તર્કભાષા · ભાગ 110

તર્કભાષા
પ્રત્યક્ષમ્
મઙ્ગલાચરણમ્
ગુરું પ્રણમ્ય લોકેશં શિશુનામલ્પમેધસામ્ ।
ધર્મકીર્તિમતં શ્રુત્યૈ તર્કભાષા પ્રકાશ્યતે ॥
પ્રમાણસામાન્યલક્ષણમ્
ઇહ ખલુ પ્રેક્ષાપૂર્વકારિણો ઽર્થિજનાઃ સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિનિમિત્તં પ્રમાણમનુસરન્તીતિ પ્રમાણમાદૌ વ્યુત્પાદ્યતે । પ્રમાણં સમ્યગ્જ્ઞાનમપૂર્વગોચરમ્ । પ્રમીયતે ઽર્થો ઽનેનેતિ પ્રમાણમ્ । તદેવ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્, સન્દેહવિપર્યાસદોષરહિતત્વાત્ । અવિસંવાદકં જ્ઞાનં લોકે સમ્યગ્ જ્ઞાનમભિધીયતે । ન ચ સંશયવિપર્યાસજ્ઞાનયોરવિસંવાદકત્વમસ્તિ । યથા સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ જ્ઞાનસ્ય, મરીચિકાસુ વા જલજ્ઞાનસ્ય । અપૂર્વો ગોચરો અસ્યેત્યપૂર્વગોચરમ્ । ગોચરો વિષયો ઘટાદિઃ । તસ્માદુત્પન્નં તદર્થપ્રાપણયોગ્યં જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ॥ પ્રમાણસ્ય કાર્યમ્
નનુ જ્ઞાનં કર્તૃ પુરુષં પ્રયોજ્યમર્થ કર્મભૂતં યદિ કદાચિન્ન પ્રાપયતિ તત્કથમપ્રાપકત્વાત્ પ્રમાણં સ્યાત્? ઉચ્યતે । ન હિ જ્ઞાનેન પુરુષો ગલે પાદુકાન્યાયેન બલાદર્થે પ્રવર્તયિતવ્યઃ । અપિ ત્વેવંભૂતમિદં વતુસ્વરૂપં નાન્યથેત્યનેનાકારેણ નિશ્ચયો જનયિતવ્યઃ । સ ચેત્તેન કૃતઃ, એતાવતૈવાસ્ય પ્રામાણ્યમવિરુદ્ધમ્ । પુરુષસ્તુ તત્ર પ્રયોજનવશાત્ પ્રવર્તતામૃતે પ્રયોજનં ન પ્રવર્તતામ્, અર્થો વા યોગિપિશાચાદિભિરપહ્રિયતામ્ । જ્ઞાનસ્ય કિમાયાતમ્? ॥ ક્ષણિકં સન્નપિ પ્રમાણસ્ય સંગતિઃ
નન્વવિસંવાદકત્વેન જ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યમ્ । અવિસંવાદકત્વં ચ દૃષ્ટાર્થપ્રાપણાત્ । ન ચ યદ્ દૃષ્ટં તત્પ્રાપ્યતે, ક્ષણિકત્વાત્ કિં ચ, રૂપં દૃષ્ટ, પ્રાપ્યતે ચ સ્પ્રષ્ટવ્યમ્ । તતો ઽન્યદ્ દૃષ્ટમન્યત્ પ્રાપ્યત ઇત્યપ્રતીતપ્રાપણાત્ કથં પ્રામાણ્યમસ્ય સંગચ્છતામ્ । ન, યદિ નામ વસ્તુતો ઽન્યદેવ પ્રાપ્યતે તથાપિ દૃષ્ટમેવ મયા પ્રાપ્તમિત્યેકત્વાધ્યવસાયાત્ પ્રતીતપ્રાપણમભિધીયતે । યત્તુ મરીચિકાદિજલજ્ઞાનં તદપ્રાપણયોગ્યત્વાદપ્રમાણમેવ ॥
અર્થક્રિયાસ્થિતિઃ
નન્વિદં પ્રાપણયોગ્યમિદં નેત્યર્થક્રિયા પ્રાપ્તિમન્તરેણ નિશ્ચેતુમશક્યમ્ । જ્ઞાનોત્પત્તિમાત્રેણ તુ ન ભ્રાન્તાભ્રાન્તયોર્ભેદો ઽવધાર્યતે । તતશ્ચ કથં તત્સમ્યગ્જ્ઞાનમિતિ ચેત્? નૈષ દોષઃ । યદ્દ્યપિ જ્ઞાનમાત્રોદયાદ્ વૈશિષ્ટ્યમનયોરવધારયિતું ન શક્યતે, તથાપિ જ્ઞાનવિશેષોદયાદ્દ્યથૈકસ્ય વૈશિષ્ટયં તથોચ્યતે । તથા હિ - યદિ નામ મન્દબુદ્ધિરુત્પત્તિવશાદવિસંવાદકત્વં જ્ઞાનસ્ય નાવધારયિતું સમર્થઃ, તથાપિ દાહપાકાવગાહનસ્નાનપાનોન્મજ્જનાદ્દ્યર્થક્રિયાં દૂરતો ઽનુભવતો નરસ્ય દર્શનેનોચ્ચલદ્ ધૂમાદિદર્શનેન ચાવધારયતિ । અમન્દબુદ્ધિસ્તુ પટુતરપ્રત્યક્ષેણૈવાવધારયતિ, ન ત્વર્થક્રિયાપ્રાપ્ત્યા ।
યદ્યવિસંવાદલક્ષણં પ્રામાણ્યં તદા શ્રોત્રજ્ઞાનસ્યાધિગતાર્થાપ્રાપકત્વાત્ કથં પ્રામાણ્યમિનિ ચેત્? ન । અર્થસ્વરૂપપ્રતીતિર્હિ પ્રામાણ્યમ્ । તચ્ચ બાહ્યાર્થક્રિયાપ્રાપ્તિમન્તરેણાપિ સમ્ભવતિ । યદુક્તમ્-
પ્રમાણમવિસંવાદિ જ્ઞાનમર્થક્રિયાસ્થિતિઃ ।
અવિસંવાદનમ્ ઇતિ ।
શબ્દસ્ય શ્રુતિમાત્રેણૈવ ચરિતાર્થત્વાત્ શ્રુતિરેવ તત્રાર્થક્રિયાસ્થિતિઃ । યથા રવિચન્દ્રામ્બુદચિત્રાદીનાં દર્શનમેવાર્થક્રિયાસ્થિતિઃ । તદુક્તમ્-
જ્ઞેયસ્વરૂપસંવિત્તિરિષ્ટા તત્ર ક્રિયાસ્થિતિઃ ઇતિ ।
પ્રથમં તુ પ્રેક્ષાવાનર્થક્રિયાર્થિતયા જલાનલાદાવર્થક્રિયાસન્દેહાદેવ પ્રવર્તતે ।
યદિ નામ તસ્યૈવ નાસ્તિ સન્દેહો મે વર્તત ઇતિ તથાપિ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવાદ્યુક્તઃ સન્દેહો ભવન્ કેન વાર્યતે ઇતિ । તસ્માત્
સ્થિતમેતત્- આસાદિતનિરન્તરાર્થક્રિયાવ્યવહારાત્ પટુતરપ્રત્યક્ષોદયાદેવાર્થ પ્રવર્તતે, મન્દબુદ્ધિસ્તુ તાદ્રૂપ્યાનુમાનાદિતિ ।
અત એવ તુ પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વતઃ પ્રામાણ્યમ્ । કસ્યચિત્તુ પરતઃ । યોગિજ્ઞાનસ્ય સ્વસંવેદનસ્ય ચ સ્વત એવ પ્રામાણ્યમ્ । અનુમાનસ્ય તુ નિશ્ચયાત્મકત્વાત્ સ્વત એવ પ્રમાણ્યમ્ ।
અપૂર્વગોચરમ્
તેનાયમર્થઃ- પ્રથમત એવ યદ્વિજ્ઞાનં વિષયે પ્રવૃત્તં તદેવ પ્રમાણમ્, ન તુ તત્રૈવ પશ્ચાદ્ભાવિ જ્ઞાનાન્તરમપિ, ગૃહિતગ્રાહિત્વેન તસ્યાપ્રામાણ્યાત્ । યથા ઘટં નિર્વિકલ્પકેન જ્ઞાનેન દૃષ્ટ્વા પશ્ચાત્તસ્મિન્નેવ વિષયે ઘટો ઽયમિતિ સવિકલ્પકં જ્ઞાનં સ્મરણરૂપમ્, યથા વા પર્વતાદૌ ધૂમં દૃષ્ટ્વા વહ્નિરત્રેત્યનુમાનજ્ઞાનાનન્તરં પુનરપિ તત્રૈવ વહ્નિરત્રેત્યનુમાનજ્ઞાનમ્ ।
ઇન્દ્રિયાદેર અપ્રમાણમ્
સમ્યગ્જ્ઞાનં પ્રમાણમિત્યુક્તે સામર્થ્યાજ્જડસ્વભાવસ્યેન્દ્રિયાદેઃ પરિચ્છેદકત્વાભાવાત્ પ્રામાણ્યં નિરસ્તમ્ પરિચ્છેદકત્વં હિ બોદ્ધૃત્વમ્ । તચ્ચ જ્ઞાનસ્યૈવ નિજરૂપમ્ । તત્કથમજ્ઞાનાત્મન ઇન્દ્રિયાદેઃ સ્વરૂપં ભવિતુમર્હતીતિ ॥
પ્રમાણસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્, પ્રત્યક્ષશબ્દનિર્વચનં ચ
તદ્ દ્વિવિધં પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચેતિ । પ્રતિગતમક્ષં પ્રત્યક્ષમ્ । અક્ષમિન્દ્રિયં ચક્ષુઃ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાખ્યમ્ । તસ્માદુત્પન્નં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમભિધીયતે । નનુ યદ્યક્ષાશ્રિતં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં તદા માનસાદિ વક્ષ્યમાણં જ્ઞાનત્રયમિન્દ્રિયાદનુત્પત્તેઃ પ્રત્યક્ષં ન સ્યાત્? અત્રોચ્યતે- પ્રતિગતમક્ષમિતિ યદુક્તં તત્પ્રત્યક્ષશબ્દસ્યાવ્યુત્પત્તિમાત્રનિમિત્તં પ્રતિપાદિતમ્ । પ્રવૃત્તિનિમિત્તં તુ પ્રત્યક્ષશબ્દસાયાર્થસાક્ષાત્કારિત્વમેવ રુઢિવશાદવગન્તવ્યં પઙ્કજવત્ । તતઃ સ્વસંવેદનાદિકમપિ જ્ઞાનં સ્વસંવેદનરૂપમર્થ સાક્ષાત્કરોતીતિ પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યં સિદ્ધ્યતીતિ ॥
અનુમાનશબ્દનિર્વચનમ્
મીયતે ઽર્થો ઽનેનેતિ માનમ્ । અનુઃ પશ્ચાદર્થે । પશ્ચાન્માનમનુમાનમ્ । લિઙ્ગગ્રહણલિઙ્ગલિઙ્ગિસમ્બન્ધસ્મરણયોઃ પશ્ચાત્ યદ્વિજ્ઞાનં પર્વતાદૌ ધર્મિણિ પરોક્ષવસ્ત્વાલમ્બકં તદેવાનુમાનશબ્દેનાભિધીયતે । એતચ્ચ રુઢિવશાદવગન્તવ્યમ્ ।
પ્રમાણસંખ્યાવિપ્રતિપત્તિઃ
દ્વિવિધવચનેન એકં ત્રીણિ ચત્વારિ પઞ્ચ ષઢિતિ વિપ્રતિપત્તયો નિરસ્યન્તે ।
તથા હિ પ્રત્યક્ષમેવૈકં પ્રમાણમિતિ ચાર્વાકઃ । પ્રત્યક્ષમનુમાનં શાબ્દં ચેતિ સાંખ્યઃ ।
પ્રત્યક્ષમનુમાનમુપમાનં શાબ્દં ચેતિ નૈયાયિકઃ । પ્રત્યક્ષમનુમાનં શાબ્દમુપમાનમર્થપત્તિરિતિ પ્રાભાકરઃ । પ્રત્યક્ષમનુમાનં શાબ્દમુપમાનમર્થપત્તિરભાવશ્ચેતિ મીમાંસકઃ ।
દ્વિવિધવચનેન દ્વિત્વે પ્રાપ્તે પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચેતિ પુનર્યદુક્તં તદન્યથાદ્વિત્વનિરાસાર્થમ્ । તથા હિ વૈયાક રણો બ્રૂતે પ્રત્યક્ષં શાબ્દં ચેતિ પ્રમાણદ્વયમ્ ॥
ચાર્વાકાભિમતાનુમાનાપ્રમાણ્યનિરસનમ્
તત્ર અનુમાનસ્ય પ્રામાણ્યમવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યં ચાર્વાકેણેતિ પ્રતિપાદ્યતે ।
તથા હિ - સ ખલુ પ્રત્યક્ષલક્ષણં પરપ્રતિપાદનાય પ્રણયતિ । પરસ્ય ચ બુદ્ધિર્ન પ્રત્યક્ષા । કિં તર્હિ કાયવાગ્વ્યાપારાદિકાર્યાદનુમેયા । તતો ઽનેન કાર્યલિઙ્ગજમનુમાનં બલાદભ્યુપગતં સ્યાત્ । પરલોકનિષેધાય ચાનુપલમ્ભાખ્યં સાધનમાચષ્ટે । અતો ઽસૌ સ્વયમેવાનુમાનેન પ્રમાણેન વ્યવહરતિ, નાનુમાનં પ્રમાણમિતિ ચ બ્રુવન્ કથં નામ નોન્મત્તશ્ચાર્વાકઃ સ્યાત્?
શબ્દોપમાનાર્થાપત્યભાવાનાં પ્રમાણાન્તરત્વનિરસનમ્

શાબ્દં ચ જ્ઞાનં બાહ્યાર્થાવિસંવાદકત્વેન પ્રમાણમેષ્ટવ્યમ્ । અવિસંવાદકત્વં ચ સમ્બન્ધમન્તરેણ ન સંગચ્છતે । ન ચ શબ્દાનાં બાહ્યાર્થેન સહ કશ્ચિત્સમ્બન્ધો ઽસ્તિ । તથા હિ - શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધો ભવન્ તાદાત્મ્યં તદુત્પત્તિરર્વા ભવેત્ । તત્ર ન તાવાત્તાદાત્મ્યં શબ્દાર્થયોઃ, અત્યન્તભેદેન પ્રતિભાસનાત્ । તાદાત્મ્યં હ્યેકત્વમભિધીયતે ભિન્નપ્રતિભાસયોરપ્યેકત્વે સ્વીક્રિયમાણે ગવાશ્વાદીનામપ્યેકત્વપ્રસઙ્ગઃ । નાપિ તદુત્પત્તિઃ । નાપિ તદુત્પત્તિઃ, અન્વયવ્યતિરેકાભાવાત્ । તસ્માત્ તદુત્પત્તિરિત્યેવં વક્તું ન શક્યતે । તથા હિ - શબ્દવ્યાપારમન્તરેણ સ્વહેતોરેવ મૃત્પિણ્ડદણ્ડસલિલકુલાલચક્રાદેઃ સકાશાદુત્પદ્યમાનો ઘટાદિરર્થો દૃશ્યતે । શબ્દો ઽપિ બાહ્યાર્થ વિનૈવ પુરુષેચ્છામાત્રેણ તાલ્વાદિવ્યાપારાદેવોત્પદ્યતે ।
અથ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામન્ય એવ વાચ્યાવાચકત્વલક્ષણઃ શબ્દાર્થયોઃ વાસ્તવઃ સમ્બન્ધધો ઽસ્તિ । એવં તર્હ્યસંકેતવિદો ઽપિ પુરુષસ્ય શબ્દાદુચ્ચરિતાન્નિયતાર્થપ્રતીતિઃ પ્રાપ્તા, યોગ્યતા માત્રેણૈવ પ્રદીપાત્ ઘટાદિપ્રતીતિવત્ ન ચૈતદસ્તિ ।
તથા હિ - અભિનવો નાલિકેરદ્વીપાદાયાતઃ પુમાનગ્નિશબ્દં શ્રુત્વાપ્યગ્નિશબ્દાન્ન કિઞ્ચિદર્થ પ્રત્યેતીતિ । અથ તાંસ્તાન્ સંકેતાનપેક્ષ્ય તત્તદર્થપ્રત્યાયનયોગ્ય એવાયં શબ્દો જાયત ઇત્યુચ્યતે । તન્ન । ન હ્યેવમસ્ય પ્રામાણ્યમવતિષ્ઠતે । સર્વત્ર સંકેતસ્ય યોગ્યત્વાત્ । તતો ન જ્ઞાયતે કિં વિવક્ષિતાર્થમાહ, આહોસ્વિદન્યં વેતિ ।

અસ્તુ વા અન્ય એવ કશ્ચિત્સમ્બન્ધઃ । તથા ચ સો ઽપિ કેન સમ્બન્ધેન તયોઃ સમ્બદ્ધ ઇતિ પ્રષ્ટવ્યઃ । અન્યેન ચતુર્થેન સમ્બન્ધેનેતિ ચેત્, ચતુર્થો ઽપિ તેષુ કેન સમ્બન્ધેન સમ્બદ્ધઃ? પઞ્ચમેન કેનચિચ્ચેત્, સો ઽપિ કેનેત્યનવસ્થાયાં અન્ત્યાસિદ્ધૌ પૂર્વેષામપ્યસિદ્ધિઃ ।
અથાસમ્બદ્ધ એવ શબ્દાર્થયોઃ સમ્વન્ધ ઇતિ ચેત્ । તન્ન । યો ન સમ્બદ્ધઃ સ કથં સમ્બન્ધો ભવતિ ઘટસ્યેવ પટઃ । અથ વક્તવ્યં સમ્બન્ધસ્ય તાદૃશ એવ સ્વભાવઃ, યેન સમ્બન્ધાન્તરનિરપેક્ષ એવં પરં સમ્બધ્નાતિ? તદુયુક્તમ્ । પ્રમાણસિદ્ધે હિ સ્વભાવે નોત્તરમભિધીયતે । યથાગ્નેરેવાયમીદૃશઃ સ્વભાવો યદુત દાહકત્વં નામ નાન્યસ્યાકાશાદેઃ । સમ્બન્ધસિદ્ધૌ તુ પ્રમાણં કિઞ્ચિન્નિરુપયન્તો ન પશ્યામઃ । ન ચૈવં વક્તવ્યં શબ્દશક્તિસ્વભાવાદેવ શબ્દાનાં નિયતાર્થાવ્યભિચારિત્વમિતિ । તથા હિ - યદિ ઘટ ઇત્યયં શબ્દઃ સ્વભાવાદેવ કમ્બુગ્રીવાકારં વારિસંધારણસમર્થ પદાર્થમભિદધાતિ, તત્કથં સંકેતાન્તરમપેક્ષ્ય પુરુષેચ્છયા તુરગાદિકમભિદધ્યાત્ । ન હિ શાલિબીજં સ્વહેતોરઙ્કુરજનનસ્વભાવમુત્પન્નં સંકેતાન્તમપેક્ષ્ય ગર્દભં જનયિતું સમર્થ સ્યાત્ । નાપ્યાપ્તપ્રણીતશબ્દાનાં પ્રામાણ્યમભિધાતુમુચિતમ્ । આપ્તત્વસ્યૈવ નિશ્ચેતુમશક્યત્વાત્ । તથા હિ - આપ્તત્વં ક્ષિણદોષત્વમુચ્યતે । ક્ષીણદોષતા ચ પરચિત્તવૃત્તિઃ કાચિદભિધીયતે । પરચિત્તવૃત્તીનાં દુર્લક્ષ્યત્વાત્, કાયવાગ્વ્યાપારાદિકાર્યલિઙ્ગસ્યાન્યથાપિ વૃત્તિદર્શનાત્ । સરાગા અપિ વીતરાગા ઇવ ચેષ્ટન્ત ઇતિ ન્યાયાત્કથમાપ્તત્વં નિશ્ચીયતામિતિ । સમ્વન્ધદૂષણેન ચ વૈદિકશબ્દાનાં પ્રામાણ્યં નિરસ્તમિતિ પૃથઙ્નોક્તમ્ । કથં તર્હિ સર્વો ઽયમસન્દિગ્ધો લૌકિકો વ્યવહાર ઇતિ ચેત્ । તથા તથા સંકેતેન વિવક્ષાવશાદિતિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ । યથોક્તમ્ ઽવક્તુરભિપ્રાયં સૂચયેયુઃ શબ્દા ઇતિ ॥
નૈયાયિકસમ્મતસ્યોપમાનપ્રમાણસ્ય નિરસનમ્
નૈયાયિકસ્યોપમાનપ્રપઞ્ચઃ । યઃ પ્રતિપત્તા ગાં જાનાતિ ન ગવયમ્, સ ચ અપદિષ્ટઃ સ્વામિના અરણ્યં ગત્વા ગવયમાનયેતિ । સ ચ ગવયશબ્દવાચ્યમર્થમજાનાનો વનેચરમન્યં તજ્જ્ઞં પુરુષં પૃષ્ટવાન્, કીદૃશો ગવય ઇતિ । સ ચાહ યાદૃશી ગૌસ્તાદૃશો ગવય ઇતિ । તસ્યારણ્યગતસ્ય પ્રેષ્યપુરુષસ્ય અતિદેશ વાક્યાર્થસ્મરણસહકારિ ગવયસારૂપ્યજ્ઞાનં કર્તૃ અયમસૌ ગવયશબ્દવાચ્યો ઽર્થ ઇતિ પ્રતિપત્તિં ફલસ્વરૂપાં જનયત્પ્રમાણમ્ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । યત્પ્રામાણ્યં નામ વિષયવત્તયાં વ્યાપ્તમ્ । ન ચાસ્ય નિપુણમપિ નિરુપયન્તો વિષયં સંપશ્યામઃ । તથા હિ - સમાખ્યા નામ સમ્બન્ધઃ તસ્ય વિષયો વર્ણ્યતે । સ ચ પરમાર્થતો નાસ્તિ । દૃશ્યત્વે તસ્યાનુપલમ્ભેન બાધા । અદૃશ્યત્વે તસ્ય સત્તાસાધકં પ્રમાણં નેક્ષ્યતે । કિં ચ - સ હિ સમ્બન્ધઃ સમ્બધિભ્યાં ભિન્નો ઽભિન્નો વા । યદા ભિન્નસ્તદા તયોઃ સમ્બન્ધઃ કેન સમ્બન્ધેનેતિ વાચ્યમ્ ।
સમ્બન્ધાન્તરકલ્પનાયામનવસ્થા । અથાભિન્નસ્તદા સમ્બન્ધિનાવેવ કેવલૌ । ન સમાખ્યા નામ સમ્બન્ધઃ કશ્ચિત્ । અથ સમ્બદ્ધબુદ્ધિજનકત્વં સમ્બન્ધઃ । તન્ન યુક્તમ્ । યતઃ સમ્બદ્ધાવેતાવિતિ બુદ્ધિઃ સ્વહેતુબલાત્ સમ્બદ્ધવસ્તુદ્વયાદપિ સમ્ભાવ્યમાના ન સમ્બન્ધાન્તરમાક્ષિપ્તું પ્રભવતિ ॥
મીમાંસકસમ્મતસ્યોપમાનપ્રમાણસ્ય નિરસનમ્
એવં મીમાંસકોપવર્ણિતસ્યાપિ પ્રામાણ્યં નિરાકર્તવ્યમ્ । તથા હિ, સાદૃશ્યવિશિષ્ટઃ પિણ્ડઃ પિણ્ડવિશિષ્ટં વા સાદૃશ્યમુપમાનસ્ય વિષયસ્તેન વર્ણ્યતે । ન ચ સદૃશવસ્તુનો ઽતિરિક્તં સાદૃશ્યં વ્યવસ્થાપયિતું શક્યતે, પ્રમાણેનાપ્રતીતત્વાત્ ।
તથા હિ - યદિ સદૃશાદતિરિક્તં સાદૃશ્યં દૃશ્યં સ્યાત્ તદા દૃશ્યાનુલમ્ભગ્રસ્તમેતત્ । અથાદૃશ્યં તદા તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાભાવાત્ અનુમાનાદપિ કથં તત્સિદ્ધિઃ । સાદૃશ્યપ્રત્યયસ્તુ સ્વહેતોસ્તથોત્પન્નેન સદૃશવસ્તુનાપિ ક્રિયમાણો ઘટત ઇતિ ન તત્પ્રત્યયાદપિ તત્સિદ્ધિર્યુક્તા । ઉપમાનાદેવ સાદૃશ્યસિદ્ધિરિતિ ચેત્? ન । યતઃ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધયોરેવ સાદૃશ્યપિણ્ડઓયોર્યો વિશેષણવિષેષ્યભાવસ્તસ્યોપમાનવિષયત્વં તેન વાદિના પરિકલ્દ્ધપ્યતે । તત્કથં સાદૃશ્યમાત્રસ્યાપ્યુપમાનાત્ સિદ્ધિરિતિ ॥
અર્થાપત્તિપ્રમાણનિરસનમ્
અર્થાપત્તેરપિ પ્રામાણ્યં પૃથઙ્નોપપદ્યતે । તથા હિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રતીતો યો ઽર્થઃ સ યેન વિના નોપપદ્યતે તસ્યાર્થસ્ય કલ્પનમર્થાપત્તિરિત્યર્થાપત્તેર્લક્ષણમ્ । અત્રેદં ચિન્ત્યતે - યો ઽસૌ પ્રમાણદૃષ્ટો ઽર્થઃ, તસ્ય યદિ પરિકલ્પ્યમાનેન પરોક્ષાર્થેન સહ કશ્ચિત્તાદામ્યલક્ષણઃ તદુત્પત્તિલક્ષણો વ પ્રતિબન્ધો ઽસ્તિ તદા સ્વભાવલિઙ્ગજા કાર્યલિઙ્ગજા વાસૌ પ્રતિપત્તિરિત્યર્થાપત્તિરનુમાનમેવ । અથ નાસ્તિ પ્રતિબન્ધઃ, તદાનીમર્થાપત્તિઃ પ્રમાણમેવ ન ભવતિ, અસમ્બન્ધાત્ ઘટાત્પટપ્રતીતિવદિતિ ॥
અભાવપ્રમાણનિરસનમ્
અભાવસ્ય સ્વરૂપમેવ તાવન્નોપલભામહે, કુત એવ તસ્ય પ્રામાણ્યં ભવિષ્યતિ ।
તથા હિ -
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાનામનુત્પત્તિરભાવાખ્યં પ્રમાણં મીમાંસકૈરભિધીયતે । તત્ર કેયમનુત્પત્તિઃ? કિં પ્રસજ્યવૃત્યા પ્રમાણાનુત્પત્તિમાત્રમ્? અથ પર્યુદાસવૃત્યા વસ્ત્વન્તરમ્? વસ્ત્વન્તરમપિ જડરૂપં, જ્ઞાનરૂપં વા? જ્ઞાનમપિ કિં જ્ઞાનમાત્રમ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્તુનો જ્ઞાનં વા? તત્ર ન તાવત્ પ્રસજ્યરૂપો ઽભાવો યુજ્યતે । તસ્ય સર્વશક્તિશૂન્યત્વાત્ પરિચ્છેદકત્વં વા કથં ભવેત્? અત એવ કેનાપિ ન તત્પ્રતિદ્યતે । યદાહ પણ્ડિતચક્રચૂડામણિઃ- નાભાવઃ કસ્યચિત્પ્રતિપત્તિઃ પ્રતિપત્તિહેતુર્વા ।
તસ્યાપિ કથં પ્રતિપત્તિઃ ઇતિ ।
નાપિ જડરૂપમ્, જડસ્ય પરિચ્છેદકત્વાભાવાત્ । ન હિ જડરૂપં શકટાદિકં ઘટં પરિચ્છિનત્તીતિ ક્વાપિ દૃષ્ટં શ્રુતં વેતિ । નાપિ જ્ઞાનમાત્રમ્, દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટસ્યાપિ સુમેરુશંખચક્રવર્તિપિશાચાદેરપિ જ્ઞાનમાત્રાદભાવપ્રમાણાદભાવપ્રસઙ્ગાત્ । અથૈકજ્ઞાનસંસર્ગિભૂતલાદિવસ્તુજ્ઞાનમભાવો ઽભિધીયતે તદા પ્રત્યક્ષવિશેષસ્યૈવાભાવપ્રમાણનામક રણાન્નાસ્માકં કાચિદ્ વિપ્રતિપત્તિરિતિ । સ્થિતમેતત્- પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચેત દ્વિવિધમેવ પ્રમાણમિતિ ॥
પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્
તત્ર પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢમભ્રાન્તમ્ । પૂર્વોપરમનુસન્ધાય શબ્દસઙ્કીર્ણાકારા પ્રતીતિર્જલ્પાકારા વા કલ્પના । યથા વિજ્ઞપુરુષસ્ય સો ઽયં ઘટ ઇતિ પ્રતીતિઃ । બાલમૂકતિર્યગાદીનામન્તર્જલ્પાકારા પરામર્શરૂપા વા પ્રતીતિઃ । તથા ચોક્તમ્ - અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસપ્રતીતિઃ કલ્પના ॥ ઇતિ ॥

નનુ બાલમૂકાદીનામન્તર્જલ્પાકારં કલ્પનાજ્ઞાનમસ્તીતિ કુતો નિશ્ચેતવ્યમિતિ ચેત, વિકલ્પકાર્યાદિષ્ટાપાદાનપરિહારાત્ । દૃષ્ટં ચેદં કાર્ય બાલમૂકાદૌ, ઈપ્તિસતાર્થસ્વીકરણમનીપ્સિતાર્થત્યજનં નામ । બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનસ્ય કલ્પનાત્વ સૂચનેન ભત્તોક્તાલોચનાજ્ઞાનં સવિકલ્પકમિતિ પ્રતિપાદિતં ભવતિ । કિં પુનઃ કારણં કલ્પનાવિભ્રમાત્મકં ચ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં ન સ્યાદિતિ ચેત? ન । અર્થસ્વરૂપસાક્ષાકારિ હિ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમિતિ સર્વોષાં પ્રસિદ્ધમ્ । ન ચ કલ્પનાવિભ્રમાવર્થરૂપં સાક્ષાત્કર્તુ સમર્થૌ । તથા હિ - અર્થગ્રાહકં જ્ઞાનમર્થસ્ય કાર્યમ્ । અર્થો હિ ગ્રાહ્યત્વાત્ જ્ઞાનસ્ય કારણમ્ । યથોક્તમ્ -
ભિન્નકાલં કથં ગ્રાહ્યમિતિ ચેત્ ગ્રાહ્યતાં વિદુઃ ।
હેતુત્વમેવ યુક્તિજ્ઞા જ્ઞાનાકારાર્પણક્ષમમ્ ॥ ઇતિ ॥
કલ્પનાજ્ઞાનમર્થમન્તરેણ વાસનામાત્રાદેવોપજાયમાનં કથમર્થસ્ય કાર્યં સ્યાત્, અર્થેન સહ અન્વયવ્યતિરેકાભાવાત્ । ન હિ યદન્તરેણાપિ યદ્ભવતિ તત્તસ્ય કાર્યમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ પુનઃ કલ્પનાજ્ઞાનમર્થાદુપજાયેત, તેનાપિ તદા ઘટાદિરર્થો દૃશ્યેત । તતશ્ચાન્ધસ્યાપિ રૂપદર્શનપ્રસઙ્ગઃ, ન ચાસ્તિ । અત એવોક્તમ્ -
શાબ્દ્યાં બુદ્ધાવર્થસ્ય પ્રત્યક્ષ ઇવ પ્રતિભાસાભાવાદ્ નાસ્તિ કલ્પનાયા અર્થસાક્ષાત્કારિત્વમ્ ઇતિ ॥
એતેન યદુક્તં પરેણઃ
ન સો ઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યઃ શબ્દાનુગમાદૃતે ।
અનુવિદ્ધમિવ જ્ઞાનં સર્વ શબ્દેન ભાસતે ॥ ઇતિ ॥
તન્નિરસ્તમ્ । તથાહિ - ઘટે પુરોવર્તિનિ ઉચ્ચાર્યમાણે તત્સમીપવર્તિ ભૂતલાદિજ્ઞાનમુચ્ચારણરહિતમનુભૂયત એવ । ન ચ તથા તત્ર શબ્દાનુગતો ઽસ્તિ । ન ચ વિકલ્પદ્વયં સકૃદિતિ ન્યાયાત્ ॥
ભ્રાન્તજ્ઞાનમ્
ભ્રાન્તમપિ જ્ઞાનં નાર્થસાક્ષાત્કારિ । ભ્રાન્તં હ્યર્થક્રિયાસમર્થએ વસ્તુનિ વિપર્યસ્તમુચ્યતે । અર્થક્રિયાક્ષમં ચ વસ્તુસ્વરૂપં દેશકાલાકારનિયતં, તત્કથં વિપરીતપ્રતિભાસિના ભ્રાન્તેન જ્ઞાનેન સાક્ષાત્ક્રિયતે । યદાહ આચાર્યઃ- ઽતિમિરાશુભ્રમણનૌયાનસંક્ષોભાદ્યનાહિતવિભ્રમં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઽ ॥ ઇતિ ॥
એતેન કામલિનઃ શુક્લે શંખે પીતપ્રતિભાસિ જ્ઞાનં, ભ્રમાદલાતાદૌ ચક્રાદિનિર્ભાસિ જ્ઞાનં, ગચ્છન્ત્યાં નાવિ સ્થિતસ્ય ચલદવૃક્ષાદિભ્રાન્તિજ્ઞાનં, ગાઢમર્મપ્રહારહતસ્ય જ્વલત્સ્તમ્ભાદિપ્રતિભાસિ જ્ઞાનં ચ, ન પ્રત્યક્ષમિત્યુક્તં ભવતિ ।
નનુ યદિ નામ તજ્જ્ઞાનં ન પ્રત્યક્ષં કથં તતો વસ્તુપ્રાપ્તિરિતિ ચેત્? ન તતો વસ્તુપ્રાપ્તિઃ । કિં તર્હિ, જ્ઞાનાન્તરાદેવેતિ કેચિત્ ।
પ્રત્યક્ષસ્ય ચાતુર્વિધ્યમ્
તચ્ચતુર્વિધં- ઇન્દ્રિયજ્ઞાનં માનસં સ્વસંદનં યોગિજ્ઞાનં ચેતિ ।
ઇન્દ્રિયપ્રત્યક્ષમ્
ચક્ષુરાદીન્દ્રિયપઞ્ચકાશ્રયેણોત્પદ્યમાનં બાહ્યરૂપાદિપઞ્ચવિષયાલમ્બનમિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષમ્ । તત્ર ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં રૂપવિષયમ્ । શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ચ શબ્દવિષયમ્ । ઘ્રાણવિજ્ઞાનં ગન્ધવિષયમ્ । જિહ્વાવિજ્ઞાનં રસવિષયમ્ । કાયવિજ્ઞાનં સ્પર્શવિષયમ્ ।
ઇન્દ્રિયપ્રત્યક્ષસ્ય વ્યપદેશઃ
ઇન્દ્રિયપ્રત્યક્ષમિતિ વ્યપદેશસ્યાસાધારણકારણત્વં નિમિત્તમ્ । યથા ભેરીશબ્દો યવાઙ્કર ઇતિ । ઇદં ચ પ્રત્યક્ષં યત્રૈવ સ્વાનુરૂપં વિકલ્પં જનયતિ તત્રૈવ પ્રમાણમ્, સાંવ્યાવહારિક પ્રમાણાધિકારાદિતિ ॥
માનસપ્રત્યક્ષમ્
સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણેન્દ્રિયજ્ઞાનેન સમનન્તરપ્રત્યયેન જનિતં મનોવિજ્ઞાનં માનસમ્ । સ્વશબ્દેનેન્દ્રિયજ્ઞાનમભિમતમ્, સ્વસ્ય વિષયો બાહ્યો ઘટાદિઃ, સ્વવિષયસ્યાનન્તરઃ, સ્વવિષયાનન્તરઃ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનવિષયાદન્યો ઘટાદિર્દ્વિતીયક્ષણઃ । તેન સહકારિણા સહ મિલિત્વા, ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેનોપાદાનેન સમનન્તરપ્રત્યયસંજ્ઞકેન યજ્જનિતં તન્માનસં પ્રત્યક્ષમુચ્યતે । તતો યદુક્તં પરેણાત્રઃ ઽગૃહીતગ્રાહિત્વમન્ધબધિરાદ્યભાવો યોગિજ્ઞાનસ્યાપિ માનસત્વપ્રસઙ્ગઃ અવ્યવહારિત્વં ચઽ ઇતિ । તન્નિરસ્તમ્ । તથા હિ - દ્વિતીયક્ષણગ્રહણાત્ ગૃહીતગ્રાહિત્વસ્ય નિરાસઃ । ઇન્દ્રિયજ્ઞાનજનિતં હિ માનસમ્ । અન્ધાદીનાં રૂપાદિવિષયાલમ્બનકમિન્દ્રિયજ્ઞાનમેવ નાસ્તિ, કુતસ્તજ્જનિતં માનસં ભવિષ્યતિ? અતો નાસ્ત્યન્ધબધિરાદ્યભાવદોષઃ । સમનન્તરપ્રત્યયવિશેષણેન યોગિજ્ઞાનસ્ય માનસપ્રત્યક્ષપ્રસઙ્ગો નિરસ્તઃ । સમનન્તરપ્રત્યયશબ્દઃ સ્વસન્તાનવર્તિન્યુપાદાનજ્ઞાને રુઢ્યા પ્રસિદ્ધઃ । તતો ભિન્નસન્તાનવર્તિયોગિજ્ઞાનમપેક્ષ્ય પૃથગ્જનચિત્તાનાં સમનન્તરપ્રત્યયવ્યપદેશો નાસ્તીતિ । અવ્યવહારિત્વં પુનરસ્ય દૂષણં નોપપદ્યતે, સૂક્ષ્મકાલભાવિત્વેન પૃથગ્જનૈર્દુર્લક્ષ્યત્વાત્ । વ્યવહારાઙ્ગેત્વેન ચાનભ્યુપગમાત્ । આગમપ્રસિદ્ધં હિ માનસપ્રત્યક્ષમ્ । ન ત્વસ્ય નિશ્ચાયકં કિઞ્ચિદસ્તિ । યથોક્તં ભગવતા-
`દ્વાભ્યાં ભિક્ષવો રૂપં ગૃહ્યતે, ચક્ષુષા તદાકૃષ્ટેનમનસા ચઽ ઇતિ ॥

નનુ ચ વ્યવહારાનુપયુક્તમુપદર્શયિતું કિં પ્રયોજનમ્, ઈદૃગ્લક્ષણયુક્તં યદિ માનસં પ્રત્યક્ષં સ્યાત્, ન કશ્ચિદ્દોષઃ સ્યાદિત્યાગમસ્યાપિ વિશુદ્ધિરનેન પ્રતિપાદિતેતિ પ્રયોજનમ્ ॥
સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષમ્
ચિત્તચૈત્તાનાં સ્વસંવેદનત્વસમર્થનમ્
સર્વચિત્તચૈત્તાનામાત્મસંવેદનં સ્વસંવેદનમ્ । ચિત્તં વસ્તુમાત્રગ્રાહકં જ્ઞાનમ્ । ચિત્તે ભાવાઃ ચૈત્તાઃ, વસ્તુનો વિશેષરૂપગ્રાહકા સુખદુઃખોપક્ષાલક્ષણાઃ । તેષાં સર્વચિત્તચૈત્તાનામાત્મા સંવિદ્યતે યેન રૂપેણ તત્સ્વરૂપમાત્મસ્વરૂપસાક્ષત્કારિત્વાત્ સ્વસંવેદનં પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢમભ્રાન્તં ચોચ્યતે ।
અત્ર કેચિદાહુઃ - ન ચ ચિત્તચૈત્તાનાં સ્વસંવેદનં ઘટતે, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ । ન ચ સુશિક્ષિતો ઽપિ નટવટુઃ સ્વસ્કન્ધમારોઢું શક્નોતિ । ન હિ તીક્ષ્ણાપ્યસિધારા સ્વમાત્માનં છિનત્તિ । ન હિ પ્રજ્જ્વલિતો ઽપિ વહ્નિસ્કન્ધ આત્માનં દહતિ । તથા ચિત્તચૈત્તમપિ કથમાત્માનં વેદયતુ વેદ્યવેદકભાવો હિ કર્મકર્તૃભાવઃ ।
કર્મકર્તૃત્વં ચ લોકે ભેદેનૈવ પ્રસિદ્ધમ્, વૃક્ષસૂત્રધારયોરિવ । અત્રોચ્યતે, ન કર્મકર્તૃભાવેન વેદ્યવેદકત્વં જ્ઞાને વર્ણ્યતે । કિં તર્હિ? વ્યવસ્થાપ્યવ્યવસ્થાપકભાવેન ।
યથા પ્રદિપ આત્માનં પ્રકાશયતિ તથા જ્ઞાનમપિ જડપદાર્થવિલક્ષણં સ્વહેતોરેવ પ્રકાશસ્વભાવમુપજાયમાનં સ્વસંવેદનં વ્યવસ્થાપ્યતે । તથા ચોક્તમ્ -
વિજ્ઞાનં જડરૂપેભ્યો વ્યાવૃત્તમુપજાયતે ।
ઇયમેવાત્મસંવિત્તિરસ્ય યાજડરૂપતા ॥ ઇતિ ॥
અલઙ્કારકારેણાપ્યુક્તમ્ -
કલ્પિતઃ કર્મકર્ત્રાદિઃ પરમાર્થો ન વિદ્યતે ।
આત્માનમાત્મનૈવાત્મા નિહન્તીતિ નિરુચ્યતે ॥ ઇતિ ॥
ન ચ ચિત્તચૈત્તાનાં જ્ઞાનાન્તરેણ પ્રકાશ્યત્વં યુજ્યતે । તથા હિ - ન તાવત્સમાનકાલભાવિના જ્ઞાનાન્તરેણ ચિત્તચૈત્તં પ્રકાશ્યત ઇતિ ઘટતે, ઉપકાર્યોપકારકત્વાભાવાત્, સવ્યેતરગોવિષાણયોરિવ । નાપિ ભિન્નકાલભાવિના, ક્ષણિકત્વાત્, પ્રકાશિતવ્યસ્યૈવાભાવાત્ । અપિ ચ યદિ જ્ઞાનં સ્વસંવેદનં ન સ્યાત્, તદા જ્ઞાતો ઽર્થો ઇતિ દુર્ઘટઃ સ્યાત્, ઽનાગૃહીતવિશેષણા બુદ્ધિર્વિશેષ્યે વર્ત્તતેઽ ઇતિ ન્યાયાત્ । તથા હિ - અર્થો વિશેષ્યઃ, જ્ઞાત ઇતિ વિશેષણમ્, જ્ઞાતો જ્ઞાનેન વિશેષિત ઇતિ । જ્ઞાનં ચેત્સ્વયં ન બોધરૂપેણ પ્રતીતં, તત્કથં જ્ઞાનેન વિશેષિતો ઽર્થઃ પ્રતીયતામ્ । ન હિ દણ્ડાગ્રહણે દણ્ડિનો ગ્રહણં યુક્તિસઙ્ગતમ્ । યચ્ચોક્તં ત્રિલોચનેન -
ચક્ષુષો ઽગ્રહણે ઽપિ ચાક્ષુષં રૂપં પ્રતીયતે, તથા
જ્ઞાનાનવબોધે ઽપિ જ્ઞાતો ઽર્થ ઇતિ ઘટિષ્યતે ॥ ઇતિ ॥
તદસાધુ । પ્રસ્તુતે ઽનુપયોગાત્ । ન હિ ચક્ષૂ રૂપસ્ય વિશેષણમ્ । કિં તર્હિ? ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાસંવેદને કથં જ્ઞાયતામિતિ ચોદ્યમક્ષતમેવ ॥
યત્પુનર્જ્ઞાનસ્ય પરોક્ષત્વપ્રતિપાદનાય ભટ્ટેનોક્તમ્ -
યથા ચ રૂપાદિપ્રકાશન્યથાનુપપત્યા ઇન્દ્રિયસિદ્ધિઃ, તથા જ્ઞાનસ્યાપિ સિદ્ધિરિતિ ।
તથા હિ તત્ર ભાષ્યમ્ -
ન હિ કશ્ચિદજ્ઞાતે ઽર્થે બુદ્ધિમુપલભતે । જ્ઞાતે ત્વનુમાનાદવગચ્છતિ ઇતિ ॥
વાર્તિકં ચ -
તસ્ય જ્ઞાનં તુ જ્ઞાતતાવશાત્ । ઇતિ ।
જ્ઞાતતા ચ વિષયપ્રાકટ્યમુચ્યતે । તદપિ ચાયુક્તમ્ । પ્રાકટ્યસ્યાપિ જ્ઞાનાત્ પૃથક્ત્વે વિષયરૂપતાયાં વ્યક્તૌ જડરૂપતા, જડસ્ય પ્રકાશાયોગાત્ । વિષયાદર્થાન્તરત્વે જડતાયાં તસ્યાપિ સ્વતઃ પ્રકાશાયોગાત્ । પ્રાકટયાન્તરેણ નુ પ્રકાશને ઽનવસ્થા સ્યાત્ । જ્ઞાનસ્વભાવત્વે પ્રાકટયસ્યાપિ પરોક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ । તતો ઽવશ્યં જ્ઞાનસ્ય સ્વસંવેદનત્વમભિધેયમ્ । અનુભવપ્રસિદ્ધં ચ સ્વસંવેદનત્વ કથમપહ્નુયેત? તદુક્તમ્ - અપ્રત્યક્ષોપલમ્ભસ્ય નાર્થદૃષ્ટિઃ પ્રસિદ્ધયતિ । ઇતિ ।
અલઙ્કારકારો ઽપ્યાહ -
પરોક્ષં યદિ તત્ જ્ઞાનં જ્ઞાતમિત્યેવ તત્કુતઃ ।
પરોક્ષસ્ય સ્વરૂપં કસ્તસ્ય લક્ષયિતું ક્ષમઃ ॥ ઇતિ ॥
નનુ સર્વજ્ઞાનાનાં સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષત્વે ઘટો ઽયમિત્યાદિવિકલ્પજ્ઞાનસ્ય નિર્વિકલ્પકત્વં, પીતશઙ્ખાદિજ્ઞાનસ્યાભ્રાન્તત્વં ચ કથં ન ભવેત્? ઉચ્યતે - વિકલ્પજ્ઞાનમપિ સ્વાત્મનિ નિર્વિકલ્પમેવ । ઘટો ઽયમિત્યનેન બાહ્યમેવાર્થ વિકલ્પયતિ, ન ત્વાત્માનમ્ । તદુક્તમ્ -
શબ્દાર્થગ્રાહિ યદ્યત્ર જ્ઞાનં તત્તત્ર કલ્પના ।
સ્વરૂપં ચ ન શબ્દાર્થસ્તત્રાધ્યક્ષમતો ઽખિલમ્ ॥ ઇતિ ॥
ભ્રાન્તમપ્યાત્મન્યભ્રાન્તં સ્વપ્રકાશરૂપેણૈવાવભાસનાત્ । અસદ્વિષયત્વાચ્ચ ભ્રાન્તિરુચ્યતે । તદુક્તમ્ - સ્વરૂપે સર્વમભ્રાન્તં પરરૂપે વિપર્યયઃ । ઇતિ ॥
તસ્માદન્યથા પ્રકાશાસિદ્ધેઃ યદ્યમી પ્રકાશન્તે, તદા સ્વહેતોરેવ પ્રકાશસ્વભાવાદુત્પન્નાઃ સન્તઃ પ્રકાશન્ત ઇતિ સ્વીકર્તવ્યમ્ ॥
યોગિપ્રત્યક્ષનિરૂપણમ્
ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનં ચેતિ । યોગઃ સમાધિઃ, ચિત્તૈકાગ્રતાલક્ષણઃ । નિશ્શેષવસ્તુતત્વવિવેચિકા પ્રજ્ઞા । યોગો ઽસ્યાસ્તીતિ યોગી । યોગિનો યત્ જ્ઞાનં તત્પ્રત્યક્ષમ્ । કીદૃશં તદિતિ ચેત્? ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજમ્ । ભૂતાર્થઃ પ્રમાણોપપન્નાર્થઃ । ભાવના પુનઃ પુનશ્ચેતસિ સમારોપઃ । ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તાજ્જાતં યદ્વિજ્ઞાનં તત્ કલ્પનાપોઢભ્રાન્તમ્ । ભૂતાર્થશ્ચતુરાર્યસત્ય દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગસંજ્ઞકમ્, પઞ્ચસ્કન્ધસ્વભાવં ક્ષણિકશૂન્યનિરાત્મકદુઃખાદિરૂપતયા પ્રતિપત્તવ્યમ્ । યત્સત્ તત્ ક્ષણિકમિત્યાદ્યનુમાનેન પ્રમાણોપપન્નમુપગન્તવ્યમિતિ ॥
નનુ ભાવના વિકલ્પઃ, વિકલ્પશ્ચાવસ્તુવિષયઃ, તત્કથં વસ્તુનઃ સ્ફુટીભાવો ભવતુ ।કથં વા વિકલ્પો નિર્વિકલ્પતાં વ્રજેત્? ક્ષણિકં ચ ચિતં કથમેકાગ્રીભવતિ? વિશેષશ્ચ કસ્ય કેન વા ક્રિયતામ્? શરીરી ચ રાગાદિવિરહાન્મુક્તશ્ચેતિ સર્વમસંગતમ્ । અત્રોચ્યતે - અવસ્તુવિષયો ઽપિ વિકલ્પો વસ્ત્વધ્યવસ્યતીતિ ભાવનાતો વસ્તુન એવાત્ર સ્ફુટીભાવઃ । ન ચ વિકલ્પ એવ નિર્વિકલ્પકઃ, કિં તુ વિકલ્પાન્નિર્વિકલ્પકસ્યોદયઃ । અનુભવસિદ્ધં ચૈતત્ ભાવયતાં નિર્વિકલ્પકપ્રતિભાસનં, કામશોકાદિવત્ । ન હિ દૃષ્ટે કિઞ્ચિદનુપપન્નં નામ । ક્ષણિકમપિ ચિત્તં સજાતીયક્ષણેષુ ગ્રહણપ્રવીણત્વાત્ એકાગ્રમુચ્યતે । ક્ષણિકત્વનૈવ વિશેષોત્પત્તિઃ, ન તુ નિત્યત્વેન, નિત્યસ્યાનાધેયાતિશયત્વાત્ યદુક્તમ્ -
નિત્યં તમાહુર્વિદ્વાંસો યઃ સ્વભાવો ન નશ્યતિ ।
તસ્ય શક્તિરશક્તિર્વા યા સ્વભાવેન સંસ્થિતા ।
નિત્યવાદપિ કિં તસ્ય કસ્તાં ક્ષપયિતું ક્ષમઃ ॥ ઇતિ ॥
યત્તુ શરીરિત્વે સુખદુઃખયોર્ભાવાદનુગ્રહનિગ્રહાત્ શરીરી રાગાદિવિરહાન્મુક્ત શ્ચેતિ વિઘટનમુક્તં, તદયુક્તમ્ । ન હિ શરીરં રાગાદિહેતુઃ, કિં તુ અવિદ્યા । અનિત્યે નિત્યમિતિ, અનાત્મન્યાત્મેતિ, દુઃખે સુખમિતિ, અશુચૌ શુચિતેતિ, ચતુર્વિપયાસસ્વભાવા મિથ્યોપલબ્ધિઃ । અત એવ વિષયસુખતૃષ્ણા સ્યાત્ । આત્માનં નિત્યં પશ્યત એવ સુખાભિકાઙ્ક્ષણાદિસુખહેતુરાત્મીયઃ સ્યાત્ । એષુ ચા ઽસઙ્ગો રાગઃ । એતત્પ્રતિબન્ધાશ્ચ દ્વેષાદયઃ । તસ્માદવિદ્યૈવ મૂલં રાગાદેર્ન તુ શરીરમ્ । સત્યપિ શરીરે યદ્યવિદ્યા ન સ્યાત્, કુત એવ રાગાદિયોગાઃ? તસ્માજ્જીવચ્છરીરે સત્યપિ અવિદ્યાવિરહાત્ સર્વસઙ્ગવિરહલક્ષણા મુક્તિર્વીતરાગાણાં ભવતીતિ સર્વં સુસ્થિતમ્ ।

પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણાવિષયત્વસમર્થનમ્
તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ । તસ્ય ચતુર્વિધસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણં વિષયો બોદ્ધવ્યઃ । સ્વલક્ષણમિત્યસાધારણં વસ્તુસ્વરૂપં દેશકાલાકારનિયતમ્ । એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- ઘટાદિરુદકાદ્યાહરણસમર્થો દેશકાલાકારનિયતઃ પુરઃ પ્રકાશમાનો ઽનિત્યત્વાદ્યનેકધર્માન્તરોદાસીનઃ પ્રવૃત્તિવિષયઃ સજાતીયવિજાતીયવ્યાવૃત્તઃ સ્વલક્ષણમિત્યર્થઃ ।

અયોગાન્યોગવ્યવચ્છેદયોઃ ભેદઃ
નનુ યદિ સ્વલક્ષણમેવ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયો ન સામાન્યં તદાનીં ધૂમદહનસામાન્યયોર્વ્યાપ્તિઃ કથં પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યતામ્? નાયં દોષઃ । યતો ઽયોગવ્યવચ્છેદેન સ્વલક્ષણં તસ્ય વિષય એવ, ન ત્વન્યયોગવ્યવચ્છેદેન સ્વલક્ષણમેવ તસ્ય વિષય ઇતિ । કિં તર્હિ, સામાન્યમપ્યસ્ય વિષયઃ ।
પ્રમાણ ફલ વ્યવસ્થા
દ્વિવિધો હિ પ્રમાણસ્ય વિષયઃ ગ્રાહ્યો ઽધ્યવસેયશ્ચ । તત્ર પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રતિભાસમાનં સ્વલક્ષણમ્ એકો ગ્રાહ્યઃ । અધ્યવસેયસ્તુ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય પ્રતિભાસમાનં સામાન્યમેવ । તચ્ચ સામાન્યં દ્વિવિધમ્, ઊર્ધ્વતાલક્ષણં તિર્યગ્લક્ષણં ચેતિ । તત્રૈકસ્યામેવ ઘટાદિવ્યક્તૌ સજાતીયવ્યાવૃત્તાયામનેકક્ષણસમુદાયઃ સામાન્યં ઊર્ધ્વતાલક્ષણં સાધનપ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ । વિજાતીયવ્યાવૃત્તાસ્ત્વનેકવ્યક્તયઃ તિર્યક્સામાન્યં વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ । અનુમાનસ્ય તુ સામાન્યં ગ્રાહ્યં, અધ્યવસેયસ્તુ સ્વલક્ષણમેવ । પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણવિષયપ્રતિપાદને પરોક્તાઃ ષટ્ પદાર્થા ન વિષયા ઇત્યુક્તમ્ યથા - અવયવિદ્રવ્યં, ગુણઃ, કર્મ, સામાન્યં, વિશેષઃ, સમવાયશ્ચેતિ । ન ચૈષાં પ્રત્યક્ષે જ્ઞાને પ્રતિભાસો ઽસ્તિ । ન ચાપ્રતિભાસમાનો વિષયો યુજ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તથા હિ - ઘટાદૌ પરિદૃશ્યમાને પૂર્વાપરાદિભાગં વિહાય નાન્યત્કિઞ્ચિદેકમવયવિદ્રવ્યમુપલભામહે । યદાહ ન્યાયપરમેશ્વરઃ -
ભાગા એવ હિ ભાસન્તે સન્નિવિષ્ટાસ્તથા તથા ।
તદ્વાન્નૈવ પુનઃ કશ્ચિદ્વિભાગઃ સમ્પ્રતીયતે ॥ ઇતિ ॥
એવં ગુણકર્માદીનાં ચ દુષણં પ્રત્યેતબ્યમ્ ॥
પ્રમાણફલાવબોધઃ
નનુ પ્રમિતિરૂપાં ક્રિયાં ફલભૂતાં નિષ્પાદયજ્જ્ઞાનં પ્રમાણમિતિ પ્રસિદ્ધમ્ । તત્ર કાસૌ પ્રમિતિઃ, યાં જનજ્જ્ઞાનં પ્રમાણમિતિ ચેત્? ઉચ્યતે - ઇહ નીલાદેરર્થાત્ જ્ઞાનં દ્વિરૂપમુત્પદ્યતે નીલાકારં, નીલબોધસ્વભાવં ચ । તત્રાનીલાકારવ્યાવૃત્યા નીલાકારં જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ । અનીલબોધવ્યાવૃત્યા નીલબોધરૂપં પ્રમિતિઃ । સૈવ ફલમ્ । યથોક્તમ્ -
અર્થસારૂપ્યમસ્ય પ્રમાણમ્, અર્થાધિગતિઃ પ્રમાણફલમ્ । ઇતિ ॥
એતચ્ચ વિકલ્પપ્રત્યયેન ભિન્નં વ્યવસ્થાપ્યતે પરમાર્થતસ્તુ નાસ્ત્યેવ ભેદઃ ।
યથોક્તમ્ -
તદેવ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં પ્રમાણફલમ્ । ઇતિ ॥
પ્રમાણતત્ફલયોરભેદઃ
સાકારં ચેદં જ્ઞાનમેષ્ટવ્યમ્ । યદિ પુનઃ સાકારં જ્ઞાનં નેષ્યતે, તદાનાકારત્વેન સર્વત્ર વિષયે તુલ્યત્વાત્ વિભાગેન વિષયવ્યવસ્થા ન સિધ્યતિ । યત્પુનઃ કેચિદાહુઃ - પૂર્વં જ્ઞાનં પ્રમાણં ઉત્તરં જ્ઞાનં પ્રમાણફલમિતિ, તન્ન યુક્તમ્ ।
તથા હિ પ્રથમક્ષણભાવિ તાવજ્જ્ઞાનં પ્રમાણફલભૂતસ્ય દ્વિતીયજ્ઞાનસ્યાનુત્પત્તેઃ,ફલભૂતજ્ઞાનોત્પત્તૌ ચ પૂર્વસ્ય ક્ષણિકત્વેન વિનાશાત્ કથં ઘટાદિવિષયં જ્ઞાનં પ્રમાણં ભવતિ? નાપિ સમાનકાલભાવિ જ્ઞાનં ફલમુચિતમ્, ઉપકાર્યોપકારકત્વાભાવાત્, સવ્યેતરગોવિષાણયોરિવ । [તસ્માત્ પરમાર્થતઃ પ્રમાણફલયોર્નાસ્તિ ભેદઃ । કાલ્પનિકસ્તુ વ્યાવૃત્તિકૃતો ભેદઃ વિકલ્પબુદ્ધૌ વ્યવસ્થાપ્યતે] ॥
ઇતિ તર્કભાષાયાં પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ પ્રથમઃ સમાપ્તઃ ॥
સ્વાર્થાનુમાનમ્
અનુમાનસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્ સ્વાર્થાનુમાનલક્ષણમ્
અનુમાનં દ્વિવિધમ્ - સ્વાર્થં પરાર્થં ચ । સ્વસ્મૈ યત્તત્ સ્વાર્થમનુમાનં જ્ઞાનાત્મકમ્ । પર્વતાદૌ ધર્મિણિ ધૂમાદિકં દૃષ્ટ્વા યસ્ય પ્રતિપત્તુઃ વહ્નિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, સ એવ તેન જ્ઞાનેન પરોક્ષમર્થં પ્રતિપદ્યતે નાન્ય ઇતિ સ્વાર્થાનુમાનમુચ્યતે । પરસ્મૈ યત્તત્ પરાર્થમ્ । પરાર્થાનુમાનં વચનાત્મકમ્ । ત્રિરૂપલિઙ્ગપ્રતિપાદકં વચનં પરં પ્રતિપાદયતિ જ્ઞાપયતીતિ કૃત્વા વચનમપ્યનુમાનશબ્દેનોચ્યતે, ઉપચારાત્, યથા આયુર્ઘૃતમિતિ ।
અનુમાનસ્ય કાર્યમ્
તત્ર સ્વાર્થ ત્રિરૂપલિઙ્ગાદ્યદનુમેયે જ્ઞાનમ્ । રૂપત્રયયુક્તાલ્લિઙ્ગાદનુમેયે પરોક્ષવિષયે યદ્ જ્ઞાનં ર્પતિપત્તુરુત્પદ્યતે, તત્ સ્વાર્થાનુમાનમ્ । તચ્ચ ધર્મવિશેષ સમ્બન્ધિતયા સાધ્યાવિનાભાવિત્વનિશ્ચય ઇત્યેકે ।
અગ્ન્યધ્યવસાય ઇત્યન્યે ।
લિઙ્ગસ્ય ત્રિરૂપત્વમ્
સમ્પ્રતિ લિઙ્ગસ્ય ત્રિરૂપત્વમુચ્યતે - અનુમેયે સત્વમેવ નિશ્ચિતમ્ । અનુમેયે પર્વતાદૌ ધર્મિણિ લિઙ્ગસ્યાસ્તિત્વમેવ નિશ્ચિતં, તદેકં રૂપં પક્ષધર્મતાસંજ્ઞકમ્ । અત્ર સત્ત્વગ્રહણેનાસિદ્ધસ્ય નિરાસઃ, યથા - અનિત્યશ્શબ્દશ્ચાક્ષુષત્વાત્, ચાક્ષુષત્વં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વમુચ્યતે, તચ્ચ શબ્દે ધર્મિણિ નાસ્તિ । એવકારેણ પક્ષૈકદેશાસિદ્ધસ્ય નિરાસઃ, યથા દિગમ્બરપ્રયોગઃ - ચેતનાસ્તરવઃ સ્વાપાત્ । પત્રસઙ્કોચલક્ષણો હિ સ્વાપઃ, સ ચ સર્વેષુ તરુષ્વસિદ્ધઃ । નિશ્ચિતગ્રહણેન સન્દિગ્ધાસિદ્ધસ્ય નિરાસઃ, યથા - અગ્નિરત્ર વાષ્પાદિત્વેન સન્દિહ્યમાનાદ્ ભૂતસંઘાતાત્ । સત્વશબ્દાત્પશ્ચાદેવકારેણ અસાધારણસ્ય નિરાસઃ, યથા- અનિત્યશ્શબ્દઃ શ્રાવણત્વાત્ ઘટવત્ ॥
સપક્ષનિરૂપણમ્
સપક્ષ એવ સત્ત્વં નિશ્ચિતમિતિ વર્તતે । સમાનઃ પક્ષઃ સપક્ષઃ । પક્ષેણ સહ સદૃશો દૃષ્ટાન્તધર્મીત્યર્થઃ । સપક્ષ એવ સત્વં નિશ્ચિતમિત્યન્વયસંજ્ઞકં દ્વિતીયં રૂપમ્ । અત્ર સત્ત્વગ્રહણેન વિરુદ્ધસ્ય નિરાસઃ, યથા - શબ્દો નિત્યઃ કૃતકત્વાત્ ઘટવત્ । કૃતકત્વ હિ નિત્યત્વવિપક્ષેણાનિત્યત્વેન વ્યાપ્તમિતિ વિરુદ્ધમુચ્યતે । એવકારેણ સાધારણસ્ય નિરાસઃ, યથા - નિત્યશ્શબ્દઃ પ્રમેયત્વાત્ ઘટવત્ । પ્રમેયત્વં હિ વિકલ્પવિષયીકૃતત્વમ્, તચ્ચ સપક્ષે આકાશાદૌ વિપક્ષે ચ ઘટાદૌ સર્વત્રાસ્તીતિ સાધારણમુચ્યતે । સત્ત્વશબ્દાત્ પૂર્વસ્મિન્નેવકારેણ સર્વસપક્ષાવ્યાપિનો ઽપિ પ્રયત્નાનન્તરીયકસ્ય હેતુત્વં કથિતમ્ । યથા - અનિત્યશ્શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્ઘટવદ્વિદ્યુદ્વત્ । નિશ્ચિતગ્રહણેન સન્દિગ્ધાન્વયસ્ય નિરાસઃ, યથા - અસર્વજ્ઞો ઽયં કશ્ચિત્ વક્તૃત્વાદિષ્ટપુરુ ષવત્ । ઇષ્ટપુરુષે સપક્ષે ચ વક્તૃત્વમસર્વજ્ઞત્વેન વ્યાપ્તમવ્યાપ્તં વા ન જ્ઞાયતે ॥
વિપક્ષનિરૂપણમ્

અસપક્ષે ચાસત્ત્વમેવ નિશ્ચિતમ્ । ન સપક્ષો ઽસપક્ષઃ । તત્રાસત્ત્વમેવ નિશ્ચિતં વ્યતિરેકસંજ્ઞકં તૃતીયં રૂપમ્ । અત્રાપ્યસત્ત્વગ્રહણેન વિરુદ્ધસ્ય નિરાસઃ । યથા નિત્યશ્શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ઘટવત્ । વિરુદ્ધો હિ વિપક્ષે ઽસ્તિ । એવકારેણ સાધારણસ્ય વિપક્ષૈકદેશવૃત્તેર્નિરાસઃ । પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે સાધ્યે અનિત્યત્વં વિપક્ષૈકદેશે વિધુદાદાવસ્તિ । આકાશાદૌ નાસ્તિ । તતો નિયમેનાસ્ય નિરાસઃ । અસત્ત્વવચનાત્પૂર્વસ્મિન્નવધારણે અયમર્થઃ સ્યાત્ । વિપક્ષ એવ યો નાસ્તિ સ હેતુઃ । તથા ચ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં સપક્ષે ઽપિ નાસ્તિ, તતો ન હેતુઃ સ્યાત્, તતઃ પૂર્વ ન કૃતમિતિ । નિશ્ચિતગ્રહણેન સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકસ્ય નિરાસઃ । યથાવીતરાગો ઽયં પુરુષો વક્તૃત્વાત્, રથ્યાપુરુષવત્ । યત્રાવીતરાગત્વં નાસ્તિ તત્ર વક્તૃત્વમપિ નાસ્તિ, યથોપલખણ્ડે । યદિ નામ પાષણખણ્ડાદુભયં વ્યાવૃત્તં તથાપિ ન જ્ઞાયતે કિમવીતરાગત્વનિવૃત્ત્યા પાષણખણ્ડાદ્બક્તૃત્વં નિવૃત્તં, અહોસ્વિત્ સ્વત એવેતિ । તતઃ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો ઽયમનૈકાન્તિકઃ । અસત્ત્વશબ્દાત્પશ્ચાદેવકારેણ વિપક્ષૈકદેશવૃત્તેર્નિરાસઃ । યથા - પ્રયત્નાનન્તરીયકશ્શબ્દો ઽનિત્યત્વાત્ । અનિત્યત્વં વિપક્ષાદાકાશાન્નિવૃત્તં, ન વિદ્યુતઃ । તતો વિપક્ષૈકદેશવૃત્તિત્વમસ્ય ॥
ત્રિરૂપપ્રયોગસ્ય પ્રયોજનમ્
નનુ સપક્ષ એવ સત્ત્યમિત્યુક્તે સામાર્થ્યાદેવાસપક્ષે ચાસત્ત્વમિતિ ગમ્યતે । તત્કિમર્થમુભયોરુપાદનમિતિ ચેત્? વિપક્ષનિયમાર્થમિતિ પૂર્વવૃદ્ધાઃ । તે ચ ત્રિવિધ એવ વિપક્ષો ભવતીતિ મન્યન્તે । સાધ્યાભાવમાત્રં, સાધ્યાદન્યઃ, સાધ્યેન સહ વિરુદ્ધશ્ચ પ્રયોગનિયમાર્થમિતિ કેચિત્ । અન્વયપ્રયોગો વ્યતિરેકપ્રયોગો વા નિયમવાનેકઃ પ્રયોક્તવ્યો ન દ્વાવપીતિ । સાધર્મ્યવૈધર્મ્યપ્રયોગસૂચનાર્થમિતિ કેચિત્ ।
ત્રિલિઙ્ગભેદનિરૂપણમ્
ત્રિરૂપાણિ ચ ત્રીણ્યેવ લિઙ્ગાનિ । ત્રીણિ રૂપાણિ યેષાં તાનિ ત્રિરૂપાણિ ત્રીણ્યેવ લિઙ્ગાનિ । કાર્યં ત્રિરૂપં લિઙ્ગમ્ । સ્વાભાવસ્ત્રિરૂપં લિઙ્ગમ્ । અનુપલબ્ધિસ્ત્રિરૂપં લિઙ્ગમ્ । સાધનં જ્ઞાપકં હેતુર્વ્યાપ્યં ચેતિ લિઙ્ગાપરનામાનિ ।
કાર્યહેતુનિરૂપણમ્
તત્ર કાર્યં યથા - યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિર્યથા મહાનસે, ધૂમશ્ચાત્રેતિ । વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાસંજ્ઞકં દ્વયવયવમેવ સાધનવાક્યં સૌગતાનામ્ । અન્યે તુ પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તોપનયનિગમનં ચેતિ પઞ્ચાવયવં સાધનવાક્યમાહુઃ । ઉપન્યાસશ્ચેદૃશઃ - અગ્નિરત્ર, ધૂમાત્, યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિર્યથા મહાનસે, તથા ચાયં, તસ્માદગ્નિરિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । પ્રતિજ્ઞાવચનમાત્રાત્સમ્બન્ધરહિતાત્ સાધ્યપ્રતિપત્તેરયોગાત્ । સમ્બન્ધાભાવસ્તુ શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધદૂષણે પ્રતિપાદિતત્વાન્ન પુનરુચ્યતે । પ્રતિજ્ઞામન્તરેણ પઞ્ચપ્યન્તહેતુપ્રયોગો ઽપ્યયુક્તઃ । હેતું વિનોપનયદૃષ્ટાન્તાવપ્યયુક્તૌ । યત્ર પ્રતિજ્ઞૈવ નાસ્તિ તત્ર પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનં કુતો ભવિષ્યતીતિ સર્વમામૂલં વિશીર્ણમ્ ।
કાર્યસમ્બન્ધનિરપણમ્
અયં ચ કાર્યહેતુર્વિષયભેદેન ત્રિવિધઃ । અગ્ન્યાદૌ સાધ્યે ધૂમાદિઃ ત્રિવિધપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભેન નિશ્ચેતવ્યઃ । ચક્ષુરાદૌ સાધ્યે જ્ઞાનં કાદાચિત્કાર્યોત્પાદાન્નિશ્ચીયતે । રૂપાદૌ સાધ્યે રસાદિરેકસામગ્ર્યધીનતયા નિશ્ચીયતે, યથા માતુલુઙ્ગફલે રસાદ્રૂપાનુમાનમ્ । ન રૂપાદ્રસાનુમાનમ્ । અત્ર રૂપે જનયિતવ્યે પૂર્વકં રૂપમુપાદાનમ્ । રસસ્તુ સહકારિકારણમ્ । પૂર્વપુઞ્જાદુત્તરપુઞ્જસ્યોત્પત્તૌ ન્યાય એષઃ ।
નનૂપાદાનસહકારિકારણયોરન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનસ્ય કાર્યં પ્રતિ તુલ્યત્વાત્કો ભેદઃ? ઉચ્યતે, યદ્વિક્રિયયા યન્નિષ્પત્તિરેકસન્તાને તત્કાર્યં પ્રતિપૂર્વકમુપાદાનમ્ । યત્સન્તાનાન્તરે વિશેષોદયનિમિત્તં તત્સહકારિકારણમ્ । યથા શાલ્યઙ્કુરે જનયિતવ્યે શાલિબીજમુપાદાનમ્, ક્ષિતિસલિલાદિ તત્ર સહકારિ । તદેવં કાર્યહેતુસ્તદુત્પત્તિસમ્બન્ધાદ્ ગમક ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
સ્વભાવહેતુનિરૂપણમ્
સ્વભાવો યથા - સ્વભાવઃ સ્વસત્તામાત્રભાવિનિ સાધ્યધર્મે યો હેતુરુચ્યતે સ તસ્ય સાધ્યસ્ય ધર્મસ્ય સ્વભાવો બોદ્ધવ્યઃ ।

યથા- વૃક્ષવ્યવહારયોગ્યો ઽયં શિંશપાવ્યવહારયોગ્યત્વાત્ । અયમિતિ પુરઃ પરિદૃશ્યમાનઃ પદાર્થો ધર્મી । શિંશપાવ્યવહારયોગ્યત્વાદિતિ હેતુઃ । શિંશપાવ્યવહારયોગ્યત્વાદિતિ કો ઽર્થઃ?
શાખાપત્રવર્ણસંસ્થાનવિશેષવ્યવહારયોગ્યત્વાદિત્યર્થઃ । વૃક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વં સાધ્યમ્ । નન્વેકત્વે સાધ્યસાધનભાવો ન યુક્તઃ, પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વાત્? ન । અભેદે ઽપિ કશ્ચિત્પ્રતિપત્તા શિંશપાવ્યવહારં કૃત્વા તત્ર વૃક્ષવ્યવહારં પ્રાક્ કૃતમપિ વ્યામોહાત્ કિઞ્ચિદારોપ્ય પુનર્ન કરોતિ । સ ઇદાનિં સ્વભાવહેતુના વ્યવહાર્યતે । તસ્માદેતયોઃ પરમાર્થત એકત્વે ઽપિ વિકલ્પબુદ્ધૌ વ્યાવૃત્તિસમાશ્રયેણ સમુત્પન્નાયાં ભેદેન પ્રતિભાસનાત્ સાધ્યસાધનત્વં ન વિરુધ્યત ઇતિ ॥
અનુપલબ્ધિહેતુનિરૂપણમ્
અનુપલબ્ધિર્યથા - નાસ્તીહ પ્રદેશે ઘટઃ, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેઃ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યેતિ દૃશ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
નન્વસતઃ કથં દૃશ્યતા? એકેન્દ્રિયજ્ઞાનગ્રાહ્યો પ્રદેશાદાવુપલભ્યમાને યદિ ઘટઃ સ્યાત્ દૃશ્ય એવ ભવેદિતિ । ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યાત્ દૃશ્તયા સમ્ભાવિતઃ, ન તુ દૃશ્ય એવ । તસ્યાનુપલબ્ધેરિતિ હેતુઃ । સ ચૈકજ્ઞાનસંસર્ગિપદાર્થાદેકજ્ઞાનસંસર્ગિપદાર્થોપલમ્ભાદ્વા નિશ્ચીયત ઇતિ તદુભયં કર્મકર્તૃભાવેન પર્યુદાસવૃત્ત્યા અનુપલબ્ધિરુચ્યતે, ન તુ પ્રસજ્યવૃત્ત્યા ઉપલબ્ધિનિવૃત્તિમાત્રમ્ । તદ્ધિ સ્વયમેવ ન કિઞ્ચિદિતિ કથં સાધનં સ્યાત્ । નાપિ પ્રતિષેધ્યાદન્યસ્ય જ્ઞાનમાત્રમ્, રૂપોપલમ્ભાદપિ નારઙ્ગરસનિષેધપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માન્નિષેધ્યાદન્યદ્વિશિષ્ટમેવ વસ્તુદ્વયં પ્રદેશઃ પ્રદેશજ્ઞાનં વાનુપલબ્ધિરિતિ સ્થિતમ્ ।
અભાવો ઽસાધ્યઃ
અત એવાભાવો ન સાધ્યતે । તસ્ય ઘટવિવિક્તપ્રદેશગ્રાહિણા પ્રત્યક્ષેણૈવ સિદ્ધત્વાત્ । અભાવવ્યવહારસ્તુ મૃઢં પ્રતિ અનુલમ્ભેન સાધ્યતે ।
તથા હિ - કશ્ચિન્મૂઢો રજઃપ્રભૃતિષુ સાંખ્યપ્રસિદ્ધેષુ ગુણેષ્વનુપલમ્ભેન પ્રવર્ત્તિતાભાવબ્યવહારો ઽપિ પુનઃ સર્વં સર્વત્રાસ્તીતિ સ્વસિદ્ધાન્તાભ્યાસાત્ ક્વાપિ પ્રદેશાદૌ ઘટાનુપલમ્ભે સત્યપિ નાભાવવ્યવહારં કરોતીત્યનુપલમ્ભેન ત્રિવિધો વ્યવહારઃ કાર્યતે । તત્ર નિઃ શઙ્કગમનાગમનલક્ષણઃ કાયિકો વ્યવહારઃ । ઘટો નાસ્તીતિ વાચિકઃ । ઈદૃશ એવ અન્તર્જલ્પાકારો માનસિકશ્ચેતિ । અનુપલબ્ધેર્તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિસમ્બન્ધનિરૂપણમ્ અનુપલમ્ભસ્ય કર્મધર્મપક્ષે સાધ્યેન સહ [સાદૃશ્યે] તાદાત્મ્યલક્ષણ એવ સમ્બન્ધો બોદ્ધવ્યઃ । કર્તૃધર્મપક્ષે તુ તદુત્પત્તિઃ ।
તથા હિ - ઘટવિવિક્તપ્રદેશઃ પ્રદેશજ્ઞાનં વાનુપલબ્ધિરિત્યુક્તમ્ । અસદ્વ્યવહારયોગ્યત્વં ચ તસ્ય સ્વભાવઃ [ન કાર્ય] જ્ઞાનં તુ પ્રદેશસ્ય કાર્યમિતિ ॥
અનુપલબ્ધેર્વ્યપદેશઃ
નનુ યદ્યનુપલબ્ધેરપિ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી એવ સમ્બન્ધૌ, કથં તર્હિ કાર્યસ્વભાવાભ્યામનુપલબ્ધેર્ભેદઃ? પ્રતિષેધસાધનાત્ ભેદૌ ન વસ્તુતઃ ।
યથોક્તમાચાર્યેણ - અત્ર દ્વૌ વસ્તુસાધનૌ, એકઃ પ્રતિષેધહેતુઃ ઇતિ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વવિશિષ્ટેન દેશવિપકૃષ્ટે સુમેર્વાદૌ કાલવિપ્રકૃષ્ટે ભવિષ્યચ્છઙ્ખચક્રવર્ત્યાદૌ સ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટે પિશાચાદાવનુપલમ્ભમાત્રસમ્ભવે ઽપિ નાભાવવ્યવહાર ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
અનુપલબ્ધેર્વર્તમાનકાલે અનાગતકાલે ચ પ્રમાણમ્
ઇયં ચાનુપલબ્ધિર્વર્તમાનકાલે પ્રમાણં વિશિષ્ટસ્મરણસદ્ભાવે ઽતીતકાલે ચ, અનાગતકાલેત્વનુપલબ્ધિઃ સ્વયમેવ સન્દિગ્ધરૂપા । તતો ન પ્રમાણમ્ । [અનયાનુલબ્ધ્યાભાવવ્યહારઃ સાધ્યતે, ન ત્વભાવઃ । તસ્ય પ્રત્યક્ષેણૈવ સિદ્ધત્વાદિત્યુક્તં પ્રાક્] યથાહન્યાયવાદી -
અમૂઢસ્મૃતિસંસ્કારસ્યાતીતસ્ય વર્તમાનસ્ય ચ પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષસ્ય
નિવૃત્તિરનુપલબ્ધિ રભાવવ્યવહારસાધની ઇતિ ।
અનુપલબ્ધિભેદાઃ
તત્ર યદા દૂરત્વાન્નિષેધ્યસ્યાયોગ્યદેશત્વં સ્યાત્, તદા દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ સાક્ષાત્પ્રયોક્તું ન શક્યત ઇતિ કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદયઃ પ્રયુજ્યન્તે । અત એવેયં પ્રયોગભેદેન ષોડશધા ભવતિ ।

(1) તત્ર સ્વભાવાનુપલબ્ધિર્યથા - નાસ્ત્યત્ર ધૂમઃ, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેઃ । પ્રતિષેધ્યસ્ય ધૂમસ્ય યઃ સ્વભાવઃ તસ્યેહાનુપલબ્ધિઃ । (2) કાર્યાનુપલબ્ધિર્યથા - નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ ધૂમકારણાનિ સન્તિ, ધૂમાભાવાત્ । પ્રતિષેધ્યાનાં હિ ધૂમકારણાનાં કાર્ય ધૂમઃ, તસ્યેહાનુપલબ્ધિઃ । (3) કારણાનુપલબ્ધિર્યથા - નાસ્ત્યત્ર ધૂમઃ દહનાભાવાત્ । પ્રતિષેધ્યસ્ય ધૂમસ્ય કારણં દહનઃ, તસ્યેહાનુપલબ્ધિઃ । (4) વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્યથા - નાત્ર શિંશપા, વૃક્ષાભાવાત્ । પ્રતિષેધ્યાયાઃ શિંપાયાઃ વ્યાપકો વૃક્ષઃ, તાસ્યેહાનુપલબ્ધિઃ । (5) સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા - નાત્ર શીતસ્પર્શઃ, વહ્નેરિતિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય્ શીતસ્પર્શસ્ય યઃ સ્વભાવઃ તસ્ય વિરુદ્ધો વહ્નિઃ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ । (6) કાર્યવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા - નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકારણાનિ સન્તિ, વહ્નેરિતિ । અન્ત્યદશાપ્રાપ્તમેવ કારણં કાર્યં જનયતિ, ન સર્વં કારણામ્, તતો વિશેષણોપાદાનમ્ । પ્રતિષેધ્યાનાં શીતકારણાનાં કાર્યં શીતં, તસ્ય વિરુદ્ધો વહ્નિઃ, તસ્યેહોપલબ્ધિઃ । (7) કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા - નાસ્ય રોમહર્ષાદિવિશેષાઃ સન્તિ, સન્નિહિતદહનવિશેષત્વાત્ । પ્રતિષેધ્યાનાં રોમહર્ષાદિવિશેષાણાં કારણં શીત, તસ્ય વિરુદ્ધો દહનવિશેષઃ, તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ । (8) વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા - નાત્ર તુષારસ્પર્શઃ, દહનાત્ । પ્રતિષેધ્યસ્ય તુષારસ્પર્શસ્ય વ્યાપકં શીતં, તસ્ય વિરુદ્ધો દહનવિશેષઃ તસ્યેહોપલબ્ધિઃ । (9) સ્વભાવવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્યથા, નાત્ર શીતસ્પર્શઃ, ધૂમાત્ । પ્રતિષેધ્યસ્ય શીતસ્પર્શસ્ય યઃ સ્વભાવસ્તસ્ય વિરુદ્ધો ઽગ્નિઃ, તસ્ય કાર્ય ધૂમઃ, તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ । (10) કાર્યવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્યથા - નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકારંણાનિ સન્તિ ધૂમાદિતિ । પ્રતિષેધ્યાનાં શીતકારણાનાં કાર્યં શીતં, તસ્ય વિરુદ્ધો વહ્નિઃ, તસ્ય કાર્યં ધૂમઃ, તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ । (11) કારણવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્યથા - ન રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્ત સ્પર્શવાનયં પ્રદેશો ધૂમાદિતિ । પ્રતિષેધ્યાનાં હિ રોમહર્ષાદિસ્પર્શવિશેષાણાં કારણં શીતમ્, તસ્ય વિરુદ્ધો ઽગ્નિઃ, તસ્ય કાર્યં ધૂમઃ, તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ । (12) વ્યાપકવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્યથા - નાત્ર તુષારસ્પર્શઃ, ધૂમાદિતિ । નિષેધ્યસ્ય તુષારસ્પર્શસ્ય વ્યાપકં શીતમ્, તસ્ય વિરુદ્ધો ઽગ્નિઃ, તસ્ય કાર્યં ધૂમઃ, તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ । (13) સ્વભાવવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્યથા - નાત્ર વહ્નિઃ, તુષારસ્પર્શાત્ । પ્રતિષેધ્યસ્ય હિ વહ્નેર્યઃ સ્વભાવસ્તસ્ય વિરુદ્ધં શીતમ્, તેન વ્યાપ્તસ્તુષારસ્પર્શઃ, તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ । (14) કાર્યવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્યથા - નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ વહ્નિકારણાનિ સન્તિ, તુષારસ્પર્શાદિતિ । પ્રતિષેધ્યાનાં વહ્નિકારણાનાં કાર્યં વહ્નિઃ, તસ્ય વિરુદ્ધં શીતમ્, તેન વ્યાપ્તસ્તુષારસ્પર્શઃ, તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ । (15) કારણવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્યથા - નાત્ર ધૂમસ્તુષારસ્પર્શાદિતિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય ધૂમસ્ય યત્કારણમગ્નિઃ, તસ્ય વિરુદ્ધં શીતમ્, તેન વ્યાપ્તસ્તુષારસ્પર્શઃ, તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ । (16) વ્યાપકવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્યથા - નાયં નિત્યઃ, કદાચિત્કાર્યકારિત્વાત્ । પ્રતિષેધ્યસ્ય નિત્યત્વસ્ય નિરતિશયત્વં વ્યાપકં, તસ્ય વિરુદ્ધં સાતિશયત્વં, તેન વ્યાપ્તં કદાચિત્કાર્યકારિત્વં, તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ । એતે ચ કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદયઃ પઞ્ચદશ પ્રયોગાઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધિસ્વભાવા એવ પ્રતિપત્તવ્યાઃ । પ્રયુક્તિભેદેન પરં ભેદઃ । તત્ર સ્વભાવાનુપલમ્ભેનાસદ્ વ્યવહારયોગ્યત્વં સાધ્યતે, ન ત્વાભાવઃ । તસ્ય ચ પ્રત્યક્ષેણૈવ સિદ્ધત્વાત્ । અપરૈશ્ચ સર્વૈરભાવો ઽભાવબ્યવહારશ્ચ સાધ્યતે, તેષાં પરોક્ષવિષયત્વાત્ ॥
ઇતિ તર્કભાષાયાં સ્વાર્થાનુમાનપરિચ્છેદો દ્વિતીયઃ સમાપ્તઃ ॥
પરાર્થાનુમાનમ્
પરાર્થાનુમાનલક્ષણમ્
ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરાર્થાનુમાનમ્ । અન્વયવ્યતિરેકપક્ષધર્મતાસંજ્ઞકાનિ ત્રીણિ રૂપાણિ, યેન વચનેન પ્રખ્યાપ્યન્તે તદ્વચનમુપચારાદનુમાનશબ્દેનોચ્યતે ॥
તસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્
તદ્ દ્વિવિધમ્ સાધર્મ્યવદ્વૈધર્મ્યવચ્ચ । સાધ્યધર્મિદૃષ્ટાન્તધમિણોર્હેતુ સત્તાકૃતં સાદૃશ્યં સાધર્મ્યમ્ । તદ્યસ્યાસ્તિ તત્ સાધર્મ્યવત્ સાધનવાક્યમ્ । સાધ્યધર્મિદૃષ્ટાન્તધર્મિણોર્હેતુસત્તાકૃતં વૈસાદૃશ્યં વૈધર્મ્યમ્ । તદ્યસ્યાસ્તિ તદ્વૈધર્મ્યવત સાધનવાક્યમ્ ।
સ્વભાવહેતોસ્સાધર્મ્યવત્પ્રયોગનિરૂપણમ્, સંસ્કૃતસ્ય સર્વસ્ય ક્ષણિક ત્વસમર્થનં ચ તત્ર સ્વભાવહેતોઃ સાધર્મ્યવન્તં પ્રયોગં દર્શયિતું સૌત્રાન્તિકમતમાશ્રિત્ય ભગવતા યદુક્તં -
`સંસ્કૃતં ક્ષણિકં સર્વંઽ ઇતિ ।
તદ્ વ્યુત્પાદ્યતે । સમેત્ય સમ્ભૂય હેતુપ્રત્યયૈઃ કૃતં વસ્તુજાતં સંસ્કૃતમ્ । ક્ષણિકમિતિ ઉત્પત્તિક્ષણ એવ સત્ત્વાત્ । સર્વસંકૃતવિનાશનિરૂપણમ્
`સર્વં તાવત્ ઘટાદિકં વસ્તુ મુદ્ગરાદિસન્નિધૌ નાશં ગચ્છત્ દૃશ્યતે । તત્ર યેન સ્વરૂપેણ અન્ત્યાવસ્થાયાં ઘટાદિકં વિનશ્યતિ તચ્ચેત્ સ્વરૂપમુત્પન્નમાત્રસ્ય વિદ્યતે તદાનીમુત્પાદાનન્તરમેવ તેન વિનષ્ટવ્યમિતિ વ્યક્તમસ્ય ક્ષણિકત્વમ્ ।ઽ
અથેદૃશ એવ સ્વભાવસ્તસ્ય સ્વહેતોર્જાતઃ, યત્ કિયન્તં કાલં સ્થિત્વા વિનશ્યતીતિ ।
`એવં તર્હિ મુદ્ગરાદિસન્નિધાને ચ એષ એવ અસ્ય સ્વભવ ઇતિ પુનરપ્યનેન તાવન્તમેવ કાલં સ્થાતવ્યમ્, પુનરપ્યેવમિતિ નૈવ વિનશ્યેદિતિ । તસ્માત્ ક્ષણદ્વયસ્થાયિત્વેનાપ્યુત્પત્તૌ પ્રથમક્ષણવદ્ દ્વિતીયક્ષણે ઽપિ ક્ષણદ્વયસ્થાયિત્વાત્ પુનરપરં ક્ષણદ્વયમવતિષ્ઠેત । એવં તૃતીયે ઽપિ ક્ષણે તત્સ્વભાવત્વાન્નૈવ વિનશ્યતીતિ ।ઽ
સ્યાદેતત્, સ્થાવરમેવ તદ્વસ્તુ સ્વહેતોર્જાતમ્, બલેન વિરોધકેન મુદ્ગરાદિના વિનાશ્યત ઇતિ? તદસત્, કથં પુનરેતદ્યુજ્યતે, ન ચ તદ્વિનશ્યતિ સ્થાવરત્વાત્, વિનાશશ્ચ તસ્ય વિરોધિન બલેન ક્રિયત ઇતિ? ન હ્યેતત્સમ્ભવતિ જીવતિ દેવદત્તો મરણં ચાસ્ય ભવતીતિ ।
અથ વિનશ્યતિ, કથં તર્હ્યવિનશ્વરં તદ્વસ્તુ સ્વહેતોર્જાતમ્? ન હિ મ્રિયતે ચામરણધર્મા ચેતિ યુજ્યતે વક્તુમ્ । તસ્માદનશ્વરત્વે કદાચિદપિ નશાયોગાત્, દૃષ્ટત્વાચ્ચ નાશસ્ય, નશ્વરમેવ તદ્વસ્તુ સ્વહેતોરુપજાત ઇત્યઙ્ગીકુર્મઃ । તસ્માદુત્પન્નમાત્રમેવ વિનશ્યતિ । તથ ચ ક્ષણક્ષયિત્વં સિદ્ધં ભવતિ । પ્રયોગઃ પુનરેવં કર્તવ્યઃ - યદ્યત્ વિનશ્વરસ્વરૂપં તત્તદનન્તરાનવસ્થાયિ યથા અન્ત્યક્ષણવર્તિઘટસ્ય સ્વરૂપમ્ । વિનશ્વરરૂપં ચ રૂપાદિકમુદયકાલ ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
નિર્વિશેષણસ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ
યદિ ક્ષણક્ષયિણો ભાવાઃ, કથં તર્હિ સ એવાયમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સ્યાત્? ઉચ્યતે -

નિરન્તરસદૃશાપરાપરોત્પાદાદવિદ્યાનુબન્ધાચ્ચ પૂર્વક્ષણવિનાશકાલ એવ તત્સદૃશં ક્ષણાન્તરમુદયતે । તેનાકારેણ વૈલક્ષણ્યસ્યાભાવાદ્ ભાવેન ચાવ્યવધાનાત્ ભેદે ઽપિ સ એવાયમિત્યભેદાધ્યવસાયપ્રત્યયઃ પૃથગ્જનાનાં પ્રસૂયતે । અત્યન્તભિન્નેષ્વપિ ચ લૂનપુનર્જાતકુશકેશાદિષ્વપિ દૃષ્ટ એવ સ એવાયમિતિ પ્રત્યયઃ । તથેહાપિ કિં ન સમ્ભાવ્યતે? તસ્માત્સર્વ સંસ્કૃતં ક્ષણિકમિતિ સિદ્ધમેવૈતત્ નિર્વિશેષણસ્ય સ્વભાવહેતોરયં પ્રયોગ ઇતિ ॥ તથાપરો ઽપિ નિર્વિશેષણપ્રયોગઃ - યત્સત્ તત્સર્વમનિત્યં, યથા ઘટઃ । સન્તશ્ચામી પ્રમાણપ્રતીતાઃ । તથાપરો ઽપિ વેદસ્ય પૌરુષયત્વસાધનાય સ્વભાવહેતુઃ । યદ્વાક્યં તત્પૌરુષેયં, યથા રથ્યાપુરુષ વાક્યમ્ । વાક્યં ચેદમ્ -
`અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામઽ ઇતિ ।
સવિશેષણસ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ
સવિશેષણપ્રયોગો યથા - યદ્યદુત્પત્તિમત્ તત્સર્વમનિત્યં, યથા ઘટઃ । ઉત્પત્તિમાંશ્ચ શબ્દઃ । અનુત્પન્નેભ્યો વ્યાવૃત્તો ભાવ ઉત્પન્ન ઉચ્યતે । યદા સૈવ વ્યાવૃત્તિર્વ્યાવૃત્ત્યન્તરવ્યવચ્છેદેન વ્યતિરિક્તોચ્યતે ભાવસ્યોત્પત્તિરિતિ તદા કલ્પિતેન ભેદેન સ્વભાવભૂતધર્મેણ વિશિષ્ટઃ સ્વભાવો હેતુઃ ।
ભિન્નવિશેષણસ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ

તથા ભિન્નવિશેષણસ્ય પ્રયોગઃ - યત્કૃતકં તદનિત્યં યથા ઘટઃ, કૃતકશ્ચ શબ્દઃ । નનુ ચિત્રગુરિતિ ભિન્નવિશેષણસ્ય પ્રયોગઃ, યથા ચાત્ર ચિત્રગોશબ્દે ભિન્નવિશેષણવાચકો ઽસ્તિ ન તથા કૃતકશબ્દે ભિન્નવિશેષણવાચકં કિમપ્યસ્તિ । તત્કથં ભિન્નવિશેષણસ્યોદાહરણમિતિ ચેદ્? ઉચ્યતે - અપેક્ષિતપરવ્યાપારો હિ સ્વભાવનિષ્પત્તૌ ભાવઃ કૃતકઃ ઇત્યુચ્યતે । તત્રઃ કૃતકશબ્દઃ પરવ્યાપારસાપેક્ષં સ્વભાબં પ્રકૃત્યૈવ વદન્ ભિન્નવિશેષણમેવાહ ॥
પ્રયુક્તભિન્નવિશેષણસ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ
પ્રયુક્તભિન્નવિશેષણસ્ય સ્વભાવસ્ય પ્રયોગઃ - યઃ પ્રત્યયભેદભેદી સ કૃતકઃ, યથા ધૂમઃ, પ્રત્યયભેદભેદી ચ શબ્દઃ । પ્રત્યયઃ કારણં, તસ્ય ભેદસ્તેન ભેત્તું શીલં યસ્ય સ પ્રત્યયભેદભેદી । કારણમહત્ત્વેન મહત્ત્વં કારણાલ્પત્વેનાલ્પત્વં યસ્યેત્યર્થઃ પ્રત્યયભેદભેદિશબ્દસ્ય ભિન્નવિશેષણવાચકસ્યાત્ર પ્રયુક્તત્વાત્ પ્રયુક્તભિન્નવિશેષણો ઽયમ્ । સ્વભાવહેતોઃ નાનાપ્રભેદદર્શનં ચ વ્યામોહનિવૃત્તયે ધર્મભેદકલ્પનયાપિ સ્વભાવહેતુરેવ પ્રયુજ્યત ઇતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
સ્વભાવહેતોર્વૈધર્મ્યવત્પ્રયોગનિરૂપણમ્
સ્વભાવહેતોર્વૈધર્મ્યવાન્ પ્રયોગો યથા - યદ્યદાનન્તરાનવસ્થાયિ ન ભવતિ ન તત્તદા વિનશ્વરરૂપં, યથાકાશમ્ । વિનશ્વરરૂપં ચ રૂપાદિકમુદયકાલે । વ્યતિરેકપ્રયોગે સાધનાભાવેન સાધ્યાભાવસ્ય વ્યાપ્તત્વાત્ સાધ્યાભાવઃ સાધનાભાવે નિયતો ભવતીતિ બોદ્ધવ્યમ્ । તથાપરો ઽપિ વૈધર્મ્યવાન્ પ્રયોગઃ - યત્ર ક્ષણિકત્વં નાસ્તિ તત્ર સત્ત્વમપિ નાસ્તિ, યથા ગગનારવિન્દે । સંશ્ચ શબ્દઃ । તથા યત્રાનિત્યત્વં નિવૃત્તં તત્રોત્પત્તિમત્ત્વમપિ, યથા કૂર્મરોમ્ણિ । ઉત્પત્તિમાંશ્ચ શબ્દઃ । યત્રાનિત્યત્વં નિવૃત્તં તત્ર કૃતકમપિ, યથા શશશ્રિઙ્ગે । કૃતકશ્ચ શબ્દઃ । યત્ર કૃતકત્વં નાસ્તિ તત્ર પ્રત્યયભેદભેદિત્વમપિ નાસ્તિ, યથા ગગને । પ્રત્યયભેદભેદી ચ શબ્દ ઇતિ ॥
કાર્યહેતોઃ સાધર્મ્યવદ્વૈધર્મ્યવત્પ્રયોગનિરૂપણમ્
કાર્યહેતોઃ સાધર્મ્યવાન્ પ્રયોગો યથા - યત્ર યત્ર ધૂમસ્તત્ર તત્રાગ્નિઃ, યથા મહાનસે, ધૂમશ્ચાત્ર । કાર્યહેતુરપિ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં સિદ્ધ એવ કાર્યકારણભાવે સતિ કારણે સાધ્યે પ્રયોક્તવ્યઃ । વૈધર્મ્યપ્રયોગો યથા અસત્યગ્નૌ ન ભવત્યેવ ધૂમઃ યથા - મહાહ્રદે । અસ્તિ ચેહ ધૂમ ઇતિ ।
અનુપલબ્ધેસ્સાધર્મ્યવદ્ પ્રયોગઃ
અનુપલબ્ધેઃ સાધર્મ્યવન્ પ્રયોગો ઽવયવિનિરાકરણાય યથા - યદ્યત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્નોપલભ્યતે તત્તત્રાસદ્વ્યવહારયોગ્યમ્, યથા નરશિરસિ શૃઙ્ગમ્ । નોપલભ્યતે ચાત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તઃ પરાભિમતો ઽવયવી ઘટશબ્દવાચ્યેષુ કપાલેષુ ।
વૈધર્મ્યવત્પ્રયોગનિરૂપણમ્
અનુપલબ્ધેર્વૈધર્મ્યવાન્ પ્રયોગો યથા - યત્સદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં તદુપલભ્યત એવ, યથા નીલાદિવિશેષઃ । નેહ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય સત ઉપલબ્ધિર્ઘટસ્યેતિ ।
સાધ્યસાધનયોર્વ્યાપ્તિઃ
સર્વત્ર સાધર્મ્યવતિ સાધનવાક્યે સાધ્યેન સાધનં વ્યાપ્તમ્ । બૈધર્મ્યવતિ [પુનઃ] સાધનવાક્યે સાધનાભાવેન સાધ્યાભાવો વ્યાપ્ત ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । સાધનસ્ય ચ સાધ્યે
નિયતત્વકથનં સાધ્યાભાવસ્ય સાધનાભાવે નિયતત્વકથનં નામ વ્યાપ્તિરભિધીયતે । તતઃ પ્રમાણેન વ્યાપ્તિસિદ્ધૌ સત્યાં નેદં ક્વાપિ શઙ્કનીયં સાધનં ચ સ્યાત, સાધ્યં ચ તત્ર ધર્મિણિ ન સ્યાદિતિ । પરાઙ્ગીકૃતેશ્વરસાધકાનુમાનસ્ય નિરસનમ્
યત્ર પ્રમાણેન સર્વોપસંહારવતી વ્યાપ્તિરેવ ન સિદ્ધા, તત્ર શઙ્કાપ્રસરો ઽનિવાર્યઃ । યથેશ્વરસિદ્ધૌ કાર્યત્વાનુમાને । તથા હિ તેષાં સાધનોપન્યાસઃ । ઇહાન્યઃ સર્વજ્ઞો ભગવાન્ ભવતુ વા મા ભૂત્, ઈશ્વરઃ પુનસ્સર્વજ્ઞઃ શક્યતે સાધયિતુમ્ । તથા હિ, લોકે ત્રયઃ ખલુ ભાવાઃ કેચિન્નિશ્ચિતકર્તૃકાઃ, યથા ઘટાદયઃ । કેચિન્નિશ્ચિતકર્તૃનિવૃત્તયઃ, યથા વ્યોમાદયઃ । અન્યે પુનઃ સન્દિગ્ધકર્તૃકાઃ, યથા ક્ષિત્યાદયઃ । ન પુનરેતેભ્યો ઽન્યઃ પ્રકારો ઽસ્તિ । તત્ર યે દૃશ્યમાનોત્પત્તયો વનસ્પત્યાદયો યે ચ ચિરોત્પન્ના વિશ્વમ્ભરાદયઃ તે સર્વે સન્દિગ્ધકર્તૃત્વેન વ્યવતિષ્ઠમાના બુદ્ધિમત્કર્તૃકાઃ કાર્યત્વાત્, ઘટાદિવત્ । નાયમસિદ્ધો હેતુઃ, કાર્યત્વસ્ય સર્વોષાં પ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ । નાપિ વિરુદ્ધઃ, સપક્ષે ભાવાત્ । ન ચાનૈકાન્તઃ, સાધ્યવિપર્યયે બાધકપ્રમાણસદ્ભાવાત્ । તથાહિ - કાર્ય તાવત્ બુદ્ધિમતઃ કુમ્ભકારાદુપજાયમાનં ભૂયોદર્શનસહાયેન માનસ પ્રત્યક્ષેણોપલબ્ધમ્ ।
તદ્યદિ બુદ્ધિમન્તરેણાપિ સ્યાત્ તદાનીં બુદ્ધિમતઃ સકાશાત્કદાચિદપિ નોપજાયેત । કારણાભાવે કાર્યસ્ય સકૃદપ્યુત્પાદાયોગાત્ । તસ્માન્નેદં ક્વાપિ શઙ્કનીયં કાર્યં ચ સ્યાત્ ન બુદ્ધિમદ્ધેતુકમિતિ । અત્રેદમભિધીતે - સાધનં ખલુ સર્વત્ર સાધ્યસાધનયોઃ સર્વોપસંહરેણ પ્રમાણેન વ્યાપ્તૌ સિદ્ધાયાં સાધ્યં ગમયેદિતિ સર્વવાદિસમ્મતમ્ । તત્ર યદિ દૃસ્યશરીરવિશિષ્ટેન બુદ્ધિમતા વ્યાપ્તિર્ગૃહ્યતે તદા તથાભૂતસાધ્યમન્તરેણાપિ જાયમાને તૃણાદૌ કાર્યત્વસ્ય દર્શનાત્ પ્રમેયત્વાદિવત્ સાધારણાનૈકાન્તિકો ઽયં હેતુઃ । તૃણાદયઃ પક્ષીકૃતા ઇત્યપિ ન વક્તવ્યમ્ । ન હિ વ્યભિચારવિષય એવ પક્ષો ભવિતુમર્હતિ-
`સન્દિગ્ધે હેતુવચનાત્ વ્યસ્તો હેતોરનાશ્રયઽ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
અથાશક્યારોહણે ઽપિ પર્વતે દહનમન્તરેણ ચ ધૂમદર્શનાત્, એવં ધૂમે ઽપિ વ્યભિચારો વક્તું સુલભ એવ? તન્ન । અશક્યારોહણત્વેન પર્વતે દહનસ્ય દ્રષ્ટુમશક્યત્વાત્ યુક્તં તત્ર સન્દિગ્ધવિષયત્વમ્ । પ્રસ્તુતે તુ દૃશ્યશરીરવિશિષ્ટેન બુદ્ધિમતા વ્યાપ્તૌ ગૃહ્યમાણાયાં દૃશ્યાનુપલમ્ભેન બુદ્ધિમતો બાધો ભવતીતિ યુક્તમ્ । અથ દૃશ્યશરીરેણ બુદ્ધિમન્માત્રેણ વા વ્યાપ્તિરવગમ્યતે તદા અદૃશ્યસ્ય બુદ્ધિમન્માત્રસ્ય વા સાધ્યસ્ય દૃશ્યાનુપલમ્ભેન વ્યતિરેકાસિદ્ધેઃ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકો ઽયં હેતુઃ ।
સાધ્યાભાવપ્રયુક્તસ્ય સાધાનાભાવસ્ય [કાશદાવ] સિદ્ધત્વેન વ્યાપ્તેરભાવાત્ તથા ચોક્તમ્ જ્ઞાનશ્રીમિત્રપાદૈઃ । કાર્યત્વસ્ય વિપક્ષવૃત્તિહતયે સમ્ભાવ્યતે ઽતીન્દ્રિયઃ ।
કર્તા ચેદ્વયતિરેકસિદ્ધિવિધુરા વ્યાપ્તિઃ કથં સિધ્યતિ ॥
દૃશ્યો ઽથ વ્યતિરેકસિદ્ધિમનસા કર્તા સમાશ્રીયતે ।
તત્ત્યોગો ઽપિ તદા તૃણાદિકમિતિ વ્યક્તં વિપક્ષેક્ષણમ્ ॥
ત્રિલોચનાભ્યુપગતસ્ય વહ્નિધૂમયોઃ સ્વાભાવવિક સમ્બન્ધવાદસ્ય નિરસનમ્
યચ્ચ ત્રિલોચનેનોક્તમ્-
`યથા સ્વાભાવિકઃ સમ્બન્ધો ધૂમાદીનાં વહ્નયાદિભિસ્સહ તથા
કાર્યત્વસ્ય બુદ્ધિમતા સાર્ધમ્, તદુપાધેરનુપલભ્યમાનત્વાત્,
ક્વચિદ્વ્યભિચારસ્યાદર્શનાત્ઽ ઇતિ ।

તન્ન યુક્તમ્ । યતો ઽર્થાન્તરં કિઞ્ચિદપેક્ષણીયમુપાધિશબ્દેનાભિધીયતે । ન ચાર્થાન્તરમવશ્યં દૃશ્યં સ્યાત્ । અદૃશ્યમપિ દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃસ્ટમ્ સમ્ભાવ્યતે । અતો ધૂમસ્ય દહનેન સહ સમ્બન્ધે ભવિષ્યત્યુપાધિઃ । ન ચોપલભ્યત ઇતિ કથમદર્શનમાત્રેણ નાસ્ત્યેવેત્યુચ્યતે । યદપ્યુક્તં વ્યભિચારસ્યાદર્શનાદિતિ સાધનં, તદપિ સન્દિગ્ધાસિદ્ધમ્ । પ્રત્યયાન્તરવૈકલ્યેનાહત્ય વ્યભિચારસ્યાદર્શને ઽપિ સર્વત્ર નિષેદ્ધુમશક્યત્વાત્ । ન ચૈતાવતા પ્રામણિકલોકયાત્રાતિક્રમઃ । પ્રામાણિકૈરેવ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવે સંશયસ્ય વિહિતત્વાત્ । ન ચ ચૈવં સંશયેન સર્વત્રપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ, પ્રમાણાદર્થસન્દેહાચ્ચ પ્રવૃત્તેરુપપત્તેઃ । યદપ્યુક્તમ્ -
`યથાન્યત્વાવિશેષે ઽપિ બૌદ્ધાનાં કિઞ્ચિદેવ વસ્તુ કાર્યં સ્યાત્,
કિઞ્ચિદેવ કારણં, ન સર્વ, તથા મમાપ્યન્યત્વાવિશેષે ઽપિ કિઞ્ચિદેવ
ધૂમાદિકં વસ્તુ સ્વાભાવિક સમ્બન્ધેન સમ્બદ્ધં ન સર્વમ્ઽ ઇતિ ।
તન્ન યુક્તમ્ । યથા ધૂમાખ્યં વસ્તુ દહનાયત્તમિતિ પ્રમાણસિદ્ધિં તથા કિં સ્વાભાવિકસમ્બન્ધો ઽપિ પ્રમાણસિદ્ધઃ, યેનૈવમુચ્યતે? કિઞ્ચ સ્વાભાવિકસમ્બન્ધ ઇતિ કો ઽર્થઃ? કિં સ્વતો ભૂતઃ, સ્વહેતોર્વા ભૂતઃ અહેતુકો વા ઇતિ ત્રયો વિકલ્પાઃ । તત્ર ન તાવદાદ્યઃ પક્ષઃ, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ । નાપિ દ્વિતીયઃ, તદુત્પત્તિસમ્બન્ધસ્વીકારપ્રસઙ્ગાત્ । અથાહેતુકઃ, તદા દેશકાલસ્વભાવનિયમાભાવાદતીવાસઙ્ગતઃ સ્વાભાવિકસમ્બન્ધવાદઃ ।
કિઞ્ચ સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ વા દૃષ્ટાન્તમાત્રમસ્તીતિ ન વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ । યદૃચ્છયા મિલિતયોરપિ કરભગદર્ભયોસ્તથાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માન્નિદર્શનં નામ [દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે । સ ચ] ગૃહીતવિસ્મૃતપ્રતિબન્ધસાધક પ્રમાણસ્મરણદ્વારેણૈવ હેતાવુપયુજ્યતે, ન સ્વસન્નિધિમાત્રેણ । તથાહિ - ન તાવદાકાશે સાધ્યાભાવેન સધનાભાવઃ પ્રતીયતે । આકાશે હિ યથા બુદ્ધિમત્કારણનિવૃત્તિસ્તથા અચેતનસ્યાપિ કારણસ્ય નિવૃત્તિર્નાસ્ત્યેવ । તત્કસ્યાભાવપ્રયુક્તકાર્યત્વાભાવઃ પ્રતીયતાં, યેન સાધ્યાભાવપ્રયુક્તસાધનાભાવ વ્યતિરેકઃ સિધ્યતીતિ । નાપિ ઘટે કાર્યત્વસ્ય બુદ્ધિમદન્વયદર્શનાદાકાશે ઽપિ બુદ્ધિમદભાવાદેવ કાર્યત્વાભાવો વક્તું યુજ્યતે, યસ્માદનયોસ્તાદાત્મ્યં તદુત્પત્તિરન્યો વા સ્વાભાવિકાદિસમ્બન્ધઃ પૂર્વપ્રમાણેન ન પ્રસાધિતઃ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
અદર્શનમાત્રેણ વ્યતિરેકો ઽસિદ્ધઃ
કિઞ્ચાદર્શનમાત્રેન વ્યતિરેકો ન સિધ્યતિ । તથા હિ, વિપક્ષે હેતુર્નોપલભ્યત ઇત્યનેન તદુપલમ્ભકપ્રમાણ નિવૃત્તિરુચ્યતે । પ્રમાણં ચ પ્રમેયસ્ય કાર્યમ્, ઽનાકારણં વિષયઽ ઇતિ ન્યાયાત્ । ન ચ કાર્યનિવૃત્તૌ કારણનિવૃત્તિર્યુજ્યતે, નિર્ધૂમસ્યાપિ વહ્નેર્ભાનાત્ । યદિ પુનઃ પ્રમાણસત્તયા પ્રમેયસત્તા વ્યાપ્તા સ્યાત્, તદા યુક્તમેવૈતત્ । કેવલમિયમેવ વ્યાપ્તિરસમ્ભાવિની, સર્વસ્ય સર્વદર્શિત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માન્નાદર્શનમાત્રેણ વ્યતિરેકઃ સિધ્યતિ । યથોક્તમ્ - ઽસર્વાદૃષ્ટિશ્ચ સન્દિગ્ધા સ્વાદૃષ્ટિર્વ્યભિચારિણી ।
ભૂજલાન્તર્ગતસ્યાપિ બીજસ્યાસત્ત્વદર્શનાત્ઽ ॥ ઇતિ ॥
વાચસ્પતિમતનિરસનમ્
યદપિ વાચસ્પતિરાહ -
`વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષ એવ સંશયો ભવતિ તતો યથાદર્શનમેવ શઙ્કિતુમુચિતમ્ઽ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે - નાયં ન્યાયઃ સાર્વત્રિકઃ । તથા ચાભ્યુપગમ્યાપિ બ્રૂમઃ ।

તથા હિ - [કાર્યત્વધૂમત્વયોઃ] તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિસમ્બન્ધ વિયોગિત્વેન સાધારણેન ધર્મેણ પ્રમેયત્વધૂમત્વકાર્યત્વાદીનાં તન્મતેનાપિ સજાતીયત્વમ્ । તત્ર પ્રમેયત્વસ્યવ્યભિચારદર્શનમેવાન્યત્રાપિ શઙ્કામુપસ્થાપયતીતિ યથાદર્શનમેવેદમાશઙ્કિતમ્ । અતઃ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વં નામ હેતુદૂષણં દુર્વારમેવ । એતચ્ચ સદ્દૂષણમેવ ।
અતો યદનેનોક્તમ્ - ઽનાયં હેતુદોષઃ, અતો ન પરિહર્તવ્યઃ, તસ્ય ચોપન્યાસો ઽદોષોદ્ભાવનં નામ નિગ્રહસ્થાનમ્ઽ ઇતિ । તદિદાનીં સ્વમતેનૈવાનેન વાદિના નિરનુયોજ્યાનુયોગલક્ષણેન નિગ્રહસ્થાનેનાત્મા બાધિત ઇત્યુપેક્ષણિયો ઽયં દેવાનાં પ્રિયઃ ॥
ઈશ્વરસાધકાનુમાને અનુપપત્તિઃ
નનુ યદિ દૃશ્યાગ્નિધૂમસામાન્યયોરિવ દૃશ્યાત્મનોરેવ કાર્યકારણસામાન્યયોઃ પ્રત્યક્ષાનુલમ્ભતો વ્યાપ્તિસ્તદા સન્તાનાન્તરાનુમાનં ન સ્યાત્, પરચિત્તસ્યાદૃશ્યાત્મકતયા વ્યાપ્તિગ્રહણકાલે ઽનન્તર્ભાવાદિતિ ચેત્? ન । સ્વસંવેદનં હિ તત્ર વ્યાપ્તિગ્રાહકમ્ । સ્વસંવેદનમાત્રાપેક્ષયા પરિચિત્તસ્યાપિ દૃશ્યત્વાત્ । ન ચૈવં વ્યાવહારિકેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષમાત્રબુદ્ધિમન્માત્રં જઠરચિત્રસાધારણં વહ્નિમાત્રં વા ગોચરો યુજ્યતે, યેનાસ્યાપિ દૃશ્યતા સ્યાત્ । તસ્માત્ દૃશ્યેનૈવ વહ્નિના ધૂમસ્ય પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં વ્યાપ્તિરિતિ ન્યાયઃ ॥ કિઞ્ચ યદિ બુદ્ધિમન્માત્રપૂર્વકત્વમનેન સાધ્યતે, તદા સિદ્ધસાધનતાદૂષણં સાધનસ્ય । અથ એકો નિત્યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિવિશેષણવિશિષ્ટબુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વં સાધ્યતે, તદા એવં વિશેષણવિશિષ્ટેન સાધ્યેન સહ કાર્યત્વસ્ય સાધનસ્ય દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ પ્રમાણેન વ્યાપ્તેરસિદ્ધેરનૈકાન્તિકત્વમ્ । અથ સામાન્યેન વ્યાપ્તિમાદાય વિશેષસ્ય પક્ષધર્મતાબલાત્ સિદ્ધિરુચ્યતે? તન્ન યુક્તમ્ । યેન સાધ્યગતેન વિશેષણેન વિના હેતોર્વૃત્તિર્ધર્મિણિ ન ઘટતે, તસ્ય વિશેષસ્ય પક્ષધર્મબલાદ્યુક્તા સિદ્ધિઃ । યથા ધૂમાત્ પર્વતદેશવૃત્તિત્વસ્ય દહનધર્મસ્ય, ન તુ તાર્ણત્વાદીનાં વિશેષાણામ્ । તાર્ણતામન્તરેણાપિ પર્વતે ધૂમદર્શનાત્ । તદ્વદ્ બુદ્ધિમતો ઽપિ શરીરાદિવૃત્તિત્વં યદિ સિધ્યતિ, સિદ્ધ્યતુ । ન પુનરત્યન્તવિલક્ષણં સર્વજ્ઞત્વમ્ । અસર્વજ્ઞત્વે ઽપિ કાર્યત્વસ્ય સમ્ભવાત્ । ઉપાદાનાદ્યભિજ્ઞત્વાદપિ ન સર્વજ્ઞત્વસિદ્ધિઃ, એકત્વસિદ્ધૌ સિધ્ત્યેતત્ । ન ચૈકત્વં સિદ્ધમ્ । અનેકકર્તૃપૂર્વકત્વે ઽપિ કાર્યત્વસ્ય સમ્ભવાત્ । યથાનેકકીટિકાનિષ્પાદિતઃ શક્રમૂર્ધા । અથ શક્રમૂર્ધ્નો ઽપીશ્વરપૂર્વકત્વં સાધ્યં, તર્હિ ઘટસ્યાપીશ્વરપૂર્વકત્વસિદ્ધૌ કુતો દૃષ્ટાન્તત્વમ્? અથ કુમ્ભકારસ્ય કર્તૃત્વં દૃષ્ટં કથમપાક્રિયતે? કીટકાદીનાં ચ હેતુત્વં દૃષ્ટં તદપિ કથં વાર્યતે? નાપિ બહૂનાં કારણત્વે વિપ્રતિપત્તિસમ્ભાવના, દૃષ્ટત્વાદેવેતિ । તસ્માત્ સાધ્યસાધનયોઃ સર્વોપસંહારવતી વ્યાપ્તિર્દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ પ્રમાણેનાવશ્યં દર્શયિતવ્યેતિ સ્થિતમ્ । કિઞ્ચ નિત્યૈકસર્વજ્ઞે બુદ્ધિમતિ સાધ્યે વિરુદ્ધો ઽપ્યેષઃ । અનિત્યાનેકાસર્વજ્ઞેન બુદ્ધિમતા વ્યાપ્તત્વાત્ કાર્યત્વસ્ય । તથા હિ, સાધ્યવિપર્યયસાધનાદિહ વિરુદ્ધ ઉચ્યતે । અયં ચ સાધ્યવિપરીતં સાધ્યતીત્યાસ્તાં તાવત્ પ્રસ્તાવાયાતેશ્વરદૂષણોદ્ભાવનાનિબન્ધકરણમ્ ॥
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યપ્રયોગેષુ ત્રૈરૂપ્યાસિદ્ધ્યાશંઙ્કા તન્નિરસનઞ્ચ
નનુ સાધર્મ્યવતિ સાધનવાક્યે અન્વય એવોક્તઃ ન તુ વ્યતિરેકઃ । વૈધર્મ્યવતિ ચ વ્યતિરેક એવોક્તઃ, ન ત્વન્વયઃ । તત્કથમાભ્યાં ત્રિરૂપં લિઙ્ગં કથ્યત ઇતિ ચેત્, નૈષ દોષઃ । યસ્માત્ સાધર્મ્યવતિ ચ સાધનવાક્યે, ઉપન્યસ્તે સામર્થ્યાદેવ વ્યતિરેકો ઽવગમ્યતે । વ્યતિરેકાગૃહીતૌ ચ સાધ્યાભાવે ઽપિ ન સાધનાભાવ ઇતિ વિપર્યયઃ સમ્ભાવયિતવ્યઃ । એવં ચાન્વયસ્યૈવાભાવઃ સ્યાત્ । સત્યપિ સાધને સાધ્યાભાવાદિતિ સામર્થ્યમ્ । તથા વૈધર્મ્યવતિ સાધનવાક્યે ઉપન્યસ્તે સામર્થ્યાદેવાન્વયો ઽવગમ્યતે, અન્વયગૃહીતૌ હિ સાધનં ચ સ્યાત્ સાધ્યં ચ ન ભવેદિતિ વિપર્યયઃ સમ્ભાવયિતવ્યઃ । એવં ચ વ્યતિરેક એવ ન ભવેત્ । સાધ્યાભાવે ઽપિ સાધનસ્ય ભાવાદિતિ સામર્થ્યમ્ । તસ્માત્ દ્વાવપિ પ્રયોગૌ ત્રિરૂપલિઙ્ગપ્રકાશકાવિત્યદોષઃ ॥
વ્યપ્તિગ્રાહક પ્રમાણનિરૂપણમ્
સમ્પ્રતિ સાધ્યસાધનયોર્વ્યાપ્તિઃ યત્ર ધર્મિણિ ગ્રહીતવ્યા,યેન ચ પ્રમાણેન, તદુભયં સુખાવબોધાર્થ કથ્યતે - સ્વભાવહેતોઃ સત્ત્વલક્ષણસ્ય ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તિઃ સાધ્યધર્મિણ્યેવ ગ્રહીતવ્યેતિ કેચિત્ । તેષામન્તર્વ્યાપ્તિપક્ષો ઽભિમતઃ । પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્યયાભ્યાં દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ ઘટાદૌ વ્યાપ્તિર્ગ્રહીતવ્યેત્યન્યે । તેષાં બહિર્વ્યાપ્તિપક્ષો ઽભિમતઃ । સત્ત્વાદન્યેષાં સ્વભાવહેતૂનાં કાર્યહેતૂનામનુપલમ્ભહેતૂનાં ચ દૃષ્ટાન્ત એવ વ્યાપ્તિર્ગ્રહીતવ્યા । તત્ર શિંશિપાત્વસ્ય વૃક્ષત્વવ્યવહારે, સાધ્યે દૃષ્ટાન્તે પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં વ્યાપ્તિર્ગ્રાહ્યા । સત્ત્વક્ષણિકત્વયોસ્તુ પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્યયાભ્યાં પ્રમાણાભ્યાં, સાધ્યવિપર્યયબાધકપ્રમાણેન વા ક્રમયૌગપદ્યનિવૃત્તિલક્ષણેન સ્વસંવેદનસામર્થ્યસિદ્ધેર્વિકલ્પસિદ્ધેર્વા વસ્તુત્વાવસ્તુત્વાભ્યાં સન્દિહ્યમાને વિપક્ષે ધર્મિણિ, કાર્યહેતોર્ધૂમાદેર્વહ્ન્યાદિના મહાનસાદૌ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ ત્રિવિધપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતઃ, પઞ્ચવિધપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતો વા વ્યાપ્તિર્ગ્રહીતવ્યા । , અનુપલમ્ભસ્ય તુ અસદ્વ્યવહારયોગ્યત્વેન સહ વ્યાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષેણૈવ । , અન્યેષાં તુ સ્વભાવહેતૂનાં કાર્યહેતૂનાં વા કેષાઞ્ચિત્, યથાસ્વભાવં પ્રમાણેનોન્નીય ગ્રહીતવ્યેતિ ॥
હેત્વાભાસનિરૂપણમ્
વ્યાપ્ત્યનિશ્ચયે હેતોરનૈકાન્તિકો દોષઃ । સ ચ ત્રિવિધઃ - અસાધારણાનૈકાન્તિકઃ સાધારણાનૈકાન્તિકઃ, સન્ધિગ્ધવિપક્ષવ્યાઆવૃત્તિકશ્ચેતિ । તત્ર અસાધારણાનૈકાન્તિકો યથા - સાત્મકં જીવચ્છરીરમ્, પ્રાણાદિમત્ત્વાત્ અપરજીવચ્છરીરવત્, ઘટવત્ । અયં હેતુરપરજીવચ્છરીરે આત્મના વ્યાપ્ત ઇતિ ન નિશ્ચિતઃ । ઘટે ચ વિપક્ષે આત્મનો ઽભાવાન્નિવૃત્ત ઇતિ ન નિશ્ચિતઃ । ધર્મિણિ તુ જીવચ્છરીરે વિદ્યત ઇતિ અસાધારણાનૈકાન્તિક ઉચ્યતે । અપરશ્ચાસાધારણો યથા - અનિત્યશબ્દઃ શ્રાવણત્વાત્, ઘટવત્, આકાશવદિતિ । સાધારણનૈકાન્તિકો યથા - નિત્યઃ શબ્દઃ પ્રમેયત્વાત્, ઘટવત્ આકાશવત્ । , સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકો યથા - સઃ શ્યામસ્તત્પુત્રત્વાત્, પરિદૃશ્યમાનતત્પુત્રવદિતિ ॥
યદુક્તં પ્રાક્, સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકત્વેન સહ વ્યાપ્તિઃ પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્પયાભ્યાં ગ્રહીતવ્યેતિ, તત્ર કો ઽયં પ્રસઙ્ગો નામ? પ્રમાણપ્રસિદ્ધવ્યાપ્તિકેન વાક્યેન પરસ્યાનિષ્ટત્વાપાદનાય પ્રસઞ્જનમ્ પ્રસઙ્ગઃ, યથા - સામાન્યસ્ય, અનેકવૃત્તિત્વાભ્યુપગમે અનેકત્વપ્રસઞ્જનમ્ । તથા હિ - યદનેકવૃત્તિ તદનેકં યથા અનેકભાજનગતં તાલફમ્ । અનેકવૃત્તિ ચ સામાન્યમ્ । તસ્માદનેનાપ્યનેકેન ભવિતવ્યમિતિ પ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રસઙ્ગસ્ય કાર્યમ્
અથાનેકત્વં નેષ્યતે, તદાનેકવૃત્તિત્વં ચ મા સ્વીકુર્વીથાઃ ।
નનુ યદ્યેતત્ પ્રસઙ્ગાખ્યં સાધનં પ્રમાણ, ન ભવતિ [ત્રૈરૂપ્યાભાવાત્] કથમસ્યોપન્યાસ ઇતિ,

વ્યાપ્તિસ્મરણાર્થં વ્યાપ્યૈકદેશકથનવદિતિ । યદુક્તમ્ -
`પ્રસઙ્ગો દ્વયસમ્બન્ધાદેકાભાવે ઽન્યહાનયેઽ ઇતિ ।
અસ્યાયમર્થઃ - વ્યાપ્યવ્યાપકયોઃ સમ્બન્ધે સતિ યદિ વ્યાપકં નેષ્યતે તદા વ્યાપ્યમપિ નેષ્યતામ્ । અથ વ્યાપ્યમિષ્યતે તદા વ્યાપકમપીષ્યતામિતિ ।
વાદિના સાધના ઉપન્યસ્તે પ્રતિવાદિના તત્ર દૂષણં વક્તવ્યમિતિ ન્યાયઃ ।
અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાનામન્યતમસ્યોદ્ભાવનં દૂષણમ્ । યથોક્તમ્ -
`દૂષણાનિ ન્યૂનતાદ્યુક્તિઽ ઇતિ ।
હેતુદૂષણમ્
નન્વેષામેવોદ્ભાવનં યદિ દૂષણં,ક્વ તર્હિ વૈયર્થ્યાસામર્થ્યાતિપ્રસઙ્ગાદીનામન્તર્ભાવઃ? અત્રૈવ ત્રિષુ । તત્ર વૈયર્થ્યં તાવદસિદ્ધે ઽન્તર્ભવતિ । સન્દિગ્ધસાધ્યધર્મો હિ હેતુરુચ્યતે । વૈયર્થ્યં તુ યત્રોપન્યસ્યતે તત્ર સન્દિગ્ધસાધ્યધર્મકત્વં હેતોર્લક્ષણં હેતૌ ન સમ્ભવતીતિ અસિદ્ધ ઉચ્યતે । [હેતોર્લક્ષણસ્યાસિદ્ધેઃ] યદુક્તમ્ -
`સન્દિગ્ધે હેતુવચનાત્ વ્યસ્તો હેતોરનાશ્રયઃઽ ઇતિ ।
અસામર્થ્યં તુ સ્વરૂપાસિદ્ધાવન્તર્ભવતિ । ન હિ હેતોઃ સામર્થ્ય નામ હેતુસ્વરૂપાદન્યત્ । હેતોરવસ્તુત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અતિપ્રસઙ્ગશ્ચાનૈકાન્તિકે ઽન્તર્ભાવ્યઃ, સાધ્યધર્મમતિક્રમ્ય વિપક્ષે ઽપિ પ્રસક્તેરિતિ ॥
આત્મનિરસનમ્
યત્ર તુ ધર્મિણિ સાધ્યં સાધયિતુમારબ્ધં તસ્ય ધર્મિણઃ પ્રમાણબાધિત્વે આશ્રયાસિદ્ધિર્હેતોર્દૂષણમ્ । યથા સર્વગત આત્મા સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વાત્ । તદિહ બૌદ્ધસ્યાત્મૈવ ન સિદ્ધઃ, કિં પુનસસ્ય સર્વદેશોપલભ્યમાનગુણત્વં સેત્સ્યતિ । તથા હિ, તૈર્થિકાઃ ખલ્વેવં બ્રુવન્તિ । શરીરાદિવસ્તુવ્યતિરિક્તં શુભાશુભકર્મકર્તૃતત્ફલભોક્તૃ નિત્યવ્યાપિરૂપમાત્માખ્યં દ્રવ્યાન્તરમસ્તિ । તેન ચ યદિ નામ વિશ્વં વ્યાપ્તં તદપિ યદુપભોગાયતનતયા પરેણ પરિગૃહીતં જીવચ્છરીરં તદેવ સાત્મકમભિધીયત ઇતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । આત્મનઃ સિદ્ધયે પ્રમાણાભાવાત્ । ન હિ પ્રત્યક્ષેણ આત્મા પ્રતીયતે ।
ચક્ષુરાદિજ્ઞાનાનાં રૂપાદિવિષયપઞ્ચકનિયતત્વાત્ । માનસસ્યાપ્યહંપ્રત્યયસ્ય શરીરાદિવિષયત્વાત્ ગૌરો ઽહં સ્થૂલો ઽહં ગચ્છામ્યહમિત્યાદ્યાકારેણ અહં પ્રત્યય ઉત્પદ્યતે યદાહ અલઙ્કારકારઃ -
અહમિત્યપિ યજ્જ્ઞાનં તચ્છરીરેન્દ્રિયાંશવિત્ ।
અહં કાણસ્સુખી ગૌરઃ સમાનાધારવેદનાત્ ॥
ન ચાસ્ય શરીરવ્યતિરિક્તસ્ય તદ્ધર્મો ગૌરત્વં સ્થૂલત્વં વા । ન ચ વિભોરમૂર્ત્તસ્ય મૂર્તદ્રવ્યાનુવિધાયિની ગમનક્રિયા યુક્તિમતી । ન ચાયં માણવકે સિંહપ્રત્યય એવ ભાક્તો યુક્તઃ, સ્ખલદ્વૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । નાપ્યનુમાનેન પ્રતીયતે, કાર્યસ્વભાવલિઙ્ગાભાવાત્ । નિત્યપરોક્ષેણ દેશકાલાકારવ્યતિરેકવિકલેનાત્મના સહ કસ્યચિદન્વયવ્યતિરેકાત્મકાર્યકારણભાવાસિદ્ધેઃ કાર્યલિઙ્ગાયોગત્ । ધર્મિસત્તાયાશ્ચાસિદ્ધત્વાત્ સ્વભાવલિઙ્ગાનુપપત્તેઃ । ન ચાન્યલ્લિઙ્ગમસ્તિ । અન્યેનાપિ લિઙ્ગેન ભવતા સાધ્યવ્યાપ્તેન ભવિતવ્યમ્ । તસ્ય ચ સર્વથાસિદ્ધેઃ, કથં તેન વ્યાપ્તત્વં લિઙ્ગસ્ય નિશ્ચીયતામ્? કિઞ્ચ, કિયમાત્મા બોધરૂપઃ, અબોધરૂપો વા? યદિ બોધરૂપો નિત્યશ્ચ તદા ચક્ષુરાદિવૈફલ્યપ્રસઙ્ગો દુર્વારઃ । અથાનિત્યો બોધરૂપસ્તદાજ્ઞાનસ્યૈવાત્મેતિ નામ કૃતમ્, ન વિપ્રતિપત્તિઃ । અથાબોધરૂપો દૃશ્યશ્ચ તદાનુપલમ્ભો ઽસ્ય સત્તાં ન ક્ષમત ઇતિ નિરાત્મસિદ્ધિરનવદ્યા । તસ્માત્ સર્વં સંસ્કૃતં વસ્તુ નિરાત્મકમિતિ ॥
સ્વરૂપાસિદ્ધ્યાપિ હેત્વભાસનિરૂપણમ્
સ્વરૂપાસિદ્ધયાપ્યસિદ્ધો હેત્વાભાસો ભવતિ । યથા અનિત્યશ્શબ્દઃ ચાક્ષુષત્વાદિતિ । નનુ વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિરપિ દૂષણમ્, તેનાપિ પરેષ્ટાર્થાસિદ્ધેઃ । તત્કિં નોચ્યતે? અનૈકાન્તિકદૂષણેનૈવ ગતાર્થત્વાત્ પૃથડ્નોક્તમ્ । તથા હિ - ન સ્વલક્ષણાભ્યાં વ્યાપ્તિર્ગ્રહીતું શક્યા । સ્વલક્ષણસ્ય દેશકાલાકારનિયતત્વેનાપ્યન્યત્રાનુગમાભાવાત્ । અપિ તુ સાધ્યસાધનસામાન્યાભ્યામેવ વ્યાપ્તિર્ગ્રહીતવ્યા । તત્ર ચ યદિ સાધનં સાધ્યેન વ્યાપ્તં ન પ્રતીયતે તદા સાધનં ચ સ્યાત્ સાધ્યં ચ ન સ્યાદિત્યનૈકાન્તિકમેવ ભવતિ ॥
અપોહનિરૂપણમ્, સામાન્યનિરસનં ચ
નનુ સામાન્યં ચેદપ્રસિદ્ધં, તત્કથં સાધ્યસાધનસામાન્યાભ્યાં સર્વોપસંહારવતી વ્યાપ્તિઃ પ્રમાણેન ગૃહ્યતે? નૈષ દોષઃ । યતો યાદૃશં સામાન્યં પરૈઃ પરિકલ્પ્યતે તાદૃશં પ્રમાણેન બાધ્યત ઇતિ નાભ્યુપેયતે તત્સૌગતૈઃ । ન તુ વ્યવહારપ્રસિદ્ધમન્યવ્યાવૃત્તિલક્ષણમપોહસંજ્ઞિતમપિ । નનુ કો ઽયમપોહો નામ? યથાધ્યવસાયં બાહ્ય એવ ઘટાદિરર્થ અપોહ ઇત્યભિધીયતે, અપોહ્યતે ઽસ્માદન્યદ્વિજાતીયમિતિ કૃત્વા । યથાપ્રતિભાસં બુદ્ધ્યાકારો વાપોહઃ, અપોહ્યતે પૃથક્ ક્રિયતે ઽસ્મિન્ બુદ્ધ્યાકારે વિજાતીયમિતિ કૃત્વા । યથાતત્ત્વં નિવૃત્તિમાત્રં પ્રસજ્યરૂપો વાપોહઃ, અપોહનમપોહ ઇતિ કૃત્વા ।
નનુ યથાધ્યવસાયં વિધિરેવ, તર્હિ કેવલો વિસાય ઇત્યાગતમ્ । ન અપોહવિશિષ્ટો વિધિરભિપ્રેતઃ । યત્તુ ગોપ્રતીતૌ ન ગવાત્મા અગવાત્મેતિ સામર્થ્યાદપોહઃ પશ્ચાન્નિશ્ચીયત ઇતિ વિધિવાદિનાં મતમ્ । અન્યાપોહપ્રતિપત્તૌ ચ સામર્થ્યાદન્યપોઢો ગવાદિરર્થો ઽવધાર્યત ઇતિ નિવૃત્ત્યપોહવાદિનાં મતમ્ । તન્ન યુક્તમ્, વ્યવહારકાલે પ્રથમં વર્તમાનસ્યાપિ પ્રતીતિક્રમાદર્શનાત્ । ન હિ વિધિં પ્રતિપદ્ય કશ્ચિદર્થાપત્તિતઃ પશ્ચાદપોહમવગચ્છતિ, અપોહં વા પ્રતિપદ્ય પશ્ચાદન્યાપોઢમવગચ્છતિ । તસ્માત્ ગોપ્રતિપત્તિરેવ અન્યાપોઢ પ્રતિપત્તિરુચ્યતે । યદ્યપિ ગોશબ્દાદુચ્ચરિતાદન્યાપોઢશબ્દાનુલ્લેખ ઉક્તઃ, તથાપિ નાપ્રતિપત્તિરેવ વિશેષણભૂતસ્યાન્યાપોહસ્ય । અગવાપોઢ એવ વસ્તુનિ ગોશબ્દસ્ય સંકેતિતત્વાત્ । યથા નીલોત્પલસંકેતિતેન્દીવરશબ્દાત્ ઉત્પલપ્રતીતૌ તત્કાલ એવ નીલમસ્ફુરણમનિવાર્યં તથા ગોશબ્દાદપ્યગવાપોઢ એવ વસ્તુનિ સંકેતિતાત્ ગોપ્રતીતૌ તુલ્યકાલમેવ વિશેષણત્વાત્ અપોહસ્ય અગવાપોહ- સ્ફુરણમનિવાર્યમ્ । યથા ચ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રસજ્યપ્રતિષેધરૂપાભાવગ્રહણમભાવ વિકલ્પોત્પાદનશક્તિરેવ, તથા વિધિવિકલ્પાનામપિ તદનુરૂપાનુષ્ઠાનશક્તિરેવાભાવગ્રહણમભિધીયતે । અન્યથા યદિ ગોશબ્દાદર્થપ્રતિપત્તિકાલે નાવગતઃ પરાપોહઃ, કથં તર્હિ અન્યપરિહારેણ પ્રતિપત્તા ગવિ વર્તતામ્ । તત્તો ગાં બધાનેતિ ચોદિતો ઽશ્વાનપિ બધ્નીયાદિતિ । તસ્માત્ સ્થિતમેતત્,બાહ્યાર્થો ઽધ્યવસાયાદેવ શબ્દવાચ્યે વ્યવસ્થાપ્યતે, ન તુ સ્વલક્ષણપરિસ્ફૂર્ત્યા, પ્રત્યક્ષદ્દ્યેશકાલાકારાવસ્થાનિયત પ્રવ્યક્તસ્વલક્ષણાસ્ફુરણાત્ । યદાહ ન્યાયપરમેશ્વરઃ - ઽશબ્દેનાવ્યાપૃતાક્ષસ્ય બુદ્ધાવપ્રતિભાસનાત્ ।
અર્થસ્ય દૃષ્ટાવિવઽ ઇતિ ॥
કિઞ્ચ સ્વલક્ષણાત્મનિ વસ્તુનિ વાચ્યે સર્વાત્મના પ્રતિપત્તેઃ વિધિનિષેધયોરયોગઃ । તસ્ય હિ સદ્ભાવે અસ્તીતિ વ્યર્થમ્, નાસ્તીત્યસમર્થમ્ । અસદ્ભાવે તુ નાસ્તીતિ વ્યર્થમ્,અસ્તિત્ય સમર્થમ્ । અસ્તિ ચાસ્ત્યાદિપદપ્રયોગઃ । તસ્માત્ પરમાર્થતો ન સ્વલક્ષણં શબ્દૈરભિધીયત ઇતિ સ્થિતમ્ ॥

નનુ યથા પ્રત્યક્ષેણ ઘટસ્વરૂપે ગૃહીતે ઽપશ્ચાત્તત્રૈવ ક્ષણિકત્વાદિનિશ્ચયાર્થ પ્રમાણાન્તરં પ્રવર્તતે, તથા વૃક્ષશબ્દેન વૃક્ષત્વાંશે પ્રતિપાદિતે સત્વાંશનિશ્ચયાર્થમેવ સદાદિપદપ્રયોગો ભવિષ્યતીતિ ચેત્, ન । પ્રત્યક્ષસ્યાનિશ્યાત્મકત્વાદનભ્યસ્તસ્વરૂપવિષયે પ્રમાણાન્તરં વર્તત ઇતિ યુક્તમ્ । વિકલ્પસ્ય તુ સ્વયં નિશ્યાત્મકત્વાત્, ગૃહીતે સ્વરૂપે કિં પ્રમાણાન્તરેણ પરં ગ્રહીતવ્યમિતિ ॥
પરપરિકલ્પિતસામાન્યનિરસનમ્
યાદૃશં સામાન્યં પરૈઃ પરિકલ્પ્યતે, અનેકવ્યક્તિસમવેતં દૃશ્યમેકં નિત્યં તાદૃશસ્ય સત્તાસાધકં ન કિઞ્ચિત્પ્રમાણામુપલભામહે । તતઃ સદિતિ વ્યવસ્થાપયિતું તન્ન યુક્તમ્ । તથા હિ - ગવાદિવ્યક્ત્યનુભવકાલે વર્ણાસંસ્થાનાદ્યાત્મકં વ્યક્તિસ્વરૂપમપહાય નાન્યત્ કિઞ્ચિદેકમનુયાયિ પ્રત્યક્ષે ભાસતે । તાદૃશસ્યાનુભવાભાવાત્ । નાપિ સ્વલક્ષણાનુભાનન્તરમેકાકારપરામર્શપ્રત્યયાત્ અન્યથાનુપપત્ત્યા સામાન્યપરિકલ્પનં યુક્તિસઙ્ગતમ્ । વ્યક્તિભ્ય એવ સ્વહેતુદત્તશક્તિભ્યો ઽસ્ય પ્રત્યયસ્ય પરમ્પરયોત્પત્તેઃ । ભેદે ઽપિ કાશ્ચિદેવ વ્યક્તયો ઽસ્ય જનનાય સમર્થાઃ, ન સર્વાઃ, ઇત્યત્ર કાર્યકારણભાવસ્ય પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં દૃષ્ટસ્યાતિવર્તયિતુમશક્યત્વાત્ । દૃષ્ટં ચેદં સામર્થ્યં ભેદાવિશેષે ઽપિ કાસાઞ્ચિદેવ વ્યક્તીનામ્ । યથા જ્વરાદિપ્રશમને ગુડૂચીનિમ્બાદીનામ્ । યથોક્તમ્ - ઽએકપ્રત્યવમર્શાર્થજ્ઞાનાદ્યેકાર્થસાધને ।

ભેદે ઽપિ નિયતાઃ કેચિત્સ્વભાવેનેન્દ્રિયાદિવત્ઽ ॥ ઇતિ ॥
કિઞ્ચ સર્વગતે વિજાતીયાદ્ વ્યાવૃત્તે સત્યપિ સામાન્યે કિં ભેદાવિશેષે ઽપિ ગોવ્યક્તિષ્વેવ સમવેતં તત્ સામાન્યં તત્રૈવ ચૈકાકારાં બુદ્ધિં જનયતીતિ પ્રશ્ને સ્વભાવેનૈવેત્યુત્તરં પરસ્ય । તચ્ચ પ્રમાણાસઙ્ગતમ્ । અસ્માકં તુ સ્વભાવેનોત્તરં પ્રમાણાસિદ્ધત્વાત્ યુક્તિસઙ્ગતમેવ ॥
તથેદમપરં જાતિસાધનાય સાધનં પરસ્ય । યદ્ વિશિષ્ટં જ્ઞાનં તદ્ વિશેષણગ્રહણનાન્તરીયકમ્, યથા દણ્ડિજ્ઞાનમ્ । વિશિષ્ટજ્ઞાનં ચેદં ગૌરયમિત્યર્થતઃ કાર્યહેતુઃ । અત્રોચ્યતે -
વિશિષ્ટબુદ્ધેર્ભિન્નવિશેષણગ્રહણનાન્તરીયકત્વં સાધ્યં, વિશેષણમાત્રાનુભવનાન્તરીયકત્વં વા । પ્રથમપક્ષે પ્રત્યક્ષબાધા । વસ્તુગ્રાહિણિ પ્રત્યક્ષે ઉભયપ્રતિભાસાભાવાત્ । વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વં ચ સામાન્યમિત્યનૈકાન્તિકો હેતુઃ સ્યાત્,ભિન્નવિશેષણગ્રહણમન્તરેણાપિ તસ્ય દર્શનાત્ । યથા સ્વરૂપવાનયં ઘટઃ, ગોત્વસામાન્યમિતિ વા । દ્વિતીયપક્ષે તુ સિદ્ધસાધનમ્, સ્વરૂપવાન્ ઘટ ઇત્યાદિવત્ ગોત્વાદિજાતિમાન્ પિણ્ડ ઇતિ પરિકલ્પિતભેદમુપાદાય વિશેષણવિશેષ્ય ભાવસ્યેષ્ટત્વાત્ ।
અગોવ્યાવૃત્ત્યનુભવભાવિત્વાત્ ગૌરયમિતિ વ્યવહારસ્ય । તદેવં અતો ઽપિ સાધનાન્ન સામાન્યસિદ્ધિરિતિ । તદેવં પરપરિકલ્પિતસામાન્યસ્ય વિચારાસહત્વાત્, અતદ્રૂપપરાવૃત્તવસ્તુમાત્રમેવ સામાન્યમપોહશબ્દવાચ્યં વ્યવહારાઙ્ગં યથાધ્યવસાયમનવદ્યમિતિ સ્થિતમ્ ।
સામાન્યસ્ય નિષેધાય પ્રયોગઃ પુનરેવં કર્તવ્યઃ - યદ્યત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્નોપલભ્યતે તત્તત્ર અસદ્વ્યવહારવિષયઃ,યથા તુરઙ્ગમોત્તમાંગે શૃઙ્ગં, નોપલભ્યતે ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સામાન્યં પરિદૃશ્યમાનાસુ વ્યક્તિષ્વિતિ સ્વભાવાનુપલબ્ધિઃ । ન ચાસિદ્ધસમ્ભાવના । વર્ણસંસ્થાનલક્ષણં વ્યક્તિસ્વરૂપમપહાય દ્વિતીયસ્યાનુયાયિનો રૂપસ્ય નિપુણમપિ નિરૂપ્યમાણસ્ય સર્વથા દર્શનાભાવાત્, નાપિ જ્ઞાનવદ્દર્શનાભાવે ઽપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વમસ્યાભિધાતુમુચિતમ્ । જ્ઞાનં હિ સ્વસંવેદનપ્રમાણસિદ્ધમ્, ન તુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનગ્રાહ્યમ્ । ઇદં [તુ સામાન્યં] ચક્ષુર્વિજ્ઞાનગ્રાહ્યમર્થધર્મત્વાત્ । પ્રત્યક્ષં ચ પરૈરિષ્ટમિતિ । તદેવં પરપરિકલ્પિતસામાન્યસ્ય વિચારાસહત્વાત્, અતદ્રૂપપરાવૃત્તવસ્તુમાત્રમેવ સામાન્યમુક્તમ્ । તસ્માત્ સર્વં સંસ્કૃતં વસ્તુ પરપરિકલ્પિતસામાન્યેન શૂન્યમિતિ સ્થિતમ્ ॥
ઈશ્વરસાધનનિરસનમ્
નાપિ કેનચિદ્બુદ્ધિમતોપરચિત્તમિત્યપિ વિજ્ઞેયમ્ ।
તથા હિ - અસ્ય જગતઃ કર્ત્તા ભવન્ નિત્યો વા ભવેદનિત્યો વા । તત્ર ન તાવન્નિત્યો યુક્તઃ, નિત્યે કર્ત્તરિ સમર્થે સતિ સર્ગસ્થિતિપ્રલયાનાં નિયમેન યૌગપદ્યપ્રસઙ્ગાત્ । યેન હિ સ્વરૂપેણ સ્થિતિપ્રલયયોઃ સ કર્ત્તા તદસ્ય સ્વરૂપં સર્ગકાલે ઽપિ સન્નિહિતમિતિ તદૈવ સ્થિતિપ્રલયૌ કુર્યાત્ । સહકારિવિરહાન્ન કરોતીતિ ચેત્, તદસત્ । ન હિ નિત્યેન સહકારિણા કદાચિદપ્યયં વિરહિતઃ સદા સન્નિહિતત્વાત્ । નાપ્યનિત્યેન સહકારિણા વિરહિતઃ, અનિત્યસહકારિણો ઽપિ તદાયત્તજન્મત્વાત્ । તત એકદા સર્વકરણાદિપ્રસઙ્ગઃ ॥
નનુ બુદ્ધિમત્ત્વાદીશ્વરસ્ય નૈષ દોષઃ । બુદ્ધિશૂન્યો હિ સ્વસત્તામાત્રજન્યં કાર્યમક્રમેણૈવ કુર્યાત્ । બુદ્ધિમાંસ્તુ કર્ત્તુમીશાનો ઽપિ અનિચ્છન્ન કરોતીતિ કસ્તસ્યોપાલમ્ભઃ? ઉચ્યતે - તા અપીચ્છાઃ સ્વસત્તામાત્રનિબન્ધનાઃ કિં ન કરોતીતિ સ એવાસ્યોપાલમ્ભઃ । અથ સ્વરૂપેણ સામર્થ્યે સત્યપિ એષ એવ તસ્ય સ્વભાવઃ, યત્સહકારિલક્ષણયાગન્તુકશક્ત્યા વિના ન કરોતીતિ ચેત્, તર્હિ માતાપિ સતિ વન્ધ્યા સા પ્રકૃત્યૈવૈતદપિ વક્તવ્યં ભવેદ્ભવતામિતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ॥
નન્વેષ એવ કાર્યસ્વભાવઃ, કેવલાત્ સમર્થાદપિ નોદેતિ, સહકારિણમપેક્ષ્યૈવ પશ્ચાદ્ભવતિ [નાસ્યોપાલમ્ભ ઇતિ] તન્ન યુક્તમ્ । સમર્થો હિ સહકાર્યપેક્ષામનાદૃત્ય બલાદેવ કાર્યં કુર્યાત્ । અન્યથા [હ્યસ્ય] અસમર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નિત્યસ્ય ક્રમકારિત્વનિષેધનમ્ નાપિ નિત્યઃ ક્રમેણ કાર્યકારીતિ યુક્તમ્, નિરપેક્ષત્વાત્ । યદાહ દિઙ્મણ્ડલવિખ્યાતકીર્તિર્ધર્મકીર્તિઃ -
નિત્યસ્ય નિરપેક્ષત્વાત્ ક્રમોત્પત્તિર્ન યુજ્યતે ।
ક્રિયાયામક્રિયાયાં ચ કાલયોઃ સદૃશાત્મનઃ ॥ ઇતિ ॥
એતેન આત્માદીનામક્ષણિકાનાં ઘટાદીનાં ક્ષણિકાનાં ચ ક્રમેણ કાર્યકરણં પ્રત્યુક્તમ્ । ન ચાત્ર પ્રત્યક્ષવિરોધઃ, પ્રત્યક્ષેણાક્ષણિકસ્ય ગ્રહણાયોગાત્ । ન હિ ક્ષણિકં પ્રત્યક્ષમક્ષણિકમીક્ષિતું ક્ષમતે । અનિકક્ષણવ્યાપારો હ્યક્ષણિકઃ । સ કથમેકક્ષણભાવિનાધ્યક્ષેણ ગ્રહીતું શક્યઃ । ન હિ પ્રાગૂર્ધ્વં ચાવસ્થાનમધુના પ્રકાશતે । તસ્યાપ્યધુનાતનતાપ્રસઙ્ગાત્ । જન્મવિનાશાવધિપ્રતિભાસપ્રસઙ્ગાદિતિ નેદં પ્રત્યક્ષં પૂર્વાપરકાલવ્યાપ્તમર્થં કઞ્ચિદપિ ગ્રહીતુમલમ્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં નિરસનમ્
એતેન પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્યાપ્રત્યક્ષત્વમાખ્યાતમ્ । સાક્ષાત્કારિ હિ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ । ન ચ પ્રાગવસ્થમધુના સાક્ષાત્કર્તવ્યમ્, અપિ તુ સ્મર્તવ્યમ્ । ન ચ સ્મરણસ્વરૂપમ્ પ્રત્યક્ષમ્ । અથ મતં ભવેદિદં સ્મરણં યદિદાનીન્તનમવસ્થાનં ન સાક્ષાત્કુર્યાત્, તત્સાક્ષાત્કરણપ્રવણં કથમિદં સ્મરણં નામ? યદાહ ભટ્ટઃ -
`પૂર્વપ્રમિતમાત્રે હિ જાયતે સ ઇતિ સ્મૃતિઃ ।
સ એવાયમિતીયં તુ પ્રત્યભિજ્ઞાતિરેકિણિઽ ॥ ઇતિ ॥
સ્મરણગ્રહણસ્વરૂપં તર્હિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સ્યાત્, ન તુ ગ્રહણસ્વરૂપમેવ । સ્મર્યમાણે ગ્રહણાયોગાત્, ગૃહ્યમાણે ચ સ્મરણાયોગાત્ । ન ચૈકસ્ય સ્મરણગ્રહણે સમ્ભવતઃ, પરસ્પરવિરોધાત્ । યેન હિ સ્વરૂપેણ સ્મરણં ન તેન સ્વરૂપેણ ગ્રહણમિત્યનુન્મત્તેન શક્યતે વક્તુમ્ । રૂપાન્તરેણ ચૈકસ્ય સ્મરણગ્રહણે ન સ્યાતામ્ । ભાવે ઽપિ પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષે સ્યાતામ્ । ન તુ સ્મર્યમાણે પ્રત્યક્ષમેવ, પ્રત્યક્ષાયોગાત્ । તસ્માત્ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયો ભ્રાન્ત એવ, નિર્વિષયત્વાત્ ।
પ્રયોગશ્ચૈવમ્ - યઃ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયઃ સ તત્ત્વતો નૈકાલમ્બનઃ, યથા લૂનપુનર્જાતતૃણાદિષુ । પ્રત્યભિજ્ઞા પ્રત્યયશ્ચાયં તદેવેદં નીલાદીતિ પ્રત્યય ઇતિ વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિઃ । એકત્વાનેકત્વયોઃ પરસ્પરવિરોધાત્ તદ્વિષયકસંવેદનયોરપિ વિરોધઃ તેનૈકાલમ્બનત્વેન અનેકાલમ્બનત્વવિરુદ્ધેન અનેકાલમ્બનત્વેન પૂર્વોક્ત્યા નીત્યા પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયો વ્યાપ્ત ઇતિ ન પ્રત્યભિજ્ઞાનં ક્ષણિકાનુમાનબાધકમ્ । ન ચ કેશાદિષ્વપિ સામાન્યાલમ્બનતયા એકાલમ્બનત્વમ્ કેશાદિવ્યક્તેરેવ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ । સામાન્યે પ્રત્યભિજ્ઞાયમાને તદેવેદં કેશાદીતિ સ્યાત્, ન તદેવેદં કેશાદીતિ । અત એવૈકાલમ્બનત્વે પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયસ્ય ક્રમેતરાભ્યામુત્પત્તિવિરોધાત્, વિરુદ્ધાનૈકાન્તિકત્વે નાશઙ્કનીયે । ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનમેવ તદવસ્થાપકમ્, યસ્યૈવ વિચાર્યમાણત્વાત્ । તસ્માત્ સ્થિતમેતત્ નિત્યઃ કર્તા નાસ્તીતિ । યદિ નિત્યઃ કર્તા જગતો ન કારણં, કિમસ્ય તર્હિ કારણમ્?
સત્ત્વાનાં શુભકર્મણઃ જગતઃ કારણત્વસમર્થનમ્
સત્ત્વાનાં શુભાશુભાખ્યં કર્મ । યથોક્તમ્ -

સત્ત્વલોકમથ ભાજનલોકં ચિત્તમેવ રચયત્યતિચિત્રમ્ ।
કર્મજં હિ જગદુક્તમશેષં કર્મ ચિત્તમવધૂય ન ચાસ્તિ ॥ ઇતિ ॥
વૈભાષિકમાશ્રિત્ય પુનર્ભગવતા સર્વજ્ઞેન ચોક્તમ્ -
`આકાશં દ્વૌ નિરોધૌ ચ નિત્યં ત્રયમસંસ્કૃતમ્ ।
સંસ્કૃતં ક્ષણિકં સર્વમાત્મશૂન્યમકર્તૃકમ્ઽ ॥ ઇતિ ॥
સર્વજ્ઞસમર્થનમ્ ભવપરમ્પરાસમર્થનં ચ
નનુ સર્વજ્ઞસિદ્ધૌ હિ તદ્વચનં નિદર્શનીકર્તુમુચિતમ્ । સર્વજ્ઞસિદ્ધયે કિં પ્રમાણમિતિ ચેત્? ઉચ્યતે । યો યઃ સાદરનિરન્તરદીર્ઘકાલાભ્યાસકલિતચેતોગુણઃ સ સર્વઃ સ્ફુટીભાવયોગ્યઃ, યથા યુવત્યાકારઃ કામિનઃ પુરુષસ્ય । યથોક્તાભ્યાસકલિતચેતોગુણાશ્ચામી ચતુરાર્યસત્યવિષયાકારા ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
ન તાવદાશ્રયદ્વારેણ હેતુદ્વારેણ વાસિદ્ધસમ્ભાવના । સઙ્કલ્પરુઢાનાં ચતુરાર્યસત્યવિષયાકારાણાં ધર્મિણાં ચેતોગુણમાત્રસ્ય ચ હેતોઃ પ્રત્યાત્મવેદ્યત્વાત્ । ન ચૈષ વિરુદ્ધઃ, સપક્ષે કામિન્યાકારે સમ્ભવાત્ । ન ચાનૈકાન્તિકઃ, અભ્યાસેન સહિતચેતોગુણસ્ફુટપ્રતિભાસયોઃ કારણકાર્યયોઃ કુમ્ભકારઘટયોરિવ સર્વોપસંહારેણ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ અભ્યાસસહિતચેતોગુણત્વસ્ય સાધનસ્ય સ્ફુટપ્રતિભાસકારણયોગ્યતયા વ્યાપ્તિસિદ્ધેઃ । તથા હિ - વ્યાપ્ત્યધિકરણે કામાતુરવર્તિનિ યુવત્યાકારે સાદરનિરન્તરદીર્ઘકાલાભ્યાસસહિતચેતોગુણાત્ પૂર્વમનુપલબ્ધિઃ સ્ફુટાભત્વસ્ય પશ્ચાદભ્યાસસંવેદનં,સ્ફુટાભસંવેદનમિતિ ત્રિવિધપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધ્યઃ કાર્યકારણભાવઃ સ્ફુટપ્રતિભાસાભ્યાસ સહિતચિત્તાકારયોરિત્યુપપન્ના સર્વોપસંહારવતી વ્યાપ્તિઃ । અતો ઽનૈકાન્તિકત્વાભાવાત્ અનવદ્યો હેતુઃ ॥
નન્વનેન સાધનેન ચતુરાર્યસત્યાકારાણાં સાક્ષાત્કરણાત્ ચતુરાર્યસત્યાકારસાક્ષત્કારી વિવક્ષિતસ્સર્વજ્ઞઃ સિધ્યતિ, ન ત્વવિશેષેણ સર્વધર્મસાક્ષત્કારી, તતસ્તત્સિદ્ધયે સાધનાન્તરમભિધેયમ્ ।
ઉચ્યતે - યત્પ્રમાણસંવાદિ નિશ્ચિતાર્થં વચનં, તત્ સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ વા તદર્થસાક્ષત્કારિજ્ઞાનપૂર્વકં, યથા દહનો દાહક ઇતિ વચનમ્, પ્રમાણસંવાદિ નિશ્ચિતાર્થ ચેદં વચનં, ક્ષણિકાઃ સર્વસંસ્કારા ઇતિ અર્થતઃ કાર્યહેતુઃ । નાસ્યાસિદ્ધિઃ, સર્વધર્મક્ષણભઙ્ગપ્રસાધનાદસ્ય વચનસ્ય સત્યાર્થત્વાત્ । નાપિ વિરુદ્ધઃ, સપેક્ષે ભાવાત્ । ન ચાનૈકાન્તિકતા, વચનમાત્રસ્ય સંશયવિપર્યાસપૂર્વકત્વે ઽપિ પ્રમાણ સંવાદિ] નિશ્ચિતાર્થસ્ય [વચનસ્ય] સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ વા તદર્થસાક્ષાત્કારિજ્ઞાનપૂર્વકત્વેન પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામુપલમ્ભાત્ । અન્યથા ધૂમાદાવપિ હેતુત્યાગપ્રસઙ્ગાદશેષકાર્યહેતૂચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ॥
ભવપરમ્પરાનિરૂપણમ્
સ્યાદેતત્ । અનેકભવપરમ્પરાલક્ષણેન દીર્ઘકાલેન ભાવ્યસ્ય સઙ્કલ્પારુઢસ્ય સ્ફુટાભત્વં સમ્ભાવ્યતે । ભવપરમ્પરાસિદ્ધયે તુ કિં પ્રમાણમ્? ઉચ્યતે । યચ્ચિત્તં તત્ ચિત્તાન્તરં પ્રતિસન્ધત્તે, યથેદાનીન્તનં ચિત્તમ્ । ચિત્તં ચ મરણકાલભાવીતિ સ્વભાવહેતુઃ । ન ચાર્હચ્ચરમચિત્તેન વ્યભિચારઃ । તસ્યાગમમાત્રપ્રતીતત્વાત્ નિઃ ક્લેશચિત્તાન્તરજનનાદ્વા । હેતોઃ ક્લેશે સતિ । વિશેષાપેક્ષણાદિ ત્યનાગતભવસિદ્ધિઃ । ઇહ પૂર્વજન્માભ્યાસાત્ તપોદાનાધ્યયનાદૌ સર્વસત્ત્વાનામભ્યાસે પ્રવૃત્તિરિતિ પ્રવાદઃ । તતસ્તત્સિદ્ધયે પ્રમાણમુચ્યતે - યચ્ચિત્તં તત્ ચિત્તાન્તરપૂર્વકં યથેદાનીન્તનં ચિત્તમ્ । ચિત્તં ચ જન્મસમયભાવીત્યર્થતઃ કાર્યહેતુઃ ॥વૈભાષિકમતનિરૂપણમ્
નનુ તત્ત્વસાક્ષાત્કારણાન્મુક્તિઃ । તત્ત્વં ચૈકમેવ, યથોક્તમ્ -
`મુક્તિસ્તુ શૂન્યતાદૃષ્ટિસ્તદર્થાશેષભાવનાઽ ઇતિ ।
તત્કથં સર્વજ્ઞદ્વૈતં, બૌદ્ધપ્રભેદશ્ચેતિ? નૈષ દોષઃ । યસ્માત્સર્વમેતદ્ ભૂતાર્થે સત્ત્વાનવતારયિતું ભગવતા પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ વૈભાષિકાણાં મતમ્ -
`આકાશં દ્વૌ નિરોધૌ ચ નિત્યં ત્રયમસંસ્કૃતમ્ ।
સંસ્કૃતં ક્ષણિકં સર્વમાત્મશૂન્યમકર્તૃકમ્ ॥ ઽઇતિ ॥
સૌત્રાન્તિકાનાં મતમ્

જ્ઞાનમેવેદં સર્વં નીલાદ્યાકારેણ પ્રતિભાસતે, ન બાહ્યો ઽર્થઃ, જડસ્ય પ્રકાશાયોગાત્ ।
યથોક્તમ્ -
`સ્વકારજ્ઞાનજનકા દૃશ્યા નેન્દ્રિયગોચારાઃઽ ॥ ઇતિ ॥
અલઙ્કારેણાપ્યુક્તમ્ -
યદિ સંવેદ્યતે નીલં કથં બાહ્યં તદુચ્યતે ।
ન ચેત્સંવેદ્યતે નીલં કથં બાહ્યં તદુચ્યતે ॥
નનુ યદિ પ્રકાશમાનં જ્ઞાનમેવદં, તદાસ્તિ બાહ્યો ઽર્થ ઇતિ કુતઃ? બાહ્યાર્થસિદ્ધિસ્તુ સ્યાદ્વયતિરેકતઃ । ન હિ સર્વત્ર સર્વદા નીલાદય આકારાઃ પ્રકાશન્તે ।
ન ચૈતત્ સ્વોપાદાનમાત્રબલભાવિત્વે સતિ યુજ્યતે । નિયતવિષયે પ્રવૃત્ત્યયોગાત્ । તસ્માદસ્તિ કિઞ્ચિદેષાં સમનન્તરપ્રત્યયવ્યતિરિક્તં યદ્બલેન ક્વચિત્ કદાચિત્ ભવન્તીતિ શક્યમવસાતુમ્ । સ એવ બાહ્યો ઽર્થ ઇતિ, ન પુનરસૌ બાહ્યો ઽર્થઃ અવયવી, ગુણાદયો ધર્માઃ દ્રવ્યાશ્રયિણઃ પરાભિમતાઃ, નવવિધં દ્રવ્યં પરમાણાવો વેતિ । તત્ર ન તાવત્ ગુણાદયઃ, દ્રવ્યનિષેધેનૈવ તેષાં નિષેધાત્ । ન ચાસતિ સમવાયિનિ દ્રવ્યે સમવાય ઇતિ તદ્દુષણમત્ર નાદ્રિયતે । દ્રવ્યં ચ પૃથિવ્યાપસ્તેજોવાયુરાકાશં કાલો દિગાત્મા મન ઇતિ નવવિધમ્ ।
આત્માકાશકાલદિઙ્મનસાં નિરસનમ્
તત્રાત્મનિષેધાયેદમપિ સાધનમ્ - યત્કાદાચિત્કં જ્ઞાનં તત્કાદાચિત્કકારણપૂર્વકમ્, યથા સૌદામિનીજ્ઞાનમ્ । કાદાચિત્કં ચેદમહંકારજ્ઞાનમિત્યર્થતઃ કાર્યહેતુઃ । નાયમસિદ્ધઃ અહંકારે ધર્મિણિ જ્ઞાનત્વસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ । નાપિ કાદાચિત્કવિશેષણમસિદ્ધમ્, સર્વદાહમિતિ જ્ઞાનાભાવાત્ । નાપિ વિરુદ્ધઃ, સપક્ષે દર્શનાત્ । ન ચાનૈકાન્તિકઃ, ધૂમપાવકયોરિવ કાદાચિત્કજ્ઞાનકાદાચિત્કકારણયોઃ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં વ્યાપ્તિસિદ્ધેઃ । કાદાચિત્કજ્ઞાનસ્ય ચાકાદાચિત્કકારણાદુત્પત્તૌ કાદાચિત્કકારણાદનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ । અનિયતહેતુકતાયાં ચાહેતુકતાપ્રસઙ્ગઃ, તથાપ્યનૈકાન્તિકત્વે પ્રસિદ્ધધૂમાદિહેતુરપ્યનૈકાન્તિકઃ સ્યાત્, વિશેષાભાવાત્ । અપિ ચાહંકારસ્ય અકાદાચિત્કકારણપૂર્વકત્વે સદૈવોદયપ્રસઙ્ગઃ । કારણસ્ય કુર્વદ્રૂપત્વાત્, અકુર્વતશ્ચોપચારતઃ કારણત્વાત્, કુર્વદકુર્વતોરૈક્યાભાવાત્ । ભાવે વા કુર્વતો ઽપ્યકુર્વદ્રૂપતાપત્તિઃ, તત્સ્વભાવત્વાત્ । કિઞ્ચાહંકારસ્ય અકાદાચિત્ક કારણાદુત્પાદે યુગપદેવોત્પાદપ્રસઙ્ગઃ, અવ્યગ્રસામગ્રીકત્વાત્ । નન્વહંકારસ્યાલમ્બનમાત્મા ન કારણમિતિ ચેન્ન । અકારણસ્યાલમ્બનત્વાયોગાદતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ॥
અથ કિમાકાશં નામ કિઞ્ચિદ્વસ્તુભૂતમસ્તિ? ઉત નાસ્તિ વા? નાસ્ત્યેવૈતત્ । યત્ર હિ સપ્રતિઘં દ્રવ્યમસ્તિ ન તત્રાકાશમવકાશં વા દદાતિ । યત્ર નાસ્તિ તત્ર તદભાવાદેવાવકાશઃ સિદ્ધ ઇતિ ક્વ વાકાશમવકાશં દદ્યાત્? [યસ્માદવકાશપ્રદમાકાશં ભણ્યતે] તસ્માત્ સત્યસ્મિન્ સર્વદા સર્વથા સર્વત્રાવકાશઃ સ્યાત્ । ન ચૈતદસ્તિ । તસ્માન્નાસ્ત્યેવાકાશમિતિ પ્રતીમઃ । એતચ્ચ વૈભાષીકમતપેક્ષ્ય દૂષણમુક્તમ્ । પરૈસ્ત્વાકાશં શબ્દગુણકમિષ્યતે । તચ્ચૈકમિતિ ચેત્ સમાનદેશત્વાત્ સર્વશબ્દાનાં વિભાગેન શ્રવણં ન સ્યાત્ । તતસ્સન્નિહિતદેશ ઇવ દૂરદેશાભિમતો ઽપિ શબ્દઃ શ્રૂયેત । ન વાન્યો ઽપીત્યેકાન્તઃ । દિક્કાલયોશ્ચૈકત્વાત્ પૂર્વાપરાદિપ્રત્યયાનુપપત્તિઃ । એતેન નિત્યસ્યાપિ મનસો ઽસમ્ભવ એવ । તથા હિ - યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્ત્યા મનો ઽનુમીયતે તદ્વાદિભિઃ । અનુભૂયન્ત એવ યુગપદ્બહૂનિ જ્ઞાનાનિ નર્ત્તકીદર્શનાદૌ । યદિ પુનર્મનો [નિત્યં] સ્યાત્તદાનીમેતાનિ જ્ઞાનાનિ ન યુજ્યન્તે । તસ્માન્નાસ્ત્યેવ મનો ઽપિ ॥
અવયવિનિરસનપૂર્વકં પરમાણુમાત્રસમર્થનમ્
પૃથિવ્યાદયો ઽવશિષ્યન્તે । તે ચાવયવિપરમાણુભેદેન દ્વિધા ઇષ્યન્તે । તત્ર યો ઽવયવી ઘટાદિઃ પરમાણુભિદ્વર્યણુકાદિ ક્રમેણારબ્ધઃ પ્રસિદ્ધઃ, તસ્ય ઉપલબ્ધિ લક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલમ્ભો બાધક ઇત્યુક્તમ્ । યદ્યવયવી નાસ્તિ કથં તર્હ્યયમેકત્વેન પ્રતિભાસત ઇતિ ચેત્ -
ભાગા એવ ભાસન્તે સન્નિવિષ્ટાસ્તથા તથા ।
તદ્વાન્નૈવ પુનઃ કશ્ચિન્નિર્ભાગઃ સમ્પ્રતીયતે ॥
ઇત્યુક્તમ્ । નનુ કો ઽયં ભાગપ્રતિભાસો નામ? નાનાદિગ્દેશાવષ્ષ્ટમ્ભેન સઞ્ચિતઃ પરમાણુપ્રતિભાસ એવ । યદ્યેવં કથં ઽપ્રતિભાસધર્મઃ સ્થૌલ્યમ્ઽ ઇત્યુક્તં ધર્મોત્તરેણ,તત્રાપ્યયમેવાર્થઃ અર્થસ્ય સ્વરૂપેણ નાસ્તિ વેદનમ્, ઽભાક્તં સ્યાદર્થવેદનમ્ઽ ઇતિ વચનાત્ । તસ્માદ્યો ઽયં નીલાદિપ્રભાસો નાનાદેશવ્યાપિત્વેનાનુભૂયતે સ એવ સ્થૂલપ્રતિભાસ ઇત્યદોષઃ યે ઽપિ તદારમ્ભકાઃ પરમાણવો વૈશેષિકાણાં, સાક્ષાદધ્યક્ષ્યગોચરા વૈભાષિકાણાં દર્શને, સ્વસ્વાકારસમર્પણપ્રવણાઃ સૌત્રાન્તિકાનાં મતે, તે ઽપિ યોગાચારાણાં દર્શને ન સમ્ભવન્તિ । ન ખલ્વેકઃ પરમાણુઃ પ્રસિદ્ધિમધ્યાસ્તે । તસ્યાધરોત્તરચતુર્દિક્ષુ પરમાણુમધ્યાસીનસ્ય નિયમેન ષડંશતાપત્તેઃ । યો હ્યસ્ય સ્વભાવઃ પૂર્વપરમાણુપ્રત્યાસન્નઃ ન સ એવાપરપરમાણુપ્રત્યાસન્નો ઘટતે । તયોરેકદેશતાપ્રાપ્તેઃ । એવં ચ સ પૂર્વપરમાણુસન્નિહિતસ્વભાવો ઽપરપરમાણું પ્રત્યાસીદેદ્યદિ સો ઽપિ તત્ર સ્યાત્ । અસત્યામપિ પ્રત્યાસત્તાવાભિમુખ્યમાત્રે ઽપ્યયમેવ વૃત્તાન્તઃ । તતશ્ચ પરમાણુમાત્રં પિણ્ડઃ પ્રસક્તઃ ॥
યોગાચારસ્ય મતમ્
અથવાયં વિચારઃ, યદેતત્પ્રતિભાસમાનં તદેકં તાવન્ન યુક્તમ્, અનન્તરોક્તવિચારાત્ । નાપ્યનેકં, પરમાણુશઃ પરમાણોરયોગાત્ । તથા હિ - યદ્યસૌ સાંશઃ કથં પરમાણુઃ? અથ નિરંશઃ તદા સંયુક્તાઃ પરમાણાવઃ સર્વાત્મના સંયોગાત્ પરસ્પરમભિન્નદેશાઃ સ્યુરિતિ સર્વઃ પિણ્ડઃ પરમાણુમાત્રં સ્યાત્, પર્વતો ઽપિ ક્ષિતિરપીતિ । તસ્માદવશ્યં તયોઃ સ્વભાવયોર્ભેદો ઽભ્યુપેતવ્યઃ । યથા ચાનયોસ્તથા
`ધરોત્તરદક્ષિણોત્તરપરમાણુપ્રત્યાસન્નાનાં સ્વભાબાનાં ચ ભેદ ઇતિ ષડંશતૈવ પરમાણોર્ન્યાયબલાદાપતતિ । યદાહ -
ષટ્કેન યુગપદ્યોગાત્ પરમાણોઃ ષડાંશતા ।
ષણ્ણાં સમાનદેશત્વાત્ પિણ્ડઃ સ્યાદણુમાત્રકઃ ॥
ઇતિ ।
ન ચૈકાસિદ્ધૌ અનેકસ્યાપિ સિદ્ધિરિતિ ન સન્તિ પરમાણવઃ । યદિ બાહ્યો ઽર્થો નાસ્તિ કિં વિષયસ્તર્હ્યયં પ્રતિભાસઃ? પ્રતિભાસઃ ખલ્વેષો ઽનાદિવિતથવાસનાતઃ પ્રવર્તમાનો નિરાલમ્બન એવ લક્ષ્યતે । તથા હિ - સતિ વિષયે સાલમ્બનતા સ્યાત્ । તેન ચાવયવિના ભવિતવ્યમ્, પરમાણુપ્રચયેન વા । સ ચાયમુભયો ઽપ્યનન્તરોક્ત બાધકપ્રમાણ [ગ્રાહ] ગ્રસ્તવિગ્રહો ન વ્યોમતામરસમતિશેતે યથોક્તમ્ -
[ન સન્નાવયવી નામ ન સન્તિ પરમાણવઃ ।]
પ્રતિભાસો નિરાલમ્ભઃ સ્વપ્નાનુભવસન્નિભઃ ॥ ઇતિ ॥
નિરાલમ્બનવાદઃ
સ્વપ્નજ્ઞાનં નિરાલમ્બનં વિદિતમેવ । ન ચ સ્વપ્રજાગ્રદનુભવયોર્ભેદઃ કશ્ચિદપ્યસ્તિ । સર્વપ્રકારસાધર્મ્યદર્શનાત્ । ન ચાનાલમ્બનાદનવાપ્તરૂપવિશેષં વિજ્ઞાનં સાલમ્બનસમ્બન્ધમનુભવિતુમુત્સહતે । યદનાલમ્બનાદવિશિષ્ટં તદનાલમ્બનમ્, યથૈકસ્માદાકાશકેશદર્શનાત્ દ્વિતીયમ્ [જ્ઞાનં] અનાલમ્બનાચ્ચ સ્વપ્નજ્ઞાનાદવિશિષ્ટં વિવાદાસ્પદીભૂતં જાગ્રદ્વિજ્ઞાનમિતિ સ્વભાવહેતુઃ ॥
વિજ્ઞાનસ્યસ્ય સાકારત્વનિરાકારત્વપક્ષભેદઃ

યદિ બાહ્યો ઽર્થો નાસ્તિ કિં તર્હિ પરમાર્થસત્? ગ્રાહ્યગ્રાહકાદિકલઙ્કાનઙ્કિતં નિષ્પ્રપઞ્ચવિજ્ઞાનમાત્રં પરમાર્થસત્ । યથોક્તમ્ -
`ગ્રાહ્યગ્રાહકનિર્મુક્તં વિજ્ઞાનં પરમાર્થસત્ઽ ઇતિ ।
પુનશ્ચોક્તમ્ -
`નાન્યો ઽનુભાવ્યો બુદ્ધ્યાસ્તિ તસ્યા નાનુભવો ઽપરઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકવૈધુર્યાત્ સ્વયં સૈવ પ્રકાશતે ॥
`ઉક્તં ચૈતદ્ભગવતા -
`બાહ્યો ન વિદ્યતે હ્યર્થો યથા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે ।
વાસનાલુઠિતં ચિત્તમર્થાભાસં પ્રવર્ત્તતે ॥ ઽઇતિ ॥
સાકારવાદિનાં મતમ્
તત્ર કેચિદેવમાહુઃ - વિજ્ઞાનમેવેદં સર્વ સર્વશરીરવિષયભાવેન પ્રસિદ્ધમ્, તચ્ચ સ્વસંવેદનમિતિ ન કસ્યચિત્ ગ્રાહ્યં ગ્રાહકં વા । કલ્પનયા તુ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । તતઃ પરિકલ્પિતગ્રાહ્યગ્રાહકભાવરહિતં વિજ્ઞાનં [સાકારં] સત્યમિતિ ।
નિરાકારવાદિનાં મતમ્
અન્યે તુ સકલાકારકલઙ્કાનઙ્કિતં શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં વાસ્તવં વિજ્ઞાનમ્ । આકારાસ્ત્વમી વિતથા એવાવિદ્યયા દર્શિતાઃ પ્રકાશન્તે । તસ્માત્ ગ્રાહ્યં નામ નાસ્ત્યેવ ગ્રાહ્યાભાવાત્ તદપેક્ષયા યદ્ગ્રાહકત્વં વિજ્ઞાનસ્ય તદપિ નાસ્તીતિ । માધ્યમિકાનાં તુ દર્શને તદપિ વિજ્ઞાનં ન પરમાર્થસત્, વિચારાસહત્વાત્ । સ્વભાવેન હિ યુક્તં પારમાર્થિક મુચ્યતે લોકે । ન ચાસ્ય વિચારતઃ કશ્ચિત્સ્વભાવો ઘટતે, એકો વાનેકો વા, પૂર્વવિચારાસહત્વાત્ । યથોક્તમ્ - ઽનેષ્ટં તદપિ ધીરાણા વિજ્ઞાનં પારમાર્થિકમ્ । એકાનેકસ્વભાવેન વિયોગાદ્ગનાબ્જવત્ઽ ॥ ઇતિ ॥

કીર્તિપાદૈરપ્યુક્તમ્ -
`ભાવા યેન નિરુપ્યન્તે તદ્રૂપં નાસ્તિ તત્ત્વતઃ ।
યસ્માદેકમનેકં વા રૂપં તેષુ ન વિદ્યતેઽ ॥ ઇતિ ॥
તથાલઙ્કારકારેણાપ્યુક્તમ્ -
`યદા તુ ન વિકલ્પસ્ય ન ચાન્યસ્ય પ્રમાણતા ।
તદા વિશીર્યમાણે ઽપિ સર્વસ્મિન્ કો ઽપરાધ્યતુ ॥
`બદ્ધમુક્તાદિ ભેદો ઽપિ નૈવાસ્તિ પરમાર્થતઃ ।
ભેદો હિ નાવભાત્યેવ સર્વત્ર સમદર્શિનામ્ઽ ॥ઇતિ ॥
પ્રયોગઃ પુનરેવમ્ - યદેકાનેકસ્વભાવં ન ભવતિ ન તત્પરમાર્થસત્, યથા વ્યોમકમલમ્,એકાનેકસ્વભાવં ચ ન ભવતિ વિજ્ઞાનમિતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ । ન તાવદયમસિદ્ધો હેતુઃ । સાકારે જ્ઞાને બહિરર્થ ઇવ એકાનેસ્વભાવાયોગ્યત્વસ્ય પરિસ્ફુટત્વાત્ । યત્ર હિ લોકસ્ય બાહ્યાર્થવ્યવહારસ્તદેવ સાકારવાદિનો જ્ઞાનમ્, તતો યત્તસ્ય બહિર્ભાવે બાધકં તદેવાન્તર્ભાવે ઽપિ બાધકમ્ । ન હિ સ્થૂલમેકમનેકં ચ પરમાણુરૂપમપીષ્યતે । વિજ્ઞાનાત્મકાનામયમાકારો યદ્યેકઃ સ્થૂલો યતિ વાનેકઃ પરમાણુશો ભિન્નઃ, ઉભયથાપિ બાહ્યાર્થપક્ષભાવિ દૂષણમશક્યમુર્દ્ધતુમ્ । ન હિ તદ્વિજ્ઞાને બહિર્ભાવનિબન્ધનં દૂષણમ્! યેન તદ્ભાવેન ભવેત્ । મૂર્તિનિમિત્તં બાધકમ્,
નામૂર્તે વિજ્ઞાનાત્મનિ ઇત્યપિ નિસ્સારમ્ । સાકારતાયાં વિજ્ઞાનસ્યાપિ મૂર્તત્વાત્ । અયમેવ હિ દેશાવિતાનવા [નાકારો] મૂર્તિરિતિ ॥ શ્રીમન્મહાજગદ્દલવિહારીય મહાપણ્ડિત ભિક્ષુમોક્ષાકરગુપ્તવિરચિતાયાં તર્કભાષાયં પરાર્થાનુમાનપરિચ્છેદઃ તૃતીયઃ સમાપ્તઃ ॥
ગ્રન્થાગ્રં શ્લોકમાનં 840
તર્કભાષામિમાં કૃત્વા પુણ્યમાસાદિ યન્મયા ।
તેન યુણ્યેન લોકો ઽયં બુદ્ધત્વમધિગચ્છતુ ॥
* યાદૃશં પુસ્તકે દૃષ્ટં તાદૃશં લિખિતં મયા ।
યદિ શુદ્ધમશુદ્ધં વા મમ દોષો ન દીયતે ॥
ઉદકાનલચૌરેભ્યઃ મૂર્ખકેભ્યસ્તથૈવ ચ ।
કષ્ટેન લિખિતં શાસ્ત્રં યત્નેન પરિપાલયેત્* ॥
તર્કભાષા સમાપ્તા