં તસ્યાપ્યસત્તાપ્રસઙ્ગઃ ।
3. સ્વાર્થવિરુદ્ધમ્ । યદિ પરાર્થસ્વણ્ડને સ્વાર્થહાનિસ્તદા તત્સ્વાર્થવિરુદ્ધખણ્ડનમુચ્યતે ।
અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદઙ્કુરાદિવદિતિ સ્થાપિતે । પ્રતિવાદી પ્રાહ । યદિ હેતુરનિત્યતાં પ્રાપ્નોતિ તદાનિત્યતાતુલ્યઃ । યદ્યનિત્યતાં ન પ્રાપ્નોતિ તદાનિત્યતાસાધનાસમર્થઃ । તસ્માદસિદ્ધો હેતુરિતિ ।
યદિ તાવત્તવ ખણ્ડનં મત્પ્રતિજ્ઞાં પ્રાપ્નોતિ, મત્પ્રતિજ્ઞાતુલ્યત્વે ઽસ્મદર્થખણ્ડનાસમર્થમ્ । અથ ન મત્પ્રતિજ્ઞાં પ્રાપ્નોતિ તથાપ્યસ્મદર્થખણ્ડનાસમર્થમ્ । તસ્માદ્ભવત્ખણ્ડને ભવદર્થહાનિઃ ।

પ્રતિવાદી પુનરાહ । યદિ હેતુઃ પૂર્વં પ્રતિજ્ઞા તુ પશ્ચાત્, તદા પ્રતિજ્ઞાભાવે સ કસ્ય હેતુઃ । અથ પ્રતિજ્ઞા પૂર્વં હેતુસ્તુ પશ્ચાત્તદા, સિદ્ધાયાં પ્રતિજ્ઞાયાં કિં હેતુનેત્યેષો ઽપ્યસિદ્ધો હેતુઃ ।
યદિ ભવત્ખણ્ડનં પૂર્વમસ્મત્પ્રતિજ્ઞા તુ પશ્ચાદસ્મદર્થાભાવે કિં ભવતા ખણ્ડ્યતે । યદ્યસ્મત્પ્રતિજ્ઞા પૂર્વં ભવત્ખણ્ડનં તુ પશ્ચાત્તદાસ્મત્પ્રતિજ્ઞાયાં સ્થાપિતાયાં કિં ભવત્ખણ્ડનેન । ભવાનસ્મત્ખણ્ડનાનુજ્ઞાનાદસ્મત્ખણ્ડનોપાદાનેન મા ખણ્ડયતીતિ ચેત્તદયુક્તમ્ । કસ્માદિતિ ચેત્ । મયા પ્રકટિતં યદ્ભવત્ખણ્ડનં ભવદર્થમેવ પ્રતિષેધતિ ન તુ ભવત્ખણ્ડનમવલમ્બ્યાસ્મદર્થો પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । અપરખણ્ડને તત્ખણ્ડનતુલ્યે સતિ તદ્દોષપ્રતિષ્ઠાપનં વિરુદ્ધખણ્ડનમુચ્યતે ।
સમ્યક્ખણ્ડનં પઞ્ચવિધમ્ । ઇષ્ટાર્થદૂષણમ્, અનિષ્ટાર્થવ્યક્તિઃ, પ્રસઙ્ગવ્યક્તિઃ, વિષમાર્થવ્યક્તિઃ, મર્વાન્યાયસિદ્ધિલાભવ્યક્તિઃ ।
પ્રતિવાદી પ્રાહ । અસ્ત્યાત્મા સંઘાતસ્ય પરાર્થત્વાત્ । ( ત્શ્ 31 ) યથા શયનાસનાદિસંઘાતઃ પરાર્થઃ । ચક્ષુરાદીન્દ્રિયસંઘાતો ઽપિ પરાર્થઃ । પરસ્ત્વાત્મા । તસ્માદસ્ત્યાત્મેતિ જ્ઞાતમ્ ।
નાસ્ત્યાત્મા । કુત ઇતિ ચેત્ । એકાન્તાનભિવ્યક્તત્વાત્ । યદેકાન્તાનભિવ્યક્તં તદસદેવ । યથાનીશ્વરપુરુષસ્ય દ્વિતીયો મૂર્ધા । દ્વિતીયો મૂર્ધા રૂપગન્ધાદિમૂર્ધાકારતો ન પૃથક્ મન્તવ્યઃ । તસ્માદસન્ । આત્મનો ઽપિ તથાત્વસમ્ભવઃ । ચક્ષુરાદીન્દ્રિયેષુ ન હિ સ પૃથગભિવ્યક્તઃ । તસ્માદસન્ । અસ્ત્યાત્મેતિ ચેત્તદયુક્તમ્ । તદિષ્ટદૂષણમુચ્યતે ।
યદિ પુનર્ભવાન્ વદતિ યદાત્મલક્ષણમવિશેષ્યં, સ તુ સન્નિતિ તદા દ્વિતીયો મૂર્ધવિશેષ્યો ઽપિ સન્નેવ ભવેત્ । દ્વિતીયો મૂર્ધા સન્નિતિ ભવતા ચેન્ન પ્રતિપાદ્યતે તદાત્મન્યપિ તથા પ્રતિપત્તવ્યમ્ । ઇયમુચ્યતે ઽનિષ્ટાર્થવ્યક્તિઃ ।
યદિ ભવન્મતે ઉભૌ તુલ્યમેવાવિશેષ્યૌ । ન્યાયાસમાશ્રયાચ્ચાત્મા સન્ન પુનર્દ્વિતીયો મૂર્ધા । તદાહમપિ ન્યાયાસમશ્રયાત્સન્નેવ દ્વિતીયો મૂર્ધા ન ત્વાત્મેતિ ચેદ્વદેયમેષો ઽર્થઃ સિદ્વો ભવેત્ । અથાસ્મદર્થો ન સિદ્ધો ભવદર્થો ઽપિ ન સિદ્વ ઇત્યુચ્યતે પ્રસઙ્ગવ્યક્તિઃ ।
અન્યચ્ચ । આત્મા દ્વિતીય ઇવ મૂર્ધાવિશેષ્યઃ ન ત્વસન્નિતિ ચેત્તદા વૈષમ્યદોષો ભવન્મૂર્ધ્યાપતેત્ । યદિ કશ્ચિદ્વદેદ્વન્ધ્યાપુત્રઃ સાલઙ્કારો બન્ધ્યાપુત્રો નિરલઙ્કાર ઇતિ તદપિ સિદ્ધં ભવેત્ । યદિ કશ્ચિદેવં વદેત્તદા વૈષમ્યદોષાપત્તિઃ । ભવતો ઽપિ તથાત્વસમ્ભવઃ । ઇયં વૈષમ્યદોષવ્યક્તિઃ । અથોચ્યતે ન્યાયાસમાશ્રયાન્નિયતમેવાસ્ત્યાત્મા, ન્યાયાસમાશ્રયાન્નિયતમેવ નાસ્તિ દ્વિતીયો મૂર્ધેતિ સિદ્ધં ચ તદ્વચનમિતિ તદા ( ત્શ્ 32 ) મૂર્ખબાલાન્યાયવચનાન્યપિ સિધ્યેયુર્યથાકાશો દૃશ્યઃ, શીતોલો ઽગ્નિઃ, ગ્રાહ્યોઃ વાયુરિત્યાદિ મૂર્ખવચનાનિન્યાયાસમાશ્રિતાન્યપિ ભવત્સાધ્યવત્ સિદ્ધાનિ ભવેયુઃ । અસિદ્ધાનિ ચેદ્ભવદર્થો ઽપ્યેવં સ્યાત્ । ઇયમુચ્યતે સર્વાન્યાયસિદ્ધિલાભવ્યક્તિઃ ॥
ઇતિ દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ।
અથ તૃતીયં પ્રકરણમ્ ।
દ્વાવિંશતિવિધા નિગ્રહસ્થાનાપત્તિઃ । 1 પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ, 2 પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્, 3 પ્રતિજ્ઞાવિરોધ, 4 પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસઃ, 5 હેત્વન્તરમ્, 6 અર્થાન્તરમ્, 7 નિરર્થકમ્, 8 અવિજ્ઞાતાર્થમ્, 9 અપાર્થકમ્, 10 અપ્રાપ્તકાલં, 11 ન્યૂનમ્, 12 અધિકમ્, 13 પુનરુક્તમ્, 14 અનનુભાષણમ્, 15 અજ્ઞાનમ્, 16 અપ્રતિભા, 17 વિક્ષેપઃ (વ્યાજૈર્દૂષણપરિહારઃ) 18 મતાનુજ્ઞા (પરદૂષણાનુજ્ઞા), 19 પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમ્ (નિગ્રહસ્થાનપ્રાપ્તસ્ય નિગ્રહસ્થાનાપત્ત્યુપેક્ષણમ્), 20 નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ (અસ્થાને નિગ્રહસ્થાનાભિયોગઃ), 21 અપસિદ્ધાન્તઃ, 22 હેત્વાભાસાશ્ચેતિ દ્વાવિંશતિબિધાનિ નિગ્રહસ્થાનાનિ । યદિ કસ્યચિન્નિગ્રહસ્થાનાપત્તિર્ભવેત્, ન પુનસ્તેન સહ વાદઃ કર્તવ્યઃ ।
1. પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ । સ્વપ્રતિજ્ઞાયાં પ્રતિપક્ષાભ્યનુજ્ઞેતિ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ।
નિત્યઃ શબ્દઃ । કસ્માત્ । અમૂર્તત્વાત્ । આકાશવત્ । ઇતિ સ્થાપિતે ઽપરઃ પ્રાહ । શબ્દ આકાશસાધર્મ્યન્નિત્ય ઇતિ ચેત્તતો યદિ વૈધર્મ્યં સ્યાત્, તદાનિત્યઃ । વૈધર્મ્યઞ્ચ શબ્દસ્ય સહેતુકત્વમાકાશસ્ય ત્વહેતુકત્વમિતિ । શબ્દ ઐન્દ્રિયક આકાશસ્ત્વનૈન્દ્રિયકઃ । તસ્માચ્છબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ પ્રત્યવસ્થિત ઇદમાહ । સાધર્મ્યં વૈધર્મ્યં વા ન મયા સમાલોચ્યતે । નિત્યસાધર્મ્યં તુ મયોક્તમ્ । યદિ નિત્યસધર્મા તદા નિત્ય ઇતિ ।
અત્રાપરઃ । નિત્યસાધર્મ્યમનૈકાન્તિકમ્ । અમૂર્તાન્યનિત્યાન્યપિ બસ્તૂનિ વિદ્યન્તે । યથા સુખદુઃખાદીનિ । તસ્માદસિદ્ધો હેતુઃ । વૈધર્મ્યં તુ સર્વમનિત્યં નિત્યવ્યતિરિક્તમિતિ નિશ્ચિતં વ્યનક્તિ । તસ્માદનિત્યતાસાધને સમર્થમિત્યુક્તે બ્રૂયાત્ । અનિત્યં સહેતુકમ્ । નિત્યં ત્વહેતુકમિતિ મયાપિ પ્રતિપાદિતમ્ । ઇતિ પ્રતિજ્ઞાહાનિનિગ્રહસ્થાનાપત્તિઃ ।
2. પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્ । પ્રતિજ્ઞાતાર્થપ્રતિષેધે પરેણ કૃતે ધર્માન્તરવિકલ્પાદર્થનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞાન્તરમુચ્યતે ।
નિત્યઃ શબ્દઃ । કસ્માત્ । અસ્પર્શત્વાત્ । આકાશવદિતિ સ્થાપિતે અપરઃ પ્રાહ । અસ્પર્શત્વહેતુના નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ભવતા સ્થાપિતમ્ । અસ્પર્શત્વહેતુશ્ચાનૈકાન્તિકઃ । ચિત્તેચ્છક્રોધાદ્યસ્પર્શમપ્યનિત્યમ્ । શબ્દો ઽપ્યસ્પર્શસ્તસ્માદનૈકાન્તિકતા । આકાશાદિવન્નિત્યશ્ચિત્તાદિવદનિત્યો વેત્યસ્પર્શત્વમનૈકાન્તિકમેવ । તસ્માદ્ભવદ્ધેતુરસિદ્ધઃ । યદિ હેતુરસિદ્ધસ્તદા પ્રતિજ્ઞાપ્યસિદ્ધેતિ પ્રસિદ્ધમિતિ પ્રત્યવસ્થિત ઇદમાહ । શબ્દો નિત્યતા ચેતિ ન મમ પ્રતિજ્ઞા । અપિ તુ નિત્યતા શબ્દેન સંબદ્ધા, શબ્દશ્ચ નિત્યતથા સમ્બદ્ધ ઇત્યસ્મત્પ્રતિજ્ઞા । યો મયા નિર્દિષ્ટઃ શબ્દઃ સ રૂપાદિનિષેધાર્થઃ ।
યા ચ મયા નિર્દિષ્ટા નિત્યતા, સા નિત્યતાનિષેધાર્થા । નિત્યતા શબ્દાન્ન વ્યતિરિચ્યતે રૂપાદિભ્યસ્તુ વ્યતિરિચ્યતે । શબ્દો નિત્યતાયા ન વ્યતિરિચ્યતે શ્રોત્રગ્રાહ્યાદિકાત્તુ વ્યતિરિચ્યતે । યદ્યસ્માન્ન વ્યતિરિચ્યતે, તત્તેન સમ્બદ્ધમ્, એષાસ્મત્પ્રતિજ્ઞા । મયા ન શબ્દો ન ચ નિત્યતા સ્થાપ્યતે । ભવાન્ પુનઃ શબ્દઞ્ચ નિત્યતાઞ્ચ ખણ્ડયતિ ( ત્શ્ 35 ) ન તુ મમ પ્રતિજ્ઞાં ખણ્ડયતિ । ઇયમુચ્યતે પ્રતિજ્ઞાન્તરાનગ્રહસ્થાનાપત્તિઃ ।
3. પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ । હેતુપ્રતિજ્ઞયોર્વિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધ ઇત્યુચ્યતે ।
પ્રતિવાદી પ્રાહ । નિત્યઃ શબ્દઃ । કસ્માત્ । સર્વસ્યાનિત્યત્વાત્ । આકાશવત્ । ઇતિ સ્થાપિતે ઽપરઃ પ્રાહ ભવતોક્તં સર્વમનિત્યં તસ્માન્નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ । અથ શબ્દઃ સર્વસ્મિન્નન્તર્ભવતિ ન વા । સર્વસ્મિન્નન્તર્ભવતિ ચેત્ । સર્વસ્યાનિત્યત્વાચ્છબ્દો ઽપ્યનિત્યઃ । સર્વસ્મિન્નાન્તર્ભવતિ ચેત્તદા સર્વમિત્યસિદ્ધમ્ । કુત ઇતિ ચેત્ । શબ્દસ્યાસઙ્ગ્રહાત્ । હેતુવચને પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ । પ્રતિજ્ઞાવચને ચ હેતુહાનિઃ । તસ્માદ્ભવતો ઽર્થો ઽસિદ્ધઃ । ઇયં પ્રતિજ્ઞાવિરોધનિગ્રહસ્થાનાપત્તિરુચ્યતે ।

4. પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસઃ । પરેણ સ્વપ્રતિજ્ઞાપ્રતિષેધે કૃતે સંન્યાસો ઽસમર્થનેતિ પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસઃ ।
નિત્યઃ શબ્દઃ । કુતઃ । ઐન્દ્રિયકત્વાત્ । યથા સામાન્યમૈન્દ્રિયકં નિત્યઞ્ચ । શબ્દો ઽપ્યૈન્દ્રિયકત્વાન્નિત્યઃ । ઇતિ સ્થાપિતે ઽપરઃ પ્રાહ નિત્યઃ શબ્દ ઐન્દ્રિયકત્વાદિતિ ભવતોક્તમ્ । અથ યદૈન્દ્રિયકં તદનિત્યલક્ષણાક્રાન્તં ઘટાદિવત્ । ઘટો હ્યૈન્દ્રિયકત્વાદનિત્યઃ । તસ્માચ્છબ્દોપ્યનિત્ય ઇતિ । યદ્ભવતોક્તં સામાન્યવન્નિત્યમિતિ તદયુક્તમ્ । તથા હિ ગવાદિસામાન્યં ગવાદેરભિન્નં ભિન્નં વા । અભિન્નઞ્ચેદ્, ગૌરેવ સન્ સામાન્યં ત્વસત્ । ભિન્નઞ્ચેદ્, ગોર્વ્યતિરિક્તં સામાન્યં પ્રકાશેત ન તુ ગોર્વ્યતિરિક્તં સામાન્યં પ્રકાશતે તસ્માદ્દૃષ્ટાન્તો ન નિત્યતાસાધકઃ । પ્રતિજ્ઞા ચાસિદ્ધા । ( ત્શ્ 36 ) ઇતિ દૂષણે કૃતે પ્રતિવાદી પ્રાહ કેનૈતત્સ્થાપિતમ્ । ઇયં પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસનિગ્રહસ્થાનાપત્તિરિત્યુચ્યતે ।
5. હેત્વન્તરમ્ । અવિશેષહેતૌ સ્થાપિતે પશ્ચાદ્ધેત્વન્તરોક્તિરિતિ હેત્વન્તરમ્ ।
નિત્યઃ શબ્દઃ । કસ્માત્ । દ્વિરનભિવ્યક્તત્વાત્ । યન્નિત્યં તત્સર્વં સકૃદભિવ્યક્તમાકાશવત્ । શબ્દસ્યાપિ તથાત્વમ્ । ઇતિ સ્થાપિતે ઽપરઃ પ્રાહ । નિત્યઃ શબ્દો દ્વિરનભિવ્યક્તત્વાત્ । આકાશવદિતિ ન ત્વેષ હેતુર્યુક્તઃ । કુત ઇતિ ચેદ્દ્વિરનભિવ્યક્તસ્ય નિત્યતાનૈકાન્તિકત્વાત્ । યથા વાયોઃ સ્પર્શસ્ય ચ સકૃદેવાભિવક્તવાપિ વાયુરનિત્યઃ । શબ્દો ઽપિ તથેતિ પ્રત્યવસ્થિત ઇદમાહ । શબ્દો વાયુવિલક્ષણઃ । વાયુર્હિ ત્વગિન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ । શબ્દસ્તુ શ્રવણગ્રાહ્યઃ । તસ્માચ્છબ્દો વાયુવિલક્ષણ ઇતિ ।
અત્રાપરઃ પ્રાહ । પૂર્વમુક્તં ભવતા શબ્દો નિત્યો દ્વિરનભિવ્યક્તત્વાદિત્યધુના તૂચ્યતે શબ્દો વાયુવિલક્ષણઃ પૃથગિન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદિતિ પ્રથમહેતુત્યાગેન ભવત હેત્વન્તરં પ્રતિષ્ઠાપિતમ્ । તસ્માદ્ભવતો હેતુરસિદ્ધઃ । ઇયં હેત્વન્તરનિગ્રહસ્થાનાપત્તિરુચ્યતે ।
6. અર્થાન્તરમ્ । પ્રકૃતાર્થાપ્રતિસમ્બદ્ધાર્થાભિધાનમર્થાન્તરમ્ ।
નિત્યઃ શબ્દઃ । કસ્માત્ । રૂપાદિપઞ્ચસ્કન્ધા દશહેતુપ્રત્યયાઃ । એતદુચ્યતે અર્થાન્તરમ્ ।
7. નિરર્થકમ્ । યદા વાદ ઇષ્ટસ્તદા મન્ત્રભાષણમિતિ નિરર્થકિઅમ્ ।
8. અવિજ્ઞાતાર્થમ્ । પરિષત્પ્રતિવાદિભ્યાં ત્રિરભિહિતમપ્યવિજ્ઞાતમિત્યવિજ્ઞાતાર્થમ્ ।
યદિ કશ્ચિદ્ધર્મં વક્તિ પરિષત્તુ પ્રતિવાદી ચ જિજ્ઞાસાવપિ ત્રિરભિહિતં જ્ઞાતુમસમર્થૌ । યથા (કશ્ચિદ્વદેદ્) અણુરમૂર્તઃ સુખોત્પાદકઃ દુઃખોત્પાદકો ઽપ્રાપ્તો સાપકર્ષોત્કર્ષઃ સમિતો ઽસન્ન્યાસો ન વિનાશઃ । શબ્દો નિત્યઃ કસ્માત્ । અનિત્યસ્ય નિત્યત્વાત્ । ઇયમવિજ્ઞાતાર્થનિગ્રહસ્થાનાપત્તિરુચ્યતે ।
9. અપાર્થકમ્ । પૌર્વાપર્ય્યાસમ્બન્ધો ઽપાર્થકમ્ । યથા કશ્ચિદ્વદેત્ । દશવિધં ફલં ત્રિવિધઃ કંબલ એકવિધં પાનભોજનમેતદપાર્થકમુચ્યતે ।
10. અપ્રાપ્તકાલમ્ । પ્રતિજ્ઞાયાં દુષ્ટાયાં પશ્ચાદ્ધેતુસ્થાપનમપ્રાપ્તકાલમ્ ।
નિત્યઃ શબ્દઃ । યથા પારિમાણ્ડલ્યાશ્રયસ્ય પરમાણોર્નિત્યત્વાત્પારિમાણ્ડલ્યં નિત્યં શબ્દસ્યાપિ તથાત્વસમ્ભવ ઇતિ કૃતે ઽપરઃ પ્રાહ । ભવતા નિત્યતાસ્થાપને હેતુર્નોક્તઃ, પઞ્ચાવયવન્યૂનવચનસ્થાપનાદ્ભવદર્થો ઽસિદ્ધ ઇતિ દૂષિત ઇદં પ્રાહ । અસ્તિ મે હેતુર્નામ્ના તુ નોક્તઃ । કો ઽયં હેતુરિતિ ચેત્ । નિત્યાકાશાશ્રયત્વમિતિ ।
અત્રાપરઃ । યથા ગૃહે દગ્ધે તત્પરિત્રાણાયોદકાન્વેષણં તથાનવસરે ઽર્થરક્ષણાય હેતુસ્થાપનમ્ । એતદપ્રાપ્તકાલમુચ્યતે ।
11. ન્યૂનમ્ । પઞ્ચાવયવા અન્યતમેન હીના ઇતિ ન્યૂનમ્ । પ્રતિજ્ઞા હેતુરુદાહરણમુપનયનં નિગમનમિતિ પઞ્ચાવયવાઃ ।
યથા (કશ્ચિદ્વદત્ય) નિત્યઃ શબ્દ ઇત્યયં પ્રથમો ઽવયવઃ । કૃતકત્વાદિતિ દ્વિતીયો ઽવયવઃ । યદ્વસ્તુ કૃતકં તદનિત્યં યથા ઘટઃ કૃતકો ઽનિત્યશ્ચેતિ તૃતીયો ઽવયવઃ । શબ્દો ઽપિ તથેતિ ચતુર્થો ઽવયવઃ । તસ્માચ્છબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ પઞ્ચમો ઽવયવઃ । પઞ્ચાવયવાનામન્યતમેન ન્યૂનતા ન્યૂનનિગ્રહસ્થાનાપત્તિરિત્યુચ્યતે ।
12. અધિકમ્ । બહુહેતૂદાહરણોક્તિરધિકમ્ । યથા (કશ્ચિદ્વદે) ચ્છબ્દો ઽનિત્યઃ । કસ્માત્? । પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદમૂર્તત્વાદૈન્દ્રિયકત્વાદુત્પાદવિનાશાભ્યાં વાચ્યત્વાચ્ચૈતદ્ધેતુબાહુલ્યમિત્યુચ્યતે । અપિ ચ શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવત્પટવત્ગૃહવત્કર્મ્મવત્ । એતદ્દૃષ્ટાન્તબાહુલ્યમિત્યુચ્યતે ।
વાદી પ્રાહ । ભવતા હેતૂદાહરણબહુલ્યમુક્તમ્ । યદ્યેકો હેતુઃ સાધનાસમર્થસ્તદા કથમેકહેતુપ્રયોગઃ । અથ સાધનસમર્થસ્તદા કિં હેતુબાહુલ્યેન ઉદાહરણબહુલ્યે ઽપિ તથાત્વસમ્ભવઃ । તદ્બાહુલ્યોક્તેરપ્રયોજનત્વાત્ ।
13. પુનરુક્તમ્ । પુનરુક્તં ત્રિવિધં, શબ્દપુનરુક્તં, અર્થ પુનરુક્તં, અર્થાપત્તિપુનરુક્તઞ્ચ । શબ્દપુનરુક્તં યથા (કશ્ચિદ્વદે) ચ્છક્રઃ શક્રઃ । અર્થપુનરુક્તં યથા (કશ્ચિદ્વદેત્) ચક્ષુરક્ષિ । અર્થાપત્તિપુનરુક્તં યથા (કશ્ચિદ્વદેત્) સત્યં સંસારો દુઃખં સત્યં નિર્વાણં સુખમ્ । પ્રથમમેવ વચનં વક્તવ્યં દ્વિતીયં ત્વપ્રયોજનમ્ । કસ્માત્ । પૂર્વવચનસ્ય સ્પષ્ટાર્થત્વાત્ । પૂર્વવચનસ્યાર્થ સ્પષ્ટશ્ચેદ્, દ્વિતીયવચનેન કિં સ્પષ્ટં ભવેત્ । યદિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રકટયિતવ્યં તદા તદપ્રયોજનમ્ । એતત્પુનરુક્તમિત્યુચ્યતે ।
14. અનનુભાષણમ્ । પરિષદા વિજ્ઞાતાયાઃ પ્રતિજ્ઞાયાસ્ત્રિરભિહિતાયા ( ત્શ્ 39 ) અપિ યદિ કશ્ચિત્પ્રત્યુચ્ચારણાસમર્થસ્તદાનનુભાષણમ્ ।
15. અજ્ઞાનમ્ । પરિષદા વિજ્ઞાતાયા અપિ પ્રતિજ્ઞાયાઃ કેનચિદવિજ્ઞાનમજ્ઞાનમુચ્યતે ।
16. અપ્રતિભા । યદિ પરસ્ય પ્રતિજ્ઞાં ન્યાયવદીક્ષતે દૂષણે ચાસમર્થસ્તદાપ્રતિભા ।
અપરે તુ વદન્તિ । અજ્ઞાને ઽપ્રતિભાયાઞ્ચોભયત્રાનિગ્રહસ્થાનાપત્તિઃ । કસ્માત્? । યદિ કશ્ચિદર્થં ન વિજાનાતિ દૂષણે ચાસમર્થસ્તેન સહ વાદો ન કર્તવ્ય ઇતિ ।
એતે ત્વતિમન્દે નિગ્રહસ્થાને । અન્યેષુ નિગ્રહસ્થાનેષુ, સદોષસ્ય વચનસ્ય વિવિધેનોપાયેનોદ્ધરણં શક્યમ્ । અત્ર તૂભયત્ર ન કશ્ચિદુપાય ઉદ્ધરણસમર્થઃ । એષ મનુષ્યઃ પૂર્વં પાણ્ડિત્યગૌરવં સ્થાપયતિ, પશ્ચાત્તુ પાણ્ડિત્યં પ્રકટયિતુમશક્તઃ ।
17. વિક્ષેપઃ । સ્વપ્રતિજ્ઞાયા દોષં જ્ઞાત્વા વ્યાજૈઃ પરિહારઃ કાર્યાન્તરકથનમ્ । યથાહં સ્વયં રોગી, અહં પરં રોગિનં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ । તદા તુ યદિ નાપક્રામતિ પરદૂષણનિરાકરણં ન કલ્પયતિ । કસ્માત્ । બન્ધુસ્નેહાપગમભયાત્ । ઇતિ વિક્ષેપનિગ્રહસ્થાનાપત્તિરુચ્યતે ।
18. મતાનુજ્ઞા । પરદૂષણે સ્વપક્ષદોષાભ્યુપગમ ઇતિ મતાનુજ્ઞા । યદિ કશ્ચિત્ પરેણ દૂષણે કૃતે, સ્વપક્ષદોષમનુજાનાતિ, યથા મમ દોષ એવં ભવતો ઽપીત્યભ્યુપગચ્છન્ । ઇયં મતાનુજ્ઞોચ્યતે ।
19. પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમ્ । યદિ કશ્ચિન્નિગ્રહસ્થાનં પ્રાપ્નુયાત્, તસ્ય નિગ્રહાપત્ત્યનુદ્ભાવનં તદ્દૂષણેચ્છયા તુ ( ત્શ્ 40 ) દૂષણસ્થાપનમ્ । તદર્થે ચ હીને કિં પ્રયોજનં દૂષણેન । અસિદ્ધમેતદ્દૂષણમ્ । એતદુચ્યતે પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમ્ ।

20. નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ । કસ્યચિદનિગ્રાહ્યત્વે ઽપિ નિગ્રહસ્થાનાભિયોગો નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ । અન્યચ્ચ । પ્રતિવાદિનિ સ્વપ્રતિજ્ઞાહાન્યાપન્ને સ્વપક્ષભિન્નાર્થોપાદાનેનાસ્થાને પરનિગ્રહસ્થાનદ્યોતનમ્ । અયમપિ નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ ।
21. અપસિદ્ધાન્તઃ । પૂર્વં ચતુર્વિધે સિદ્ધાન્તે સ્વયમઙ્ગીકૃતે ઽપિ પશ્ચાચ્ચેદ્યથાસિદ્ધાન્તં ન બ્રૂયાદયમપસિદ્ધાન્તઃ ।
22. હેત્વાભાસાઃ । યથા પૂર્વમુક્તાસ્ત્રિવિધાઃ । અસિદ્ધો ઽનેઇકાન્તિકો વિરુદ્ધશ્ચેતિ હેત્વાભાસાઃ ।
અસિદ્ધઃ । યથા કશ્ચિત્ સ્થાપયેદશ્વ આગચ્છતિ । કસ્માત્ । શૃઙ્ગદર્શનાત્ । અશ્વો ઽશૃઙ્ગ ઇતિ શૃઙ્ગહેતુરસિદ્ધો ઽશ્વાગમનસ્થાપનાસમર્થઃ ।
અનૈકાન્તિકઃ । યથા કશ્ચિત્ સ્થાપયેત્ગૌરાગચ્છતિ । કસ્માત્ । શૃઙ્ગદર્શનાત્ । યઃ સશૃઙ્ગ સ ગૌરિત્યનૈકાન્તિકઃ છાગરુર્વાદીનાં સશૃઙ્ગત્વાત્ । શૃઙ્ગહેતુરનૈકાન્તિકઃ । તસ્માદ્ગવાગમનસ્થાપનાસમર્થઃ ।
વિરુદ્ધઃ । યથા કશ્ચિત્ સ્થાપયેત્પ્રભાતે રાત્રિઃ । કસ્માત્ । અરુણોદયાત્ । અરુણોદયો રાત્ર્યા વિરુદ્ધઃ । અરુણોદયહેતૂ રાત્રિસ્થાપનાસમર્થઃ । યદિ કેનચિદેષ હેતુઃ પ્રયુજ્યતે તદા હેત્વાભાસનિગ્રહસ્થાનાપત્તિઃ ।
ઇતિ તૃતીયં પ્રકરણમ્ ।
સમાપ્તશ્ચાયં ગ્રન્થ ।