સુવિક્રાન્તવિક્રામિપરિપૃચ્છા · ભાગ 16

સુવિક્રાન્તવિક્રામિપરિપૃચ્છા નામ
સાર્ધદ્વિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા ।
સ્તર્ત્ સ્વ્પ્ 1
1 નિદાનપરિવર્તઃ ।
એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ સ્મ વેણુવને કલન્દકનિવાપે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમર્ધત્રયોદશભિર્ભિક્ષુશતૈઃ, અપ્રમેયાસંખ્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ નાનાબુદ્ધક્ષેત્રસંનિપતિતૈરેકજાતિપ્રતિબદ્ધૈઃ । તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ભગવાનનેકશતસહસ્રયા પર્ષદા પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો ધર્મં દેશયતિ સ્મ ॥
અથ ખલુ તસ્યામેવ પર્ષદિ સુવિક્રાન્તવિક્રામી નામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંનિપતિતો ઽભૂત્સંનિષણ્ણઃ । સ ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - પૃચ્છેયમહં ભગવન્તં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં કંચિદેવ પ્રદેશમ્, સચેદ્ ભગવાનવકાશં કુર્યાત્ પૃષ્ટશ્ચ પ્રશ્નવ્યાકરણાય । એવમુક્તે ભગવાન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - પૃચ્છ ત્વં સુવિક્રાન્તવિક્રામિંસ્તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં યદ્યદેવાકાઙ્ક્ષસિ । અહં તે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રશ્ન(સ્ય) વ્યાકરણેન ચિત્તમારાધયિષ્યામિ ॥
એવમુક્તે સુવિક્રાન્તવિક્રામી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ભગવન્નુચ્યતે । કિયતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતેત્યુચ્યતે? કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ? કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ? કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતો મારઃ પાપીયાનવતારં (ન) લભતે, સર્વમારકર્માણિ ચાવબુધ્યતે? કીદૃગ્રૂપૈશ્વ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારૈર્વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રં સર્વજ્ઞતાધર્મપરિપૂરિમધિગચ્છતિ?
એવમુક્તે ભગવાન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્, યસ્ત્વં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૃચ્છસિ બોધિસત્ત્વાનાં ( વૈદ્ય 2 ) મહાસત્ત્વાનામર્થાય, યથાપિ નામ ત્વં બહુજનહિતાય પ્રતિપન્નો બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ, એતર્હ્યનાગતાનાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામાલોકં કર્તુકામ ઇતિ ॥

અથ ખલુ ભગવાન્ જાનન્નેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પરિપૃચ્છતિ સ્મ - કિં ત્વં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અર્થવશં સંપશ્યંસ્તથાગતમેતદર્થં પરિપૃચ્છસિ? એવમુક્તે સુવિક્રાન્તવિક્રામી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - સર્વસત્ત્વાનાં વયં ભગવન્નર્થાય તથાગતમેતમર્થં પરિપૃચ્છામઃ સર્વસત્ત્વહિતાય સર્વસત્ત્વાનુકમ્પાયૈ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતા ભગવન્ સર્વધર્માણાં ગ્રાહિકા યદુત શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વસમ્યક્સંબુદ્ધધર્માણામ્ । અતો ભગવંસ્તથાગતવિષયં તથાગતજ્ઞાનં ચ નિર્દિશતુ । તત્ર યે સત્ત્વા નિયતાઃ શ્રાવકયાને ભવિષ્યન્તિ, તે ક્ષિપ્રમનાસ્રવાં ભૂમિં સાક્ષાત્કરિષ્યન્તિ । યે પ્રત્યેકબુદ્ધયાને નિયતા ભવિષ્યન્તિ, તે ક્ષિપ્રં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન નિર્યાસ્યન્તિ । યે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં સંપ્રસ્થિતાઃ, તે ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । યે ચ અનવક્રાન્તસમ્યક્ત્વનિયામા અનિયતાસ્તિસૃષુ ભૂમિષુ, તે શ્રુત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયિષ્યન્તિ । સર્વસત્ત્વાનાં ચ ભગવન્ કુશલમૂલસંજનનં કૃતં ભવિષ્યતિ તથાગતેન ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રશ્નં વિસર્જયતા । ન ચ વયં ભગવન્ હીનાધિમુક્તિકાનાં સત્ત્વાનાં કૃતશસ્તથાગતં પરિપૃચ્છામઃ, ન દરિદ્રચિત્તાનામ્, ન દરિદ્રમાનસસમન્વાગતાનામ્, ન કુસીદાનામ્, ન કૌસીદ્યાભિભૂતાનામ્, ન દૃષ્ટિપઙ્કાવસન્નાનામ્, ન મારપાશબદ્ધાનામ્, નાનપત્રપાણામ્, નાસંલેખસમન્વાગતાનામ્, ન મુષિતસ્મૃતીનામ્, ન ભ્રાન્તચિત્તાનામ્, ન કામપઙ્કમગ્નાનામ્, ન શઠાનામ્, ન માયાવિનામ્, નાકૃતજ્ઞાનામ્, ન પાપેચ્છાનામ્, ન પાપસમાચારાણામ્, ન શીલવિપન્નાનામ્, નાપરિશુદ્ધશીલાનામ્, ન દૃષ્ટિવિપન્નાનામ્, ન મારગોચરચારિણામ્, નાત્મોત્કર્ષકાણામ્, ન પરપંસકાનામ્, ન લાભસત્કારગુરુકાણામ્, ન પાત્રચીવરાધ્યવસિતાનામ્, ન કુહકાનામ્, ન લપકાનામ્, ન નૈમિત્તિકાનામ્, ન નૈષ્પેષિકાણામ્, ન લાભેન લાભચિકીર્ષુકાણામ્ । ન વયં ભગવન્ એવંરૂપાણાં સત્ત્વાનાં કૃતશસ્તથાગતં પરિપૃચ્છામઃ । યે પુનર્ભગવન્ સત્ત્વાઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં પ્રાર્થયન્તિ, અસઙ્ગજ્ઞાનં સ્વયંભૂજ્ઞાનમસમજ્ઞાનમનુત્તરજ્ઞાનં પ્રાર્થયન્તે, યે નાત્માનમુપલભન્તે ન પરમ્, કુતઃ પુનરાત્માનમુત્કર્ષયિષ્યન્તિ પરં વા પસંયિષ્યન્તિ, તેષાં નિહતમાનાનાં વયં ભગવંશ્છિન્નવિષાણવૃષભોપમાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામાવ્રીઢશલ્યાનાં નીચમાનસાનાં ચણ્ડાલકુમારકોપમચિત્તાનાં પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશસમચિતાનાં ભગવન્ સત્ત્વાનામર્થાય તથાગતં પરિપૃચ્છામો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ । યે ધર્મમપિ નોપલભન્તે નાભિનિવિશન્તે કુતઃ પુનરધર્મમ્, તેષાં વયં ભગવન્નર્થાય તથાગતં પરિપૃચ્છામો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામાશયશુદ્ધાનામશઠાનામમાયાવિનામૃજુકાનાં સમચિત્તાનાં સર્વસત્ત્વહિતામુકમ્પકાનાં સમાદાપકાનાં સમુત્તેજકાનાં સંપ્રહર્ષકાણાં મહાભારવાહિકાનાં મહાયાનસમારૂઢાનાં મહાકૃત્યેન પ્રત્યુપસ્થિતાનાં મહાકારુણિકાનાં સર્વસત્ત્વહિતસુખાવહાનાં નાયકાનાં વિનાયકાનાં પરિણાયકાનાં સર્વધર્માનિશ્રિતવિહારિકાણાં સર્વોપપત્ત્યાયતનાનર્થિકાનાં સર્વમારપાશવિનિર્મુક્તાનાં ( વૈદ્ય 3 ) છન્દિકાનાં વીર્યવતામપ્રમત્તાનાં સર્વધર્મપરમપારમિપ્રાપ્તાનાં સર્વસંશયચ્છેદનકુશલાનામ્ । (તેષાં) વયં ભગવન્ સત્ત્વાનાં કૃતશસ્તથાગતં પરિપૃચ્છામો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ । યે તે ભગવન્ સત્ત્વા બોધિજ્ઞાનમપિ ન મન્યન્તે નાભિનિવિશન્તે નાધ્યવસાય તિષ્ઠન્તિ, સર્વમન્યનાસમતિક્રાન્તા માર્ગસ્થિતા માર્ગપ્રતિપન્ના માર્ગદૈશિકાઃ, તેષાં વયં ભગવન્ સત્ત્વાનાં કૃતશસ્તથાગતં પરિપૃચ્છામો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચ । સર્વસત્ત્વાનાં વયં ભગવન્નર્થાય હિતાય સુખાય યોગક્ષેમાય તથાગતં પરિપૃચ્છામઃ, સર્વસત્ત્વાનાં વયં ભગવન્ સુખમુપસંહર્તુકામા અનુત્તરસુખં નિરુત્તરસુખં નિર્વાણસુખં બુદ્ધસુખમસંસ્કૃતસુખમ્ । તેન વયં ભગવન્ સર્વસત્ત્વાનાં સંશયચ્છિત્ત્યર્થં તથાગતં પરિપૃચ્છામઃ । નિઃસંશયા વયં ભગવન્ ભવિતુકામાઃ, નિઃસંશયાશ્ચ ભગવન્ સર્વસત્ત્વેભ્યઃ સંશયપ્રહાણાય ધર્મં દેશયિતુકામાઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વસત્ત્વા હિ ભગવન્ સુખકામા દુઃખપ્રતિકૂલાઃ, સર્વસત્ત્વાઃ સુખેનાર્થિકાઃ । ન ચ વયં ભગવન્ સર્વસત્ત્વાનાં કિંચિદન્યત્સુખં સમનુપશ્યામો ઽન્યત્ર પ્રજ્ઞાતઃ । ન ચાન્યત્કિંચિદ્ભગવન્ સર્વસત્ત્વાનાં સુખમસ્તિ અન્યત્ર બોધિસત્ત્વયાનાન્મહાયાનાત્ । તેન વયં ભગવન્ ઇમમર્થવશં સંપશ્યન્તઃ સત્ત્વાનાં સુખમુપસંહર્તુકામાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૃચ્છામઃ । બોધિસત્ત્વાનાં ચૈતમર્થં ભગવન્ સમનુપશ્યદ્ભિરસ્માભિસ્તથાગત એતમર્થં પરિપૃષ્ટઃ ॥
એવમુક્તે ભગવામ્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિણં બોધિસત્ત્વાં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ । ગુણાનાં તે ન સુકરઃ પર્યન્તો ઽધિગન્તુમ્, યસ્ત્વં તથાગતં મહતો જનકાયસ્યાનુકમ્પયા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૃચ્છસિ । તેન હિ ત્વં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ, ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ ॥॥

ભગવાનેતદવોચત્ - યત્ત્વં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ એવં વદસિ - પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ભગવન્નુચ્યતે, કિયતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતેત્યુચ્યત ઇતિ, ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કેનચિદ્ધર્મેણ પ્રજ્ઞાપારમિતા વચનીયા । સર્વવચનાતિક્રાન્તા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા શક્યતે વક્તુમ્ - ઇયં સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અસ્ય વા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનેન વા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અસ્માદ્વા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપારમિતૈષા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માણામ્, તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ । પ્રજ્ઞૈવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિંસ્તથાગતેન ન લબ્ધા, નોપલબ્ધા, કુતઃ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામુપલપ્સ્યતે? પ્રજ્ઞેતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અજ્ઞૈષા સર્વધર્માણામ્, અજાનનૈષા સર્વધર્માણામ્, તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞેતિ । કતમા ચ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અજાનના સર્વધર્માણામ્? અન્યથૈતે સર્વધર્મા અન્યથાભિલપ્યન્તે, ન ચાભિલાપવિનિર્મુક્તાઃ સર્વધર્માઃ । યા ચ અજ્ઞા સર્વધર્માણામ્, યા ચ અજાનના સર્વધર્માણામ્, ન સા શક્યા વાચા વક્તુમ્ । અપિ તુ યથા સત્ત્વા અજાનનાઃ, તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞેતિ । પ્રજ્ઞાપ્તિરિત્યેવોચ્યતે, તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞેતિ । સર્વધર્માશ્ચ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અપ્રજ્ઞપનીયાઃ, અપ્રવર્ત્યાઃ, અનિર્દેશ્યાઃ અદૃશ્યાશ્ચ । યૈવમજાનના, ઇયમુચ્યતે અજાનનેતિ । પ્રજ્ઞેતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ નૈષા અજ્ઞા નાપ્યનજ્ઞા, નાપ્યજ્ઞાનજ્ઞા, તતસ્તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞેતિ । ( વૈદ્ય 4 ) [ન]) જ્ઞાનગોચર એષ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્, નાજ્ઞાનગોચરઃ । નાજ્ઞાનવિષયો નાપિ જ્ઞાનવિષયઃ । અવિષયો હિ જ્ઞાનમ્ । સચેદજ્ઞાનવિષયઃ સ્યાત, અજ્ઞાનં સ્યાત્ । ન જ્ઞાનમજ્ઞાનતઃ, નાપિ જ્ઞાનતો ઽજ્ઞાનમ્, નાપિ જ્ઞાનમજ્ઞાનમ્, નાપ્યજ્ઞાનં જ્ઞાનમ્ । નાજ્ઞાનેન જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે, નાપિ જ્ઞાનેન જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । અજ્ઞાનેન હિ જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે, ન તુ તત્ર કિંચિદજ્ઞાનં યચ્છક્યમાદર્શયિતુમ્ - ઇદં તજ્જ્ઞાનમ્, અસ્ય વા તજ્જ્ઞાનમ્, અનેન વા તજ્જ્ઞાનમ્ । તેન તજ્જ્ઞાનં જ્ઞાનત્વેન ન સંવિદ્યતે, નાપિ તજ્જ્ઞાનં તત્ત્વેનાવસ્થિતમ્, નાપ્યજ્ઞાનં જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । સચેદજ્ઞાનેન જ્ઞાનમિત્યુચ્યેત, તતઃ સર્વે બાલપૃથગ્જના જ્ઞાનિનો ભવેયુઃ । અપિ તુ જ્ઞાનાજ્ઞાનાનુપલબ્ધિતો જ્ઞાનાજ્ઞાનં યથાભૂતપરિજ્ઞા । તદેવ જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે, ન પુનર્યથોચ્યતે તથા તજ્જ્ઞાનમ્ । તત્કસ્માત્? ન હિ જ્ઞાનં વચનીયમ્, નાપિ જ્ઞાનં કસ્યચિદ્વિષયઃ । સર્વવિષયવ્યતિક્રાન્તં હિ જ્ઞાનમ્, ન ચ જ્ઞાનં વિષયમ્ (યઃ?) । અયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ જ્ઞાનનિર્દેશઃ, અદેશો ઽપ્રદેશઃ, યેન જ્ઞાનેનાસૌ જ્ઞાનિનાં જ્ઞાનીતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । યૈવં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજાનના અનુબોધના અજાનના, ઇયમુચ્યતે પ્રજ્ઞેતિ । ય એવં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અભિસમયઃ, સાક્ષાત્ક્રિયા, ઇયમુચ્યતે લોકોત્તરા પ્રજ્ઞેતિ, ન પુનર્યથોચ્યતે લોકોત્તરા પ્રજ્ઞેતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? લોક એવ નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્લોકોત્તરા પ્રજ્ઞા? કઃ પુનર્વાદો યો લોકાન્ સમનુત્તરિષ્યતિ લોકોત્તરયા પ્રજ્ઞયા? તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સા લોકમુપલભતે, તેન ન કિંચિદુત્તારયતિ, તેનોચ્યતે લોકોત્તરા પ્રજ્ઞેતિ । લોક ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞપ્તિર્લોકસમતિક્રમઃ । સર્વપ્રજ્ઞપ્તિસમતિક્રાન્તં લોકોત્તરમિત્યુચ્યતે । ન ચ પુનર્લોકોત્તરમુત્તરણમ્, અનુત્તરણં લોકોત્તરમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અણુરપિ તત્ર ધર્મો ન સંવિદ્યતે ય ઉત્તર્તવ્યો યેન ચોત્તર્તવ્યઃ । તેનોચ્યતે લોકોત્તરમિતિ । લોકોત્તરે હિ ન લોકો વિદ્યતે ન લોકોત્તરમ્, અનુત્તરસ્યાનુત્તર(ણ) મિતિ, તેનોચ્યતે લોકોત્તરમિતિ । અયમુચ્યતે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ લોકોત્તરાયાઃ પ્રજ્ઞાયા નિર્દેશઃ, ન પુનર્યથોચ્યતે લોકોત્તરા પ્રજ્ઞેતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ યા લોકોત્તરા સા વચનીયા, ઉત્તીર્ણા સા । ન તત્ર ભૂયઃ કિંચિદુત્તર્તવ્યમ્, તેનોચ્યતે લોકોત્તરા પ્રજ્ઞેતિ ॥

તત્ર સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યા નિર્વેધિકા પ્રજ્ઞા, કિં સા પ્રજ્ઞા નિર્વિધ્યતિ? નાત્ર કિંચિન્નિર્વેદ્ધવ્યમ્ । સચેત્કિંચિન્નિર્વેદ્ધવ્યમભવિષ્યત્, પ્રજ્ઞપ્યેત - ઇયં સા પ્રજ્ઞા યા નિર્વિધ્યતીતિ । ન કેનચિદ્વિધ્યતે નાવિધ્યતે, ન કસ્યચિદુત્તરમુપલભ્યતે યદ્વિધ્યેત । નિર્વિધ્યતીતિ નાત્ર કિંચિદ્વિધ્યતિ નાવિધ્યતિ, નાત્ર કિંચિદ્વિધ્યતે નાવિધ્યતે, તેનોચ્યતે નિર્વિધ્યતીતિ । નાત્ર કશ્ચિદન્તં પ્રયાતિ નાપિ મધ્યમ્, તેનોચ્યતે નિર્વિધ્યતીતિ । નિર્વિધ્યતિ નિર્વેધિકા પ્રજ્ઞેત્યુચ્યતે નિર્વિધ્યતિ ન ક્વચિદ્ધાવતિ, ન વિધાવતિ, ન સંધાવતિ, તેનોચ્યતે નિર્વેધિકેતિ । અપિ તુ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ નિર્વેધિકા પ્રજ્ઞેતિ કિં નિર્વિધ્યતિ? યત્કિંચિદ્દર્શનમ્, તત્સર્વં નિર્વિધ્યતિ । કેન નિર્વિધ્યતિ? પ્રજ્ઞયા નિર્વિધ્યતિ । કિમિતિ પ્રજ્ઞયા નિર્વિધ્યતિ? પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણમિતિ નિર્વિધ્યતિ । યત્કિંચિત્પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણમ્, તત્સર્વમલક્ષણમિતિ, અલક્ષણં પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણમિતિ । યઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ એવંરૂપયા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતો વિધ્યતિ, સ ત્રૈધાતુકં ( વૈદ્ય 5 ) વિધ્યતિ । કથં વિધ્યતિ? અધાતુકં ત્રૈધાતુકમિતિ નિર્વિધ્યતિ । ન હ્યત્ર કશ્ચિદ્ધાતું વિધ્યતિ, સ ત્રૈધાતુકમધાતુકમિતિ નિર્વિધ્યતિ । યેનૈવં ત્રૈધાતુકં નિર્વિદ્ધમ્, અયમુચ્યતે નૈર્વેધિક્યા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગત ઇતિ । કથં ચ નૈર્વેધિક્યા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતઃ? ન હિ કિંચિન્નિર્વેદ્ધવ્યમકુશલમ્, સ સર્વં કુશલમિતિ નિર્વિધ્યતિ, નૈર્વેધિક્યા પ્રજ્ઞયા અતિક્રામતિ । સ એવં નૈર્વેધિક્યા પ્રજ્ઞ્યા સમન્વાગતો યત્કિંચિત્પશ્યતિ શૃણોતિ જિઘ્રતિ આસ્વાદયતિ સ્પૃશતિ વિજાનીતે વા, તત્સર્વં નિર્વિધ્યતિ । કથં નિર્વિધ્યતિ? અનિત્યતો દુઃખતો ગણ્ડતો રોગતઃ શલ્યતઃ શૂન્યતો અઘત આઘાતતઃ પરતઃ (પ્રલોપતઃ) પ્રલોપધર્મતશ્ચલતઃ પ્રભઙ્ગુરતો ઽનાત્મતો ઽનુત્પાદતો ઽનિરોધતો ઽલક્ષણત ઇતિ । અયમુચ્યતે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ શીતીભૂતોવિશલ્ય ઇતિ । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિશલ્યા નામ ભૈષજ્યજાતિઃ । સા યસ્મિન્ સ્થાપ્યતે તતઃ સર્વશલ્યાન્યપનયતિ નિર્વિધ્યતિ, એવમેવ એવંરૂપૈર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતો ભિક્ષુર્વિશલ્યઃ શીતીભૂતો નૈર્વેધિક્યા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતઃ સંસારાત્યન્તવિહારી નૈર્વેધિકપ્રજ્ઞોવિરક્તઃ સર્વત્રૈધાતુકાત્, અતિક્રાન્તઃ સર્વમારપાશેભ્યઃ । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વજ્રં યસ્મિન્નેવ નિક્ષિપ્યતે નિર્વેધનાર્થમ્, તત્તદેવ નિર્વિધ્યતિ, એવમેવ ભિક્ષુર્વજ્રોપમસમાધિનૈર્વેધિક્યા પ્રજ્ઞયા પરિગૃહીતં (ચિત્તં?) યત્ર સ્થાપયતિ યેષુ ચ પ્રચારયતિ, તાન્ સર્વાન્નિર્વિધ્યતિ । સ નૈર્વેધિક્યા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતો લોકોત્તરયા સમ્યગ્દુઃખક્ષયગામિન્યાનુલિપ્તસ્ત્રવિદ્ય ઇત્યુચ્યતે । વિદ્યેતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અવિદ્યોપશમસ્યૈતદધિવચનમ્, અવિદ્યાપરિજ્ઞેતિ દુઃખસ્કન્ધવ્યુપશમસ્યૈતદધિવચનમ્ । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વૈદ્યઃ પણ્ડિતો વ્યક્તો મેધાવી તન્ત્રૌપયિકયા મીમાંસયા સમન્વાગતઃ સ્યાત્ સર્વભૈષજ્યકુશલઃ સર્વવ્યાધ્યુત્પત્તિકુશલઃ સર્વદુઃખપ્રમોચનકઃ । સ યં યમેવ ગ્લાનં ચિકિત્સતિ તં તમેવ મોચયત્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ સ સર્વભૈષજ્યકુશલઃ સર્વવ્યાધ્યુત્પત્તિકુશલઃ સર્વરોગવિમોચનકઃ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ તૃતીયા વિદ્યા સર્વાવિદ્યોપશમાય સંવર્તતે, સર્વદુઃખનિર્યાતનાય સંવર્તતે, સર્વજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાનામુપશમાય સંવર્તતે । ઇયમુચ્યતે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ લોકોત્તરા પ્રજ્ઞા નિર્વેધગામિનીતિ ॥
ઇદં ચ મે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સંઘાય ભાષિતમ્ -
પ્રજ્ઞા શ્રેષ્ઠા હિ લોકસ્ય યેયં નિર્વેધગામિની ।
યયા સમ્યક્ પ્રજાનાતિ ભવજાતિપરિક્ષયમ્ ॥
ઇતિ ।
ભવજાતિપરિક્ષય ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કસ્યૈતદધિવચનમ્? ઉદયાસ્તંગમપ્રતિવેધસ્યૈતદધિવચનમ્ । કતમશ્ચ ઉદયાસ્તંગમપ્રતિવેધઃ? યત્કિંચિત્સમુદયધર્મિ, તત્સર્વં નિરોધધર્મિ ઇત્યેવં સમુદયાસ્તંગમં પ્રતિવિધ્યતિ । સમુદય ઇતિ સુવિક્રામિન્ ઉત્પાદસ્યૈતદધિવચનમ્, અસ્તંગમ ઇતિ નિરોધસ્યૈતદધિવચનમ્, ન પુનર્યથોચ્યતે તથોદયાસ્તંગમઃ । યઃ કશ્ચિત્સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સમુદયઃ, ન સ ઉદયધર્મઃ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સમસ્ય કશ્ચિદુદયઃ, નાપિ તત્સમુદાગચ્છતિ । સમતાનુયાતમેવ તત્ । તેનોચ્યતે સમુદય ઇતિ । સમતાનુયાતમિતિ ( વૈદ્ય 6 ) સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ નાત્ર કશ્ચિદુદયતિ ન સમુદાગચ્છતિ । ન તસ્ય યઃ સ્વભાવઃ સ સ્વયં સંભવઃ, સ નિરોધઃ । તત્ર ચ ન કસ્યચિન્નિરોધઃ, સમુદયાનન્તરનિરોધઃ । યત્રોત્પાદો નાસ્તિ, ન તત્ર નિરોધઃ, સ નિરોધઃ । એવં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યઃ સમુદયાસ્તંગમપ્રતિવેધઃ અનુત્પાદાય અનિરોધાય, સો ઽસ્તંગમપ્રતિવેધઃ । તેનોચ્યતે ઉદયાસ્તંગમપ્રતિવેધ ઇતિ ॥॥
પ્રતિવેધ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યૈષા પરિજ્ઞા । યં પ્રતીત્ય યો ધર્મ ઉત્પદ્યતે, તમેવ પ્રતીત્ય સ ધર્મો ન સંવિદ્યતે । અયમુચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતિવેધઃ । સૈષા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પરિજ્ઞા યથાભૂતતા અનુત્પાદેન સૂચ્યતે । અનુત્પાદો હિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । સમો ઽનુત્પાદઃ । તેનોચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ । યત્ર નાસ્ત્યુત્પાદઃ, તત્ર કુતો નિરોધઃ? અનિરોધો નિરોધઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાવબોધઃ । અસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇત્યુચ્યતે । યો ઽસમુત્પાદઃ સો ઽનુત્પાદઃ । યો ઽનુત્પાદઃ, સ નાતીતો ન અનાગતો ન પ્રત્યુત્પન્નઃ । તસ્ય નિરોધો ન સંવિદ્યતે । યસ્ય નિરોધો ન સંવિદ્યતે, તદુચ્યતે ઽનુત્પાદજ્ઞાનમિતિ । યેન ચ અનુત્પાદો જ્ઞાતઃ, સ ન ભૂય ઉત્પાદયતિ, ન ચ નિરોધં સાક્ષાત્કરોતિ । યો નોત્પાદયતિ, સ ન નિરોધયતિ । ઉત્પાદસ્ય હિ સતો નિરોધઃ પ્રજ્ઞાયતે । યેનોત્પાદયતિ, તેન નિરુદ્ધા એવ સર્વધર્મા જ્ઞાતા દૃષ્ટાઃ પ્રતિવિદ્ધાઃ સાક્ષાત્કૃતાઃ । તેનોચ્યતે નિરોધઃ સાક્ષાત્કૃત ઇતિ ॥॥

ક્ષયજ્ઞાનમિતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ક્ષીણમજ્ઞાનમ્ । તેનોચ્યતે ક્ષયજ્ઞાનમિતિ । કેન ક્ષીણમ્? અક્ષયતયા ક્ષીણમ્ । ક્ષયમસ્ય ન સમનુપશ્યતિ । અજ્ઞાનવિગમ એષ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ । તેનોચ્યતે ક્ષયજ્ઞાનમિતિ । અજ્ઞાનપરિજ્ઞૈષા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ । તેનોચ્યતે અજ્ઞાનક્ષયઃ ક્ષયજ્ઞાનમિતિ । ન હિ અજ્ઞાનં ક્ષયો વા અક્ષયો વા । વિગમ એષ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ જ્ઞાસ્યતે । તેનોચ્યતે ક્ષયજ્ઞાનમિતિ । યથાભૂતપરિજ્ઞૈષા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ । તેનોચ્યતે વિગમ ઇતિ । ન કિંચિદન્યદુપલભ્યતે ઇદં તજ્જ્ઞાનવિગમ ઇતિ । જ્ઞાનમેવ નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનરજ્ઞાનમ્ । યસ્ય કસ્યવિદ્વિમુક્તિ, તેનોચ્યતે ક્ષયજ્ઞાનમિતિ, ન પુનર્યથોચ્યતે । યસ્ય પુનઃ ક્ષયજ્ઞાનમ્, તસ્ય ન કશ્ચિદ્વ્યવહારઃ । અપિ તુ નિર્દેશ એષઃ અજ્ઞાનક્ષય ઇતિ વા ક્ષય(જ્ઞાન)મિતિ । ઇયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અક્ષયક્ષયજ્ઞાનપરીક્ષા સર્વધર્માણાં યેનાવબુદ્ધા સ ક્ષયજ્ઞાનવિગતઃ, અક્ષયકોટિમનુપ્રાપ્તઃ । અકોટિર્નિવાણકોટિઃ, ન પુનર્યથોચ્યતે । અવચનીયં નિર્વાણં સર્વવ્યવહારસમુચ્છિન્નમ્ । અયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ નિર્વાણધાતુનિર્દેશઃ, ન પુનર્યથા નિર્દિષ્ટઃ । અનિર્દેશ્યો હિ નિર્વાણધાતુઃ સર્વનિર્દેશસમતિક્રાન્તઃ સર્વનિર્દેશસમુચ્છિન્નો નિર્વાણધાતુઃ । અયમુચ્યતે લોકોત્તરાયા નિર્વેધિકાયાઃ પ્રજ્ઞાયા નિર્દેશઃ, યો ઽયં નિર્વાણધાતુરિતિ । ન ચ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ નિર્વાણધાતુર્દેશસ્થો ન પ્રદેશસ્થઃ । એષો ઽસ્ય નિર્દેશ ઇતિ ॥

તત્ર કતમા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા? ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કિંચિદારં વા પારં વા । સચેત્સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા આરં વા પારં વા ઉપલભ્યેત, નિર્દિશેત્તથાગતઃ પ્રજ્ઞાયા આરં વા પારં વા । ન ચ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા આરમુપલભ્યતે, તેનાસ્યાઃ પારં ન નિર્દિશ્યતે । અપિ તુ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ પારમેતત્સર્વધર્માણાં જ્ઞાનકર્મણામ્, તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ, ન પુનર્યથોચ્યતે । ન હિ વાચા ન કર્મણા પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । અનિર્દેશ્યા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વધર્માણામેષો ઽનુબોધઃ । યશ્ચાનુબોધઃ, સો ઽવિરોધઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ તત્ર કિંચિદનુબુદ્ધમ્, ન પ્રતિવિદ્ધમ્ । અનુબોધપ્રતિવેધસમતા હિ બોધિઃ સર્વધર્માનુબોધાદ્બોધિરિત્યુચ્યતે । કથં ચ સર્વધર્માનુબોધઃ? નાત્ર કાચિદ્બોધિર્નાપ્યત્ર કશ્ચિ(દનુ)બોધઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સચેત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિરુપલભ્યેત, લબ્ધા સ્યાદ્બોધૌ બોધિઃ । ન ચ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધૌ બોધિઃ સંવિદ્યતે । એવમેષા બોધિરભિસંબોદ્ધવ્યા । અનનુબોધાદપ્રતિવેધાદનુબુધ્યેત્યુચ્યતે, ન પુનર્યથોચ્યતે સર્વધર્મા હ્યનનુબુદ્ધા અપ્રતિવિદ્ધાઃ । ન ચ પુનર્ધર્મો ધર્મસ્વભાવેન સંવિદ્યતે અનેનાનુબોધેન । ઇયમુચ્યતે બોધિરિતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિંસ્તથાગતેન બોધિરુપલબ્ધા, નાપિ તથાગતેન બોધિર્વિજ્ઞપ્તા । અવિજ્ઞપનીયા અપ્રજ્ઞપનીયા બોધિઃ । ન ચ તથાગતેન બોધિર્જ્ઞાતા ન જનિતા । અજાતા અનભિનિર્વૃત્તા હિ બોધિઃ । ન ચ બોધિઃ કસ્યવિદ્વિષયઃ, ન ચ બોધૌ કશ્ચિત્સત્ત્વો વા સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિર્વા । યત્ર નસ્તિ સત્ત્વો વા સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિર્વા, કથં વક્તવ્યો ઽયં બોધિસત્ત્વઃ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ? ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધૌ બોધિઃ, ન ચ બોધૌ કશ્ચિત્સત્ત્વઃ । અતિક્રાન્તા હ્યેષા બોધિઃ, અનુત્પન્નૈષા બોધિઃ, અનભિસંવૃત્તૈષા બોધિઃ, અલક્ષણૈષા બોધિઃ । ન ચાસ્યાં સત્ત્વઃ સંવિદ્યતે, નોપલભ્યતે । ન બોધિઃ સત્ત્વતયા પ્રજ્ઞપ્તા । નિઃસત્ત્વાનુબોધો હિ બોધિરિત્યુચ્યતે । બોધિ(ર)સત્ત્વતેતિ યેન જ્ઞાતા, સ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વ ઇતિ । તત્કમાદ્ધેતોઃ? ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વસંજ્ઞાપ્રભાવિતઃ । સત્ત્વસંજ્ઞાવિભાવનાદ્બોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે, ન પુનર્યથોચ્યતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અવચનીયો હિ બોધિસત્ત્વઃ, સત્ત્વસ્વભાવવિગતો હિ બોધિસત્ત્વઃ, સત્ત્વસંજ્ઞાવિગતા હિ બોધિઃ । યેનૈવં બોધિર્જ્ઞાતા, સ બોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । કિમિતિ બોધિર્જ્ઞાતા? અતિક્રાન્તૈષા બોધિઃ, અકરણીયૈષા બોધિઃ, અનુત્પાદાનિરોધો હ્યેષા બોધિઃ । ન બોધિર્બોધિં વિજ્ઞાપયતિ, નાપિ બોધિર્વિજ્ઞાપનીયા । અવિજ્ઞાપનીયા અપ્રજ્ઞપનીયા અનભિનિર્વર્તનીયા બોધિરિત્યુચ્યતે । યેન ચ અનુબુદ્ધા પ્રતિબુદ્ધા અવિકલ્પા કલ્પસમુચ્છેદાય, તેનોચ્યતે બોધિસત્ત્વ ઇતિ, ન પુનર્યથોચ્યતે । તત્કસ્માત્? નિઃસત્ત્વત્વાત્ । યદિ બોધિસત્ત્વઃ સમુપલભ્યેત, લબ્ધા સ્યાદ્બોધિઃ - ઇયં સા બોધિઃ, અસ્યામયં સત્ત્વા ઇતિ । અસત્ત્વનિઃસત્ત્વસત્ત્વાવગમાનુબોધાદ્બોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । નિઃસત્ત્વતયા સત્ત્વસંજ્ઞાવિભાવનતયા અસત્ત્વસંજ્ઞાવિભાવનતયા બોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । તત્ ( વૈદ્ય 8 ) કસ્માત્? સત્ત્વધાતુરિત્યસત્ત્વતાયા એતદધિવચનમ્ । ન હિ સત્ત્વઃ સત્ત્વે સંવિદ્યતે, અસંવિદ્યમાનત્વાત્સત્ત્વધાતોઃ । યદિ સત્ત્વે સત્ત્વઃ સ્યાત્, નોચ્યેત સત્ત્વધાતુરિતિ । અધાતુનિદર્શનમેતત્ સત્ત્વધાતુરિતિ । અધાતુકો હિ સત્ત્વધાતુઃ । યદિ સત્ત્વધાતૌ સત્ત્વધાતુર્ભવેત્, સજીવસ્તચ્છરીરં ભવેત્ । અથ સત્ત્વધાતુનિર્મુક્તો ધાતુર્ભવેત્, અધાતુકો હિ સત્ત્વધાતુઃ । ધાતુઃ સંકેતેન વ્યવહારપદં ગચ્છતિ । ન હિ સત્ત્વધાતૌ ધાતુઃ સંવિદ્યતે, નાપ્યન્યત્ર સત્ત્વધાતોઃ સત્ત્વધાતુઃ સંવિદ્યતે । અધાતુકા હિ સર્વધર્માઃ । ઇદં ચ મે સંધાય ભાષિતમ્ - ન સત્ત્વધાતોરૂનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા પ્રજ્ઞાયતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અસત્ત્વાત્ સત્ત્વધાતોઃ, વિવિક્તત્વાત્સત્ત્વધાતોઃ । યથા ચ સત્ત્વધાતોર્નોનત્વં ન પૂર્ણત્વં પ્રજ્ઞાયતે, એવં સર્વધર્માણામપિ નોનત્વં ન પૂર્ણત્વં પ્રજ્ઞાયતે । સર્વધર્માણાં હિ ન કાચિત્પરિનિષ્પત્તિઃ, યેનૈષામૂનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા ભવેત્ । ય એવં સર્વધર્માણામનુબોધઃ, સ ઉચ્યતે સર્વધર્માનુબોધ ઇતિ । ઇયં ચ મયા સંધાય વાગ્ભાષિતા - યથા સત્ત્વધાતોર્નોનત્વં ન પૂર્ણત્વં પ્રજ્ઞાયતે, એવં સર્વધર્માણામપિ નોનત્વં ન પૂર્ણત્વં પ્રજ્ઞાયત ઇતિ । યચ્ચ સર્વધર્માણામનૂનત્વમપૂર્ણત્વમ્, તદપરિનિષ્પત્તિયોગેન, તદેવ બુદ્ધધર્માણામપિ અનૂનત્વમપૂર્ણત્વમ્ । એવં સર્વધર્માણામનુબોધાદ્બુદ્ધધર્માણામનૂનત્વમપૂર્ણત્વમ્ । સર્વધર્માણામનૂનત્વાદપૂર્ણત્વાદ્બુદ્ધધર્મા ઇતિ । તેન તદ્બુદ્ધધર્માણામધિવચનમ્ । ન હિ બુદ્ધધર્માઃ કેનચિચ્છક્યા ઊના વા પૂર્ણા વા કર્તુમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વધર્માનુબોધ એષઃ । યશ્ચ સર્વધર્માનુબોધઃ, તત્ર ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય ઊનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા । સર્વધર્મા ઇતિ ધર્મધાતોરેતદધિવચનમ્ । ન ચ ધર્મધાતોરૂનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? અનન્તો હિ ધર્મધાતુઃ । ન હિ સત્ત્વધાતોશ્ચ ધર્મધાતોશ્ચ નાનાત્વમુપલભ્યતે, નાપિ સત્ત્વધાતોર્વા ધર્મધાતોર્વા ઊનત્વં વા પૂર્ણત્વં વોપલભ્યતે વા સંવિદ્યતે વા । ય એવમનુબોધઃ, ઇયમુચ્યતે બોધિરિતિ । તેનોચ્યતે - ન બુદ્ધધર્માણામૂનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા પ્રજ્ઞાયત ઇતિ । અનૂનત્વપૂર્ણત્વમિતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યથાવદવિકલ્પસ્ય યથાભૂતદર્શનસ્યૈતદધિવચનમ્ । ન તત્ર શક્યં કેનચિદુત્ક્ષેપ્તું વા પ્રક્ષેપ્તું વા । ય એવમનુબોધઃ, ઇયમુચ્યતે બોધિરિતિ । (બોધિરિતિ) સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બુદ્ધલક્ષણમેતત્ । કથં બુદ્ધલક્ષણમ્? સર્વધર્મલક્ષણાન્યલક્ષણમ્, એતદ્બુદ્ધલક્ષણમ્ । અલક્ષણા હિ બોધિર્લક્ષણસ્વભાવવિનિવૃત્તા । ય એવમનુબોધઃ, ઇયમુચ્યતે બોધિરિતિ, ન પુનર્યથોચ્યતે । એષાં હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ધર્માણામનુબોધત્વાદ્બોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । યો હિ કશ્ચિત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ઇમાન્ ધર્માનપ્રજાનન્નનવબુધ્યમાનો બોધિસત્ત્વ ઇત્યાત્માનં પ્રતિજાનીતે, દૂરે તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વભૂમિઃ, દૂરે બોધિસત્ત્વધર્માઃ, વિસંવાદયતિ સદેવમાનુષાસુરં લોકં બોધિસત્ત્વનામ્ના । સચેત્પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વાઙ્માત્રેણ બોધિસત્ત્વો ભવેત્, તેન સર્વસત્ત્વા અપિ બોધિસત્ત્વા ભવેયુઃ । નૈતત્સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વાઙ્માત્રં યદુત બોધિસત્ત્વભૂમિરિતિ । ન ચ વાચા શક્યમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । ન હિ વાક્કર્મણા બોધિઃ પ્રાપ્યતે, નાપિ બોધિસત્ત્વધર્માઃ । સર્વસત્ત્વાઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધાય ચરન્તિ, ( વૈદ્ય 9 ) ન ચ જાનન્તિ ન બુધ્યન્તે । તે ન બોધિસત્ત્વા ઇત્યુચ્યન્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ સત્ત્વા અસત્ત્વમિતિ પ્રજાનન્તિ । સચેદેવં તે જાનીયુઃ,

આત્મચરિતૈર્બોધિસત્વા ભવેયુઃ । વિપર્યસ્તાઃ પુનઃ સત્ત્વાઃ સ્વચર્યાં સ્વવિષયં સ્વગોચરં ન પ્રજાનન્તિ । સચેદાત્મચર્યાં પ્રજાનીયુઃ, ન તે ભૂયઃ કસ્મિંશ્ચિદ્વિકલ્પે ચરેયુઃ । તાભિર્વિકલ્પચર્યાભિઃ સર્વબાલપૃથગ્જના અભૂતારમ્બણે ચરન્તિ । તે બોધિમપિ આરમ્બણીકૃત્ય મન્યન્તે । તેષામારમ્બણચરિતાનાં વિકલ્પચરિતાનાં કુતો બોધિઃ, કુતો બોધિસત્ત્વધર્માઃ? ય એવં ધર્મં પ્રજાનન્તિ, ન તે ભૂયો ઽભૂતારમ્બણે ચરન્તિ । ન તે ભૂયઃ કંચિદ્ધર્મં મન્યન્તે । તેનોચ્યતે - અચર્યા બોધિસત્ત્વચરેતિ । ન બોધિસત્ત્વાઃ કલ્પે ન વિકલ્પે ચરન્તિ । યત્ર ચ ન કલ્પો ન વિકલ્પઃ, ન તત્ર કાચિચ્ચર્યા । યત્ર ચાવિકલ્પઃ, ન તત્ર કસ્યચિચ્ચર્યા । બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં સર્વચર્યા અવિકલ્પચર્યેતિ । સર્વા મન્યના અસારમ્બણા । સ એવં સર્વધર્માન્ પ્રજાનન્ ન ભૂય આરમ્બણે વા વિકલ્પે વા ચરતિ વિચરતિ વા । ઇયં બોધિસત્ત્વાનાં ચર્યા અચર્યાયોગેન । એવં હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ધર્માનવબુધ્યન્તે પ્રતિબુધ્યન્તે, તેનોચ્યન્તે બોધિસત્ત્વા ઇતિ ॥॥
અસત્ત્વેતિ બોધિસત્ત્વસ્યૈતદધિવચનમ્ । બિભાવિતા હિ તેન સત્ત્વાઃ સર્વસંજ્ઞાઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? જ્ઞાતા હિ તેન ભૂતાઃ સર્વસત્ત્વાઃ, અસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વાઃ વિપર્યાસસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વાઃ, પરિકલ્પિતસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વાઃ, અભૂતારમ્બણસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વાઃ, સ્વચર્યાવિપ્રનષ્ટસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વાઃ, અવિદ્યાસંસ્કારસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વા ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યે ધર્માઃ સર્વસત્ત્વાનાં ન સંવિદ્યન્તે, તાન્ ધર્માનભિસંસ્કુર્વન્તિ । તેનોચ્યતે સર્વસત્ત્વા અવિદ્યાસંસ્કારસત્ત્વા ઇતિ । કતમો ધર્મો ન સંવિદ્યતે? અહમિતિ વા મમેતિ વા અહમસ્મીતિ વા ન કશ્ચિદ્ધર્મો વિદ્યતે । સચેત્કશ્ચિદ્ધર્મઃ સ્યાત્ - અહમિતિ વા મમેતિ વા અહમસ્મીતિ વા, તેન ભૂતાઃ સત્ત્વા અભવિષ્યન્ । યસ્માત્તર્હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ન સ કશ્ચિદ્ધર્મઃ, યઃ અહમિતિ વા મમેતિ વા અહમસ્મીતિ વા, તેનોચ્યતે - અભૂતાઃ સર્વસત્ત્વા ઇતિ, અવિદ્યાસંસ્કારસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વા ઇતિ । ન હિ કશ્ચિત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સત્ત્વો નામ ધર્મઃ સંવિદ્યતે યસ્ય સ્યાદહમિતિ વા મમેતિ વા અહમસ્મીતિ વા । યસ્માચ્ચ ન સંવિદ્યતે, તસ્માદભૂતાઃ સત્ત્વા ઇત્યુચ્યન્તે । અભૂતા ઇતિ અસત્ત્વાનામેતદધિવચનમ્ । યથા વા પુનરભૂતાયાં સત્ત્વસંજ્ઞાયામભિનિવિષ્ટાઃ, તસ્માદુચ્યતે અભૂતાઃ સત્ત્વા ઇતિ । અભૂતમિતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ નાત્ર કિંચિદ્ભૂતં ન સંભૂતમ્ । સર્વધર્મા હિ અભૂતા અસંભૂતાઃ । તત્ર સત્ત્વા અભૂતા અધ્યવસિતા વિનિબધ્યન્તે, તેનોચ્યન્તે અભૂતારમ્બણાઃ સત્ત્વા ઇતિ । તાં તે સ્વચર્યામપ્રજાનન્તઃ અભૂતસત્ત્વા ઇત્યુચ્યન્તે । અપરિબોધના પુનર્યસ્યાશ્ચર્યાવબોધાદ્બોધિસત્ત્વા ઇત્યુચ્યતે ॥
ય એવં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ધર્માનવબુધ્યતે, સ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વ ઇતિ । બોધિસત્ત્વ ઇત્યનુબુદ્ધસત્ત્વસ્યૈતદધિવચનમ્, યેન સર્વધર્મા બુદ્ધા જ્ઞાતાઃ । કથં જ્ઞાતાઃ? અભૂતા ( વૈદ્ય 10 ) અસંભૂતા અવિતથાઃ, નૈતે તથા યથા બાલપૃથગ્જનૈઃ કલ્પિતાઃ । નૈતે તથા યથા બાલપૃથગ્જનૈર્લબ્ધાઃ । તેનોચ્યન્તે બોધિસત્ત્વા ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અકલ્પિતા અવિકલ્પિતા હિ બોધિઃ, અવિઠપિતા હિ બોધિઃ, અનુપલમ્ભા હિ બોધિઃ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિંસ્તથાગતેન બોધિર્લબ્ધા । અલમ્ભાત્સર્વધર્માણામનુપલમ્ભાત્સર્વધર્માણાં બોધિરિત્યુચ્યતે । એવં બુદ્ધબોધિરિત્યુચ્યતે, ન પુનર્યથોચ્યતે । યેન સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધાય ચિત્તમુત્પાદયન્તિ - ઇદં ચિત્તં બોધાયોત્પાદયિષ્યામ ઇતિ બોધિં મન્યન્તે, અસ્ત્યસૌ બોધિર્યસ્યાં વયં ચિત્તમુત્પાદયિષ્યામ ઇતિ, ન તે બોધિસત્ત્વા ઇત્યુચ્યન્તે, ઉત્પન્નસત્ત્વાસ્ત ઉચ્યન્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ઉત્પાદાભિનિવિષ્ટાશ્ચિત્તાભિનિવિષ્ટા બોધિમભિનિવિશન્તે । યે બોધાય ચિત્તમુત્પાદયન્તિ, તે બોધિચિત્તાભિનિવિષ્ટા બોધિસત્ત્વા ઇત્યુચ્યન્તે । યસ્માદભિસંસ્કુર્વન્તિ, તસ્માત્તે બોધાય ચિત્તમુત્પાદયન્તિ । તેનોચ્યન્તે । અભિસંસ્કારસત્ત્વા ઇતિ । ન તે બોધિસત્ત્વાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉત્પન્નસત્ત્વાસ્ત ઉચ્યન્તે । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ શક્યં બોધાય ચિત્તમુત્પાદયિતુમ્ । અનુત્પન્ના હિ બોધિઃ, અચિત્તા હિ બોધિઃ । ઉત્પાદમેવ તે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અભિનિવિશન્તે । ન તે ઽનુત્પાદં પ્રજાનન્તિ । યા પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ઉત્પાદસમતા, સા ભૂતતા । યા ચ ચિત્તસમતા યા ચ ભૂતસમતા, યા ચ ભૂતસમતા યા ચ સમતા સા બોધિઃ । યત્ર ચ યથાભૂતતા, ન તત્ર કશ્ચિદ્વિકલ્પઃ । તે પુનર્વિકલ્પ્ય ચિત્તં બોધિં ચાભિનિવિશ્ય દ્વયતો બોધાય ચિત્તમુત્પાદયન્તિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અન્યચ્ચિત્તમન્યા બોધિઃ, ન ચ ચિત્તે બોધિઃ, નાપિ બોધૌ ચિત્તમ્ । યા ચ બોધિર્યચ્ચ ચિત્તમ્, સા યથાભૂતતા યથાવત્તા । નાત્ર બોધિર્ન ચ ચિત્તમ્, ન ચ બોધિરુપલબ્ધા, નોત્પાદો નાનુત્પાદઃ । તેન સ બોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે, યથાભૂતસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે, મહાસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? યા હ્યભૂતતા, સા તેન જ્ઞાતા । કતમા ચ સા અભૂતતા? સ સર્વલોકો હ્યભૂતઃ, અભૂતપર્યાપન્નો ઽભૂતો ઽસંભૂતો બતાયં લોકસંનિવેશઃ । કિમિત્યભૂતસ્ય સંભવઃ? નાભૂતસ્ય કશ્ચિત્સંભવઃ । અસંભૂતં હ્યભૂતમ્ । તેનોચ્યતે અસ્વભાવા અભૂતાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । યેનૈવં જ્ઞાતઃ, સ ઉચ્યતે યથાભૂતસત્ત્વ ઇતિ । ન ભૂતે ભૂતમભિનિવિશતે, તેનોચ્યતે યથાભૂતસત્ત્વ ઇતિ, ન પુનર્યથોચ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ યથાભૂતે કશ્ચિત્સત્ત્વો વા મહાસત્ત્વો વા । યો હિ મહાયાનમવગાહતે, સ ઉચ્યતે મહાસત્ત્વ ઇતિ ॥

કતમચ્ચ મહાયાનમ્? સર્વં જ્ઞાનં મહાયાનમ્ । કતમચ્ચ સર્વં જ્ઞાનમ્? યત્કિંચિત્સંસ્કૃતં જ્ઞાનમ્, લૌકિકં જ્ઞાનમ્, તેન મહાસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? મહતી હિ તસ્ય સત્ત્વસંજ્ઞા વિગતા, તેનોચ્યતે મહાસત્ત્વ ઇતિ । મહાનસ્ય અવિદ્યાસ્કન્ધો વિગતઃ, તેનોચ્યતે મહાસત્ત્વઃ । મહાનસ્ય સંસ્કારસ્કન્ધો વિગતઃ, તેનોચ્યતે મહાસત્ત્વઃ । મહાનસ્ય અજ્ઞાનસ્કન્ધો વિગતઃ, તેનોચ્યતે મહાસત્ત્વઃ । મહાનસ્ય દુઃખસ્કન્ધો વિગતઃ, ( વૈદ્ય 11 ) તેનોચ્યતે મહાસત્ત્વ ઇતિ । યૈર્હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મહાસત્ત્વસંજ્ઞા વિગર્હિતા, ન ચ ચિત્તમુપલભન્તે ન ચ ચૈતસિકાન્ ધર્માન્, ચિત્તપ્રકૃતિં ચ પ્રજાનન્તિ, ન ચ બોધિમુપલભન્તે, ન ચ બોધિપક્ષિકાન્ ધર્માન્, બોધિપ્રકૃતિં ચ પ્રજાનન્તિ, તે નાજ્ઞાતચિત્તેન બોધિં ચ પશ્યન્તિ, ન ચાન્યત્ર બોધેશ્ચિત્તં પશ્યન્તિ, ન બોધૌ ચિત્તં પશ્યન્તિ, ન ચિત્તે બોધિં પશ્યન્તિ । ય એવં વિભાવયન્તિ, ન તે ચ ભાવયન્તિ ન વિભાવીકુર્વન્તિ, તે ભાવાનપિ નોપલભન્તે ન મન્યન્તે નાભિનિવિશન્તે, તે હિ બોધાય ચિત્તમુત્પાદયન્તિ । યે ચ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ એવં બોધાય ચિત્તમુત્પાદયન્તિ, તે બોધિસત્ત્વા ઇત્યુચ્યન્તે, ન ચ તે બોધેર્વિવર્તન્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? બોધાવેવ તે સ્થિતાઃ, ય એવં ન બોધેઃ, ન ચિત્તસ્ય, ન નોત્પાદસ્ય, ન નિરોધસ્ય નાનાકરણં સમનુપશ્યન્તિ । ન હ્યત્ર કશ્ચિત્સમનુપશ્યતિ, ન કશ્ચિદભિનિવિશતે, ન કશ્ચિદ્વિકલ્પમાપદ્યતે । ય એવં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અધિમુક્તિવિમુક્તિચિત્તમુત્પાદયન્તિ, તે ભૂતા બોધિસત્ત્વા ઇત્યુચ્યન્તે । યે પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ (ચિત્તસંજ્ઞિતો) બોધિસંજ્ઞિનશ્ચ બોધાય ચિત્તમુત્પાદયન્તિ, દૂરે તે બોધેઃ, ન તે ઽભ્યાસન્ના બોધેઃ । યે પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધેર્નાપિ દૂરે નાભ્યાસન્ને સમનુપશ્યન્તિ, તે બોધેરાસન્નાઃ, તૈશ્ચ બોધાય ચિત્તમુત્પાદિતમ્ । એતચ્ચ મે સંધાય ભાષિતમ્ - યો હિ અદ્વયમાત્માનં પ્રજાનાતિ, સ બુદ્ધં ધર્મં ચ પ્રજાનાતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? આત્મભાવં સ ભાવયતિ સર્વધર્માણામ્, યેન અદ્વયપરિજ્ઞયા સર્વધર્માઃ પરિજ્ઞાતાઃ । આત્મસ્વભાવનિયતા હિ સર્વધર્માઃ । યો હિ અદ્વયધર્મં પ્રજાનીતે, સ બુદ્ધધર્માન્ પ્રજાનીતે । અદ્વયધર્મપરિજ્ઞયા બુદ્ધધર્મપરિજ્ઞા, આત્મપરિજ્ઞયા સર્વત્રૈધાતુકપરિજ્ઞા । આત્મપરિજ્ઞેતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પારમેતત્સર્વધર્માણામ્ । કતમચ્ચ પારં સર્વધર્માણામ્? યો હિ નૈવ આરમુપલભતે ન પારં મન્યતે ન પારમભિનિવિશતે, તસ્ય પરિજ્ઞયા પારગત ઇત્યુચ્યતે, ન પુનર્યથોચ્યતે । એવમેષાં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વભૂમિરનુગન્તવ્યા । સા બોધિસત્ત્વપ્રજ્ઞાપારમિતા, યત્ર અણ્વપિ ન કિંચિદ્ગન્તવ્યં વા અધિગન્તવ્યં વા । ન હ્યત્ર આગમનં વા ગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે । ઇતિ ॥॥
આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતા(યાં) નિદાનપરિવર્તઃ પ્રથમઃ ॥॥
સ્તર્ત્ સ્વ્પ્ 2
2 આનન્દપરિવર્તો દ્વિતીયઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ઉત્ત્રસિષ્યન્તિ ભગવન્ અસ્મિન્નિર્દેશે અધિમાનિકા નિમિત્તચારિણ ઇતિ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્ર આયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્ - અગતિરત્રાયુષ્મન્ આનન્દ અધિમાનિકાનામ્,અવિષયઃ । ન તે પુનરત્રોત્ત્રસિષ્યન્તિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ઉત્ત્રસ્તા એતે યે પાપમિત્રહસ્તગતાઃ । અગતિસ્તેષામત્ર, અવિષયઃ । યે પુનરાયુષ્મન્નાનન્દ અધિમાનપ્રહાણાય પ્રતિપન્ના અધિમાનપ્રહાણાયોદ્યુક્તાઃ, તે હ્યત્ર ઉત્ત્રસિષ્યન્તિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અધિમાનપ્રજ્ઞયા નિરધિમાનતાં ગવેષન્તે માનપ્રહાણં ચ ગવેષન્તે । યે પુનરાયુષ્માન્નાનન્દ માનં નોપલભન્તે ન સમનુપશ્યન્તિ ન મન્યન્તે નાભિનિવિશન્તે, ન તે ક્વચિદુત્ત્રસિષ્યન્તિ, નાપિ ક્વચિદુત્ત્રાસમાપ્સ્યન્તે । ન ચ આયુષ્માન્નાનન્દ અધિમાનિકાનામર્થાય ઇયં ધર્મદેશના પ્રવૃત્તા । અનવકાશો હ્યત્ર આયુષ્મન્નાનન્દ અધિમાનિકાનામ્, યે ચ અધિમાનપ્રહાણાયોદ્યુક્તા વ્યાવચ્છન્તે । અધિમાન ઇત્યાયુષ્મન્નાનન્દ અધિકારસમારોપસ્યૈતદધિવચનમ્ । યે ઽધિમાને ચરન્તિ, અધિકારસમારોપે તે ચરન્તિ । ન તે સમચારિણઃ । સમચારિણો ઽપ્યસ્મિન્ ધર્મે સંશયઃ ॥
યે પુનરાયુષ્મન્નાનન્દ નાપિ સમમુપલભન્તે ન વિષમમ્, નાપિ સમં મન્યન્તે ન વિષમમ્, એવં ન સમમભિનિવિશન્તે ન વિષમમ્, ન તે ક્વચિદુત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે ॥
અગતિરત્રાયુષ્મન્નાનન્દ સર્વબાલપૃથગ્જનાનામ્, અવિષયઃ । નાત્ર આયુષ્મન્નાનન્દ સર્વબાલપૃથગ્જના ગતિમપિ વિન્દન્તિ । શ્રાવકયાનીયાનામપ્યાનન્દ અગતિરત્ર । યે ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયા ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ ચરન્તિ, તેષામપ્યત્રાગતિઃ । યે ઽપ્યાયુષ્મન્નાનન્દ બોધિસત્ત્વયાનીયા નિમિત્તચારિણઃ કલ્યાણમિત્રાપરિગૃહીતાઃ પાપમિત્રહસ્તગતાઃ, તેષામપ્યેષુ ધર્મેષુ નિરુપલેપેષુ અગતિરવિષયઃ । સ્થાપયિત્વા આયુષ્મન્નાનન્દ દૃષ્ટસત્યં શ્રાવકયાનીયં (બોધિસત્ત્વયાનીયં) ચ કલ્યાણમિત્રોપસ્તબ્ધં ગમ્ભીરધર્માધિમુક્તમ્, ય એષાં ધર્માણામનુલોમં ચરન્તિ, ય એષાં ધર્માણા**મવગાહન્તે ઽવતરન્તિ ચ । યે પુનરાયુષ્મન્નાનન્દ બોધિસત્ત્વા નિમિત્તાપગતા અનિમિત્તચારિણો ઽનાનાત્વચારિણો ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષ્વત્યન્તમેવ નિર્યાતાઃ, યે નૈવં ચિત્તમુપલભન્તે ન બોધિમ્, ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નાનાત્વં કુર્વન્તિ, ન સમનુપશ્યન્તિ, તેષામેષુ એવંરૂપેષુ ધર્મેષુ ન ધન્ધાયિતત્વં ન કાઙ્ક્ષાયિતત્વમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વધર્માણાં હિ તે ઽનુલોમં સ્થિતાઃ, ન વિલોમમ્ । તે યતો યતો ધર્માન્ પૃચ્છ્યન્તે, તતસ્તત એવ અનુલોમં વિસર્જયિષ્યન્તિ, અનુલોમં ચ સંધયન્તિ ॥
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્ - એવમેતદાનન્દ યથાયં શારદ્વતીપુત્રો નિર્દિશતિ । અભૂમિરાનન્દ અસ્યાં ધર્મદેશનાયામધિમાનિકાનામ્, અવિષયો હિ અવતર્તુમસ્યાં બુદ્ધબોધૌ । અનુલોમેયમાનન્દ બુદ્ધબોધિઃ । ન હિ આનન્દ હીનાધિમુક્તિકાનાં સત્ત્વાનામુદારેષુ ધર્મેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચિત્તં ક્રામતિ । હીનાધિમુક્તિકા હિ આનન્દ આભિ(ધિ?)માનિકાઃ પ્રતિલોમમવસ્થિતા બુદ્ધબોધેઃ । તે ઽધિમાનસ્ય વશેન ગચ્છન્તિ । શુદ્ધેયમાનન્દ પર્ષત્ પૂર્વજિનકૃતાધિકારા અવરોપિતકુશલમૂલા બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતા ગમ્ભીરધર્માધિમુક્તિકા ગમ્ભીરધર્મચરિતા । વિશ્વસ્તો હિ આનન્દ તથાગતો ઽસ્યાં પર્ષદિ પ્રસહ્ય ધર્મં દેશયતિ, ન ચ કંચિદનુરક્ષ્યં ધર્મં દેશયતિ । સારેયમાનન્દ પર્ષદપગતપર્પટશર્કતકઠલ્યા બહુબુદ્ધશતસહસ્રપર્યુપાસિતા સારે પ્રતિષ્ઠિતા । શર્કરકઠલ્યમિત્યાનન્દ બાલપૃથગ્જનાનામેતદધિવચનમ્, યેષામેષુ ધર્મેષુ નાસ્ત્યવકાશઃ । પર્પટમિત્યાનન્દ આધિમાનિકાનાં પુદ્ગલાનામેતદધિવચનમ્ । નિરભિમાનેયમાનન્દ પર્ષદ્ મહદ્ભિઃ કુશલમૂલૈરભ્યુદ્ગતા ॥

તદ્યથાપિ નામ આનન્દ યદા અનવતપ્તો નાગરાજઃ પ્રમુદિતો ભવતિ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતઃ, તદા સ્વભવને પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ પરિચારયતિ, સ્વભવને ઽભિપ્રમુદિતો મહાવૃષ્ટિમુત્સૃજતિ અષ્ટાઙ્ગોપેતસ્ય પાનીયસ્ય । તદા યે ઽપિ તસ્ય પુત્રા ભવન્તિ, તે ઽપિ પ્રમુદિતાઃ સ્વેષુ સ્વેષુ ભવનેષુ પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ સમર્પિતાઃ સમન્વઙ્ગીભૂતાઃ ક્રીડન્તો મહાવૃષ્ટિમુત્સૃજન્તિ, એવમેવ આનન્દ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય મહાધર્મવૃષ્ટિમુત્સૃજતો ય ઇમે જ્યેષ્ઠપુત્રા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, તે ઽપિ ઇહ લોકધાતૌ સ્વકસ્વકાનિ ચ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ ગત્વા ઇમં ધર્મસમુદયમારભ્ય તેષાં તથાગતાનાં પુરસ્તાન્મહાધર્મવૃષ્ટિમુત્સૃજન્તિ, મહાધર્મવર્ષં ચાભિવર્ષન્તિ । તદ્યથાપિ નામ આનન્દ સાગરો નાગરાજો યદા પ્રમુદિતો ભવતિ, તદા સ્વભવને મહાવર્ષધારાઃ પ્રમુઞ્ચતિ । યે ચ તત્ર ભવને નૈવાસિકા નાગા ભવન્તિ, તે તા વર્ષધારાઃ સંપ્રતીચ્છન્તિ, તુષ્ટાશ્ચ ભવન્તિ, તાભિશ્ચ તે વર્ષધારાભિઃ સુખં ચ સંજાનન્તે । યે ઽપિ તસ્ય પુત્રા ભવન્તિ, તે ઽપિ તા વર્ષધારાઃ સહન્તે, તાભિશ્ચ વર્ષધારાભિઃ પ્રામોદ્યં પ્રતિલભન્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અસહ્યા હિ આનન્દ તા વર્ષધારા અન્યૈર્નાગૈઃ । નાપ્યન્યે નાગાઃ સુખં સંજાનીરંસ્તાભિર્વર્ષધારાભિઃ, ન ચ તુષ્ટા ભવેયુઃ । એવમેવાનન્દ યે તથાગતસ્ય ધર્મરત્નમધ્યાવસન્તિ, યે ચ તથાગતસ્ય જ્યેષ્ઠપુત્રા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ કૃતકુશલમૂલા ઉદારાશયા ગમ્ભીરધર્મનયનિર્જાતાઃ, તે ઇમાં મહાધર્મનયવૃષ્ટિં તથાગતસ્ય પ્રસહન્તે, શ્રુત્વા ઉદગ્રાઃ પ્રીતાઃ પ્રહર્ષિતાઃ સુખં સંજાનન્તે । ઇદમાનન્દ તથાગતો ઽર્થવશં સંપ્રતીત્ય શુદ્ધાયાં પર્ષદિ મહાસિંહનાદં નદતિ, મહાધર્મવૃષ્ટિમુત્સૃજતિ ॥
તદ્યથા આનન્દ રાજા ચક્રવર્તી બહુરત્નકોશસંનિચયઃ । બહવશ્ચાસ્ય પુત્રા ભવેયુર્જાતિમન્તો માતૃશુદ્ધાઃ । તાન્ સર્વાનાનયિત્વા રત્નગઞ્જં સમં સંવિભજેદનુપ્રયચ્છેત્, ન ચ કંચિત્પુત્રં વઞ્ચયેત્ । તે ખલુ એવં સંવિભક્તાસ્તસ્ય રાજ્ઞશ્ચક્રવર્તિનો ઽન્તિકે ભૂયસ્યા માત્રયા અધિકં પ્રેમ ચ પ્રસાદં ચ સંજનયેયુઃ, સમાનાર્થતાં ચ રાજ્ઞશ્ચક્રવર્તિનઃ આત્મસુ સંજાનીરન્ । ( વૈદ્ય 14 ) એવમેવ આનન્દ તથાગતો ઽપિ ધર્મરાજા ધર્મસ્વામી સ્વયંભૂરિમાન્ પુત્રાન્ સંનિપાત્ય ઇમં ધર્મરત્નગઞ્જં સંવિભજતિ એભ્યઃ પુત્રેભ્યઃ, ન કંચિદ્વઞ્ચયતિ, તે મમાન્તિકે ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રેમ ચ પ્રસાદં ચ ગૌરવં ચોત્પાદયન્તિ, સમાનાર્થતાયાં ચ બુદ્ધવંશસ્યાનુચ્છેદાય તિષ્ઠન્તિ ॥
ન શક્યમાનન્દ અન્યૈઃ સત્ત્વૈરિદં ધર્મરત્નં હીનાધિમુક્તિકૈરધિમાનિકૈર્દૃષ્ટિચરિતૈર્નિમિત્તચરિતૈરુપલમ્ભદૃષ્ટિચરિતૈરસ્મિમાનહતૈ રાગદ્વેષમોહાભિભૂતૈરુત્પથપ્રયાતૈઃ । ન હિ આનન્દ હીનાધિમુક્તિકાનાં સત્ત્વાનાં ચક્રવર્તિધનં રોચતે । યે એવ આનન્દ ચક્રવર્તિપુત્રા ભવન્તિ, તેષામેવ ચક્રવર્તિધનં રોચતે । કિમાનન્દ દરિદ્રસત્ત્વાનાં ચક્રરત્નેન વા હસ્તિરત્નેન વા અશ્વરત્નેન વા મણિરત્નેન વા સ્ત્રીરત્નેન વા ગૃહપતિરત્નેન વા પરિણાયકરત્નેન વા ઉદારૈર્વા વસ્ત્રૈઃ, ઉદારૈર્વા સુવર્ણમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલજાતરૂપરજતૈસ્તૈઃ પ્રયોજનમ્, યાનિ લબ્ધ્વાપિ પ્રીતા ન શક્નુવન્તિ પરિભોક્તુમ્ । સમર્ઘં વા વિક્રીણન્તિ, અકૌશલ્યાચ્ચ ઉજ્ઝન્તિ । તત્કસ્માત્? ન હિ તે રત્નકોવિદાઃ । નાપ્યાનન્દ દરિદ્રસત્ત્વા રત્નાન્યપિ પ્રજાનન્તિ - અસ્ય રત્નસ્યેદં નામેતિ । એવમેવ આનન્દ યે તથાગતસ્ય પુત્રા દૃષ્ટસત્યા બોધિસત્ત્વાશ્ચ મહાસત્ત્વાઃ, તે ખલ્વસ્ય ધર્મરત્નકોશસ્ય પ્રત્યેષકાઃ । તેભ્યશ્ચેદં ધર્મરત્નમનુપલમ્ભશૂન્યતાપ્રતિસંયુક્તં બુદ્ધધર્મપ્રતિસંયુક્તંરોચતે ક્ષમતે ચ । તે એવ અનેન કાર્યં કુર્વન્તિ । કિમાનન્દ દરિદ્રસત્ત્વાઃ શ્રુતવિહીનાઃ શ્રુતવિપ્રતિપન્ના બાલા અચક્ષુષ્મન્તઃ અનેન ધર્મરત્નકોશેન કરિષ્યન્તિ? લબ્ધ્વા ચોજ્ઝિષ્યન્તિ અન્યેભ્યો ઽપિ વા દાતવ્યં મંસ્યન્તે । ન હિ આનન્દ ચણ્ડાલા વા પુક્કસા વા વેણુકારા વા, યે વા કેચિદન્યે દરિદ્રજીવિનઃ સત્ત્વાઃ ઉદારં રત્નં લબ્ધ્વા સ્વયં પરિભુઞ્જતે । તે સમર્ધં વા વિક્રીણન્તિ ઉજ્ઝન્તિ વા । દરિદ્રસત્ત્વા ઇત્યાનન્દ સર્વતીર્થ્યકરાણામેતદધિવચનમ્, યે ચાન્યતીર્થિકાઃ શ્રાવકાઃ । દરિદ્રસત્ત્વા ઇત્યાનન્દ સર્વબાલપૃથગ્જનાનામેતદધિવચનં દૃષ્ટિપઙ્કનિમગ્નાનામૌપલમ્ભિકાનાં બન્ધાભિનિવિષ્ટાનાં નિમિત્તચરિતાનામુત્પથપ્રયાતાનામ્, યે ખલુ આનન્દ ઇદં ધર્મરત્નં લબ્ધ્વા ન શક્નુવન્તિ પરિભોક્તુમ્, ઉજ્ઝન્તિ વા, મુધા વા અન્યેભ્યઃ પ્રયચ્છન્તિ । યે પુનરાનન્દ ધર્મરત્નં પ્રાપ્નુવન્તિ બુદ્ધપુત્રા બુદ્ધગોચરચારિણસ્તથાગતવંશાનુચ્છેદસ્થિતાઃ, તે ખલ્વિમં (દં?) ધર્મરત્નં પરિભુઞ્જતે । તે લબ્ધ્વા ચ ન વિપ્રણાશયન્તિ, રત્નસંજ્ઞિનશ્ચાત્ર ભવન્તિ । ન હિ આનન્દ શૃગાલઃ સિંહનાદં પરિભુઙ્ક્તે । યે પુનરાનન્દ સિંહપોતકા ભવન્તિ મહાસિંહેનોત્પાદિતાઃ, તે તં મહાસિંહનાદં પરિભુઞ્જતે । એવમેવ આનન્દ શૃગાલોપમાઃ સર્વબાલપૃથગ્જના મિથ્યાદૃષ્ટયઃ । તે ન સમર્થા તથાગતમહાસિંહનાદં પરિભોક્તુમ્, મહાસિંહસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ધર્મમ્ । યે પુનરાનન્દ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પોતકાઃ મહાબુદ્ધસિંહેન સ્વયં ભુઞ્જાનેનોત્પાદિતાઃ, તે ઇમં સમ્યક્સંબુદ્ધમહાસિંહનાદં પરિભુઞ્જતે, પરિભોક્ષ્યન્તે ઇતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવત્પરિશુદ્ધેયં તથાગતસ્ય પર્ષત્ સંનિપતિતા । પરમાશ્ચર્યં ભગવન્ પરિશુદ્ધેયં તથાગતસ્ય પર્ષત્, સ્વયંભૂપર્ષદનવમૃદ્યપર્ષદ્ વજ્રોપમપર્ષદ્ અચલાકમ્પ્યાક્ષોભ્યપર્ષદિયં ભગવન્ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમેતદવોચત્ - ગુણાંસ્ત્વં શારદ્વતીપુત્ર પર્ષદઃ પરિકીર્તયસિ । આહ - ન હ્યસ્યા ભગવન્ પર્ષદો મયા શક્યા ગુણાઃ પરિકીર્તયિતુમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સુમેરુકલ્પેયં ભગવન્ પર્ષદનન્તગુણસમન્વાગતા । ભગવાનાહ - એવમેવ શારદ્વતીપુત્ર અનન્તગુણસમન્વાગતેયં પર્ષત્ । ન હ્યસ્યાઃ પર્ષદો ગુણાનામન્તઃ શક્યો ઽધિગન્તું સમ્યક્સંબુદ્ધૈરપિ, પ્રાગેવ અન્યૈઃ સત્વૈઃ । નેયં શારદ્વતીપુત્ર પર્ષત્તથાગતેન સંનિપતિતા, નાપ્યસ્યાં તથાગતસ્ય કિંચિદૌત્સુક્યમાસીદ્વા । સ્વેનૈવ કુશલમૂલેન ઇયં મમ નામધેયં શ્રુત્વા પર્ષત્ સંનિપતિતા । નાસ્યાં પર્ષદિ તથાગતેન કશ્ચિદ્વ્યાપારિતો નાપ્યધીષ્ટઃ । સ્વેનૈવ કુશલમૂલેનૈતે સંચોદિતાઃ યદસ્યાં પર્ષદ્યાગતાઃ । ધર્મતૈષા । અવશ્યં હિ એવંરૂપાયાં ધર્મદેશનાયામેવંરૂપાણાં મહાસત્ત્વાનાં સંનિપાતો ભવતિ । યે ઽપ્યન્યે શારદ્વતીપુત્ર બુદ્ધા ભગવન્તઃ ઇમં સર્વસંશયોચ્છેદનં બોધિસત્ત્વપિટકં સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ, તેષામપ્યેવંરૂપઃ પર્ષત્સંનિપાતો ભવિષ્યતિ, એવંરૂપમેવ પર્ષન્મણ્ડલમવશ્યં ભાવનીયમસ્યાં ધર્મદેશનાયામ્ । એષા ધર્મતેતિ ॥

આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયામાનન્દપરિવર્તો નામ દ્વિતીયઃ ॥
સ્તર્ત્ સ્વ્પ્ 3
3 તથતાપરિવર્તસ્તૃતીયઃ ।
અથ ખલુ ભગવાન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમામન્ત્રયતે સ્મ - પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા? યા પારમિતા સર્વધર્માણામ્, ન સા શક્યા નિર્દેષ્ટુમ્ । યથા પુનર્યુષ્માકમાજાનના ભવિષ્યતિ, તથા નિર્દેક્ષ્યામિ, યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વ્યવહારપદાન્યાગમિષ્યન્તિ । ન રૂપં પ્રજ્ઞાપારમિતા । પેયાલમ્ । એવં ન વેદના, ન સંજ્ઞા, ન સંસ્કારાઃ, ન વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપારમિતા । નાપ્યન્યત્ર રૂપાત્પ્રજ્ઞાપારમિતા, યાવત્ નાન્યત્ર વિજ્ઞાનાત્પ્રજ્ઞાપારમિતા । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? યદ્ધિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસ્ય પારમ્, ન તદ્રૂપમ્ । પેયાલમ્ । એવં યદ્વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્, યદ્વિજ્ઞાનસ્ય પારમ્, ન તદ્વિજ્ઞાનમ્ । યથા વ રૂપસ્ય પારમ્, તથા રૂપમ્ । એવં યથા વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્, યથા ચ વિજ્ઞાનસ્ય પારમ્, તથા વિજ્ઞાનમ્ । યથા ચ વિજ્ઞાનસ્ય પારમ્, તથા સર્વધર્માણાં પારમ્ । યચ્ચ સર્વધર્માણાં પારમ્, ન તે સર્વધર્માઃ । યથા ચ સર્વધર્માણાં પારમ્, તથા સર્વધર્માઃ । તત્ર સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ "યદ્રૂપસ્ય પારં ન તદ્રૂપમ્" ઇતિ રૂપવિસંયોગો હ્યેષ નિર્દિષ્ટઃ । "યથા રૂપસ્ય પારં તથા રૂપમ્" ઇતિ રૂપસ્વભાવનિર્દેશો હ્યેષ નિર્દિષ્ટઃ । રૂપયથાવત્તૈષા નિર્દિષ્ટા, રૂપપ્રકૃતિરેષા નિર્દિષ્ટા, રૂપાનુપલબ્ધિરેષા નિર્દિષ્ટા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । "યદ્વિજ્ઞાનસ્ય પારં ન તદ્વિજ્ઞાનમ્" ઇતિ વિજ્ઞાનવિસંયોગો હ્યેષ નિર્દિષ્ટઃ । "યથા વિજ્ઞાનસ્ય પારં તથા વિજ્ઞાનમ્" ઇતિ વિજ્ઞાનસ્વભાવનિર્દેશ એષ નિર્દિષ્ટઃ, વિજ્ઞાનયથાવત્તા વિજ્ઞાનપ્રકૃતિર્વિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિરેષા નિર્દિષ્ટા । "યચ્ચ સર્વધર્માણાં પારં ન તે સર્વધર્માઃ" ઇતિ સર્વધર્માણામેષ વિસંયોગો નિર્દિષ્ટઃ । "યથા ચ સર્વધર્માણાં પારં તથા સર્વધર્માઃ" ઇતિ સર્વધર્મસ્વભાવનિર્દેશ એષ નિર્દિષ્ટઃ, સર્વધર્મયથાવત્તા સર્વધર્મપ્રકૃતિઃ સર્વધર્માનુપલબ્ધિરેષા નિર્દિષ્ટા । યથા ચ સર્વધર્મયથાવત્તા સર્વધર્મપ્રકૃતિઃ સર્વધર્માનુપલબ્ધિઃ, તથા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા રૂપનિશ્રિતા, ન વેદનાનિશ્રિતા, ન સંજ્ઞાનિશ્રિતા, ન સંસ્કારનિશ્રિતા, ન વિજ્ઞાનનિશ્રિતા । નાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતા રૂપસ્યાધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા ઉભયમન્તરેણ વા વિપ્રકૃષ્ટા સ્થિતા । ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્યાધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા ઉભયમન્તરેણ વા વિપ્રકૃષ્ટા સ્થિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસંયુક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા, નાપિ રૂપવિસંયુક્તા । ન વેદનાસંયુક્તા ન સંસ્કારસંયુક્તા, ન વિજ્ઞાનસંયુક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા । નાપિ વિજ્ઞાનવિસંયુક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કેનચિદ્ધર્મેણ સંયુક્તા વા વિસંયુક્તા વા ॥

યા પુના રૂપસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યથાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં યા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનતથતા અવિતથથા અનન્યતથતા યથાવત્તથાતા, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
રૂપમિતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપાપગતમેતત્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ રૂપે રૂપં સંવિદ્યતે । યા ચ અસંવિદ્યમાનતા, સેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમિતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિજ્ઞાનાપગતમેતત્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ વિજ્ઞાને વિજ્ઞાનં સંવિદ્યતે । યા ચ અસંવિદ્યમાનતા, સેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
રૂપસ્વભાવાપગતં હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનસ્વભાવાપગતં હિ વિજ્ઞાનમ્ । યા ચ અપગતસ્વભાવતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । રૂપાસ્વભાવં હિ રૂપમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનાસ્વભાવં હિ વિજ્ઞાનમ્ । યા ચ અસ્વભાવતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસ્ય રૂપં ગોચરઃ । ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનસ્ય વિજ્ઞાનં ગોચરઃ । અગોચર ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ન રૂપં રૂપં સંજાનીતે વા પશ્યતિ વા । યા ચ રૂપસ્ય અજાનના અપશ્યના, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ ન વિજ્ઞાનં (વિજ્ઞાનં) સંજાનીતે વા પશ્યતિ વા । યા ચ વિજ્ઞાનસ્ય અજાનના અપશ્યના, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં રૂપસ્વભાવં જહાતિ । ન વેદના, ન સંજ્ઞા, ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્વભાવં જહાતિ । યા ચ અસ્વભાવપરિજ્ઞા, ઇયમુચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં રૂપં સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાના(ના)મસંયોજના, અવિસંયોજના, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં હીયતે વા વર્ધતે વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં હીયતે વા વર્ધતે વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામહાનિરવૃદ્ધિઃ, ઇયં સા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામસંક્લેશતા અવ્યવદાનતા, ઇયમુચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં વિશુદ્ધધર્મિ નાવિશુદ્ધધર્મિ । એવં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં વિશુદ્ધધર્મિ નાવિશુદ્ધધર્મિ । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન વિશુદ્ધધર્મતા નાવિશુદ્ધધર્મતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં સંક્રામતિ વા અવક્રામતિ વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં સંક્રામતિ વા અવક્રામતિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામસંક્રાન્તિરનવક્રાન્તિઃ, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં સંયુજ્યતે વા વિસંયુજ્યતે વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં સંયુજ્યતે વા વિસંયુજ્યતે વા । યશ્ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામસંયોગો ઽવિસંયોગઃ, ઇયં સા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં ચ્યવતે વા ઉપપદ્યતે વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં ચ્યવતે વા ઉપપદ્યતે વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામચ્યુતિરનુપપત્તિઃ, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં જાયતે વા મ્રિયતે વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાન જાયતે વા મ્રિયતે વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવેદનાવિજ્ઞાનાનામજાતિરમરણમ્, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં સંસરતિ વા સંસરણધર્મિ વા । એવં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં સંસરતિ વા સંસરણધર્મિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામસંસરણતા અસંસરણધર્મતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં ક્ષીયતે વા ક્ષયધર્મિ વા । એવં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં ક્ષીયતે વા ક્ષયધર્મિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામક્ષયતા અક્ષયધર્મતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં સમુદયધર્મિ ન નિરોધધર્મિ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં સમુદયધર્મિ ન નિરોધધર્મિ । યા ચ રૂપવેદનાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામસમુદયધર્મતા અનિરોધધર્મતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપમુત્પાદધર્મિ વા વ્યયધર્મિ વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનમુત્પાદધર્મિ વા વ્યયધર્મિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામનુત્પાદધર્મતા અવ્યયધર્મતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં વિપરિણામધર્મિ ન અવિપરિણામધર્મિ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં વિપરિણામધર્મિ ન અવિપરિણામધર્મિ । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન વિપરિણામધર્મતા ન અવિપરિણામધર્મતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં નિત્યં વા અનિત્યં વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં નિત્યં વા અનિત્યં વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન નિત્યતા નાપ્યનિત્યતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં સુખં વા દુઃખં વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં સુખં વા દુઃખં વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ સુખતા નાપ્યસુખતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપમાત્મા વા અનાત્મા વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનમાત્મા વા અનાત્મા વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપ્યાત્મતા નાપ્યનાત્મતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં રાગધર્મિ વા વિરાગધર્મિ વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં રાગધર્મિ વા વિરાગધર્મિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન રાગધર્મતા નાપિ વિરાગધર્મતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં દ્વેષધર્મિ વા અદ્વેષધર્મિ વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં દ્વેષધર્મિ વા અદ્વેષધર્મિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન દ્વેષધર્મતા નાપિ વિગતદ્વેષધર્મતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં મોહધર્મિ વા વિગતમોહધર્મિ વા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં મોહધર્મિ વા વિગતમોહધર્મિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન મોહધર્મતા નાપિ વિગતમોહધર્મતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસ્ય કશ્ચિત્કર્તા વા કારયિતા વા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્ય કશ્ચિત્કર્તા વા કારયિતા વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામકર્તૃતા અકારયિતૃતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥

ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસ્ય કશ્ચિદુત્થાપકો વા સમુત્થાપકો વા । એવં ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્ય કશ્ચિદુત્થાપકો વા સમુત્થાપકો વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નોત્થાપના વ સમુત્થાપના, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસ્ય કશ્ચિજ્જ્ઞાતા વા જ્ઞાપકો વા । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્ય કશ્ચિજ્જ્ઞાતા વા જ્ઞાપકો વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામજ્ઞાતૃતા અજ્ઞાપકતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસ્ય કશ્ચિદ્વેદકો વા વેદયિતા વા । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્ય કશ્ચિદ્વેદકો વા વેદયિતા વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામવેત્તૃતા અવેદનતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસ્ય કશ્ચિજ્જાનકો વા પશ્યકો વા । એવં ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્ય કશ્ચિજ્જાનકો વા પશ્યકો વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામજાનનાં અપશ્યના, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસ્યોચ્છેદતા વા શાશ્વતતા વા । એવં ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્યોચ્છેદતા વા શાશ્વતતા વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામનુચ્છેદતા અશાશ્વતતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસ્ય અન્તો વા અનન્તો વા । એવં ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્ય અન્તો(વા) અનન્તો વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામન્તતા નાપ્યનન્તતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં દૃષ્ટિગતં ન દૃષ્ટિગતપ્રહાણમ્ । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં દૃષ્ટિગતં ન દૃષ્ટિગતપ્રહાણમ્ । યચ્ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન દૃષ્ટિગતં ન દૃષ્ટિગતપ્રહાણમ્, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં તૃષ્ણા ન તૃષ્ણાપ્રહાણમ્ । એવં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં તૃષ્ણા ન તૃષ્ણાપ્રહાણમ્ । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન તૃષ્ણા ન તૃષ્ણાપ્રહાણતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં કુશલં વા અકુશલં વા । એવં ન વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં કુશલં વા અકુશલં વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન કુશલતા નાકુશલતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપસ્ય ગમનં વા આગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે । એવં ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્ય ગમનં વા આગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે । યત્ર ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન ગતિર્નાગતિઃ પ્રજ્ઞાયતે, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં સ્થિતિર્વા અસ્થિતિર્વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવેદનાનાં ન સ્થિતિર્નાપ્યસ્થિતિઃ, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામારં વા પારં વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપ્યારતા ન પારતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ શીલં વા દૌઃશીલ્યં વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામશીલતા અદૌઃશીલ્યતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ અનુનયો વા પ્રતિઘો વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામનનુનયતા અપ્રતિઘતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ દદતિ વા પ્રતિગૃહ્ણાતિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામદાનતા અપ્રતિગ્રહતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ ક્ષાન્તિર્વા અક્ષાન્તિર્વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ ક્ષાન્તિર્નાપ્યક્ષાન્તિઃ, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥

ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ વીર્યં વા કૌસીદ્યં વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામવીર્યતા અકૌસીદ્યતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં સમાધિર્ન વિક્ષિપ્તચિત્તતા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન સમાધિર્ન વિક્ષિપ્તચિત્તતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ પ્રજ્ઞા વા દૌષ્પ્રજ્ઞ્યં વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ પ્રજ્ઞતા નાપિ દૌષ્પ્રજ્ઞતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાનિ વિપર્યાસા વા અવિપર્યાસા વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ વિપર્યાસતા નાપ્યવિપર્યાસતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વા અસ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ સ્મૃતિર્નાપ્યસ્મૃતિઃ, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ વા અસમ્યક્પ્રહાણાનિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ સમ્યક્પ્રહાણતા નાપ્યસમ્યક્પ્રહાણતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ ઋદ્ધિપાદા વા અપ્રમાણાનિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ ઋદ્ધિપાદતા નાપ્યપ્રમાણતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ ઇન્દ્રિયાણિ વા બલબોધ્યઙ્ગમાર્ગં વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નેન્દ્રિયતા ન બલબોધ્યઙ્ગમાર્ગતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ વિદ્યા વા વિમુક્તિર્વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન વિદ્યતા ન વિમુક્તિતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યભિજ્ઞા વા નાપ્યનભિજ્ઞા વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિતા નાપ્યભિજ્ઞતા નાપ્યનભિજ્ઞતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ શૂન્યતા વા અનિમિત્તં વા અપ્રણિહિતં વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન શૂન્યતા નાનિમિત્તતા નાપ્રણિહિતતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ સંસ્કૃતાનિ વા અસંસ્કૃતાનિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ સંસ્કૃતતા નાપ્યસંસ્કૃતતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ સઙ્ગો વા અસઙ્ગો વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ સઙ્ગતા નાપ્યસઙ્ગતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ જ્ઞાનં વા અજ્ઞાનં વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ જ્ઞાનતા નાપ્યજ્ઞાનતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ મન્યના વા સ્પન્દના વા પ્રપઞ્ચના વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામન્યનતા અસ્પન્દનતા અપ્રપઞ્ચતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ સંજ્ઞા નાસંજ્ઞા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ સંજ્ઞતા નાપ્યસંજ્ઞતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ ઉપશાન્તાનિ વા અનુપશાન્તાનિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપ્યુપશાન્તિર્નાપ્યનુપશાન્તિઃ, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નિર્વૃત્તિર્ન અનિર્વૃત્તિઃ । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નાપિ નિર્વૃત્તિર્નાપ્યનિર્વૃત્તિઃ, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યઃ પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનામભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનઃ પઞ્ચસ્કન્ધાનામભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યો ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનર્ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યો વિપર્યાસનીવરણાભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનર્વિપર્યાસનીવરણાભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યઃ ષટ્ત્રિંશત્તૃષ્ણાચરિતાભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનઃ ષટ્ત્રિંશત્તૃષ્ણાચરિતાભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યો ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિનિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનર્ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિનિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યઃ પઞ્ચાનામભિજ્ઞાનાં નિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનઃ પઞ્ચાનામભિજ્ઞાનાં નિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યઃ સંસ્કૃતપર્યાપન્નાનાં લૌકિકાનાં સર્વેષાં કુશલાકુશલાનાં ધર્માણામભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનસ્તેષાં નિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાભિનિર્વૃત્તિપર્યાપન્નનિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યશ્ચતુરાર્યસત્યનિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનશ્ચતુરાર્યસત્યનિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યઃ શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધિનિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનઃ શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધિનિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યો ઽસંસ્કૃતપર્યાપન્નાનાં લોકોત્તરાણામનિશ્રિતાનામનાસ્રવાનાં ધર્માણાં નિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનરસંસ્કૃતપર્યાપન્નાનાં લોકોત્તરાણામનિશ્રિતાનામનાસ્રવાણાં ધર્માણાં નિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥

ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનુત્પાદાનભિસંસ્કૃતધર્મસ્ય નિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનુત્પાદાનભિસંસ્કૃતધર્મનિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યો વિદ્યાવિમુક્તિવિરાગનિરોધનિર્વાણનિર્દેશઃ, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા પુનર્વિદ્યાવિમુક્તિવિરાગનિરોધનિર્વાણનિર્દેશસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપપર્યાપન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનપર્યાપન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશપર્યાપન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન કામધાતુ - ન રૂપધાતુ - નારૂપધાતુપર્યાપન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન સંસ્કૃતાસંસ્કૃતધર્મપર્યાપન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન લૌકિકલોકોત્તરસાસ્રવાનાસ્રવધર્મપર્યાપન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન કુશલાકુશલધર્મપર્યાપન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન સત્ત્વધાતુપર્યાપન્નાનાસત્ત્વધાતુપર્યાપન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । નાપ્યેભિર્ધર્મૈર્વિનિર્મુક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્મિંશ્ચિદ્ધર્મે પર્યાપન્ના નાપ્યપર્યાપન્ના । યા ચ પર્યાપન્નાપર્યાપન્નાનાં ધર્માણાં તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
તથતેતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કસ્યૈતદધિવચનમ્? ન હ્યેતે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ તથા ધર્મા યથા બાલપૃથગ્જનૈરુપલબ્ધાઃ, ન ચાન્યથા । યથા ધર્માસ્તથાગતૈસ્તથાગતશ્રાવકૈર્બોધિસત્ત્વૈશ્ચ દૃષ્ટાઃ, તથૈવ તે સર્વધર્માઃ, તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, તેનોચ્યતે તથતેતિ । અયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશઃ ॥
ન ખલુ પુનરિયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય હાનાય વા વિવૃદ્ધયે વા પ્રત્યુપસ્થિતા, નાપિ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંયોગાય વા વિસંયોગાય વા, ઊનત્વાય વા પૂર્ણત્વાય વા, અપચયાય વા ઉપચયાય વા, સંક્રાન્તયે વા અવક્રાન્તયે વા, ઉત્પાદાય વા ( વૈદ્ય 24 ) નિરોધાય વા, સંક્લેશાય વા વ્યવદાનાય વા, પ્રવૃત્તયે વા નિવૃત્તયે વા, સમુદયાય વા અસ્તંગમાય વા, સલક્ષણાય વા અલક્ષણાય વા, સમતાયૈ વા વિસમતાયૈ વા, સંવૃત્યૈ વા પરમાર્થાય વા, સુખાય વા દુઃખાય વા, નિત્યતાયૈ વા અનિત્યતાયૈ વા, શુભતાયૈ વા અશુભતાયૈ વા, આત્મતાયૈ વા અનાત્મતાયૈ વા, સત્યતાયૈ વા મૃષતાયૈ વા, કર્તૃત્વેન વા અકર્તૃત્વેન વા, કારણત્વેન વા અકારણત્વેન વા, સંભવાય વા અસંભવાય વા, સ્વભાવતાયૈ વા અસ્વભાવતાયૈ વા, ચ્યુતયે વા ઉપપત્તયે વા, જાયતે વા અજાયતે વા, અભિનિર્વૃત્તયે વા અનભિનિર્વૃતયે વા, ઉપપત્તયે વા ઉપપત્તિસમુચ્છેદાય વા, સામગ્ર્યૈ વા વિસામગ્ર્યૈ વા, સરાગાય વા વિરાગાય વા, સદોષાય વા વિગતદોષાય વા, સમોહાય વા વિગતમોહાય વા, વિપર્યાસાય વા અવિપર્યાસાય વા, આરમ્બણાય વા અનારમ્બણાય વા, ક્ષયાય વા અક્ષયાય વા, જ્ઞાનાય વા અજ્ઞાનાય વા, નીચત્વાય વા ઉચ્ચત્વાય વા, ઉપકારાય વા નિરૂપકારાય વા, ગમનાય વા આગમનાય વા, અસ્તિત્વાય વા નાસ્તિત્વાય વા, અનુનયાય વા પ્રતિઘાય વા, આલોકાય વા અન્ધકારાય વા, કૌસીદ્યાય વા વીર્યારમ્ભાય વા, શૂન્યતાયૈ વા અશૂન્યતાયૈ વા, નિમિત્તતાયૈ વા અનિમિત્તતાયૈ વા, પ્રણિધાનાય વા અપ્રણિધાનાય વા, અભિસંસ્કારાય વા અનભિસંસ્કારાય વા, અન્તર્ધાનાય વા અનન્તર્ધાનાય વા, વિદ્યાયૈ વા વિમુક્તયે વા, શાન્તતાયૈ વા અનુપશાન્તતાયૈ વા, નિર્વૃત્તયે વા અનભિનિર્વૃત્તયે વા, યોનિશાય વા અયોનિશાય વા, પરિજ્ઞાયૈ વા અપરિજ્ઞાયૈ વા, નિર્યાણાય વા અનિર્યાણાય વા, વિનયાય વા અવિનયાય વા, શીલાય વા દૌઃશીલ્યાય વા, વિક્ષિપ્તતાયૈ વા અવિક્ષિપ્તતાયૈ વા, પ્રજ્ઞતાયૈ વા દુષ્પ્રજ્ઞતાયૈ વા, વિજ્ઞાનાય વા અવિજ્ઞાનાય વા, સ્થિતયે વા અસ્થિતયે વા, સભાગતાયૈ વા વિસભાગતાયૈ વા, ભવાય વા વિભવાય વા, પ્રાપ્તયે વા અપ્રાપ્તયે વા, અભિસમયાય વા અનભિસમયાય વા, સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ વા અસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ વા, પ્રતિવેધાય વા અપ્રતિવેધાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા ઇતિ ॥
(પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં) તથતાપરિવર્તો નામ તૃતીયઃ ॥
સ્તર્ત્ સ્વ્પ્ 4
4 ઔપમ્યપરિવર્તશ્ચતુર્થઃ ।
અથ ખલુ ભગવાન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સ્વપ્નદર્શી પુરુષઃ સ્વપ્નસ્વભાવનિર્દેશં ચ નિર્દિશતિ, ન ચ સ્વપ્નસ્વભાવનિર્દેશઃ કશ્ચિત્સંવિદ્યતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સ્વપ્ન એવ ન સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનઃ સ્વપ્નસ્વભાવનિર્દેશો ભવિષ્યતિ? એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવશ્ચ નિર્દિશ્યતે, ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવઃ કશ્ચિત્સંવિદ્યતે । તદ્યથાપિઉ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સ્વપ્નો ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતઃ । એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ માયાદર્શી પુરુષો માયાસ્વભાવનિર્દેશં ચ નિર્દિશતિ, ન ચ માયાયાઃ સ્વભાવનિર્દેશઃ કશ્ચિત્સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્માયાસ્વભાવનિર્દેશસ્ય સ્વભાવો ભવિષ્યતિ? એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચ નિર્દિશ્યતે, ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવનિર્દેશઃ કશ્ચિત્સંવિદ્યતે । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ માયા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અભિનિર્વૃત્તયે પ્રત્યુપસ્થિતા, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અભિનિર્વૃત્તયે પ્રત્યુપસ્થિતા ॥

તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રતિભાસદર્શી પુરુષઃ પ્રતિભાસસ્વભાવનિર્દેશં ચ નિર્દિશતિ, ન ચ કશ્ચિત્પ્રતિભાસસ્વભાવઃ સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનઃ પ્રતિભાસસ્વભાવનિર્દેશો ભવિષ્યતિ? એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચ નિર્દિશ્યતે, ન ચ કશ્ચિત્પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવઃ સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવનિર્દેશો ભવિષ્યતિ? તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રતિભાસો ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિર્દશનેન પ્રત્યુપસ્થિતઃ, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મરીચિદર્શી પુરુષો મરીચિદર્શનં ચ નિર્દિશતિ, ન ચ મરીચિદર્શન (સ્વભાવઃ કશ્ચિત્) સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્મરીચિદર્શનસ્વભાવો ભવિષ્યતિ? એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન નિર્દિશ્યતે, ન ચ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવનિર્દેશઃ કશ્ચિત્સંવિદ્યતે । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મરીચિર્ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રતિશ્રુત્કાગોચરસ્થઃ પુરુષઃ પ્રતિશ્રુત્કાયાશ્ચ શબ્દં શૃણોતિ, ન ચ તં સમનુપશ્યતિ । યદા પુનઃ સ્વયમેવાનુભાષતે, તદા તં શબ્દં શૃણોતિ । એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશપદં ચાધિગચ્છતિ શ્રવણાય, ન ચ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિર્દેશશ્રવણાય ગચ્છતિ અન્યત્ર યદાભિભાષ્યતે તદા આજ્ઞાયતે, શ્રવણપથં ચાધિગચ્છતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ફેનપિણ્ડદર્શી પુરુષઃ ફેનપિણ્ડસ્વભાવં ચ નિર્દિશતિ, ન ચ ફેનપિણ્ડસ્વભાવ ઉપલભ્યતે અધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા, કુતઃ પુનસ્તન્નિર્દેશસ્વભાવોપલબ્ધિર્ભવિષ્યતિ? એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચ નિર્દિશ્યતે, ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવ ઉપલભ્યતે । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ફેનપિણ્ડો ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અભિનિર્વૃત્તિસ્વભાવમુપૈતિ, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અભિનિર્વૃત્તસ્વભાવમુપૈતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બુદ્બુદદર્શી પુરુષો બુદ્બુદસ્વભાવં ચ નિર્દિશતિ, ન ચ બુદ્બુદસ્વભાવઃ સંવિદ્યતે, કુતઃ પુનર્બુદ્બુદસ્વભાવનિર્દેશો ભવિષ્યતિ? એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચ નિર્દિશ્યતે, ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બુદ્બુદો ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અભિનિર્વૃત્તિસ્વભાવેન પ્રત્યુપસ્થિતઃ, એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અભિનિર્વૃત્તિસ્વભાવેન પ્રત્યુપસ્થિતા ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પુરુષઃ કદલ્યાઃ સારં પર્યેષમાણો નોપલભતે, અથ ચ તસ્યાઃ પત્રૈઃ કાર્યં કરોતિ, એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સારં ન સંવિદ્યતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાયા નિર્દેશઃ કાર્યં ચ કરોતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પુરુષ આકાશનિદર્શનેન વ્યવહારતિ, ન ચાકાશસ્ય કિંચિન્નિદર્શનમ્ સંવિદ્યતે । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ વ્યવહારઃ ક્રિયતે, ન ચ કસ્યચિન્નિદર્શનેન વ્યવહ્રિયતે । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ નાકાશં ન વ્યવહ્રિયતે, ન ચ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનેન વા પરિનિષ્પત્ત્યા વા વ્યવહ્રિયતે । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચ વ્યવહ્રિયતે, ન ચ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનેન વા પરિનિષ્પત્ત્યા વા વ્યવહ્રિયતે ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ છાયેતિ ચાતપશ્ચેતિ વ્યવહ્રિયતે, ન ચ તૌ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિનિષ્પત્તયે પ્રત્યુપસ્થિતૌ, અવભાસશ્ચ વિજ્ઞાયતે । એતમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા વ્યવહારપદં ગચ્છતિ, ન ચ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનેન વ્યવહારપદમાગચ્છતિ, અવભાસં ચ કરોતિ સર્વધર્માણામ્ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મણિરત્નમુત્તપ્તં મહતાવભાસેન પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ, ન ચ સો ઽવભાસો ઽધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા દર્શનમુપૈતિ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અવભાસકૃત્યેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન ચ સો ઽવભાસો ઽઅધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા દર્શનમુપૈતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ તૈલપ્રદ્યોતસ્ય ધ્માયતો નાસ્યાર્ચિષો મુહૂર્તમપિ સંતિષ્ઠન્તે, અવભાસં ચ કુર્વન્તિ, તેનાવભાસેન રૂપાણિ દર્શનમાગચ્છન્તિ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ( વૈદ્ય 27 ) પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્મિંશ્ચિદ્ધર્મે ઽવતિષ્ઠતે, ધર્માણાં ચાવભાસં કરોતિ, તેન ચાવભાસેન સર્વધર્મા યથાભૂતદર્શનમાગચ્છન્ત્યાર્યાણામ્ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચ નિર્દિષ્ટા, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાશ્ચ અપરિનિષ્પત્તિર્નિર્દિષ્ટા । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમેતદવોચત્ - એવમેતચ્છારદ્વતીપુત્ર, એવમેતત્ । અપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા રૂપાપરિનિષ્પત્તિતઃ । વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । અવિદ્યાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં સંસ્કારાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । વિજ્ઞાનાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । નામરૂપાપરિનિષ્પત્તિતઃ, ષડાયતનાપરિનિષ્પત્તિતઃ, સ્પર્શાપરિનિષ્પત્તિતઃ, વેદનાપરિનિષ્પત્તિતઃ, તૃષ્ણાપરિનિષ્પત્તિતઃ, ઉપાદાનાપરિનિષ્પત્તિતઃ, ભવાપરિનિષ્પત્તિતઃ, જાત્યપરિનિષ્પત્તિતઃ, જરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । ધાત્વાયતનાનિત્યદુઃખાનાત્મશાન્તવિપર્યાશનીવરણદૃષ્ટિવિચરિતાચયોપચયાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । સુખદુઃખાદુઃખાસુખાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઉદયવ્યયસ્થિત્યન્યથાત્વાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । સમુદયાસ્તંગતાત્મસત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકકારયિત્રુત્થાપક સમુત્થાપકવેદકવેદયિતૃજ્ઞાતૃજ્ઞાપકાનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પના પ્રજ્ઞાપારમિતા । સત્યમૃષાસંસ્કૃતાસંસ્કૃતગમનાગમનસનિદર્શનાનિદર્શનાધ્યાત્મબહિર્ધાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુકામરૂપારૂપ્યાકાશવિજ્ઞાનધર્મધાત્વપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । કર્મવિપાકહેતુપ્રત્યયોચ્છેદશાશ્વતાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નપૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાન્તશીલદૌઃશીલ્યક્ષાન્તિવ્યા પાદવીર્યકૌસીદ્યધ્યાનવિક્ષેપપ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યચિત્તમનોવિજ્ઞાનાનન્તરાયચ્યુત્યુપપત્તિસંક્લેશવ્યવદાનસ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યભિજ્ઞાશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતકુશલાકુશલસાસ્રવાનાસ્રવલૌકિકલોકોત્તરસાવદ્યાનવદ્યસંસ્કૃતાસંસ્કૃતવ્યાકૃતાવ્યા કૃતકૃષ્ણશુક્લાકૃષ્ણશુક્લપર્યાપન્નાપર્યાપન્નહીનપ્રણીતમધ્યરાગદ્વેષમોહદૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતમન્યનાસ્થિતવિતર્કવિચારારમ્બણમાયેર્ષ્યામાત્સર્યસંયોગદ્વયલક્ષણાનુત્પાદાનભિસંસ્કારશમથવિદર્શનાવિદ્યાવિમુક્તિક્ષયવિરાગનિરોધસર્વોપધિપ્રતિનિસર્ગસંવૃતિપરમાર્થશ્રાવકભૂમિપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિસર્વજ્ઞાનાજ્ઞાનાસઙ્ગજ્ઞાનસ્વયંભૂજ્ઞાનાસમસમજ્ઞાનબોધિસત્ત્વપ્રણિધાનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસંપદપ્રમાણપર્યાપન્નાસમસમસર્વજ્ઞજ્ઞાનસર્વધર્મયથાવદનિદર્શનસર્વધર્મજ્ઞાનદર્શનાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપામિતા । સત્ત્વપરિપાકાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । લક્ષણસંપદ્બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિબુદ્ધબલવૈશારદ્યાષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । નિર્વાણાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા, યાવત્ સર્વધર્મકુશલાકુશલાપરિનિષ્પત્તિતો ઽપરિનિષ્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વમેતદ્વિસ્તરેણ કર્તવ્યમ્ ॥
તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર આકાશમરૂપ્યનિદર્શનમભાવો ઽપરિનિષ્પન્નમ્, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા અરૂપિણ્યનિર્દર્શના અભાવો ઽપરિનિષ્પન્ના । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર ઇન્દ્રાયુધં નાનારઙ્ગવિચિત્રં ચ સંદૃશ્યતે, ન ચાસ્ય કાચિદ્રઙ્ગનિષ્પત્તિઃ સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા નાનાનિદર્શનૈશ્ચ પ્રત્યુપસ્થિતા, ન ચાસ્યા નિદર્શનસ્વભાવ ઉપલભ્યતે । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર આકાશે ન જાતુ કેનચિત્પઞ્ચાઙ્ગુલિપરિનિષ્પત્તિર્દૃષ્ટપૂર્વા, શારદ્વતીપુત્ર ન જાતુ કેનચિત્પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિનિષ્પત્તિસ્વભાવો દૃષ્ટપૂર્વઃ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - દુર્દૃશેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર ન કસ્યચિદ્દર્શનમુપૈતિ । આહ - દુરનુબોધા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર નાસ્યાં કશ્ચિદુપલભ્યતે યો ઽભિસંબુદ્ધઃ । આહ - અનિદર્શનેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - અસ્વભાવેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાસ્વભાવત્વાત્ શારદ્વતીપુત્ર અસ્વભાવેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । વિપર્યાસનીવરણદૃષ્ટિગતતૃષ્ણાવિચરિતાસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । આત્મસત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકકારયિત્રુત્થાપકસમુત્થાપકવેદ કવેદયિત્રસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધર્મધાત્વસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । કામરૂપારૂપ્યધાત્વસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । શીલદૌઃશીલ્યક્ષાન્તિવ્યાપાદવીર્યકૌસીદ્યધ્યાનવિક્ષેપપ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યાસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । બોધિપક્ષધર્માસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । આર્યસત્યશમથવિદર્શનાભિજ્ઞાધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । વિદ્યાવિમુક્ત્યસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ક્ષયવિરાગનિરોધાસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનુત્પાદજ્ઞાનનિરોધજ્ઞાનાસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । નિર્વાણાસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । શ્રાવકભૂમિપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિબુદ્ધભૂમ્યસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । પરમાર્થજ્ઞાનદર્શનસંવૃત્યસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અસઙ્ગજ્ઞાનસર્વજ્ઞજ્ઞાનાસ્વભાવતો ઽસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥

એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્ર ભગવન્તમેતદવોચત્ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિનિષ્પત્તયે પ્રત્યુપસ્થિતા ન નિરોધાય । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય ઉત્પાદાય વા પરિનિષ્પત્તયે વા નિરોધાય વા આત્મતાયૈ વા અનાત્મતાયૈ વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય આરમ્બણયોગેન પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર નિરારમ્બણાઃ સર્વધર્માઃ । તથા હિ ત એવ ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે, યત્રારમ્બણં ભવેત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય હાનયે વા વૃદ્ધયે વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ( વૈદ્ય 29 ) ન કંચિદ્ધર્મં સમનુપશ્યતિ, યો ધર્મો હીયતે વા વર્ધતે વા । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સમતિક્રમાય પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યં સમતિક્રામેત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અપચયાય વા ઉપચયાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યસ્ય અપચયો વા ઉપચયો વા ભવેત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંયોગાય વા વિસંયોગાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યં ધર્મં સંયોજયેદ્વા વિસંયોજયેદ્વા । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નયે વા વિનયે વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યો ધર્મો નેતવ્યો વા વિનેતવ્યો વા । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય ઉપકારાય વા અપકારાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યસ્ય ઉપકારં વા અપકારં વા કુર્યાત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંભવાય વા અસંભવાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યો ધર્મઃ સંભવેદ્વા ન સંભવેદ્વા । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંપ્રયોગાય વા વિપ્રયોગાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યો ધર્મઃ સંપ્રયુજ્યતે વા વિપ્રયુજ્યતે વા । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંવાસાય વા અસંવાસાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યો ધર્મઃ સંવસેદ્વા ન સંવસેદ્વા । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પ્રવૃત્તયે વા અપ્રવૃતયે વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યસ્ય ધર્મસ્ય પ્રવૃત્તિર્વા અપ્રવૃત્તિર્વા ભવેત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય ક્રિયયા વા કરણેન વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યસ્ય ધર્મસ્ય ક્રિયા વા કરણં વા ભવેત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સમતયા વા વિષમતયા વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યો ધર્મઃ સમો વા વિષમો વા સ્યાત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંગ્રહાય વા અસંગ્રહાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યો ધર્મઃ સંગ્રહીતવ્યો વા ઉત્સ્રષ્ટવ્યો વા સ્યાત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કેનચિત્કાર્યેણ પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યો ધર્મઃ કાર્યકરઃ સ્યાત્ ॥
આહ - ગમ્ભીરેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - રૂપગમ્ભીરતયા શારદ્વતીપુત્ર ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનગમ્ભીરતયા શારદ્વતીપુત્ર ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અવિદ્યાગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । સંસ્કારવિજ્ઞાનનામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાતૃષ્ણોપાદાનભવજાતિજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસગમ્ભીરતયા ( વૈદ્ય 30 ) ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । વિપર્યાસગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । પઞ્ચનીવરણગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । દૃષ્ટિગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । આત્મગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । સત્ત્વગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । પ્રપઞ્ચગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપ્રપઞ્ચગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । શીલદૌઃશીલ્યગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ક્ષાન્તિવ્યાપાદવીર્યકૌસીદ્યધ્યાનવિક્ષેપપ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદાવિપર્યાસાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગદુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગવિમુક્તજ્ઞાનદર્શનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નત્ર્યધ્વસમતાગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ચતુર્વૈશારદ્યર્દ્ધિપાદાભિજ્ઞાગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસઙ્ગજ્ઞાનગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । બુદ્ધધર્મગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ક્ષયજ્ઞાનાનુત્પાદજ્ઞાનનિરોધજ્ઞાનાભિસંસ્કારજ્ઞાનવિરાગજ્ઞાનગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । નીવરણગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥

તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર સમુદ્રો ગમ્ભીરો વિપુલો ઽપ્રમેયઃ, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ગમ્ભીરા વિપુલા અપ્રમેયા । ગમ્ભીરેતિ શારદ્વતીપુત્ર અપ્રમેયધર્મરત્નસંચયભૂતા, યસ્યા ગાધો ન લભ્યતે । ગમ્ભીરેતિ શારદ્વતીપુત્ર નાસ્યા ગતિર્લભ્યતે । ગમ્ભીરેતિ શારદ્વતીપુત્ર નાસ્યા ગુણપર્યન્તો ઽધિગમ્યતે । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર સમુદ્રો મહાસાગરઃ સર્વરત્નસંનિચયો ઽપ્રમેયરત્નભરિતો મહારત્નપરિપૂર્ણઃ, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્મરત્નસંનિચયા મહાધર્મરત્નસંનિચયા અપ્રમેયધર્મરત્નસંનિચયા । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્યોપલમ્ભેન પ્રત્યુપસ્થિતા, યં ધર્મં નિદર્શયેત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય જ્ઞાનેન વા અજ્ઞાનેન વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાનં વા અજ્ઞાનં વા સ્યાત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય આરક્ષાયૈ વા ગુપ્ત્યૈ વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યસ્ય ધર્મસ્ય આરક્ષાં વા ગુપ્તિં વા કુર્યાત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંગ્રહાય વા પરિગ્રહાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યસ્ય ધર્મસ્ય સંગ્રહં વા પરિગ્રહં વા કુર્યાત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિશ્રયેણ વા અનિશ્રયેણ વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મં સમનુપશ્યતિ, યસ્ય ધર્મસ્ય નિશ્રયં વા અનિશ્રયં વા કુર્યાત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય આલયેન વા વિલયેન વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યસ્મિન્ આલયં વા વિલયં વા કુર્યાત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અભિનિવેશેન પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યસ્મિન્નભિનિવેશં ( વૈદ્ય 31 ) કુર્યાત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અધ્યવસાનેન પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, ન સમનુપશ્યતિ, યસ્મિન્નધ્યવસાનં કુર્યાત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંવાસેન વા અસંવાસેન વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યેન ધર્મેણ સાર્ધં વસેત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંધિના વા વિસંધિના વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યો ધર્મઃ સંધાતવ્યો વા વિસંધાતવ્યો વા । આહ - નેય ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય રાગેણ વા વિરાગેણ વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યસ્મિન્ ધર્મે રજ્યેત વા વિરજ્યેત વા । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય દ્વેષેણ વા અદ્વેષેણ વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યો ધર્મ સદ્વેષો વા વિગતદ્વેષો વા ભવેત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય મોહેન વા વિગતમોહેન વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે, યો ધર્મો મૂઢો વા સ્યાદ્વિગતમોહો વા । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય જ્ઞાપયિત્રી વા અજ્ઞાપયિત્રી વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે ન સમનુપશ્યતિ, યં ધર્મં જાનીયાત્ યસ્ય વા ધર્મસ્ય જ્ઞાપયિત્રી વા ભવેત્ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પ્રકૃત્યા વા અપ્રકૃત્યા વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પ્રકૃતિં વા સમનુપશ્યતિ । આહ - નેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય શુદ્ધ્યા વા વિશુદ્ધ્યા વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મં સમનુપશ્યતિ, યં ધર્મં શોધયેદ્વા વિશોધયેદ્વા ॥

આહ - પ્રકૃતિપરિશુદ્ધેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - રૂપપરિશુદ્ધિતઃ શારદ્વતીપુત્ર પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનપરિશુદ્ધિતઃ શારદ્વતીપુત્ર પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અવિદ્યાપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા, સંસ્કારપરિશુદ્ધિતો વિજ્ઞાનપરિશુદ્ધિતો નામરૂપપરિશુદ્ધિતઃ ષડાયતનપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા, સ્પર્શવેદનાતૃષ્ણોપાદાનભવજાતિજરામરણપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા, શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । વિપર્યાસનીવરણદૃષ્ટિગતપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । રાગદ્વેષમોહપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । આત્મસત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકકારયિતૃવેદયિત્રુત્થાપકસમુત્થાપકજ્ઞાતૃદર્શકપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઉચ્છેદશાશ્વતપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અન્તાનન્તપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । દાનપારમિતાપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઇન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિપરિશુદ્ધિતઃ ( વૈદ્ય 32 ) પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અવિપર્યાસપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અભિજ્ઞાપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । માર્ગપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । શ્રાવકભૂમિપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । બુદ્ધભૂમિપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । બુદ્ધધર્મસંઘપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । શ્રાવકધર્મપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નદર્શનપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અસઙ્ગજ્ઞાનદર્શનપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । કામધાતુપરિશુદ્ધિતો રૂપધાતુપરિશુદ્ધિતઃ આરૂપ્યધાતુપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । પૃથ્વીધાતુપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપ્તેજોવાયુધાતુપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । સત્ત્વધાતુપરિશુદ્ધિતો ધર્મધાતુપરિશુદ્ધિતઃ આકાશધાતુપરિશુદ્ધિતઃ પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવત્ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - આકાશપરિશુદ્ધિતઃ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - અરૂપિણ્યનિદર્શના ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય રૂપપરિનિષ્પત્ત્યા વા નિદર્શનેન વા પ્રત્યુપસ્થિતા । આહ - અપ્રતિહતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મં સમનુપશ્યતિ યસ્મિન્ પ્રતિહન્યેત । આહ - અકૃતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - કારકાનુપલબ્ધિતઃ શારદ્વતીપુત્ર । આહ - અસમવસરણેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મં યેન ધર્મેણ સાર્ધં સમવસરેત્ । આહ - અપ્રજ્ઞપનીયેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે યેન ધર્મેણ પ્રજ્ઞપ્યેત । આહ - અસાધારણેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । (આહ - તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુપલભતે યેન ધર્મેણ સાધારણા ભવેત્ ।) આહ - અલક્ષણેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - લક્ષણાનુપલબ્ધિતઃ શારદ્વતીપુત્ર । આહ - અપ્રતિભાસેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - પ્રતિભાસાનુપલબ્ધિતામુપાદાય । આહ - અનન્તપારમિતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આહ - રૂપાનન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર અનન્તપારમિતેયમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । વિપર્યાસાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । નીવરણાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । અવિદ્યાનન્તતયા સંસ્કારાનન્તતયા વિજ્ઞાનનન્તતયા નામરૂપાનન્તતયા ષડાયતનસ્પર્શવેદનાતૃષ્ણોપાદાનભવજાતિજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાનન્તતયા ( વૈદ્ય 33 ) અનન્તપારમિતેયમ્ । દૃષ્ટિગતાનન્તતયા રાગદ્વેષમોહાનન્તતયા ઉચ્છેદશાશ્વતાનન્તતયા પૂર્વાન્તકોટ્યનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । અપરાન્તકોટ્યનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । દાનાનન્તતયા શીલાનન્તતયા ક્ષાન્ત્યનન્તતયા વીર્યાનન્તતયા ધ્યાનાનન્તતયા પ્રજ્ઞાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । સ્મૃત્યુપસ્થાનાનન્તતયા સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાનન્તતયા અવિપર્યાસાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । આરમ્બણાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । વિદ્યાવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । શ્રાવકભૂમિપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિબુદ્ધભૂમ્યનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । શ્રાવકધર્મપ્રત્યેકબુદ્ધધર્મબુદ્ધધર્માનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । આત્મસત્ત્વાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । કામધાત્વનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । રૂપધાત્વનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । આરૂપ્યધાત્વનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । અભિજ્ઞાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । નીવરણાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનદર્શનાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ । અસઙ્ગાનન્તતયા આકાશાનન્તતયા ધર્મધાત્વનન્તતયા અનન્તપારમિતેયમ્ ॥

ન હ્યસ્યાઃ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અન્તો વા મધ્યં વા પર્યવસાનં વા ઉપલભ્યતે, નાપિ કેનચિદુપલબ્ધાઃ । અનન્તાપર્યન્તપારમિતેયં શારદ્વતીપુત્ર યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર આકાશસ્યાન્તો નોપલભ્યતે, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અન્તો નોપલભ્યતે । પૃથિવીધાત્વનન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાનન્તતા દ્રષ્ટવ્યા । અબ્ધાત્વનન્તતયા તેજોધાત્વનન્તતયા વાયુધાત્વનન્તતયા વિજ્ઞાનધાત્વનન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનન્તતા અનુગન્તવ્યા । અનન્તમધ્યપર્યન્તતા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુબોદ્ધવ્યા । ન હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા દેશસ્થા ન પ્રદેશસ્થા । રૂપાપર્યન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । પેયાલમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાપર્યન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । અવિદ્યાપર્યન્તતયા સંસ્કારાપર્યન્તતયા વિજ્ઞાનાપર્યન્તતયા નામરૂપષડાયતનાપર્યન્તતયા યાવત્ જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાપર્યન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । વિપર્યાસાપર્યન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । નીવરણાપર્યન્તતયા દૃષ્ટિગતાપર્યન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । આત્માનન્તતયા સત્ત્વાનન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । દાનાનન્તતયા શીલાનન્તતયા ક્ષાન્ત્યનન્તતયા વીર્યાનન્તતયા ધ્યાનાનન્તતયા પ્રજ્ઞાનન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાનન્તતા અનુગન્તવ્યા । સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનન્તતા અનુગન્તવ્યા । ઇન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યપર્યન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાપર્યન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । અભિજ્ઞાપર્યન્તતયા ( વૈદ્ય 34 ) વિમુક્ત્યપર્યન્તતયા વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનાપર્યન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । પૃથગ્જનધર્માપર્યન્તતયા શ્રાવકધર્માપર્યન્તતયા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માપર્યન્તતયા બુદ્ધધર્માપર્યન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । વિદ્યાપર્યન્તતયા વિમુક્ત્યપર્યન્તતયા વિમુક્તિજ્ઞા[નદર્શ]નાપર્યન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । પર્યન્તાનુપલબ્ધિતઃ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતેત્યુચ્યતે, અન્તાનુપલબ્ધિતો ઽનન્તેત્યુચ્યતે । અનન્તેતિ શારદ્વતીપુત્ર અપર્યન્તવચનમેતત્ । આત્માનુપાદાનતઃ શારદ્વતીપુત્ર સર્વધર્માનન્તતા અનુગન્તવ્યા । આકાશાનન્તતયા શારદ્વતીપુત્ર સર્વધર્માનન્તાપર્યન્તા અનુગન્તવ્યા ।
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કીદૃશાનાં ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનામેષુ ધર્મેષુ વિષયઃ? ભગવાનાહ - યે તે શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા ધર્મમપિ નોપલભન્તે પ્રાગેવાધર્મમ્, માર્ગમપિ નોપલભન્તે પ્રાગેવામાર્ગમ્, શીલમપિ નોપલભન્તે ન મન્યન્તે પ્રાગેવ દૌઃશીલ્યમ્, અપર્યાપન્નાશ્ચ સર્વત્રૈધાતુકે, અપર્યાપન્નાશ્ચ સર્વભવગતિચ્યુત્યુપપત્તિષુ, અનધ્યવસિતાશ્ચ કાયે જીવિતે ચ પ્રાગેવ બાહ્યેષુ વસ્તુષુ, કૃતપર્યન્તાશ્ચ સંસારસ્રોતસઃ, ઉત્તીર્ણાશ્ચ મહાભવાર્ણવાત્, સમુત્તીર્ણાશ્ચ મહાસંગ્રામાત્, તેષાં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામેષુ ધર્મેષુ વિષયશ્ચ ગતિશ્ચ, સર્વવિષયા અવિષયા ઇતિ ચ યેષાં પરિજાનન્તે (પરિજ્ઞાનમ્?), તે તથારૂપાઃ સત્પુરુષાઃ સર્વવિષયેષ્વનધ્યવસિતાઃ, તે મહાસિંહાઃ । તે સર્વવિષયેષ્વનધ્યાપન્નાઃ, તે તદ્રૂપાઃ સત્પુરુષાઃ । સર્વવિષયનિરુપલિપ્તાસ્તે, તે ઽસંસૃષ્ટાઃ । સર્વવિષયસમતિક્રાન્તાસ્તે, તે મહાસાર્થવાહાઃ । યેષાં શારદ્વતીપુત્ર એષુ ધર્મેષુ વિષયો ગતિશ્ચ । નાહં શારદ્વતીપુત્ર અસ્યાં પર્ષદિ સમનુપશ્યામિ એકમપિ બોધિસત્ત્વમ્, યસ્ય નૈષુ ધર્મેષુ વિષયો વા અધિમુક્તિર્વા, યો વા એષુ ધર્મેષુ સાકાઙ્ક્ષો વા સવિચિકિત્સો વા । નિષ્કાઙ્ક્ષેયં શારદ્વતીપુત્ર પર્ષદેષુ ધર્મેષુ નિર્વિચિકિત્સા નિર્વૈમતિકા । નાસ્તિ શારદ્વતીપુત્ર એષાં બોધિસત્વાનામેષુ ધર્મેષુ વિમતિઃ । વિમતિસમુદ્ધાતાય શારદ્વતીપુત્ર એતે સત્પુરુષાઃ સર્વસત્ત્વાનાં સ્થિતાઃ । નિઃસંશયા હ્યેતે શારદ્વતીપુત્ર એષ્વેવંરૂપેષુ ધર્મેષુ સંશયસમતિક્રાન્તાઃ ॥

યે ઽપિ તે શારદ્વતીપુત્ર પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે ઇમાં ધર્મદેશનાં શ્રોષ્યન્તિ, તે ઽપિ નિઃસંશયા ભવિષ્યન્તિ સર્વધર્મેષુ, સર્વસત્ત્વાનાં ચ સંશયચ્છેદનાય પ્રતિપન્ના ભવિષ્યન્તિ, નિઃસંશયાશ્ચ તે ધર્મં દેશયિષ્યન્તિ । નાહં શારદ્વતીપુત્ર પરીત્તકુશલમૂલાનાં સત્ત્વાનામેષુ ધર્મેષ્વધિમુક્તિં વદામિ । નાપિ તેષામેષુ ધર્મેષ્વવકાશઃ, નાપિ તેષામિદં ધનમ્ । નાપિ તે શારદ્વતીપુત્ર સત્ત્વાઃ પરીત્તકુશલમૂલસમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, યેષામિયં ધર્મદેશનાં શ્રોત્રપથમપ્યાગમિષ્યતિ કિમઙ્ગ પુનર્યે ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ । નિયતાસ્તે બુદ્ધધર્મેષુ, વ્યાકૃતાસ્તે બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ । એવં ચ તે સિંહનાદં નદિષ્યન્તિ યથાહમેતર્હિ સિંહનાદં નદામિ અસ્તમ્ભિતનાદં મહાપુરુષનાદં સ્વયંભૂનાદમ્ । યે એષુ ધર્મેષ્વત્યન્તશઃ શ્રદ્ધાં જનયિત્વા છન્દં જનયિષ્યન્તિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, ( વૈદ્ય 35 ) તેષામપિ ત એએવ વ્યાકરણં ભવિષ્યન્તિ । તત્કમાદ્ધેતોઃ? દુર્લભા હિ શારદ્વતીપુત્ર તે સત્ત્વાઃ, ય ઇમાન્ ગમ્ભીરાન્ ધર્માન્ શ્રુત્વા પ્રીતિં ચ વિન્દન્તિ, પ્રામોદ્યં ચ જનયન્તિ, અધિમુઞ્ચન્તે ચ । અતઃ શારદ્વતીપુત્ર દુર્લભતમાસ્તે સત્ત્વાઃ, યે ગમ્ભીરાન્ ધર્માન્ શ્રુત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયન્તિ, છન્દં ચ જનયન્તિ મહાકુશલમૂલસમન્વાગતાઃ । નાહં શારદ્વતીપુત્ર તાન્ સત્ત્વાન્ મહાસંસારસંપ્રસ્થિતાનિતિ વદામિ યેષામયં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશઃ શ્રવણપથમપ્યાગમિષ્યતિ, શ્રુત્વા ચ (યે) પઠિષ્યન્તિ અધિમોક્ષ્યન્તિ ઉદારં ચ પ્રીતિસૌમનસ્યં જનયિષ્યન્તિ, એષુ ધર્મેષુ છન્દં જનયિષ્યન્તિ પુનઃ પુનઃ શ્રવણાયાપિ, કઃ પુનર્વાદઃ ઉદ્દેષ્ટું વા સ્વાધ્યાતું વા પરેભ્યો દેશયિતું વા । વ્યાકરોમ્યહં શારદ્વતીપુત્ર અનવક્રાન્તનિયામાન્ અનિયતાન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાને અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌઃ । નાહં શારદ્વતીપુત્ર હીનધર્મસમન્વાગતાનાં સત્ત્વાનામગ્રતો ધર્મેષ્વવકાશં સમનુપશ્યામિ । ઉદારેયં શારદ્વતીપુત્ર બુદ્ધબોધિઃ । યદ્ભૂયસા ચ સત્ત્વા હીનાધિમુક્તિકા હીનધર્મસમન્વાગતા અકૃતકલ્યાણાઃ । અકુશલા એષ્વેવંરૂપેષુ ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ નિરુપલેપેષુ । યે પુનસ્તે શારદ્વતીપુત્ર ઉદારાઃ સત્ત્વા ઉદારધર્માધિમુક્તા મહાયાનસંપ્રસ્થિતાઃ સુપરિપ્રાપ્તકાર્યાઃ સુસંનાહસંનદ્ધાઃ સુવિચિત્રાર્થા મહામાર્ગેણ સંપ્રસ્થિતા અવિષમેણ ઋજુના, અગહનેન સમેન અપગતખાણુકણ્ટકેન અપગતશ્વભ્રપ્રપાતેન શુચિના અપગતકિલ્બિષેણ અકુટિલેન અવઙ્કેન, યે લોકહિતાય સંપ્રસ્થિતા લોકસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય વ દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ, અવભાસકરાસ્તીર્થભૂતાઃ સત્ત્વાનામ્, મહાકારુણિકા હિતાનુકમ્પકા હિતકામાઃ સુખકામા યોગક્ષેમકામાઃ, સર્વસત્ત્વાનાં સુખોપધાનાય પ્રત્યુપસ્થિતાઃ, તેષાં શારદ્વતીપુત્ર તથારૂપાણાં સત્ત્વાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામિદં મહાધનમ્ । ત એવ ચ શારદ્વતીપુત્ર મહાસત્ત્વા અસ્ય ધર્મરત્નસ્ય પ્રત્યેષકાઃ । તેષાં ચૈતદ્ધનમુદારધનમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ શારદ્વતીપુત્ર અકૃતપુણ્યાનાં સત્ત્વાનામકૃતકલ્યાણાનાં હીનાધિમુક્તિકાનાં શ્રદ્ધાવિહીનાનામસ્મિન્નુદારે ધને ઽધિમુક્તિર્જાયતે । એતચ્ચ મે શારદ્વતીપુત્ર સંધાય ભાષિતમ્ - ધાતુશઃ સત્વાઃ સંસ્યન્દન્તિ હીનાધિમુક્તિકા હીનાધિમુક્તિકૈઃ, ઉદારાધિમુક્તિકા ઉદારાધિમુક્તિકૈરિતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિંગોચરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમેતદવોચત્ - અનન્તવિષયગોચરા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર વાયુધાતુરનન્તવિષયગોચરઃ, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનન્તવિષયગોચરા । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર વાયુધાતુરાકાશધાતુવિષયગોચરઃ, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા આકાશધાતુવિષયગોચરા । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર આકાશધાતુર્વાયુધાતુશ્ચ ન ક્વચિત્સંદૃશ્યેતે, ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અભિનિર્વૃત્તિલક્ષણેન પ્રત્યુપસ્થિતૌ, એવમેવ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ક્વચિદ્ધર્મે સંદૃશ્યતે, ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય અભિનિર્વૃત્તિલક્ષણેન પ્રત્યુપસ્થિતા । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર આકાશધાતુર્વાયુધાતુશ્ચ અગ્રાહ્યાપરિનિષ્પત્તિતો ન વર્ણનિમિત્તેન સંખ્યાં ગચ્છતઃ, એવમેવ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા અગ્રાહ્યાનિષ્પત્તિતો ન ( વૈદ્ય 36 ) કેનચિદ્વર્ણનિમિત્તેન સંખ્યાં ગચ્છતિ વા ઉપૈતિ વા । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર આકાશધાતુર્વાયુધાતુશ્ચ ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિનિષ્પત્તિદર્શનેનોપયાતૌ, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિનિષ્પત્તિદર્શનેનોપૈતિ ॥

આહ - કિંલક્ષણેય ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા? ભગવાનાહ - અલક્ષણેયં શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમ્તિઆ । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર આકાશધાતુશ્ચ વાયુધાતુશ્ચ ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિચિષ્પત્તિલક્ષણેનોપગચ્છતઃ, એવમેવ શારદવ્તીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિનિષ્પત્તિલક્ષણેનોપૈતિ । આહ - કિંલક્ષણેયં બહ્ગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા? ભગવાનાહ - અલક્ષણા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા, યતો ત્ન સઙ્ગલક્ષણેન સંવિદ્યતે । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર આકાશધાતુર્વાયુધાતુધ્ચ ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિનિષ્પત્તિલક્ષણેનોપગચ્છતઃ, એવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિનિષ્પત્તિલક્ષણેનોપૈતિ । અલક્ષણા હિ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા, યતો ન સંવિદ્યતે । તદ્યથાપિ નામ શારદ્વતીપુત્ર આકાશધાતુર્ન ક્વચિત્સજ્જતિ, એવમેવ પ્રજ્ઞાપાર્મૈતા ન ક્વચિત્સજ્જતિ, તે નોચ્યતે અસઙ્ગલક્ષણેતિ । ન ચ શારદ્વતીપુત્ર અસઙ્ગસ્ય કિંચિલ્લક્ષણમ્, અપિ તુ ખલુ વ્યવહારપદમેતત્ । તેનોચ્યતે અસઙ્ગલક્ષણા પ્રજ્ઞાપારમિત્તિ । તદેઅવિતત્ શારદ્વતીપુત્ર અસઙ્ગલક્ષણં નિર્દિશ્યતે । ન ચ અસઙ્ગસ્ય લક્ષણં ન નિમિત્તમ્ । અસઙ્ગ ઇતિ શારદ્વતીપુત્ર સઙ્ગપરિજ્ઞૈષા, સઙ્ગાનુપલબ્ધિરેષા, સઙ્ગયથાભૂતતૈષા, સઙ્ગવિપર્યાસપરિજ્ઞૈષા । ન હિ શારદ્વતીપુત્ર સઙ્ગે સઙ્ગો ચિદ્યતે, તેનોચ્યતે સઙ્ગયથા ભૂતતા સઙ્ગાનુપલબ્ધિઃ । અસઙ્ગતેતિ શારદ્વતિપુત્ર ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, અસઙ્ગલક્ષણજ્ઞાનનિર્દેશ એષઃ । સર્વધર્મા હિ શારદ્વ્તીપુત્ર અસઙ્ગલક્ષણાઃ । યદ્યસ્ય ધર્મસ્ય લક્ષણમ્, તદલક્ષણમ્ । ન હિ તલ્લક્ષણાભિનિત્વૄત્તયે કશ્ચિદ્ધર્મઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ । યત્ર ચ લક્ષણં ન સંવિદ્યતે, તદુચ્યતે અલક્ષણમિતિ । યચ્ચાલક્ષણમ્, તત્ર નાસ્તિ સઙ્ગઃ । સચેદ્ધર્મલક્ષણમભવિષ્યત્, સઙ્ગો ઽભવિષ્યત્સર્વધર્માણામ્ । યસ્માત્તર્હિ સર્વધર્મા ઇતિ, ન પુનર્યથોચ્યતે । યદસંઙ્ગલક્ષણમ્, ન તચ્છક્ય્સ્ં પ્રવ્યાહર્તુમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસત્ત્વાદસઙ્ગલક્ષણસ્ય, વિવિક્તત્વાદસઙ્ગલક્ષણસ્ય, અનુપલબ્ધેરસઙ્ગલક્ષણસ્ય । યો ગિ શારદવ્તીપુત્ર ધર્મો ઽસઙ્ગલક્ષણઃ, સ ન કેનચિન્નિદર્શએન પ્રત્યુપસ્થિતઃ, ન સઙ્ગદર્શનેન, અપિ તુ ખલુ પુનઃ સત્ત્વાનામેતદસઙ્ગલક્ષણનિદર્શનં કૃતમ્ । યદ્ધિ શારદ્વતીપુત્ર સંક્લેશસ્ય લક્ષણમ્, તદલક્ષણમ્ । ન હિ લક્ષણેન સંક્લેશઃ પર્ત્યુપસ્થિતઃ, વિપર્યાસેન શારદ્વગીપુત્ર સંક્લેશઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ । યશ્ચ વિપર્યાસ્ઃ, તદલક્ષાણમ્ । યદલક્ષણમ્, ન તદ્વ્યવહારેણાપિ લક્ષણમ્ । અલક્ષણમેતત્ । યદપિ શારદ્વતીપુત્ર વ્યવદાનમ્, તસ્યાપિ નાસ્તિ લક્ષણમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સંક્લેશ એવ ચ તાવચ્ચારદ્વતીપિઉત્ર અલક્ષણઃ, પ્રાગ્ર્વ વ્યવ્દાનમ્ । યા શારદ્વતીપુત્ર સંક્લેશસ્ય પરિજ્ઞા, સા યથાભૂતા । ન તસ્યાઃ કશ્ચિત્સંકેલ્શઃ । વિપર્યસ્તાસ્તુ સત્ત્વાઃ સ્ંક્લિશ્યન્તે । યશ્ચ વિપર્યાસ્ઃ, સો ઽભૂતઃ । યો ઽભૂતઃ, તત્ર ભૂતસ્ય પરિનિષ્પત્તિર્વા ( વૈદ્ય 37 ) લક્ષણં વા નાસ્તિ । યવિઅં શારદ્વતીપુત્રમ્ પરિજ્ઞા, તદ્વ્યવદાનમિત્યુચ્યતે । સંક્લેશ એવાલક્ષણઃ, પ્રાગેવ વ્યવ્દાનમ્ । ઉભાવેતૌ શારદ્વતીપુત્ર ધર્માવલક્ષણૌ અપરિનિષ્પત્તિઃ, ઇયમસઙ્ગતેત્યુચ્યતે । અસઙ્ગલક્ષણાહ્ સર્વધર્મા ઇતિ । સર્વધર્માણાં હિ સઙ્ગો ન સંવિદ્યતે । અસઙ્ગલક્ષણેષુ હિ શાઅર્દ્વ્તીપુત્ર સજ્જન્તિ સર્વબાલપૃથગ્જનાઃ । અયં શારદ્વ્તીપુત્ર સર્વધર્માણામસઙ્ગલક્ષણજ્ઞાનગોચરનિર્દેશઃ । અયં ચ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ગોચરઃ । અસઙ્ગલક્ષણ્સ્જ્ઞાનગોચરા હિ શારદ્વતીપુત્ર પર્જ્ઞાપારમિતા । તેનોચ્યતે અનન્તગોચરા પ્રજ્ઞાપારમ્તેતિ । યા અસઙ્ગતા, સા અનન્તવિષયજ્ઞાનગોચરા । ગોચર ઇતિ શારદ્વતીપુત્ર અગોચરસ્યૈતદધિવચનમ્ । ન્ અહિ શારદ્વ્તીપુત્ર ગોચરનિદર્શનલક્ષણેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવ્યતે । વિષય ઇતિ શારદ્વતીપુત્ર અવિષય એ ષ ધર્માણામ્ એષા યથાભૂતતા, યથાવત્તા । સર્વધર્મા હિ અવિષયાઃ, અવિષયત્વાત્ । યૈવં ધર્માણાં પરિજ્ઞા, અયમુચ્યતે વિષય્ગોચર ઇતિ, ન પુનર્યથોચ્યતે । ય એવં સર્વદહ્ર્મપરિજ્ઞયા ન ક્વચિત્સઙ્ગઃ, ઇદમુચ્યતે અસઙ્ગલક્ષણમિતિ । તેનોચ્યતે અસઙ્ગલક્ષણા પ્રજ્ઞાપારમ્તિઆ ઇતિ ॥

એષ્વેવંરૂપેષુ શારદ્વતીપુત્ર ધર્મેષુ ન બહવઃ સહાયકાઃ પ્રતિલભ્યન્તે । તથાગતજ્ઞાનવિષયનિર્દેશ એષઃ, યૈવં ધર્માણાં સૂચના સંપ્રકાશના વિભાજના । ન હ્યેષુ શારદ્વતીપુત્ર ધર્મેષુ કશ્ચિદન્યઃ સહાયઃ, અન્યત્ર દૃષ્ટસત્યૈઃ શ્રાવકૈરવિનિવર્તનીયૈર્વા બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્વૈર્દૃષ્ટિસંપન્નૈર્વા પુદ્ગલૈરપ્રત્યુદાવર્તનીયૈઃ । તેષામપિ તાવચ્છારદ્વતીપુત્ર દૃષ્ટિસંપન્નાનામેષુ ધર્મેષુ ચરિતાનાં સંશયઃ સ્યાત્ । નિઃસંશયઃ શારદ્વતીપુત્ર કાયસાક્ષી ચ બોધિસત્ત્વશ્ચ પ્રતિલબ્ધક્ષાન્તિકઃ । અભૂમિરેષુ શારદ્વતીપુત્ર ધર્મેષુ બાલપૃથગ્જનાનામ્ । નાયં શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશો હીનાધિમુક્તિકાનાં સત્ત્વાનાં હસ્તં ગમિષ્યતિ । પરિશુદ્ધકુશલમૂલસમન્વાગતાસ્તે શારદ્વતીપુત્ર સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતાઃ, યેષામયં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશો હસ્તં ગમિષ્યતિ । અવરોપિતકુશલમૂલાસ્તે સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ કલ્યાણાશયાઃ, કૃતાધિકારા બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ બોધાયાવરોપિતબુદ્ધબીજા બુદ્ધયાનસમારૂઢા બુદ્ધાનાં ભગવતામાસન્નસ્થાયિનો યોનિશઃ પ્રશ્નપૃચ્છકાઃ, યેષામયં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશો હસ્તં ગમિષ્યતિ । આસન્નાસ્તે ક્ષાન્તિપ્રતિલમ્ભસ્ય, ક્ષાન્તિપ્રતિલબ્ધા વા ભવિષ્યન્તિ, યેષામયં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશો હસ્તં ગમિષ્યતિ । યે ચ વ્યાકૃતાઃ, તે ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે સ્થાપયિત્વા પ્રણિધાનવશાત્ । યે ન વ્યાકૃતાઃ, તે ક્ષિપ્રં સંમુખં વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યન્તે, અથ ચ શારદ્વતીપુત્ર વ્યાકૃતા એવ તે મન્તવ્યાઃ સંમુખવ્યાકરણેન । ન હિ શારદ્વતીપુત્ર અપરિપક્વકુશલમૂલાનાં સત્ત્વાનામયં સૂત્રાન્તઃ શ્રોત્રપથમપ્યાગમિષ્યતિ, કિમઙ્ગ પુનર્યદેતં સૂત્રાન્તં પ્રતિલભેરન્ વા લેખયેયુર્વા આરાધયેયુર્વા ઉદ્દિશેયુર્વા ધ્યાયેરન્ વા, પરેભ્યો વા વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેયુઃ, નૈતત્સ્થાનં વિદ્યતે । પરિપક્વકુશલમૂલાસ્તે શારદ્વતીપુત્ર સત્ત્વાઃ, ય ઇમં સૂત્રાન્તં શ્રોષ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । કિંચાપિ શારદ્વતીપુત્ર ( વૈદ્ય 38 ) ઉત્તપ્તકુશલમૂલાનાં સત્ત્વાનામયં ધર્મપર્યાયો હસ્તં ગમિષ્યતિ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ શારદ્વતીપુત્ર આરોચયામિ તે, પ્રતિવેદયામિ તે । ન તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા બોધિસત્ત્વયાનીયેન વા શ્રાવકયાનીયેન વા ઇમાન્ ધર્માન્ પ્રતિલભ્ય અલ્પોત્સુકેન ભવિતવ્યમ્, કુસીદેન વા મિદ્ધબહુલેન વા અસંપ્રજ્ઞેન વા અનુપસ્થિતસ્મૃતિના વા વિક્ષિપ્તચિત્તેન વા આમિષગૃદ્ધેન વા લોલેન વા મુખરેણ વા તુન્દેન વા પ્રગલ્ભેન વા પ્રાકૃતેન્દ્રિયેણ વા । કિંચાપિ શારદ્વતીપુત્ર કુશલમૂલાનિ કૃતાનિ ન વિસંવાદયન્તિ । અપિ તુ ખલુ ઇમાન્ ધર્માન્ લબ્ધ્વા બોધિસત્ત્વેન ભૂયસ્યા માત્રયા અપ્રમાદશ્ચ વીર્યં ચ ઉત્સાહશ્ચ છન્દશ્ચ અકૌસીદ્યં ચ સંવૃતેન્દ્રિયતા ચ અમુખરતા ચાસેવિતવ્યા, સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ બાહુશ્રુત્યેષુ ચ યોગઃ કરણીયઃ । આરબ્ધવીર્યેણ ચૈષામેવંરૂપાણાં ગુણાનાં પરિપૂરયે વ્યાયન્તવ્યમ્ । નૈતચ્છારદ્વતીપુત્ર એવંરૂપાણાં ધર્માણાં શ્રવણફલમ્, યદ્બોધિસત્ત્વો વા શ્રાવકયાનિકો વા એવંરૂપાન્ ધર્માન્ શ્રુત્વા પ્રમાદમાપદ્યેત, વિશ્વાસં વા ગચ્છેત્, છન્દં વા પરિહીયેત, વીર્યં વા હાપયેત્, શૈથિલ્યં વોપદર્શયેત્, વ્યાપાદબહુલો વા ભવેત્ । નૈતત્સફલં ભવેત્, નાપિ તેન ઇમે એવંરૂપા ધર્માઃ શ્રુતા ભવેયુઃ । શ્રુતમપિ શારદ્વતીપુત્ર ભૂતપ્રતિપત્તેરેતદધિવચનમ્, ન વિપ્રતિપત્તેઃ । ન હિ શારદ્વતીપુત્ર વિપ્રતિપન્નેન અયં ધર્મઃ શ્રુતો ભવતિ । શ્રુતાર્થકુશલૈઃ શારદ્વતીપુત્ર યુષ્માભિર્ભવિતવ્યં પ્રતિપત્તિસ્થિતૈઃ । નાસ્તિ શારદ્વતીપુત્ર વિપ્રતિપન્નાનામાનુલોમિકી ક્ષાન્તિઃ । પ્રતિપત્તિરેષા શારદ્વતીપુત્ર અસ્મિન્ ધર્મે ઉચ્યતે, યો યથાનિર્દિષ્ટેષુ ધર્મેષુ પ્રતિપદ્યતે । ક્ષાન્તિસંપન્નસ્ય શારદ્વતીપુત્ર પુદ્ગલસ્ય પ્રતિપત્તિસ્થિતસ્ય ન ભૂયો ઽપાયગમનં ભવતિ, ક્ષિપ્રં ચૈષુ ધર્મેષુ સમુદાગચ્છતિ । ન અવરમાત્રકેણ કુશલમૂલેન વિશ્વાસમાપત્તવ્યમ્ । અનિક્ષિપ્તધુરેણાપિ વિશ્વાસો ન કર્તવ્યઃ, યાવદેષુ ધર્મેષુ પરિનિષ્પત્સ્યત ઇતિ । યઃ શારદ્વતીપુત્ર એષુ ધર્મેષુ પરિનિષ્પન્નઃ શિક્ષિતો લબ્ધક્ષાન્તિર્ન ભૂયસા અપાયગમનસંવર્તનીયં કર્મ કુર્યાત્ । ન ચાસ્ય ભૂયઃ કૌસીદ્યં વા હીનભાગીયં વા ભવેત્ । નાપિ તસ્ય પ્રત્યુદાવર્તનભયં ભવેત્ । નાપિ શૈથિલ્યમાપદ્યેત । તત્કસ્ય હેતોઃ? પરિજ્ઞાતો હિ શારદ્વતીપુત્ર તેન ભવતિ સંક્લેશશ્ચ વ્યવદાનં ચ, દૃષ્ટં ચ તેન યથાભૂતં ભવતિ - સર્વધર્મા વિપર્યાસસમુત્થિતા અભૂતા ઇતિ । સ એવં સમ્યગ્દર્શી ક્ષાન્તિસંપન્નો ભવતિ સૂરતો ઽમન્દવાન્ (?) શીલવિશુદ્ધિસ્થિત આચારગોચરચારિત્રસંવરસંપન્નઃ । દેવા અપિ શારદ્વતીપુત્ર તથારૂપેભ્યઃ સ્પૃહયન્તિ પ્રાગેવ મનુષ્યાઃ । દેવાનામપિ તે તથારૂપાઃ સત્ત્વાઃ સ્પૃહણીયા ભવન્તિ પ્રાગેવ મનુષ્યાણામ્ । દેવાનામપિ તે સત્કારાર્હા ભવન્તિ પ્રાગેવ મનુષ્યાણામ્ । દેવૈરપિ તે રક્ષણીયા ભવન્તિ પ્રાગેવ મનુષ્યૈઃ । દેવનાગયક્ષરાક્ષસગરુડગન્ધર્વૈરપિ તે રક્ષણીયા ભવન્તિ, તેષાં ચ રક્ષાવરણગુપ્તયે સમુત્સુકા ભવન્તીતિ ॥
આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયામૌપમ્યપરિવર્તો નામ ચતુર્થઃ ॥
સ્તર્ત્ સ્વ્પ્ 5
5 સુભૂતિપરિવર્તઃ પઞ્ચમઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કિમાયુષ્મન્ સુભૂતે તૂષ્ણીંભાવેનાતિનામયસિ? કિં ન પ્રતિભાતિ તે પ્રજ્ઞાપારમિતામારભ્ય અયં શાસ્તા સ્વયં સંમુખીભૂતઃ, ઇયં ચ પર્ષદ્ ભાજનીભૂતા ગમ્ભીરાયા ધર્મદેશનાયાઃ? શુદ્ધેયમાયુષ્મન્ સુભૂતે પર્ષત્, આકાઙ્ક્ષતિ ચ ગમ્ભીરં ધર્મં શ્રોતુમ્ ॥

એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેવમાહ - નાહં તમાયુષ્મન્ ધર્મં સમનુપશ્યામિ યં મે આરભ્ય પ્રતિભાયાત્ - ન ચાહમાયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં સમનુપશ્યામિ, ન ચ બોધિસત્ત્વં નાપિ પ્રતિભાનમ્, નાપિ યત્પ્રતિભાયાત્, નાપિ યેન પ્રતિભાયાત્, નાપિ યતઃ પ્રતિભાયાત્ । એવં સમનુપશ્યન્ નાહમાયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યચ્ચ પ્રતિભાયાત્, યેન ચ પ્રતિભાયાત્, યતશ્ચ પ્રતિભાયાત્, યસ્ય ચ પ્રતિભાયાત્, કિમિતિ નિર્દેક્ષ્યામિ, કિં મે આરભ્ય પ્રતિભાસ્યતિ । એષૈવાત્ર આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા યો ઽવ્યાહારઃ, અનુદાહારઃ, અનભિહારઃ, અનભિલાપઃ । ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા શક્યોદાહાર્તું વા, પ્રવ્યાહર્તું વા, અભિલપિતું વા । યૈવં વિસર્જના, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા અતીતા વા અનાગતા વા પ્રત્યુત્પન્ના વા । ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા અતીતલક્ષણા વા શક્યા નિર્દેષ્ટુમ્, અનાગતલક્ષણા વા પ્રત્યુત્પન્નલક્ષણા વા । અલક્ષણા અવ્યવહારા એષા આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા । નાહમાયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયા લક્ષણં સમનુપશ્યામિ, યેન લક્ષણેન પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્દિશ્યેત । ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર યદ્રૂપસ્ય અતીતલક્ષણં વા અનાગતલક્ષણં વા પ્રત્યુત્પન્નલક્ષણં વા, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । નાપિ યદ્વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામતીતલક્ષણં વા અનાગતલક્ષણં વા પ્રત્યુત્પન્નલક્ષણં વા સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યચ્ચ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નરૂપલક્ષણસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા ચ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસ્ય રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનલક્ષણસ્ય તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા યાવત્તથતા, સા ન શક્યા પ્રજ્ઞપયિતું વા ઉદાહર્તું વા અભિલપિતું વા વાક્કર્મણા વા વિસર્જયિતુમ્ । ય આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશમવતરતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાં બુધ્યતે । ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિર્દેશલક્ષણેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન રૂપનિદર્શનલક્ષણેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનનિર્દેશલક્ષણેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન સંસ્કારનિર્દેશલક્ષણેન, ન પ્રતીત્યસમુત્પાદનિર્દેશલક્ષણેન, ન નામરૂપલક્ષણેન, નાત્મલક્ષણેન, ન સત્ત્વલક્ષણેન, ન ધર્મધાતુલક્ષણેન, ન સંયોગલક્ષણેન, ન વિસંયોગલક્ષણેન, ન હેતુલક્ષણેન, ન પ્રત્યયલક્ષણેન, ન દુઃખલક્ષણેન, ( વૈદ્ય 40 ) ન સુખલક્ષણેન, ન વ્યવસ્થાનલક્ષણેન નાવ્યવસ્થાનલક્ષણેન, નોત્પાદલક્ષણેન ન વ્યયલક્ષણેન, ન સંક્લેશલક્ષણેન ન વ્યવદાનલક્ષણેન, ન પ્રકૃતિલક્ષણેન, (ન) સંવૃતિલક્ષણેન ન પરમાર્થલક્ષણેન, ન સત્યલક્ષણેન ન મૃષાલક્ષણેન, ન સંક્રાન્તિલક્ષણેન નાવક્રાન્તિલક્ષણેન પ્રત્યુપસ્થિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વલક્ષણવિગતા હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા । સા ન કસ્યચિદ્દર્શનમુપૈતિ - ઇયં વા પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇહ વા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનેન વા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અસ્ય વા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ॥
નાહમાયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ યેન ધર્મેણ પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્દિશ્યેત । ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિદર્શનમુપૈતિ વા ઉત્પશ્યતિ વા । ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા રૂપસ્ય નિદર્શનમુપૈતિ, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં નિદર્શનમુપૈતિ, ન ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનસાં નિદર્શનમુપૈતિ । નાપિ ધાત્વાયતનાનાં નિદર્શનમુપૈતિ, ન પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય નિદર્શનમુપૈતિ, નાપિ વિદ્યાવિમુક્ત્યોર્નિદર્શનમુપૈતિ । યાપિ સા આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞા લોકોત્તરા નિર્વેધગામિની, તસ્યા અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતા નિદર્શનં નોપૈતિ । તદ્યથા આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર ધર્મો નિદર્શનં નોપૈતિ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય, કથં તસ્યા એવ ઉદાહારનિર્દેશો ભવિષ્યતિ? અપિ તુ ખલુ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર ય એવં ધર્માણાં ધર્મનયં પ્રજાનન્તિ, તે પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં પ્રજાનન્તિ ॥

ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, નાપિ નિદર્શનેન્ । ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા રૂપસ્ય સંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન્ । ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં સંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન નામરૂપસ્ય સંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન સંક્લેશસ્ય ન વ્યવદાનસ્ય સંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય સંદર્શનેન્ પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન વિપર્યાસાનાં સંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન સત્ત્વધાતોઃ, નાત્મધાતોઃ સંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન પૃથિવીધાતોઃ, ન અપ્તેજોવાયુધાતોઃ સંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન કામધાતોઃ, ન રૂપધાતોઃ, ન આરૂપ્યધાતોઃ સંદર્શનેન પ્રત્યુત્પસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન દાનમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યસંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા ન નિદર્શનેન । ન ક્ષાન્તિવ્યાપાદવીર્યકૌસીદ્યધ્યાનવિક્ષેપપ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યસંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદાપ્રમાણેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગવિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન સત્યમાર્ગફલસંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વભૂમિસંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । ન શ્રાવકધર્મ ન પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મ, ન બોધિસત્ત્વધર્મ, ( વૈદ્ય 41 ) ન બુદ્ધધર્મસંદર્શનેન પ્રત્યુપસ્થિતા, ન નિદર્શનેન । નાપિ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય જ્ઞાનેન વા અજ્ઞાનેન વા સંદર્શનેન વા નિદર્શનેન વા પ્રત્યુપસ્થિતા । નાપ્યનુત્પાદજ્ઞાનસ્ય વા ક્ષયજ્ઞાનસ્ય વા નિરોધજ્ઞાનસ્ય વા સંદર્શનેન વા નિદર્શનેન વા પ્રત્યુપસ્થિતા । નાપિ નિર્વાણસ્ય સંદર્શનેન વા નિદર્શનેન વા પ્રત્યુપસ્થિતા । તદ્યથા આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંદર્શનેન વા પ્રત્યુપસ્થિતા નિદર્શનેન વા, કથં તસ્યા વ્યવહારં નિર્દેક્ષ્યામિ? અપિ તુ ખલુ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર ય એવં નિર્દેશમવબુધ્યતે - ન પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંદર્શનેન વા નિદર્શનેન વા પ્રત્યુપસ્થિતેતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાં જાનીતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં ચ પ્રજાનીતે । ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય યોગાય વા વિયોગાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા રૂપં સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । ન પ્રતીત્યસમુત્પાદં સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । ન કામધાતું ન રૂપધાતું નારૂપ્યધાતું સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । ન પૃથિવીધાતું નાબ્ધાતું ન તેજોધાતું ન વાયુધાતું સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । ન સત્ત્વધાતું નાત્મધાતું ન ધર્મધાતું નાકાશધાતું સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । ન દાનં ન માત્સર્યં ન શીલં ન દૌઃશીલ્યં ન ક્ષાન્તિં ન વ્યાપાદં ન વીર્યં ન કૌસીદ્યં ન ધ્યાનં ન વિક્ષેપં ન પ્રજ્ઞાં ન દૌષ્પ્રજ્ઞ્યં સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । ન સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ન સમ્યક્પ્રહાણાનિ ન ઋદ્ધિપાદાપ્રમાણાનિ નેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યભિજ્ઞાઃ સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । ન માર્ગં ન માર્ગફલં ન દુઃખં ન દુઃખસમુદયં ન નિરોધં સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । ન શ્રાવકભૂમિં ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં ન બોધિસત્ત્વભૂમિં ન બુદ્ધભૂમિં સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । ન શ્રાવકધર્માન્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માન્ ન બોધિસત્ત્વધર્માન્ ન બુદ્ધધર્માન્ સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । નાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નત્ર્યધ્વસમતાં સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । નાસઙ્ગતાનુત્પાદજ્ઞાનં ન ક્ષયજ્ઞાનં ન નિર્વાણં સંયોજયતિ ન વિસંયોજયતિ । તદ્યથા આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર ધર્મો ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંયોગાય વા વિસંયોગાય વા પ્રત્યુપસ્થિતઃ, કથં તસ્ય નિર્દેશો ભવિષ્યતિ? ઇદમાયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર અર્થવશં સંપશ્યન્નહમેવં વદામિ - નાહં તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ યો મે ધર્મઃ પ્રતિભાયાત્, યેન મે પ્રતિભાયાત્, યતો મે પ્રતિભાયાત્, યં મે આરભ્ય પ્રતિભાયાદિતિ ॥
આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સુભૂતિપરિવર્તઃ પઞ્ચમઃ ॥
સ્તર્ત્ સ્વ્પ્ 6
6 ચર્યાપરિવર્તઃ ષષ્ઠઃ ।

અથ ખલુ ભગવાન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - ઇહ ખલુ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન ક્વચિદ્ધર્મે ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વધર્મા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિપર્યાસસમુત્થિતાઃ, અભૂતા અસન્તો મિથ્યા વિતથાઃ । તદ્યથા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કસ્મિંશ્ચિદ્ધર્મે ચરતિ, વિપર્યાસે સ ચરતિ । વિપર્યાસે ચરન્ ન ભૂતે ચરતિ । ન ચ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો વિપર્યાસચર્યાપ્રભાવિતઃ, અભૂતચર્યાપ્રભાવિતો વા । નાપિ વિપર્યાસે વા અભૂતે વા ચરન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ । યશ્ચ વિપર્યાસઃ, સો ઽભૂતઃ । ન તત્ર કાચિચ્ચર્યા, તેન તત્ર બોધિસત્ત્વો ન ચરતિ । વિપર્યાસ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિતથઃ । એષ બાલપૃથગ્જનૈર્ગૃહીતઃ । ન તથા યૈસ્તે તે ધર્માઃ । યે ચ ન તથા યથા ગૃહીતાઃ, સ ઉચ્યતે ઽવિપર્યાસો ઽત્ર ભૂત ઇતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિપર્યાસે વા અભૂતે વા ચરતિ । ભૂતવાદીતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ઽવિપર્યાસચારી । યત્ર ચ ભૂતમવિપર્યાસઃ, તત્ર ચ ન કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે - અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । સર્વચર્યાસમુચ્છિન્ના હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વચર્યા । સા ન શક્યા આદર્શયિતુમ્ - ઇયં વા બોધિસત્ત્વચર્યા, અનેન વા બોધિસત્ત્વચર્યા, ઇહ વા બોધિસત્ત્વચર્યા, ઇતો વા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । નૈવં બોધિસત્ત્વચર્યા પ્રભાવિતા । સર્વચર્યાવિનિવૃત્તયે હિ બોધિસત્ત્વા બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્તિ પૃથગ્જનચર્યાવિનિવૃત્તયે શ્રાવકચર્યાવિનિવૃતયે પ્રત્યેકબુદ્ધચર્યાવિનિવૃત્તયે । યે ઽપિ તે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બુદ્ધધર્માઃ, તેષ્વપિ બોધિસત્ત્વા ન ચરન્તિ નાભિનિવિશન્તે - ઇમે વા તે બોધિસત્ત્વધર્માઃ, ઇહ વા તે બોધિસત્ત્વધર્માઃ, અનેન વા તે બોધિસત્ત્વધર્માઃ, અસ્ય વા તે બોધિસત્ત્વધર્મા ઇતિ । એવમપિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન ચરતિ । સર્વા એષાં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિકલ્પચર્યા । ન બોધિસત્ત્વો વિકલ્પે ચરતિ નાવિકલ્પે । સર્વવિકલ્પપ્રહીણા હિ બોધિસત્ત્વચર્યા । કલ્પ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિકલ્પનૈષા સર્વધર્માણામ્ । ન હિ શક્યાઃ સર્વધર્માઃ કલ્પયિતુમ્ । અકલ્પિતા હિ સર્વધર્માઃ । તદ્યો ધર્મં કલ્પયતિ, સ વિકલ્પયતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ધર્મઃ કલ્પો વા વિકલ્પો વા । કલ્પ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ એષ એકો ઽન્તઃ, વિકલ્પ ઇતિ દ્વિતીયો ઽન્તઃ । ન ચ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ઽન્તે ચરતિ, નાપ્યનન્તે । યો નૈવ અન્તે ન અનન્તે ચરતિ, સ મધ્યં ન સમનુપશ્યતિ । મધ્યમપિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સમનુપશ્યન્ મધ્યે ચરન્ અન્ત એવ ચરતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મધ્યસ્ય કાચિચ્ચર્યા (વા કિંચિ)દ્દર્શનં વા(નિદર્શનં વા) । મધ્યમિતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ( વૈદ્ય 43 ) નાપિ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગસ્યૈતદધિવચનમ્ । ન ચ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ કસ્યચિદ્ધર્મસ્યોપલમ્ભેન પ્રત્યુપસ્થિતઃ, નાપિ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સમનુપશ્યનતયા ॥
અપિ તુ યસ્મિન્ સમયે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન કંચિદ્ધર્મં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ, તદા પ્રતિપ્રસ્રબ્ધમાર્ગ ઇત્યુચ્યતે । સ સર્વધર્માન્ ન ભાવયન્ન વિભાવયન્ ભાવનાસમતિક્રાન્તો ધર્મસમતામનુપ્રાપ્નોતિ, યયા ધર્મસમતયા માર્ગસંજ્ઞાપ્યસ્ય ન પ્રવર્તતે, કુતઃ પુનર્માર્ગં દ્રક્ષ્યતિ? પ્રતિપ્રસ્રબ્ધમાર્ગ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અર્હતઃ ક્ષીણાસ્રવસ્યૈતદ્ભિક્ષોરધિવચનમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતો હિ સ માર્ગો ન ભાવિતો ન વિભાવિતઃ । તેનોચ્યતે વિભાવિત ઇતિ । વિભાવનાપિ તત્ર નાસ્તિ, તેનોચ્યતે વિભાવિત ઇતિ । વિગતા તસ્ય ભાવના, તેનોચ્યતે વિભાવનેતિ । સચેત્ખલુ પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ભાવના સ્યાદ્વિભાવના વા, સા પુનરુપલભ્યતે, નાસ્યા વિભાવના સ્યાત્ । વિભાવનેતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિગતા અસ્યાં ભાવનેતિ વિભાવના, ભાવો ઽસ્યા વિગત ઇતિ, તેનોચ્યતે વિભાવનેતિ, ન પુનર્યથોચ્યતે । તત્કસ્માત્? અવ્યાહારા હિ વિભાવના, વિગમ એષ વિભાવના । કતમો વિગમઃ? યતો વિપર્યાસસ્ય અસમુત્થાનં યદભૂતસ્યાસમુત્થાનમ્ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિપર્યાસો વિપર્યાસં સમુત્થાપયતિ । અસમુત્થિત એષ વિપર્યાસઃ । ન હિ તત્ર કિંચિત્સમુત્થાનમ્ । યદિ તત્ર કિંચિત્સમુત્થાનમભવિષ્યત્, નોચ્યેત । યસ્માદભૂતસમુત્થિતઃ, તસ્માદુચ્યતે વિપર્યાસ ઇતિ । અવિપર્યાસ્તા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્મા બોધિસત્ત્વેનાનુબુદ્ધાઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? જ્ઞાતો હિ તેન વિપર્યાસો ઽભૂત ઇતિ । ન વિપર્યાસે વિપર્યાસઃ સંવિદ્યતે । યેન વિપર્યાસો ઽભૂતો જ્ઞાતઃ, ન વિપર્યાસે વિપર્યાસઃ સંવિદ્યતે, તેન અવિપર્યસ્તાઃ સર્વધર્માઃ સમનુબુદ્ધાઃ । યશ્ચ અવિપર્યાસસ્યાનુબોધઃ, ન તત્ર ભૂયો વિપર્યાસઃ । યત્ર (ન) કશ્ચિદ્વિપર્યાસઃ, તત્ર ન કાચિચ્ચર્યા । સર્વા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ચર્યા સા ચર્યાસમુત્થાના । ચર્યાવિકલ્પાદ્વિપર્યાસઃ । બોધિસત્ત્વસ્તુ ચર્યાયાં ન વિકલ્પયતિ । તેન સાર્ધમવિપર્યાસઃ સ્થિત ઇત્યુચ્યતે । યશ્ચ અવિપર્યસ્તઃ, સ ન ક્વચિદ્ભૂયશ્ચરતિ । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચરેતિ । અચર્યેતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યન્ન ક્વચિદ્ધર્મે ચરતિ ન વિચરતિ ન ચર્યાલક્ષણં સંદર્શયતિ, ઇયમુચ્યતે બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ય એવં ચરતિ, સ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ॥

ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો રૂપારમ્બણે ચરંશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનારમ્બણે ચરંશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વારમ્બણાનિ હિ તેન વિવિક્તાનિ વિજ્ઞાતાનિ । યશ્ચ વિવેકઃ, ન તત્ર કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વશ્ચક્ષુરારમ્બણે ચરંશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, ન શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઆરમ્બણે ચરંશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । ( વૈદ્ય 44 ) તત્કસ્માદ્ધેતો? સર્વારમ્બણાનિ હિ તેન અભૂતાનિ જ્ઞાતાનિ । યશ્ચ સર્વારમ્બણાનિ અભૂતાનીતિ જાનાતિ, નાસૌ ક્વચિચ્ચરતિ । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મારમ્બણે ચરંશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વારમ્બણાનિ હિ તેન વિપર્યાસસમુત્થિતાનિ જ્ઞાતાનિ । યશ્ચ વિપર્યાસઃ, સો ઽભૂતઃ પરિજ્ઞાતઃ । યેન વિપર્યાસઃ અભૂતઃ પરિજ્ઞાતઃ, સ ન કસ્મિંશ્ચિદારમ્બણે ચરતિ । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો નામરૂપારમ્બણે ચરંશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વારમ્બણાનિ હિ તેન અનારમ્બણાનીત્યનુબુદ્ધાનિ । યેન ચ સર્વારમ્બણાનિ અનારમ્બણાનીત્યનુબુદ્ધાનિ, સ ન ક્વચિદારમ્બણે ચરતિ । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિ(સત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ) સત્ત્વારમ્બણે (ચ આત્મારમ્બણે) ચ ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પરિજ્ઞાતા હિ તૈઃ સત્ત્વસંજ્ઞા ચ આત્મસંજ્ઞા ચ - અભૂતૈષા સત્ત્વસંજ્ઞા ચ આત્મસંજ્ઞા ચેતિ । યૈશ્ચ અભૂતા સત્ત્વસંજ્ઞા ચ આત્મસંજ્ઞા ચ જ્ઞાતા, ન તે કસ્યાંચિચ્ચર્યાયાં ચરન્તિ । યે ન કસ્યાચિચ્ચર્યાયાં ચરન્તિ, તેન ચ ચર્યા અપગતા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । યે ન સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વા જીવસંજ્ઞાયાં વા પોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવોત્થાપકસમુત્થાપકકારકકારયિતૃવેદકવેદયિતૃસંજ્ઞાયાં જ્ઞાતૃજ્ઞાપકસંજ્ઞાયાં ચરન્તઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતા હિ તૈઃ સર્વસંજ્ઞાઃ । યૈશ્ચ વિભાવિતાઃ સર્વસંજ્ઞાઃ, ન તે ભૂયઃ કસ્યાંચિત્સંજ્ઞાયાં ચરન્તિ । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વા વિપર્યાસૈર્વા દૃષ્ટિગતૈર્વા નીવરણૈર્વા ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । નાપિ વિપર્યાસદૃષ્ટિગતનીવરણારમ્બણેષુ ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પરિજ્ઞાતાનિ હિ તૈર્વિપર્યાસદૃષ્ટિગતનીવરણારમ્બણાનિ । યા ચ પરિજ્ઞા, સા અચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પરિજ્ઞાતો હિ તૈઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ, પરિજ્ઞાતં પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યારમ્બણમ્ । યા ચ પરિજ્ઞા પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદારમ્બણસ્ય ચ, તત્ર ન કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાઃ કામધાત્વારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । ન રૂપારૂપ્યધાત્વારમ્બણે વા ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતાનિ હિ તૈઃ કામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાત્વારમ્બણાનિ । યા ચ કામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાત્વારમ્બણવિભાવના, ન તસ્યાઃ કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વા દાનમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પરિજ્ઞાતં હિ તૈર્દાનમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યારમ્બણમ્ । યા ચ પરિજ્ઞા દાનમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યારમ્બણસ્ય, તસ્યાં ન કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન ( વૈદ્ય 45 ) હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાઃ ક્ષાન્તિવ્યાપાદવીર્યકૌસીદ્યધ્યાનવિક્ષેપપ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પરિજ્ઞાતાનિ હિ તૈઃ સર્વારમ્બણાનિ । યા ચ પરિજ્ઞા સર્વારમ્બણાનામ્, તત્ર ન કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વા અવિપર્યાસસમ્યક્પ્રહાણસ્મૃત્યુપસ્થાનાપ્રમાણારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વારમ્બણાનિ હિ તૈર્વશિકાનિ જ્ઞાતાનિ । યા ચ વશિકા આરમ્બણપરિજ્ઞા, તસ્યા ન કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વા ઇન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગધ્યાનસમાધિસમાપત્ત્યારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતાનિ હિ તૈરિન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગધ્યાનસમાધિસમાપત્ત્યારમ્બણાનિ । યા ચ વિભાવના, તસ્યા ન કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વા દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતાનિ હિ તૈર્દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગારમ્બણાનિ । યા ચ વિભાવના, ન તસ્યાં કાચિદ્ભાવના, ન ચ તસ્યાં ભૂયઃ કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વા વિદ્યાવિમુક્ત્યારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતં હિ તૈર્વિદ્યાવિમુક્ત્યારમ્બણમ્ । યા ચ વિભાવના, ન તત્ર કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વા અનુત્પાદારમ્બણે વા ક્ષયારમ્બણે વા અનભિસંસ્કારારમ્બણે વા ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતં હિ તૈરનુત્પાદક્ષયાનભિસંસ્કારારમ્બણમ્ । યા ચ વિભાવના, ન તત્ર કાચિદ્ભૂયશ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાઃ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતાનિ હિ તૈઃ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશારમ્બણાનિ । યા ચ વિભાવના, ન તત્ર કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમ્યારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતાનિ હિ તૈઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમ્યારમ્બણાનિ । યા ચ વિભાવના, ન તત્ર કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્મારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતાનિ હિ તૈઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્મારમ્બણાનિ । યા ચ વિભાવના, ન તત્ર કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ નિર્વાણારમ્બણે બોધિસત્ત્વાશ્ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પરિજ્ઞાતં હિ તૈર્ભવતિ નિર્વાણારમ્બણમ્ । યા ચ પરિજ્ઞા, ન તત્ર કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વા

લક્ષણપરિશુદ્ધ્યારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, ન બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધ્યારમ્બણે ચરન્તઃ, ન શ્રાવકસંપદારમ્બણે ચરન્તઃ, ન બોધિસત્ત્વસંપદારમ્બણે ચરન્તશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? વિભાવિતાનિ હિ તૈર્લક્ષણપરિશુદ્ધ્યારમ્બણમ્, ( વૈદ્ય 46 ) બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધ્યારમ્બણમ્, શ્રાવકસંપદારમ્બણમ્, બોધિસત્ત્વસંપદારમ્બણમ્ । યા ચ વિભાવના, ન તત્ર કાચિચ્ચર્યા । તેનોચ્યતે અચર્યા બોધિસત્ત્વચર્યેતિ । એવં ચરન્તઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ સર્વારમ્બણપરિ(જ્ઞા)ચર્યા, સર્વારમ્બણવિભાવનાચર્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા ॥
એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો રૂપારમ્બણપરિશુદ્ધાવપિ ન ચરતિ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનારમ્બણપરિશુદ્ધાવપિ ન ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન રૂપારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । યા એવં ચર્યા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન ચક્ષુરારમ્બણવિશુદ્ધૌ ચરતિ, ન શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઆરમ્બણવિશુદ્ધૌ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન યાવન્મનઆરમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । યા એવં ચર્યા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મારમ્બણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન યાવદ્ધર્મારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । યા એવં ચર્યા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન નામરૂપારમ્બણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન નામરૂપારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । યા એવં ચર્યા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો નાત્મસત્ત્વારમ્બણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પરિજ્ઞાતા હિ તેન આત્મસત્ત્વારમ્બણપ્રકૃતિપરિજ્ઞા । યા એવં ચર્યા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન જીવભવપુદ્ગલકારકકારયિત્રુત્થાપકસમુત્થાપકવેદકવેદયિતૃદ્રષ્ટ્રારમ્બણપરિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન જીવભવપુદ્ગલકારકકારયિત્રુત્થાપકસમુત્થાપકવેદકવેદયિતૃદ્રષ્ટ્રારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । યા એવં ચર્યા, બોધિસત્ત્વસ્યેયં પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન વિપર્યાસદૃષ્ટિગતારમ્બણપરિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન વિપર્યાસદૃષ્ટિગતારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । યા એવં ચર્યા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન નીવરણારમ્બણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ નીવરણારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદારમ્બણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન પ્રતીત્યસમુત્પાદારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન કામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાત્વારમ્બણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન કામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાત્વારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન દાનમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યારમ્બણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન દાનમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યારમ્બણં ( વૈદ્ય 47 ) પરિજ્ઞાતમ્ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન ક્ષાન્તિવ્યાપાદવીર્યકૌસીદ્યધ્યાનવિક્ષેપપ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યારમ્બણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન ક્ષાન્તિવ્યાપાદવીર્યકૌસીદ્યધ્યાનવિક્ષેપપ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો નાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નારમ્બણવિશુદ્ધપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધાનિ હિ તેન અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નારમ્બણાનિ પરિજ્ઞાતાનિ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો નાસઙ્ગાવરણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન અસઙ્ગારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો નાભિજ્ઞારમ્બણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેનાભિજ્ઞારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન સર્વજ્ઞતારમ્બણવિશુદ્ધાવપિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં હિ તેન સર્વજ્ઞતારમ્બણં પરિજ્ઞાતમ્ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, યન્ન કસ્યાંચિદારમ્બણવિશુદ્ધૌ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રકૃતિપરિશુદ્ધત્વાત્સર્વારમ્બણાનામ્ । ઇયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વારમ્બણપ્રકૃતિપરિશુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ ॥
એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ ઇદં રૂપમિતિ ન સમનુપશ્યતિ, અનેન રૂપમિતિ ન સમનુપશ્યતિ, અસ્ય રૂપમિતિ ન સમનુપશ્યતિ, અસ્માદ્રૂપમિતિ ન સમનુપશ્યતિ । સ એવં રૂપમસમનુપશ્યન્ ન રૂપમુત્ક્ષિપતિ ન નિક્ષિપતિ, ન રૂપમુત્પાદયતિ ન નિરોધયતિ, ન રૂપે ચરતિ ન વિચરતિ, ન રૂપારમ્બણે ચરતિ ન વિચરતિ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવમિમે વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ, ઇદં વિજ્ઞાનમિતિ ન સમનુપશ્યતિ, અનેન વિજ્ઞાનમિતિ ન સમનુપશ્યતિ, અસ્ય વિજ્ઞાનમિતિ ન સમનુપશ્યતિ, અસ્માદ્વિજ્ઞાનમિતિ ન સમનુપશ્યતિ । સ એવં વિજ્ઞાનમસમનુપશ્યન્ ન વિજ્ઞાનમુત્ક્ષિપતિ ન નિક્ષિપતિ, ન વિજ્ઞાનમુત્પાદયતિ ન નિરોધયતિ, ન વિજ્ઞાને ચરતિ ન વિચરતિ, ન વિજ્ઞાનારમ્બણે ચરતિ ન વિચરતિ । એવં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ॥
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ એવં ચરન્ બોધિસત્ત્વો ન રૂપમતીતમિતિ ચરતિ, ન રૂપમનાગતમિતિ ચરતિ, ન રૂપં પ્રત્યુત્પન્નમિતિ ચરતિ । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનમતીતમિતિ ચરતિ, ન અનાગતમ્, ન પ્રત્યુત્પન્નમ્ ॥

ન રૂપમાત્મેતિ ચરતિ, ન રૂપમાત્મીયમિતિ ચરતિ । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનમાત્મેતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનમાત્મીયમિતિ ચરતિ । ન રૂપં દુઃખમિતિ ચરતિ । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં દુઃખમિતિ ચરતિ । ન રૂપં મમ નાન્યેષામિતિ ચરતિ । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં મમ નાન્યેષામિતિ ચરતિ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ॥
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન રૂપસમુદયે ચરતિ, ન રૂપનિરોધે ચરતિ, ન રૂપં ગમ્ભીરમિતિ ચરતિ, ન રૂપમુત્તાનમિતિ ચરતિ, ન રૂપં શૂન્યમિતિ ચરતિ, ન રૂપમશૂન્યમિતિ ચરતિ, ન રૂપં નિમિત્તમિતિ ચરતિ, ન રૂપમનિમિત્તમિતિ ચરતિ, ન રૂપં પ્રણિહિતમિતિ ચરતિ, રૂપમપ્રણિહિતમિતિ ચરતિ, ન રૂપમભિસંસ્કારમિતિ ચરતિ, ન રૂપમનભિસસ્ંકારમિતિ ચરતિ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનસમુદયે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનનિરોધે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં ગમ્ભીરમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનમુત્તાનમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં શૂન્યમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનમશૂન્યમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં નિમિત્તમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનમનિમિત્તમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં પ્રણિહિતમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનપ્રણિહિતમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનમભિસંસ્કારમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનમભિસંસ્કારમિતિ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વાણ્યેતાનિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મન્યિતાનિ સ્પન્દિતાનિ પ્રપઞ્ચિતાનિ તૃષ્ણાગતાનિ । અહં ચરામીતિ સ્પન્દિતમેતત્, ઇહ ચરામીતિ પ્રપઞ્ચિતમેતત્, અનેન ચરામીતિ તૃષ્ણાગતમેતત્, અસ્મિંશ્ચરામીતિ મન્યિતમેતત્ । તત્ર સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાઃ સર્વાણ્યેતાનિ મન્યિતસ્પન્દિતપ્રપઞ્ચિતાનિ તૃષ્ણાગતાનિ જ્ઞાત્વા સર્વાજ્ઞાનસમુદ્ધાતાન્ ન કંચિદ્ધર્મં મન્યન્તે, અમન્યમાના ન ક્વચિચ્ચરન્તિ, ન ક્વચિદાલીયન્તે । તે અનાલયા અસંયોગા અવિસંયોગા ન ક્વચિદુત્થાપયન્તિ, ન સમુત્થાપયન્તિ । અયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વમન્યનાસમુદ્ધાતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ ॥
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયં ચરન્ ન રૂપં નિત્યં નાનિત્યમિતિ ચરતિ, ન રૂપં શૂન્યં નાશૂન્યમિતિ ચરતિ, ન રૂપં માયોપમમિતિ ચરતિ, ન રૂપં સ્વપ્નોપમમિતિ ચરતિ, ન રૂપં પ્રતિભાસોપમમિતિ ચરતિ, ન રૂપં પ્રતિશ્રુત્કોપમમિતિ ચરતિ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં નિત્યં નાનિત્યમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં શૂન્યં નાશૂન્યમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં માયોપમમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં સ્વપ્નોપમમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં પ્રતિભાસોપમમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં પ્રતિશ્રુત્કોપમમિતિ ચરતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વાણ્યેતાનિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિતર્કિતાનિ વિચરિતાનિ ચરિતવિચરિતાનિ । તત્ર સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ એતાનિ સર્વાણિ વિતર્કિતાનિ વિચરિતાનિ ચરિતવિચરિતાનિ જ્ઞાત્વા સર્વચર્યાસમુદ્ધાતાય સર્વચર્યાપરિજ્ઞાયૈ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ । અયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વચર્યાનિર્દેશઃ ॥
એવમુક્તે સુવિક્રાન્તવિક્રામી બોધિસત્ત્વો ભગવન્તોમેતદવોચત્ - અચિન્ત્યેયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । ભગવાનાહ - એવમેતત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ । રૂપાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । નામરૂપાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । પ્રતીત્યસમુત્પાદાચિન્ત્યતયા સંક્લેશાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય ( વૈદ્ય 49 ) પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । કર્મવિપાકાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । સારાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિ(સત્ત્વ)સ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । વિપર્યાસાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા, દૃષ્ટિગતાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । કામધાત્વચિન્ત્યતયા, રૂપધાત્વચિન્ત્યતયા, આરૂપ્યધાત્વચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । આત્માચિન્ત્યતયા, સત્ત્વાચિન્ત્યતયા, દાનાચિન્ત્યતયા, માત્સર્યાચિન્ત્યતયા, શીલાચિન્ત્યતયા, દૌઃશીલ્યાચિન્ત્યતયા, ક્ષાન્ત્યચિન્ત્યતયા, વ્યાપાદાચિન્ત્યતયા, વીર્યાચિન્ત્યતયા, કૌસીદ્યાચિન્ત્યતયા, ધ્યાનાચિન્ત્યતયા વિક્ષેપાચિન્ત્યતયા, પ્રજ્ઞાચિન્ત્યતયા, દૌષ્પ્રજ્ઞ્યાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યા બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । રાગદ્વેષમોહાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । સ્મૃત્યુપસ્થાનાચિન્ત્યતયા સમ્યક્પ્રહાણાવિપર્યાસર્દ્ધિપાદાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । ઇન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસમાધિસમાપત્ત્યચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । ગત્યચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । વિદ્યાવિમુક્ત્યચિન્ત્યતયા, ક્ષયજ્ઞાનાનુત્પાદજ્ઞાનાભિસંસ્કારજ્ઞાનાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । શ્રાવકભૂમિપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમ્યચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્માચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । અભિજ્ઞાચિન્ત્યતયા, અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યા બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । અસઙ્ગજ્ઞાનાચિન્ત્યતયા, નિર્વાણાચિન્ત્યતયા, બુદ્ધધર્માચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા ચિત્તજનિકા, તેનોચ્યતે અચિન્ત્યેતિ ॥

ચિત્તસ્યોત્પાદ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિપર્યાસ એષઃ । ચિત્તં ચિત્તજમિતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિંશ્ચેતસઃ પ્રતિષેધ એષઃ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યા ચિત્તસ્ય પ્રકૃતિઃ સા ઉત્પદ્યતે જા જાયતે વા । વિપર્યાસસંપ્રયુક્તં સુવિક્રાન્તવિક્રામિંશ્ચિત્તમુત્પદ્યતે । તત્ર ચિત્તમપિ વિવૃતમ્, યેન વિપર્યાસેનોત્પદ્યતે તદતિ વિવૃતમ્ । ન પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બાલપૃથગ્જના જાનન્તિ વિવૃતં ચિત્તમિતિ । યત્રાપ્યુત્પદ્યેત તદપિ વિવૃતમ્, યેનાપ્યુત્પદ્યેત તદપિ વિવૃતમિતિ । તે ચિત્તવિવેકમજાનન્તઃ, આરમ્બણવિવેકમજાનન્તઃ અભિનિવિશન્તે - અહં ચિત્તમ્, મમ ચિત્તમ્, અસ્ય ચિત્તમ્, અસ્માચ્ચિત્તમિતિ । તે ચિત્તમભિનિવિશ્ય કુશલમિતિ વા અભિનિવિશન્તે, અકુશલમિતિ વા અભિનિવિશન્તે । સુખમિતિ વા અભિનિવિશન્તે, દુઃખમિતિ વા અભિનિવિશન્તે । ઉચ્છેદ ઇત્યભિનિવિશન્તે, શાશ્ચત ઇત્યભિનિવિશન્તે, દૃષ્ટિગત ઇત્યભિનિવિશન્તે, નીવરણ ઇત્યભિનિવિનિશન્તે । દાનમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યમિત્યભિનિવિશન્તે । ધર્મધાતુકામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાતુમિત્યભિનિવિનિશન્તે, પ્રતીત્યસમુત્પાદમિત્યભિનિવિશન્તે, નામરૂપમિત્યભિનિવિશન્તે, ( વૈદ્ય 50 ) રાગદ્વેષમોહમિત્યભિનિવિશન્તે । ઈર્ષ્યામાત્સર્યમિત્યભિનિવિશન્તે । અસ્મિમાનમિત્યભિનિવિશન્તે । દુઃખમિત્યભિનિવિશન્તે । સમુદયમિત્યભિનિવિશન્તે । નિરોધમિત્યભિનિવિશન્તે । માર્ગમિત્યભિનિવિશન્તે । સ્મૃત્યુપસ્થાનમિત્યભિનિવિશન્તે । સમ્યક્પ્રહાણાવિપર્યાસર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનીત્યભિનિવિશન્તે । ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીનપ્યભિનિવિશન્તે । અનુત્પાદક્ષયાનભિસંસ્કારમિત્યભિનિવિશન્તે । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમભિનિવિશન્તે । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્માનપ્યભિનિવિશન્તે । માર્ગમિત્યભિનિવિશન્તે । અભિજ્ઞામપ્યભિનિવિશન્તે । નિર્વાણમપ્યભિનિવિશન્તે । બુદ્ધજ્ઞાનમપ્યભિનિવિશન્તે । લક્ષણાન્યપ્યભિનિવિશન્તે । પ્રત્યેકબુદ્ધસંપદમપ્યભિનિવિશન્તે । બોધિસત્ત્વસંપદમપ્યભિનિવિશન્તે ॥
તત્ર સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ ઇમાનેવંરૂપાનભિનિવેશાન્ સત્ત્વાનાં વિપર્યાસચિત્તજાન્ સમનુપશ્યન્ ન ક્વચિદ્વિપર્યાસે ચિત્તમુત્પાદયતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ચિત્તાપગતા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા ચ ચિત્તસ્ય પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતા પ્રકૃતિપરિશુદ્ધતા, તત્ર ન કાચિચ્ચિત્તસ્યોત્પત્તિઃ । આરમ્બણે સતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બાલપૃથગ્જનાશ્ચિત્તમુત્પાદયન્તિ । તત્ર બોધિસત્ત્વો ઽપ્યારમ્બણં પ્રજાનન્નપિ ચિત્તસ્યોત્પત્તિં પ્રજાનાતિ - કુતશ્ચિત્તમુત્પદ્યતે? સ એવં પ્રત્યવેક્ષતે - પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરમિદં ચિત્તમ્ । તસ્યૈવં ભવતિ - આરમ્બણં પ્રતીત્ય ચિત્તમુત્પદ્યતે ઇતિ । સ આરમ્બણં પરિજ્ઞાય ન ચિત્તમુત્પાદયતિ નાપિ નિરોધયતિ । તસ્ય તચ્ચિત્તં પ્રભાસ્વરં ભવતિ અસંક્લિષ્ટં કમનીયં પરિશુદ્ધમ્ । સ ચિત્તાનુત્પાદસ્થિતો ન કંચિદ્ધર્મમુત્પાદયતિ ન નિરોધયતિ । ઇયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ચિત્તાનુત્પાદપરિજ્ઞા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ । ય એવં ચરતિ બોધિસત્ત્વઃ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ । તસ્યૈવં ચરતો નૈવં ભવતિ - અહં ચરામિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, અસ્યાં ચરામિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, અનેન ચરામિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, અસ્માચ્ચરામિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ । સચેત્પુનઃ સંજાનીતે - ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનેન પ્રજ્ઞાપારમિતા, અસ્ય વા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ, ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । અથ તામપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ નોપલભતે - અહં ચરામિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ॥
એવમુક્તે સુવિક્રાન્તવિક્રામી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - અનુત્તરેયં ચર્યા ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । પ્રભાસ્વરેયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય ચર્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । નિરુત્તરેયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય ચર્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । અત્યદ્ભુતેયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય ચર્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । અનવક્રાન્તેયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય ચર્યા મારેણ વા મારપર્ષદ્ભિર્વા અન્યૈર્વા પુનઃ કૈશ્ચિન્નિમિત્તચરિતૈરુપલમ્ભચરિતૈરાત્મદૃષ્ટિભિઃ સત્ત્વદૃષ્ટિભિર્જીવદૃષ્ટિભિઃ પુદ્ગલદૃષ્ટિભિર્ભવદૃષ્ટિભિર્વિભવદૃષ્ટિભિરુચ્છેદદૃષ્ટિભિઃ શાશ્ચતદૃષ્ટિભિઃ સત્કાયદૃષ્ટિભિઃ સ્કન્ધદૃષ્ટિભિર્ધાતુદૃષ્ટિભિરાયતનદૃષ્ટિભિર્બુદ્ધદૃષ્ટિભિર્ધર્મદૃષ્ટિભિઃ સંઘદૃષ્ટિભિર્નિર્વાણદૃષ્ટિભિઃ પ્રાપ્તસંપ્રજ્ઞૈર્વા અધિમાનિકૈર્વા રાગદ્વેષમોહચરિતૈર્વા ( વૈદ્ય 51 ) વિપર્યાસચરિતૈર્વા ઉત્પથોન્માર્ગપ્રસ્થિતૈર્વા અનાક્રમણીયા । સર્વલોકાભ્યુદયચર્યેયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય ચર્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા ॥

એવમુક્તે ભગવાન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - એવમેતત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્, એવમેતત્ । અનવક્રાન્તચર્યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય મારેણ વા મારકાયિકૈર્વા દેવપુત્રૈર્મારપર્ષદા વા, અન્તશો નિર્વાણદૃષ્ટિકૈરપિ નિર્વાણાભિનિવિષ્ટૈર્વા અનાક્રમણીયા સર્વબાલપૃથગ્જનૈર્વા । યા બોધિસત્ત્વાનામિયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિંશ્ચર્યા, નેયં ચર્યા બાલપૃથગ્જનાનામ્ । નાપીયં ચર્યા શૈક્ષાશૈક્ષાણાં શ્રાવકયાનીયાનામ્, નાપિ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયાનામ્ । સચેત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ઇયં ચર્યા શ્રાવકયાનીયાનાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયાનાં વા અભવિષ્યત્, ન તેષાં કશ્ચિદ્વ્યવહારો ઽભવિષ્યત્ - શ્રાવકયાનીયા વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયા વેતિ । બોધિસત્ત્વા એવાભવિષ્યન્, તે ઽપિ તથાગતા વા ચતુર્વૈશારદ્યપ્રાપ્તા અભવિષ્યન્ । યસ્માત્તર્હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ન શ્રાવકયાનીયાનાં વ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયાનામિયં ચર્યા, તસ્માત્તે ન બોધિસત્ત્વા ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છન્તિ, ન ચ તથાગતા ભવન્તિ ચતુર્વૈશારદ્યપ્રાપ્તાઃ । વૈશારદ્યભૂમિરિયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ધર્મે, નેયં પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા । એવં ચરન્તઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાઃ ક્ષિપ્રં ચતુર્વૈશારદ્યતામનુપ્રાપ્નુવન્તિ, અનભિસંબુદ્ધા એવ યાવદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રણિધાનવશેન ચ બુદ્ધાનાં ચ ભગવતામધિષ્ઠાનવશેન । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ શ્રાવકયાનિકાનાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં વા ચતુર્વૈશારદ્યં ભવતિ, નાપિ તથાગતસ્તેષાં ચતુર્વૈશારદ્યમધિતિષ્ઠતિ । બોધિસત્ત્વભૂમિરેષા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યસ્યાં ચતુર્વૈશારદ્યમનુપ્રાપ્યતે પ્રણિધાનવશેન । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સુવિક્રાન્તવિક્રામિંશ્ચરન્તો બોધિસત્ત્વાઃ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽનુપ્રાપ્નુવન્તિ । કતમાશ્ચતસ્રઃ? યદુત અર્થપ્રતિસંવિદં ધર્મપ્રતિસંવિદં નિરુક્તિપ્રતિસંવિદં પ્રતિભાનપ્રતિસંવિદમ્ । આભિશ્ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિઃ સમન્વાગતા અનભિસંબુદ્ધા એવ પ્રણિધાનવશેન વૈશારદ્યાનિ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ । તથાગતા અપિ તાન્ કુશલમૂલસમન્વાગતાનિતિ વિદિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાભૂમ્યનુપ્રાપ્તાનિતિ વિદિત્વા અધિતિષ્ઠન્તિ ચતુર્વૈશારદ્યેન । તસ્માત્તર્હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વેન ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽનુપ્રાપ્તુકામેન ક્ષિપ્રં ચતુર્વૈશારદ્યકુશલેન ભવિતુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં ચરિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વધર્માણાં હેતું ચ સમુદયં ચ અસ્તંગમં ચ નિરોધં ચ પ્રવિધ્યતિ ન કંચિદ્ધર્મમ્, યત્પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન યોજયતિ । સર્વધર્માણાં હેતુસમુદયનિરોધમાર્ગલક્ષણં પ્રજાનાતિ । તેષાં હેતુસમુદયનિરોધમાર્ગલક્ષણં પ્રજાનન્ ન રૂપં પ્રભાવયતિ ન વિભાવયતિ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાન્ । ન વિજ્ઞાનં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન નામરૂપં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન સંક્લેશવ્યવદાનં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન વિપર્યાસદૃષ્ટિગતનીવરણાનિ ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ( વૈદ્ય 52 ) ન રાગદ્વેષમોહાન્ ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન કામધાતું ન રૂપધાતું નારૂપ્યધાતું ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન સત્ત્વધાતું નાત્મધાતું ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । નોચ્છેદદૃષ્ટિં ન શાશ્વતદૃષ્ટિં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન દાનમાત્સર્યં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન શીલદૌઃશીલ્યં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન ક્ષાન્તિવ્યાપાદં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । વ વીર્યકૌસીદ્યં ન ધ્યાનવિક્ષેપં ન પ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણાવિપર્યાસર્દ્ધિપાદાપ્રમાણાનિ ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । નેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસમાધિસમાપત્તીર્ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન પ્રતીત્યસમુત્પાદં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાન્ ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । નાનુત્પાદજ્ઞાનં ન ક્ષયજ્ઞાનં નાભિસંસ્કારજ્ઞાનં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન પૃથગ્જનભૂમિં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન શ્રાવકભૂમિં ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન પૃથગ્જનધર્માન્ ન શ્રાવકધર્માન્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માન્ (ન બોધિસત્ત્વધર્મબુદ્ધધર્માન્) ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન શમથં ન વિદર્શનાં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન નિર્વાણં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । નાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનદર્શનં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન સઙ્ગતાં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । નાસઙ્ગતાં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન બુદ્ધજ્ઞાનં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । ન બુદ્ધવૈશારદ્યાનિ ભાવયતિ ન વિભાવયતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અભાવ્યાનિ હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપવેદનાસજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ । અભાવ્યાનિ નામરૂપવિપર્યાસદૃષ્ટિગતસ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદાવિપર્યાસાપ્રમાણેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસમાધિસમાપત્ત્યભિજ્ઞાક્ષયજ્ઞાનાભિસંસ્કારજ્ઞાનાનિ । અભાવ્યા પૃથગ્જનભૂમિઃ, અભાવ્યાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વભૂમયઃ, અભાવ્યાઃ પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્માઃ, અભાવ્યં નિર્વાણમ્, અભાવ્યમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનદર્શનમ્, અભાવ્યમસઙ્ગજ્ઞાનદર્શનમ્, અભાવ્યમનાસઙ્ગજ્ઞાનદર્શનમ્, અભાવ્યં સમ્યક્સંબુદ્ધજ્ઞાનમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કાચિદસ્તિ ભાવપરિનિષ્પત્તિઃ । અભૂતા હ્યેતે સર્વ એવ વ્યવહારાઃ । નાત્ર કશ્ચિત્સ્વભાવઃ । અભાવસ્વભાવા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માઃ, અભૂતા અસંભૂતાઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? યો હિ વિપર્યાસઃ સો ઽભૂતઃ । વિપર્યાસસમુત્થિતાઃ સર્વધર્માઃ । યો હિ વિપર્યાસઃ, સો ઽભાવઃ । ભાવાપગતા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માઃ । ભાવો નોપલભ્યતે ઽસ્વભાવત્વાત્ । અભાવ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અભૂતઃ । સો ઽસંભૂતઃ, તેનોચ્યતે અભાવ ઇતિ । અસત્પરિદીપનૈષા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અભાવ ઇતિ । યશ્ચ અભાવ, તત્ર ન ભાવના ન વિભાવના । વિપર્યાસસમુત્થિતતયા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સત્ત્વા ભાવયન્તિ ચ વિભાવયન્તિ ચ । ન તત્ર કિંચિદ્ભાવ્યમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અભાવસ્વભાવા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માઃ, ભાવાપગતા વસ્ત્વસત્ત્વાત્ । ન તત્ર કિંચિદ્ભાવ્યમ્ । યસ્મિન્ સમયે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વ એવં ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કંચિદ્ધર્મં ભાવયતિ ન વિભાવયતિ, ઇયમુચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનેતિ । એવં ચરત એવં વિહરતઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ ॥

પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ન રૂપસંપ્રયોગનિમિત્તં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન વેદના, ન સંજ્ઞા, ન સંસ્કારઃ । ન વિજ્ઞાનસંપ્રયોગનિમિત્તં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન ખિલસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન વ્યાપાદસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન માત્સર્યસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન સંક્લેશસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન કૌસીદ્યસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન વિક્ષેપસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન દૌષ્પ્રજ્ઞ્યસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન કામસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન રૂપારમ્બણાભિનિવેશસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । નાભિધ્યાસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન પૈશુન્યસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન મિથ્યાદૃષ્ટિસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન ભોગાભિનિવેશસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । નૈશ્વર્યાભિષ્વઙ્ગસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન મહાકુલોપપત્ત્યભિષ્વઙ્ગસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન દેવોપપત્ત્યભિષ્વઙ્ગસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન કામધાત્વભિષ્વઙ્ગસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન રૂપારૂપ્યધાત્વભિષ્વઙ્ગસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન શ્રાવકભૂમૌ ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન બોધિસત્ત્વચર્યાભિનિવેશાભિષ્વઙ્ગસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । નાન્તશો નીવરણદૃષ્ટિસહગતમપિ ચિત્તમુત્પદ્યતે । સો ઽનયા ચિત્તવિશુદ્ધ્યા સમન્વાગતઃ સત્ત્વાન્ મૈત્ર્યા સ્ફરતિ કરુણયા મુદિતયોપેક્ષયા । સત્ત્વસંજ્ઞા ચાનેન વિભાવિતા ભવતિ, ન ચ સત્ત્વસંજ્ઞાયાં તિષ્ઠતિ, ન ચૈનાંશ્ચતુરો બ્રાહ્મ્યાન્ વિહારાનભિનિવિશતે, પ્રાજ્ઞશ્ચ ભવત્યુપાયકૌશલ્યસમન્વાગતઃ । તસ્યૈભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ ક્ષિપ્રં પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ । સ એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયન્ ન રૂપમુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ । ન વિજ્ઞાનમુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન વિપર્યાસનીવરણદૃષ્ટિગતાન્યુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન કામધાતું ન રૂપધાતું નારૂપ્યધાતુમુપૈતિ, નોપાદત્તે । નોચ્છેદશાશ્વતમુપૈતી, નોપાદત્તે । ન પ્રતીત્યસમુત્પાદમુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુધાતુમુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન રાગદ્વેષમોહાનુપૈતિ, નોપાદત્તે । ના દાનમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યમુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન ક્ષાન્તિવ્યાપાદવીર્યકૌસીદ્યધ્યાનવિક્ષેપપ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યમુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણાવિપર્યાસાપ્રમાણર્દ્ધિપાદાનુપૈતિ, નોપાદત્તે । નેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગધ્યાનવિમોક્ષસમાપત્તીરુપૈતિ, નોપાદત્તે । નાભિજ્ઞામુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાનુપૈતિ, નોપાદત્તે । નાનુત્પાદજ્ઞાનક્ષયજ્ઞાનાભિસંસ્કારજ્ઞાનાન્યુપૈતિ, નોપાદત્તે । નાત્મધાતું ન સત્ત્વધાતું ન ધર્મધાતુમુપૈતિ નોપાદત્તે । ન પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમ્યક્સંબુદ્ધભૂમિમુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન પૃથગ્જનધર્માન્, ન શ્રાવકધર્માન્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માનુપૈતિ, નોપાદત્તે । નાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનદર્શનમુપૈતિ, નોપાદત્તે । નાસઙ્ગજ્ઞાનદર્શનમુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન બુદ્ધજ્ઞાનબલવૈશારદ્યાન્યુપૈતિ, નોપાદત્તે । ન નીવરણાન્યુપૈતિ, નોપાદત્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વધર્મા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અનુપગતા અનુપાદત્તાઃ, ન કેનચિદુપગતાઃ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કશ્ચિદ્ધર્મ ઉપાદાતવ્યો નાપિ કેનચિદુપાદત્તઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? નાત્ર કિંચિદુપાદાતવ્યં ( વૈદ્ય 54 ) નોપાદાનીયં વા । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અસારકા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્મા માયોપમતયા । વશિતા હિ સર્વધર્માઃ સારાનુપલબ્ધિતઃ । પ્રતિભાસસમા હિ સર્વધર્મા અગ્રાહ્યતામુપાદાય । રિક્તકા હિ સર્વધર્માઃ સ્વભાવાસત્ત્વાત્ । ફેનપિણ્ડોપમા હિ સર્વધર્મા અવિમર્દનક્ષમત્વાત્ । બુદ્બુદોપમા હિ સર્વધર્મા ઉત્પન્નભઙ્ગવિલીનતામુપાદાય । મરીચ્યુપમા હિ સર્વધર્મા વિપર્યાસસમુત્થાનતામુપાદાય । કદલીગર્ભોપમા હિ સર્વધર્માઃ સારાસત્તામુપાદાય । ઉદકચન્દ્રસદૃશા હિ સર્વધર્મા અગ્રાહ્યતામુપાદાય ઇન્દ્રાયુધરઙ્ગસદૃશા હિ સર્વધર્મા અસત્પરિકલ્પનતામુપાદાય । નિરીહકા હિ સર્વધર્મા અસમુત્થાપનતામુપાદાય । રિક્તમુષ્ટિસમા હિ સર્વધર્મા વશિકસ્વભાવલક્ષણતયા । તત્ર સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ એવં સર્વધર્માન્ સમનુપશ્યન્ ન કંચિદ્ધર્મમુપૈતિ નોપાદત્તે, નાધિતિષ્ઠતિ, નાધ્યવસાય તિષ્ઠતિ । ઇયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વધર્મશ્રદ્દધાનતા અનધિષ્ઠાનતા અનધ્યવસાનતા અનભિષ્વઙ્ગતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ । એવં ચરતઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ ॥

પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ એવં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો ન રૂપે શિક્ષતે, ન રૂપસમતિક્રમાય શિક્ષતે । ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ । ન વિજ્ઞાને શિક્ષતે ન વિજ્ઞાનસમતિક્રમાય શિક્ષતે । ન રૂપોત્પત્તૌ શિક્ષતે, ન રૂપનિરોધે શિક્ષતે । એવં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ શિક્ષતે, ન વિજ્ઞાનનિરોધે શિક્ષતે । ન રૂપવિનયાય શિક્ષતે નાવિનયાય । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનવિનયાય શિક્ષતે નાવિનયાય । ન રૂપસ્ય સંક્રાન્તયે શિક્ષતે નાવક્રાન્તયે । ન સ્થિતયે શિક્ષતે નાસ્થિતયે । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં સંક્રાન્તયે શિક્ષતે નાવક્રાન્તયે, ન સ્થિતયે શિક્ષતે નાસ્થિતયે । એવં શિક્ષમાણઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન રૂપનિત્યતાયાં શિક્ષતે, ન રૂપસુખતાયાં શિક્ષતે, ન રૂપદુઃખતાયાં શિક્ષતે ન રૂપશુભતાયામ્, ન રૂપાનાત્મતાયાં શિક્ષતે । ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ, ન વિજ્ઞાનનિત્યતાયાં શિક્ષતે, ન વિજ્ઞાનસુખતાયાં શિક્ષતે, ન વિજ્ઞાનદુઃખતાયામ્, ન વિજ્ઞાનશુભતાયાં ન વિજ્ઞાનાત્મતાયાં શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન રૂપાતીતારમ્બણે ચરતિ, રૂપાનાગતારમ્બણે ચરતિ, ન રૂપપ્રત્યુત્પન્નારમ્બણે ચરતિ । ન વેદના, ન સંજ્ઞા, ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનાતીતારમ્બણે ચરતિ, નાનાગતારમ્બણે ચરતિ, ન પ્રત્યુત્પન્નારમ્બણે ચરતિ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ઽતીતં શૂન્યાકારેણ શાન્તાકારેણ અનાત્માકારેણ પ્રત્યવેક્ષતે - યદતીતં તચ્છૂન્યમ્, એવં શાન્તમનાત્મેતિ । એવમપિ [ન] ચરતિ । અનાગતં શૂન્યાકારેણ શાન્તાકારેણ અનાત્માકારેણ પ્રત્યવેક્ષતે - યદતીતં તચ્છૂન્યં શાન્તમનાત્મેતિ । એવમપિ (ન) ચરતિ । પ્રત્યુત્પન્નં શૂન્યાકારેણ શાન્તાકારેણ અનાત્માકારેણ પ્રત્યવેક્ષતે - યત્પ્રત્યુત્પન્નં તચ્છૂન્યં શાન્તમનાત્મેતિ । એવમપિ (ન) ચરતિ । અતીતં શૂન્યં શાન્તમનાત્મના વા અનાત્મીયેન ( વૈદ્ય 55 ) વા અનિત્યેન વા અધ્રુવેણ વા અશાશ્વતેન વા વિપરિણામધર્મિણા વા, એવમપિ ન ચરતિ । અનાગતં શૂન્યં શાન્તમનાત્મના વા અનાત્મીયેન વા અનિત્યેન વા અધ્રુવેણ વા અશાશ્વતેન વા વિપરિણામધર્મિણા વા, એવમપિ ન ચરતિ । પ્રત્યુત્પન્નં શૂન્યં શાન્તમનાત્મના વા અનાત્મીયેન વા અનિત્યેન વા અધ્રુવેણ વા અશાશ્વતેન વા વિપરિણામધર્મિણા વેતિ, એવમપિ ન ચરતિ । એવં ચરતઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ । એવં ચરતઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાનવતારં ન લભતે । એવં ચરન્ સર્વમારકર્માણિ બુધ્યતે, ન ચ તૈર્મારકર્મભિઃ સંહ્રિયતે ॥
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ એવં ચરન્ બોધિસત્ત્વો ન રૂપમાલમ્બતે, ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્, ન વિજ્ઞાનમાલમ્બતે । ન નામરૂપમાલમ્બતે, ન વિપર્યાસદૃષ્ટિગતમાલમ્બતે, નાત્માભિનિવેશમાલમ્બતે, ન સત્ત્વાભિનિવેશમાલમ્બતે, નોચ્છેદશાશ્વતમાલમ્બતે, નાન્તં નાનન્તમાલમ્બતે । ન રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્માનાલમ્બતે । ન કામધાતું ન રૂપધાતું નારૂપ્યધાતુમાલમ્બતે । ન પ્રતીત્યસમુત્પાદમાલમ્બતે । ન પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશધાતૂનાલમ્બતે । ન સત્યં ન મૃષાં આલમ્બતે । ન સંયોગં ન વિસંયોગમાલમ્બતે । ન રાગદ્વેષમોહાનાલમ્બતે । ન રાગદ્વેષમોહપ્રહાણમાલમ્બતે । ન દાનમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યમાલમ્બતે । ન ક્ષાન્તિવ્યાપાદમાલમ્બતે । ન વીર્યકૌસીદ્યમાલમ્બતે । ન ધ્યાનવિક્ષેપમાલમ્બતે । ન પ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યમાલમ્બતે । ન સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદાવિપર્યાસાનાલમ્બતે । નેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસમાધિસમાપત્તીરાલમ્બતે । ન મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષા આલમ્બતે । નાનુત્પાદજ્ઞાનક્ષયજ્ઞાનાભિસંસ્કારજ્ઞાનાન્યાલમ્બતે । ન પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમીરાલમ્બતે । ન પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્માનાલમ્બતે । ન દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાનાલમ્બતે । નાભિજ્ઞાજ્ઞાનદર્શનમાલમ્બતે । ન વિમુક્તિમાલમ્બતે । ન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનમાલમ્બતે । ન નિર્વાણમાલમ્બતે । નાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ન(જ્ઞાનદર્શન)માલમ્બતે । નાસઙ્ગજ્ઞાનમાલમ્બતે । ન બુદ્ધજ્ઞાનમાલમ્બતે । ન બુદ્ધબલવૈશારદ્યાન્યાલમ્બતે । ન બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિમાલમ્બતે । ન લક્ષણપરિશુદ્ધિમાલમ્બતે । ન શ્રાવકસંપદમાલમ્બતે । ન પ્રત્યેકબુદ્ધસંપદમાલમ્બતે । ન બોધિસત્ત્વસંપદમાલમ્બતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? નિરાલમ્બના હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માઃ । ન હિ સર્વધર્માણાં કિંચિદ્ગ્રહણં સંવિદ્યતે યત્રૈષામાલમ્બનં ભવેત । યાવત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ આલમ્બનમ્, તાવદધ્યવસાનમ્, તાવદભિનિવેશઃ, તાવદુપાદાનમ્ । યાવદુપાદાનમ્, યાવદાલમ્બનમ્, તાવદુઃખદૌર્મનસ્યમ્, તાવદ્ગાઢાઃ શોકશલ્યોપાયાસપરિદેવાઃ સંભવન્તિ । યાવત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ આલમ્બનં તાવદ્બન્ધનમ્ । યાવદાલમ્બનં તાવન્નાસ્તિ માર્ગઃ, તાવદ્દુઃખદૌર્મનસ્યમ્ । યાવદાલમ્બનં તાવન્મન્યના સ્પન્દના પ્રપઞ્ચના । યાવદાલમ્બનં તાવદધિકરણવિગ્રહવિવાદાઃ । યાવદાલમ્બનં તાવદવિદ્યાન્ધકારમોહાઃ । યાવદાલમ્બનં તાવદ્ભયાનિ, ( વૈદ્ય 56 ) તાવદ્ભૈરવાણિ । યાવદાલમ્બનં તાવન્મારપાશમારવિધ્વંસનાનિ । યાવદાલમ્બનં તાવદ્દુઃખપ્રતિપીડના સુખપર્યેષણા ચ । તત્ર સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વ ઇમાનાદીનવાન્ સંપશ્યન્ ન કંચિદ્ધર્મમાલમ્બતે । સો ઽનાલમ્બમાનો ન કંચિદ્ધર્મં પરિગૃહ્ણાતિ । સ નાપ્યુદ્ગ્રહાય નાગ્રહાય સ્થિતઃ સર્વધર્માણાં તામપિ નિરાલમ્બનવશિકતાં ન મન્યતે । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કંચિદ્ધર્મમભિનિવિશતે નાભિવદતિ, ન કંચિદ્ધર્મમધ્યવસાય તિષ્ઠતિ । અયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વધર્માલમ્બનવિસંયોગઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ । એવં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના પરિપૂતિં ગચ્છતિ । ન ચાસ્ય મારઃ પાપીયાન્ અન્તરાયં શક્નોતિ કર્તુમ્, ન મારકાયિકા દેવતાઃ, ન મારપર્ષત્, ન મારાધિષ્ઠિતાઃ । ન ચાસ્ય તે ઽવતારં લભન્તે યત્રાસ્ય વિહેઠાન્ કુર્યુઃ, યત્રૈનં ગૃહીત્વા ધર્ષયેયુઃ । નિત્યં ચ સર્વાણિ મારકર્માણ્યવબુધ્યન્તે । ન ચ મારકર્મવશગો ભવતિ । સર્વાણિ ચ મારભવનાનિ ધ્યામીકરોતિ । સર્વાન્યતીર્થિકાનાં ચ નિગ્રહાય સ્થિતો ભવતિ, સર્વાશ્ચાન્યતીર્થિકાંશ્ચરકપરિવ્રાજકાનભિભવતિ । અનવમર્દનીયશ્ચ ભવતિ સર્વપરપ્રવાદિભિઃ ॥

એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન રૂપકલ્પનાયાં સ્થિતો ભવતિ ન રૂપવિકલ્પનાયામ્ । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનકલ્પનાયાં સ્થિતો ભવતિ ન વિકલ્પનાયામ્ । નાપિ રૂપં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન નીવરણદૃષ્ટિગતાનિ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । નોચ્છેદશાશ્વતં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન કામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાતૂન્ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન રાગદ્વેષમોહાન્ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન સત્યં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન મૃષા કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશધાતું કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન સંયોગં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન વિસંયોગં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન પ્રતીત્યસમુત્પાદં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । નાત્મસંજ્ઞાં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન સત્ત્વસંજ્ઞાં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન જીવસંજ્ઞાં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન પુદ્ગલસંજ્ઞાં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન દાનમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન ક્ષાન્તિવ્યાપાદૌ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન વીર્યકૌસીદ્યં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન ધ્યાનવિક્ષેપૌ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન પ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યે કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । નાવિપર્યાસસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદસ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । નેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસમાધિસમાપત્તીઃ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાન્ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાઃ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । નાનુત્પાદજ્ઞાનક્ષયજ્ઞાનાભિસંસ્કારજ્ઞાનાનિ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન પૃથગ્જનધર્માન્ ન શ્રાવકધર્માન્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માન્ ન બુદ્ધધર્માન્ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ( વૈદ્ય 57 ) ન પૃથગ્જનભૂમિં ન શ્રાવકભૂમિં ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં ન બુદ્ધભૂમિં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન નીવરણાનિ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । નાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનદર્શનં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । નાસઙ્ગજ્ઞાનં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન વિદ્યાવિમુક્તિં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન મુક્તિં ન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન બુદ્ધજ્ઞાનવૈશારદ્યાનિ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન લક્ષણપરિશુદ્ધિં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન શ્રાવકસંપદં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન પ્રત્યેકબુદ્ધસંપદં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ન બોધિસત્ત્વસંપદં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? કલ્પનાયાં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સત્યાં વિકલ્પો ભવતિ । યત્ર પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કલ્પના નાસ્તિ, ન તત્ર વિકલ્પના । સર્વબાલપૃથગ્જના હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કલ્પનાસમુત્થિતાઃ । તેષાં સંજ્ઞા વિકલ્પસમુત્થિતાઃ । તે કલ્પયન્તિ વિકલ્પયન્તિ ચ । કલ્પનેતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ એષ એકો ઽન્તઃ, વિકલ્પનેતિ દ્વિતીયો ઽન્તઃ । યત્ર નાસ્તિ કલ્પો વા વિકલ્પો (વા), તત્ર નાસ્તિ અન્તો વા મધ્યં વા । મધ્યમિતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કલ્પયતઃ સ એવાન્તો ભવતિ । યાવત્કલ્પના, તાવદ્વિકલ્પના । નાસ્ત્યત્ર વિકલ્પનાસમુચ્છેદઃ । યત્ર પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ન કલ્પના ન વિકલ્પના, તત્ર કલ્પસમુચ્છેદઃ । કલ્પસમુચ્છેદ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ નાત્ર કસ્યચિચ્છેદઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અન્તો હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કલ્પો વિકલ્પો વિકલ્પસમુત્થિતઃ । તેષાં યો વ્યુપશમઃ, સો ઽવિપર્યાસઃ । યો ઽવિપર્યાસઃ, ન તત્ર કશ્ચિચ્છેદઃ । સમુચ્છેદ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ દુઃખસમુચ્છેદસ્યૈતદધિવચનમ્ । ન ચ દુઃખસ્ય કશ્ચિત્સમુચ્છેદઃ । સ્યાદ્દુઃખસમુચ્છેદઃ, યદિ દુઃખસ્ય કાચિત્પરિનિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ । અપરિનિષ્પત્તિદર્શનમેતત્ દુઃખસમુચ્છેદ ઇતિ । દુઃખપરિજ્ઞાનમેતત્, યદિદં દુઃખસમુચ્છેદ ઇતિ । યો દુઃખં નૈવ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ, અયં દુઃખવ્યુપશમઃ, અયં દુઃખસ્યાનુત્પાદો ઽપ્રાદુર્ભાવઃ । સ એવં પશ્યન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન કંચિદ્ધર્મં કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । ઇયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વ(કલ્પ)વિકલ્પપરિજ્ઞા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ । એવં ચરતઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ । ન ચાસ્ય મારઃ પાપીયાનન્તરાયસ્થિતો ભવતિ, ન ચ મારપર્ષત્ । ઉત્પન્નોત્પન્નાનિ ચ મારકર્માણિ બુધ્યતે । ન ચોત્પન્નોત્પન્નાનાં મારકર્મણાં વશં ગચ્છતિ । મારસ્ય ચ પાપીયસઃ પરાજયં કરોતિ ધ્યામીકરોતિ ચ । એવમલ્પપક્ષીકરોતિ વિગતભયભૈરવશ્ચ ભવતિ । ન ચ મારૈરાક્રમણીયો ભવતિ । પ્રસ્રબ્ધાનિ ચાસ્ય સંભવન્તિ સર્વાણ્યપાયગમનાનિ । પિથિતાશ્ચ ભવન્તિ કુમાર્ગાઃ । સર્વૌઘોત્તીર્ણશ્ચ ભવતિ, વિગતમોહાન્ધકારશ્ચ ભવતિ, પ્રતિલબ્ધચક્ષુરાલોકભૂતશ્ચ ભવતિ સર્વસત્ત્વાનામ્, સ્થિતશ્ચ ભવત્યુનુચ્છેદાય બુદ્ધવંશસ્ય, પ્રતિલબ્ધમાર્ગશ્ચ ભવતિ માર્ગસમતાયામ્, અનુકમ્પ(ક)શ્ચ ( વૈદ્ય 58 ) ભવતિ સર્વસત્ત્વાનામ્, વિશુદ્ધં ચક્ષુર્ભવતિ ધર્મેષુ, વીર્યસંપન્નશ્ચ ભવત્યકુસીદઃ, ક્ષાન્તિબલપ્રતિલબ્ધશ્ચ ભવત્યવ્યાપન્નચિત્તઃ, ધ્યાયી ચ ભવત્યનિશ્રિતધ્યાયી, પ્રતિલબ્ધપ્રજ્ઞશ્ચ ભવતિ નિર્વેધિકપ્રજ્ઞાસમન્વાગતઃ, વિગતકૌકૃત્યશ્ચ ભવતિ અપગતનીવરણઃ, વિસંયુક્તશ્ચ ભવતિ સર્વમારપાશૈઃ, છિન્નબન્ધનશ્ચ ભવતિ સર્વતૃષ્ણાજાલવિયોગાત્, ઉપસ્થિતસ્મૃતિશ્ચ ભવત્યસંપ્રમોષધર્મતયા, વિશુદ્ધશીલશ્ચ ભવતિ શીલવિશુદ્ધિપારમિતાપ્રાપ્તઃ, પરમગુણપ્રતિષ્ઠિતશ્ચ ભવતિ સર્વદોષનિર્ઘાતાય, પ્રજ્ઞાબલાધાનપ્રાપ્તશ્ચ ભવત્યપ્રકમ્પ્યતયા, અનાક્ષિપ્તશ્વ ભવતિ સર્વમારપરવાદિભિઃ, અપરિહીણધર્મા ચ ભવતિ સર્વધર્મવિશુદ્ધિપ્રાપ્તતયા, વિશારદશ્ચ ભવતિ સર્વધર્મદેશનાયામ્, અમઙ્કુશ્ચ ભવતિ પર્ષદુપસંક્રમણાય, અનાગૃહીતશ્ચ ભવતિ મુક્તત્યાગો ધર્મદાનમ્ (?), પ્રતિવિશોધિતમાર્ગશ્ચ ભવતિ માર્ગસમતયા, વિભાવિતભાવનશ્ચ ભવતિ કુમાર્ગાપરિજ્ઞતયા, વાસિતવાસનશ્ચ ભવતિ વિશુદ્ધધર્મતયા, શોધિતશોધનશ્ચ ભવતિ વિશુદ્ધપ્રજ્ઞતયા, ગમ્ભીરપ્રજ્ઞશ્ચ ભવતિ સાગરોપમતયા, દુરવગાહશ્ચ ભવતિ અસ્તમ્ભિતતયા, અપ્રમેયશ્ચ ભવતિ ધર્મસાગરાપ્રમેયતયા । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ એભિશ્ચાન્યૈશ્ચ ગુણૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ યેષાં ગુણાનાં ન પર્યન્તઃ શક્યો ઽધિગન્તુમ્ ॥

પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નેન્દ્રિયવિકલો ભવતિ । સ ન રૂપવિકલો ભવતિ, ન ભોગવિકલો ભવતિ, ન પરિવારવિકલો ભવતિ, ન જાતિવિકલો ભવતિ, ન કુલવિકલો ભવતિ, ન દેશવિકલો ભવતિ, ન ચ પ્રત્યુન્તેષુ જનપદેષૂપપદ્યતે, ન ચાક્ષણપ્રાપ્તો ભવતિ, ન ચાપરિશુદ્ધૈઃ સત્ત્વૈરપરિશુદ્ધકર્માન્તૈઃ સંસર્ગજાતો ભવતિ, ન ચ સ્વચિત્તં હાપયતિ, ન ચ પ્રજ્ઞાયા હીયતે । સ યાન્ ધર્માન્ પરતઃ શૃણોતિ, તાન્ સર્વધર્મસમતાયાં સંસ્યન્દયતિ, સ્થિતશ્ચ ભવતિ બુદ્ધવંશસ્ય સર્વજ્ઞતાવંશસ્યાનુપચ્છેદાય । સ આલોકલબ્ધશ્ચ ભવતિ બુદ્ધધર્મેષુ, અત્યાસન્નશ્ચ ભવતિ સર્વજ્ઞતાયામ્ । તં સચેન્મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રામતિ વિહેઠનાર્થમ્, સ તન્મારપર્ષદં ભસ્મીકરોતિ છિન્નપ્રતિભાનામ્, સર્વાંશ્ચ મારપાશાંશ્છિનત્તિ, સર્વૈર્મારકાયિકૈર્મારકોટિભિશ્ચાધૃષ્યો ભવતિ । તતો મારા ભીતાસ્ત્રસ્તાઃ પલાયન્તે । એવં ચ મારસ્ય પાપીયસો ભવતિ - અતિક્રાન્તવિષયો ઽયં મમ, નાયં મમ ભૂયો વિષયે ચરતિ, નાયં મમ ભૂયો વિષયે સ્થિતઃ, નાયં મમ ભૂયો વિષયમાક્રમિષ્યતીતિ, અન્યાંશ્ચ સત્ત્વાન્ મમ વિષયાન્મોચયિષ્યતીતિ, ઉત્તારયિષ્યતીતિ । તત્ર મારઃ પાપીયાન્ શોચતિ ક્રન્દતિ પરિદેવતે - અલ્પપક્ષીકરિષ્યતિ અયં બોધિસત્ત્વો મામિતિ । દૌર્બલ્યં ચાસ્ય વિશતિ, દુઃખિતશ્ચ ભવતિ દુર્મના વિપ્રતિસારી । યસ્મિંશ્ચ સમયે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યતે, સર્વમારભવનાનિ તસ્મિન્ સમયે ધ્યામીભવન્તિ અલ્પતેજસ્કાનિ, મારાશ્ચ પાપીયાંસો દુઃખિતા દુર્મનસો ભવન્તિ શોકશલ્યસમર્પિતા મહાશોકશલ્યવિદ્ધાઃ - અતિવાહયિષ્યત્યયં બત સત્ત્વાનસ્મદ્વિષયાત્, ઉત્તારયિષ્યત્યયં ( વૈદ્ય 59 ) સત્ત્વાનસ્મદ્વિષયાત્, પરિમોચયિષ્યત્યયં સત્ત્વાનસ્મદ્વિષયાત્, અભ્યુદ્ધરિષ્યત્યયં બત સત્ત્વાનસ્મદ્વિષયાત્, છેદયિષ્યત્યયં સત્ત્વાન્ મારપાશાત્, સમુત્ક્ષેપ્સ્યત્યયં સત્ત્વાન્ કામપઙ્કલગ્નાન્, મોચયિષ્યત્યયં સત્ત્વાન્ દૃષ્ટિજાલેભ્યઃ, ઉત્તારયિષ્યત્યયં સત્ત્વાન્ નીવરણપથાત્, પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યત્યયં સત્ત્વાન્ સન્માર્ગે, ઉત્તારયિષ્યત્યયં સત્ત્વાન્ દૃષ્ટિગહનાદિતિ । ઇમમર્થવશં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સંપશ્યન્તસ્તે મારા દુઃખિતા ભવન્તિ દુર્મનસઃ શોકશલ્યવિદ્ધાઃ । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પુરુષો મહતા ધનસ્કન્ધેન વિપન્નેન દુઃખિતો વેદનાત્ત(ર્ત)મના મહતા દુઃખદૌર્મનસ્યેન સમન્વાગતઃ । એવમેવ મારઃ પાપીયાન્ દુઃખિતો ભવતિ દુર્મના વિપ્રતિસારી શોકશલ્યવિદ્ધઃ । ન ચ સ્વકે આસને રમતે, યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યતે । પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ તે મારાઃ પાપીયાંસઃ એકતઃ સમાગમ્ય ચિન્તયન્તિ - કથં કરિષ્યામઃ, કિં નુ કરિષ્યામઃ । કથંકથાશોકશલ્યવિદ્ધા ભવન્તિ । તે કથંકથાશોકશલ્યવિદ્ધા ભૂત્વા ઉપસંક્રામન્તિ બોધિસત્ત્વસ્યાવતારગવેષિણઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ । તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય રોમાપિ ન હૃષ્યતિ, ન પુનઃ કાયસ્યાન્યથાત્વં ભવિષ્યતિ ચિત્તસ્યાન્યથાત્વં વા । વિગતભયરોમહર્ષશ્ચ મારઃ પાપીયાનિતિ સંબુધ્યતે । બુદ્ધ્વા ચાધિષ્ઠાનં કરોતિ । તતો મારઃ પાપીયાનધિષ્ઠિતો દુર્બલો ભવતિ લીનચિત્તો ભયમાપન્નઃ । ન ચાસ્ય શક્નોત્યવતારં લબ્ધુમ્ । તસ્યૈવં ભવતિ - અહમેવાસ્ય ન શક્તો ઽવતારં લબ્ધુમ્, કિં પુનર્મમ પર્ષત્, કિં પુનર્યદન્યે ઽધિષ્ઠાસ્યન્તિ । તતસ્તે મારા(સ્ત્રસ્તા ઉત્સાહપ)રિહીણાઃ સ્વભવનાનિ ગત્વા દુઃખદૌર્મનસ્યજાતાઃ પ્રધ્યાયન્તસ્તિષ્ઠન્તિ, ન ચ શક્નુવન્તિ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ઽચ્છટામાત્રમપિ ચિત્તસ્ય મોહનં કર્તુમ્, પ્રાગેવાસ્યાન્તરાયમ્ । ઇયં(દં) સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો (બોધિસત્ત્વસ્ય) એવંરૂપં પ્રજ્ઞાબલાધિષ્ઠાનં ભવતિ, એવંરૂપેણ ચ પ્રજ્ઞાબલાધિષ્ઠાનેન સમન્વાગતો ભવતિ । સચેદ્યે સર્વસ્મિંસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે મારા ભવેયુઃ, તે સર્વે મહતીભિર્મારપર્ષદ્ભિઃ સાર્ધં તં બોધિસત્ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તમુપસંક્રમેયુર્વિહેઠાભિપ્રાયાઃ । તે ઽપિ સર્વે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મારાઃ પાપીયાંસો ન પ્રભવન્ત્યન્તરાયં કર્તુમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથારૂપેણ હિ પ્રજ્ઞાબલાધાનેન પ્રજ્ઞાખડ્ગેન પ્રજ્ઞાશસ્ત્રેણ તસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વઃ સમન્વાગતો ભવતિ । અચિન્ત્યયા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞયા અપ્રમેયયા અસમસમયા બોધિસત્ત્વસ્તદા સમન્વાગતો ભવતિ । તેન તં ન પ્રતિબલો ભવતિ મારઃ પાપીયાનભિભવિતુમ્ । મહાશસ્ત્રં હ્યેતત્સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યદુત પ્રજ્ઞાશસ્ત્રમ્, મહાખડ્ગો હ્યેષ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યદુત પ્રજ્ઞાખડ્ગઃ, યત્રાગતિરવિષયો મારાણાં પાપીયસામ્, અભૂમિર્મારાણાં પાપીયસામ્ । યે ઽપિ તાવત્સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બાહ્યા ઋષયશ્ચતુર્ણાં ધ્યાનાનાં લાભિનઃ, ચતસૃણાં વા આરૂપ્યસમાપત્તીનામ્, યે મારવિષયં કામધાતુમતિક્રમ્ય બ્રહ્મલોકે ચોપપદ્યન્તે ચતુર્ષુ ચ આરૂપ્યેષુ ( વૈદ્ય 60 ) સદેવનિકાયેષુ, તેષામપિ તાવદગતિરવિષયઃ યદુત એવંરૂપાયાં પ્રજ્ઞાયામ્, યા બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રાકૃતા, કિં પુનર્યા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞા, કઃ પુનર્વાદો મારાણાં પાપીયસાં યેષામવિષયો રૂપરૂપ્યધાતૌ । બલાધાનપ્રાપ્તઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્તસ્મિન્ સમયે ભવતિ મહાબલાધાનસમન્વાગતો યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાબલેન । યે ખલુ કેચિત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાબલેન સમન્વાગતા ભવન્તિ તીક્ષ્ણેન પ્રજ્ઞાશસ્ત્રેણ, અધૃષ્યાસ્તે ભવન્તિ મારૈઃ પાપીયોભિરનાક્રમણીયાઃ । યે કેચિત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાબલેન સમન્વાગતા ભવન્તિ તીક્ષ્ણેન ચ પ્રજ્ઞાશસ્ત્રેણ, ન તે ક્વચિન્નિશ્રયં કુર્વન્તિ, અનિશ્રિતાસ્તે ભવન્તિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? નિશ્રયે હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સતિ ચલિતં ભવતિ, ચલિતે સતિ સ્પન્દના ભવતિ, સ્પન્દનાયાં સત્યાં પ્રપઞ્ચના ભવતિ । યેષાં કેષાંચિત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ નિશ્રયશ્ચ ભવતિ ચલિતં ચ ભવતિ સ્પન્દિતં ચ ભવતિ પ્રપઞ્ચના (ચ) ભવતિ, તે મારસ્ય પાપીયસો વશગતા ભવન્તિ, અપરિમુક્તાશ્ચ ભવન્તિ તે મારવિષયાત્ । યે ઽપિ તાવત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યાવદ્ ભવાગ્રોપપન્નાઃ સત્ત્વા નિશ્રિતા નિશ્રયનિબદ્ધા નિશ્રયાધ્યાસિતાઃ, તે ઽપ્યાગમિષ્યન્તિ પુનર્મારવિષયમ્ । અપરિમુક્તાશ્ચ તે મારપાશેભ્યઃ, અનુગતસૂત્રાશ્ચ તે મારપાશૈઃ । તદ્યથા ઉદ્રકશ્ચ રામપુત્રઃ આરાડશ્ચ કાલામઃ, યે વા પુનરન્યે ઽપિ કેચિન્નિશ્રિતા આરૂપ્યેષુ નિશ્રયવિનિબદ્ધા નિશ્રયાધ્યાશ્રિતાઃ । બોધિસત્ત્વસ્તુ પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યમાનઃ ન ક્વચિન્નિશ્રયં કરોતિ, અનિશ્રિતો ભવતિ સર્વત્ર । યસ્મિન્ ખલુ પુનઃ સમયે સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ

પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયોગમનુયોક્તો વિહરતિ, તસ્મિન્ સમયે ન રૂપનિશ્રિતો ભવતિ, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનનિશ્રિતો ભવતિ, ન વિપર્યાસનીવરણદૃષ્ટિગતનિશ્રિતો ભવતિ, ન નામરૂપનિશ્રિતો ભવતિ, ન કામરૂપારૂપ્યધાતુનિશ્રિતો ભવતિ, નાત્મસત્ત્વસંજ્ઞાનિશ્રિતો ભવતિ, ન જીવપુદ્ગલધાત્વાયતનનિશ્રિતો ભવતિ, ન પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનેનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનનિશ્રિતો ભવતિ, ન તૃષ્ણાનિશ્રિતો ભવતિ, ન ભવતૃષ્ણાનિશ્રિતો ભવતિ, નોચ્છેદતૃષ્ણાનિશ્રિતો ભવતિ, નાન્તાનન્તનિશ્રિતો ભવતિ, ન પ્રતીત્યસમુત્પાદનિશ્રિતો ભવતિ, ન દાનમાત્સર્યનિશ્રિતો ભવતિ, ન શીલશૌઃશીલ્યનિશ્રિતો ભવતિ, ન ક્ષાન્તિવ્યાપાદનિશ્રિતો ભવતિ, ન વીર્યકૌસીદ્યનિશ્રિતો ભવતિ, ન ધ્યાનવિક્ષેપનિશ્રિતો ભવતિ, ન પ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યનિશ્રિતો ભવતિ, નાવિપર્યાસસમ્યક્પ્રહાણાપ્રમાણસ્મૃત્યુપસ્થાનનિશ્રિતો ભવતિ, નેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસમાધિસમાપત્તિનિશ્રિતો ભવતિ, ન દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગનિશ્રિતો ભવતિ, નાનુત્પાદજ્ઞાનક્ષયજ્ઞાનાનભિસંસ્કારજ્ઞાનનિશ્રિતો ભવતિ, ન વિદ્યાવિમુક્તિનિશ્રિતો ભવતિ, ન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનનિશ્રિતો ભવતિ, ન પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિનિશ્રિતો ભવતિ, ન પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમ્યક્સંબુદ્ધધર્મનિશ્રિતો ભવતિ, ન નીવરણનિશ્રિતો ભવતિ, નાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસઙ્ગતાનિશ્રિતો ભવતિ, ન ત્ર્યધ્વસમતાનિશ્રિતો ભવતિ, ન બુદ્ધજ્ઞાનબલવૈશારદ્યનિશ્રિતો ભવતિ, ન સર્વજ્ઞજ્ઞાનનિશ્રિતો ( વૈદ્ય 61 ) ભવતિ, ન લક્ષણસંપત્તિનિશ્રિતો ભવતિ, ન બુદ્ધક્ષેત્રસંપન્નિશ્રિતો ભવતિ, ન શ્રાવકવ્યૂહસંપન્નિશ્રિતો ભવતિ, ન બોધિસત્ત્વવ્યૂહસંપન્નિશ્રિતો ભવતિ । સ સર્વધર્મૈશ્ચાનિશ્રિતો ન ચલતિ ન સંચલતિ, નિશ્રયાશ્ચ તેન સર્વે વિભાવિતા ભવન્તિ । અનિશ્રિતશ્ચ સ માર્ગમપિ નાભિનિવિશતે, અનિશ્રયં ન મન્યતે । સો ઽયં નિશ્રય ઇતિ નોપલભતે, ઇહ નિશ્રય ઇતિ નોપલભતે, અસ્ય નિશ્રય ઇતિ નોપલભતે ન મન્યતે, અસ્માન્નિશ્રય ઇતિ નોપલભતે ન મન્યતે । સર્વનિશ્રયાનમન્યમાનો ઽનુપલભમાનો ઽનભિનિવિશમાનઃ ન ક્વચિન્નિશ્રયમુપૈતિ નોપદિશતિ નાભિનન્દતિ નાધ્યવસાય તિષ્ઠતિ । સ સર્વનિશ્રયાનુપલિપ્તો ઽસક્તઃ સર્વધર્મનિશ્રયવિશુદ્ધિમનુપ્રાપ્નોતિ । ઇદં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વધર્મનિશ્રયવિશુદ્ધિજ્ઞાનદર્શનં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ, યેનાસ્ય મારાઃ પાપીયાંસો ઽવતારં ન લભન્તે, અનાક્રમણીયશ્ચ ભવતિ સર્વમારૈઃ પાપીયોભિઃ, અભિભવતિ ચ મારાન્ પાપીયસ ઇતિ ॥
આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચર્યાપરિવર્તઃ ષષ્ઠઃ ॥
સ્તર્ત્ સ્વ્પ્ 7
7 અનુશંસાપરિવર્તઃ સપ્તમઃ ।
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વ આદિત એવ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવુત્પન્ને ચિત્તે બહુકુશલમૂલસંભારસમુદાગતશ્ચ ભવતિ, બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતશ્ચ ભવતિ, બહુબુદ્ધપરિપૃચ્છકશ્ચ ભવતિ, કૃતાધિકારશ્ચ ભવતિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્, અધ્યાશયસંપન્નશ્ચ ભવતિ, દાનસંવિભાગરતશ્ચ ભવતિ, શીલવિશુદ્ધિગુરુકશ્ચ ભવતિ, ક્ષાન્તિસૌરત્યસંપન્નશ્ચ ભવતિ, વીર્યવાંશ્ચ ભવતિ, વીર્યવિશુદ્ધિગુરુકઃ, ધ્યાનવિશુદ્ધિગુરુકશ્ચ ભવતિ, પ્રજ્ઞાવાંશ્ચ ભવતિ, પ્રજ્ઞાવિશુદ્ધિગુરુકઃ । સો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયામભિયુક્તો મારાન્ પાપીયસો ઽધિતિષ્ઠતિ તેન પ્રજ્ઞાબલેન ચ - યથા મે મારાઃ પાપીયાંસો ઽવતારં ન લભેરન્, મા ચ મે વિહેઠાં કુર્યુઃ । તસ્યાધિષ્ઠાને મારા અવતારં ન લભન્તે, ન ચાસ્યાન્તરાયાય પ્રત્યુપસ્થિતા ભવન્તિ, નાપિ ચિત્તમુત્પાદયન્તિ - કિમિતિ વયમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય અવતારં ગવેષામહે, વિહેઠનાં કુર્યામહ ઇતિ । સચેત્તેષાં ચિત્તમુત્પદ્યતે ઽન્તરાયાય, તતો મહાવ્યસનમાત્મનઃ સંજાનતે, ભયં ચ તેષાં મહત્પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ, સંવિગ્નાશ્ચ ભવન્તિ - મા વયં સર્વેણ સર્વં ન ભવિષ્યામ ઇતિ । તે તદ્વિહેઠનાચિત્તં પુનરપિ પ્રતિસંહરન્તિ । પુનરપિ તેષાં તે ચિત્તોત્પાદા અન્તર્ધીયન્તે । અનેનાપિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વસ્ય મારાઃ પાપીયાંસો ઽન્તરાયાય પ્રયુપસ્થિતા અવતારં ન લભન્તે ॥
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયાં છન્દશ્ચ અધ્યાશયશ્ચ ગૌરવં વ ચિત્રીકારશ્ચ શાસ્તૃસંજ્ઞા ચ ઉત્પાદિતા ભવતિ । ન ચ ષટ્પારમિતાસંયુક્તાયાં કથાયાં ભાષ્યમાણાયાં કાઙ્ક્ષા વા વિમતિર્વા વિચિકિત્સા વા ઉત્પાદિતા ભવતિ, નાપિ ગમ્ભાઈરાન્ ધર્માન્ શ્રુત્વા કાઙ્ક્ષાયિતત્વં વા ધન્ધાયિતત્વં વા વિચિકિત્સાયિતત્વં વા ઉત્પાદિતં ભવતિ, નાપ્યનેન જાતુ ધર્મવ્યવસનસંવર્તનીયં કર્મોપચિતં ભવતિ, નાપ્યનેન જાતુ ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયં ચિત્તમુત્પાદિતં ભવતિ । અન્યે ચ બહવઃ સત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમાદાપિતા ભવન્તિ, સર્વાસુ ષટ્પારમિતાસુ સંહર્ષિતા ભવન્તિ સમુત્તેજિતાઃ । તસ્ય પૂર્વાશયચિત્તવિશુદ્ધિતયા પૂર્વાશયાસંક્લિષ્ટતયા ન મારાઃ પાપીયાંસો ઽન્તરાયાય પ્રત્યુપસ્થિતા ભવન્તિ, નાપિ તસ્ય મારાઃ પાપીયાંસો ઽવતારં લભન્તે । સર્વાણિ ચ મારકર્માણ્યુત્પન્નોત્પન્નાનિ બુધ્યતે । ન ચ મારકર્મભિઃ સંહ્રિયતે, ન ચ મારકર્મવશગો ભવતિ । અનેનાપિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વસ્ય મારાઃ પાપીયાંસો ન વિહેઠાય પ્રત્યુપસ્થિતા ભવન્તિ ॥

પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન રૂપયોગનિમિત્તે ચરતિ, ન રૂપવિસંયોગનિમિત્તે ચરતિ, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનયોગનિમિત્તે ચરતિ, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનવિસંયોગનિમિત્તે ચરતિ । ન રૂપલક્ષણયોગનિમિત્તે ચરતિ, ન રૂપલક્ષણવિસંયોગનિમિત્તે ચરતિ, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનલક્ષણસંયોગનિમિત્તે ચરતિ । ન લક્ષણવિસંયોગનિમિત્તે ચરતિ, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનલક્ષણસંયોગનિમિત્તે ચરતિ । ન રૂપવિશુદ્ધિનિમિત્તે ચરતિ, ન રૂપવિશુદ્ધ્યનિમિત્તે ચરતિ, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનવિશુદ્ધિનિમિત્તે ( વૈદ્ય 63 ) ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિનિમિત્તે ચરતિ । ન રૂપારમ્બણવિશુદ્ધિનિમિત્તે ચરતિ, ન રૂપારમ્બણવિશુદ્ધ્યનિમિત્તે ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનારમ્બણવિશુદ્ધિનિમિત્તે ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનારમ્બણવિશુદ્ધ્યનિમિત્તે ચરતિ । રૂપસંભવવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન રૂપસંભવવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનસંભવવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનસંભવવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । ન રૂપારમ્બણસ્વભાવવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન રૂપારમ્બણસ્વભાવવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનારમ્બણસ્વભાવવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનારમ્બણસ્વભાવવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । ન રૂપપ્રકૃતિવિશુદ્ધૌ ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનપ્રકૃતિવિશુદ્ધૌ ચરતિ । ન રૂપારમ્બણપ્રકૃતિવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન રૂપારમ્બણપ્રકૃતિવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનારમ્બણપ્રકૃતિવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । ન રૂપાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધૌ ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધૌ ચરતિ । ન રૂપારમ્બણાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધૌ ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનારમ્બણાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધૌ ચરતિ । ન રૂપાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન રૂપાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । ન રૂપારમ્બણાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન રૂપારમ્બણાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધિવિસંયોગે ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનારમ્બણાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનારમ્બણાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । એવં ચરન્ ન રૂપેણ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનૈઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન નામરૂપેણ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન વિપર્યાસદૃષ્ટિગતૈઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન કામરૂપારૂપ્યધાતુભિઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન રાગદ્વેષમોહૈઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । નાત્મસત્ત્વજીવપુદ્ગલભાવાભાવસંજ્ઞયા સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । નોચ્છેદશાશ્વતેન સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન ધાત્વાયતનૈઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતુભિઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન પ્રતીત્યસમુત્પાદેન સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન સંક્લેશવ્યવદાનેન સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન દાનમાત્સર્યેણ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન શીલદૌઃશીલ્યેન સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન ક્ષાન્તિવ્યાપાદેન સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન વીર્યકૌસીદ્યેન સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન ધ્યાનવિક્ષેપેણ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન પ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યચિત્તતયા સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । નાવિપર્યાસસમ્યક્પ્રહાણસ્મૃત્યુપસ્થાનર્દ્ધિપાદૈઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । નેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસમાધિસમાપત્તિભિઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગૈઃ સંયુજ્યતે ન ( વૈદ્ય 64 ) વિસંયુજ્યતે । ન શમથવિદર્શનાભ્યાં સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન વિદ્યાવિમુક્તિભ્યાં સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનેન સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । નાભિજ્ઞાભિઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિભિઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । નાનુત્પાદજ્ઞાનક્ષયજ્ઞાનાભિસંસ્કારજ્ઞાનૈઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન સંસારનિર્વાણાભ્યાં સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન બુદ્ધજ્ઞાનબલવૈશારદ્યૈઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન લક્ષણસંપદા સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન બુદ્ધક્ષેત્રવ્યૂહૈઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગૈઃ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વસંપદા સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વધર્મા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માઃ સંયોગેન પ્રત્યુપસ્થિતા ન વિસંયોગેન । સંયોગ ઇતિ હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ શાશ્વતપદમેતત્, વિસંયોગ ઇત્યુચ્છેદ એષઃ । સર્વધર્માણાં હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ન કશ્ચિદવબોધઃ યેન સંયુજ્યેરન્ વા વિસંયુજ્યેરન્ વા । સર્વધર્માણાં હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ન કશ્ચિત્સંયોગાય પ્રત્યુપસ્થિતો ન વિસંયોગાય । સચેત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ધર્માણાં કશ્ચિત્સંયોજયિતા વા વિસંયોજયિતા વા અભવિષ્યત્, લબ્ધો ઽભવિષ્યદ્ધર્માણાં કારકો વા કારયિતા વા, ઉત્થાપકો વા ઉત્થાપયિતા વા, સમુત્થાપકો વા સમુત્થાપયિતા (વા), વેદકો વા વેદયિતા વા, જ્ઞાતા વા જ્ઞાપયિતા વા, સંયોજકો વા વિસંયોજકો વા । પ્રજ્ઞાપયેત્તથાગતઃ - અયમસૌ ધર્માણાં કારકો વા કારયિતા વા, ઉત્થાપકો વા ઉત્થાપયિતા વા, સમુત્થાપકો વા સમુત્થાપયિતા વા, વેદકો વા વેદયિતા વા, જ્ઞાતા વા જ્ઞાપયિતા વા, સંયોજકો વા વિસંયોજકો વા । યસ્માત્તર્હિ વિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માણાં ન કશ્ચિત્સંયોગાય પ્રત્યુપસ્થિતો ન વિસંયોગાય, તસ્માન્ન કશ્ચિદ્ધર્માણાં કારકો વા કારયિતા વા, ઉત્થાપકો વા ઉત્થાપયિતા વા, સમુત્થાપકો વા સમુત્થાપયિતા વા, વેદકો વા વેદયિતા વા, જ્ઞાતા વા જ્ઞાપયિતા વા, સંયોજકો વા વિસંયોજકો વા સમુપલભ્યતે । અનુપલભ્યમાને વા તથાગતઃ પ્રજ્ઞપયતિ । વિપર્યાસસમુત્થિતા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માઃ । ન ચ વિપર્યાસઃ કેનચિત્સંયુક્તો વા વિસંયુક્તો વા । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિપર્યાસસ્ય વસ્તૂપલભ્યતે, નાપિ સંભવ ઉપલભ્યતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અભૂતો હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિપર્યાસઃ, વિતથો

મૃષાધર્મસ્તુચ્છઃ । ન ચાત્ર કશ્ચિદ્ધર્મ ઉપલભ્યતે યો ઽસૌ વિપર્યાસ ઇત્યુચ્યેત । વિપર્યાસ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વિપ્રતિલમ્ભ એષ સત્ત્વાનામ્, ઉલ્લાપનૈષા સત્ત્વાનામ્, અભૂતપરિકલ્પ એષ સત્ત્વાનામ્, મન્યના સ્પન્દના પ્રપઞ્ચનૈષા સત્ત્વાનામ્ । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બાલદારકો રિક્તેન મુષ્ટિનોલ્લાપિતઃ સંજાનાતિ ભૂતમિતિ, એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બાલપૃથગ્જના ઉચ્છેદેન વિપર્યાસેનોલ્લાપિતા મૂઢા એવં મન્યન્તે - ભૂતમેતદિતિ । તે અભૂતે ભૂતસંજ્ઞિનો વિપર્યાસગ્રસ્તા દુર્મોચ્યા ભવન્તિ તસ્માદ્વિપર્યાસાત્ । એવં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વબાલપૃથગ્જના અસંયુક્તા અવિસંયુક્તા બન્ધનબદ્ધાઃ સંધાવન્તિ । તે ( વૈદ્ય 65 ) સંયોગ ઇતિ મન્યન્તે, તે સંયોગ ઇત્યુપલભન્તે, સંયોગ ઇતિ સ્થાપિતં પશ્યન્તિ, સંયોગ ઇત્યભિનિવિશન્તે । યત્ર સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સંયોગઃ, તત્ર વિસંયોગઃ । યઃ પુનઃ સંયોગં નોપલભતે ન મન્યતે નાભિનિવિશતે, ન વિસંયોગમપિ સ મન્યતે, સો ઽત્યન્તવિમુક્તઃ । સચેદ્વિસંયોગં મન્યેત વા ઉપલભેત વા અભિનિવિશેત વા, સંયુક્ત એવાસૌ ભવેન્ન વિસંયુક્તઃ । તત્ર સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વ ઇમમર્થવશં સંપશ્યન્ ન કેનચિદ્ધર્મેણ સંયુજ્યતે ન વિસંયુજ્યતે, નાપિ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સંયોગાય પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ ન વિસંયોગાય । ઇયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંયોગવિસંયોગપરિજ્ઞા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રં સર્વધર્માણાં પારમધિગચ્છતિ ॥
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન રૂપાસઙ્ગતાયાં ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનાસઙ્ગતાયાં ચરતિ । ન રૂપાસઙ્ગવિશુદ્ધૌ ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનસઙ્ગવિશુદ્ધૌ ચરતિ । ન રૂપાસઙ્ગારમ્બણે ચરતિ, ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનાસઙ્ગારમ્બણે ચરતિ । ન રૂપાસઙ્ગતાસંયોગે ચરતિ, ન રૂપાસઙ્ગતાવિસંયોગે ચરતિ । ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનાસઙ્ગતાસંયોગે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનાસઙ્ગતાવિસંયોગે ચરતિ । ન રૂપાસઙ્ગતાવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન રૂપાસઙ્ગતાવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનાસઙ્ગતાવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનાસઙ્ગતાવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । ન રૂપારમ્બણવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન રૂપારમ્બણવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનારમ્બણવિશુદ્ધિસંયોગે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનારમ્બણવિશુદ્ધિવિસંયોગે ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વાણિ હ્યેતાનિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ન ઇઞ્જિતાનિ નિમિત્તાનિ સ્પન્દિતાનિ ચરિતાનિ વિચરિતાનિ બોધિસત્ત્વેન પરિજ્ઞાતાનિ । સ ન ક્વચિદ્ભૂયશ્ચરતિ વિચરતિ ॥
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન રૂપાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસઙ્ગતાયાં ચરતિ, ન રૂપાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસઙ્ગતાયાં ચરતિ । ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસઙ્ગતાયાં ચરતિ, ન વિજ્ઞાનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસઙ્ગનાયાં ચરતિ । ન રૂપાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધૌ ચરતિ, ન રૂપાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાવિશુદ્ધૌ ચરતિ । ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધૌ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાવિશુદ્ધૌ ચરતિ । ન રૂપાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસઙ્ગારમ્બણવિશુદ્ધૌ ચરતિ, ન રૂપાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસઙ્ગારમ્બણાવિશુદ્ધૌ ચરતિ । ન વેદના - ન સંજ્ઞા - ન સંસ્કાર - ન વિજ્ઞાનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસઙ્ગારમ્બણવિશુદ્ધૌ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસઙ્ગારમ્બણાવિશુદ્ધૌ ચરતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંશ્ચર્યાં સમનુપશ્યતિ । અચર્યેયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વચર્યા । પ્રજ્ઞાપ્રવેશશ્ચૈષ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રં સર્વજ્ઞતાધર્મપરિપૂરિમધિગચ્છતિ ॥
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન રૂપં વિવૃતમિતિ ચરતિ, ન રૂપમવિવૃતમિતિ ચરતિ । ન વેદના વ સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં વિવૃતમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનમવિવૃતમિતિ ચરતિ । ન રૂપં શાન્તમિતિ ચરતિ, રૂપમશાન્તમિતિ ચરતિ । ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં શાન્તમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનમશાન્તમિતિ ચરતિ । ન રૂપં પ્રકૃતિવિવૃતમિતિ ચરતિ, ન રૂપં પ્રકૃત્યવિવૃતમિતિ ચરતિ । ન વેદના વ સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં પ્રકૃતિવિવૃતમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં પ્રકૃત્યવિવૃતમિતિ ચરતિ । ન રૂપં પ્રકૃતિઅશાન્તમિતિ અશાન્તમિતિ ચરતિ । ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં પ્રકૃતિશાન્તમિતિ અશાન્તમિતિ ચરતિ । ન રૂપમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં પ્રકૃતિવિવિક્તં વા પ્રકૃતિશાન્તં વા ચરતિ । ન રૂપમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં પ્રકૃત્યવિવિક્તં ચા પ્રકૃત્યશાન્તં વા ચરતિ । ન વેદના ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનમતીતાનાગતપ્રત્યુઅત્પન્નં પ્રકૃતિવિવિક્તં વા પ્રકૃતિશાન્તં વા ચરતિ, ન વિજ્ઞાનમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં પ્રકૃતિવિવિક્તં વા પ્રકૃત્તિશાન્તં વા ચરતિ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રં સર્વજ્ઞતાધર્મપરિપૂરિમધિગચ્છતિ ॥
પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં ન મન્યતે । એવં ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ । ન વિજ્ઞાનં મન્યતે । રૂપવિશુદ્ધિં ન મન્યતે, રૂપારમ્બણવિશુદ્ધિં ન મન્યતે । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિં ન મન્યતે, વિજ્ઞાનારમ્બણવિશુદ્ધિં ન મન્યતે ॥

પુનરપરં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ (પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્) રૂપં નાભિનિવિશતે । એવં વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ । વિજ્ઞાનં નાભિનિવિશતે । રૂપવિશુદ્ધિં નાભિનિવિશતે । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ નાભિનિવિશતે । રૂપારમ્બણવિશુદ્ધિં નાભિનિવિશતે । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનારમ્બણવિશુદ્ધિં નાભિનિવિશતે । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રં સર્વજ્ઞતાધર્મપરિપૂરિં ગચ્છતિ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વ આસન્નો ભવતિ દશાનાં તથાગતબલાનામ્, ચતુર્ણાં તથાગતવૈશારદ્યાનામ્, અષ્ટાદશાનામાવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણામ્, મહામૈત્ર્યા મહાકરુણાયા મહામુદિતાયા મહોપેક્ષાયાઃ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વ આસન્નો દ્વાત્રિંશતાં મહાપુરુષલક્ષણનામ્ । આસન્નો ભવતિ સુવર્ણવર્ણચ્છવિતાયાઃ । આસન્નો ભવતિ તથાગતાનન્તપ્રભતાયાઃ । આસન્નો ભવતિ નાગાવલોકિતસ્ય । આસન્નો ભવત્યનવલોકિતમૂર્ધતાયાઃ । આસન્નો ભવત્યતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસઙ્ગજ્ઞાનદર્શનસ્ય । આસન્નો ભવતિ તથાગતાનુવાદાનુશાસનીપ્રાતિહાર્યસ્ય । આસન્નો ભવતિ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસઙ્ગજ્ઞાનદર્શનવ્યાકરણસ્ય । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રં સર્વબુદ્ધધર્મપરિપૂરિમધિગચ્છતિ । ( વૈદ્ય 67 ) એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રં બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિમધિગચ્છતિ । ક્ષિપ્રં શ્રાવકબોધિસત્ત્વવ્યૂહસંપદં પરિગૃહ્ણાતિ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન રૂપે પ્રતિષ્ઠતે, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનેષુ પ્રતિષ્ઠતે । ન નામરૂપે પ્રતિષ્ઠતે । ન વિપર્યાસનીવરણદૃષ્ટિગતેષુ પ્રતિષ્ઠતે । ન કામરૂપારૂપ્યધાતૌ પ્રતિષ્ઠતે, નાત્મધાતૌ, ન સત્ત્વધાતૌ પ્રતિષ્ઠતે । ન પુદ્ગલજીવસંજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠતે । ન પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતૌ પ્રતિષ્ઠતે । ન ધાત્વાયતનેષુ પ્રતિષ્ઠતે । ન સંક્લેશવ્યવદાને પ્રતિષ્ઠતે । ન પ્રતીત્યસમુત્પાદે પ્રતિષ્ઠતે । ન ત્યાગમાત્સર્યે પ્રતિષ્ઠતે । ન શીલદૌઃશીલ્યે પ્રતિષ્ઠતે । ન ક્ષાન્તિવ્યાપાદે પ્રતિષ્ઠતે । ન વીર્યકૌસીદ્યે પ્રતિષ્ઠતે । ન ધ્યાનવિક્ષેપે પ્રતિષ્ઠતે । ન પ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યે પ્રતિષ્ઠતે । ન સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગેષુ પ્રતિષ્ઠતે । ન ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિષુ પ્રતિષ્ઠતે । ન દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગેષુ પ્રતિષ્ઠતે । ન ક્ષયાનુત્પાદાભિસંસ્કારજ્ઞાનેષુ પ્રતિષ્ઠતે । ન શમથવિદર્શનાયાં પ્રતિષ્ઠતે । નાભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠતે । ન વિદ્યાવિમુક્તૌ પ્રતિષ્ઠતે । ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમ્યક્સંબુદ્ધભૂમિષુ પ્રતિષ્ઠતે । ન પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠતે । ન નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠતે । ન બુદ્ધજ્ઞાનબલવૈશારદ્યેષુ પ્રતિષ્ઠતે । નાસઙ્ગજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠતે । નાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનદર્શનેષુ પ્રતિષ્ઠતે । ન બુદ્ધક્ષેત્રસંપદિ પ્રતિષ્ઠતે । ન શ્રાવકવ્યૂહસંપદિ પ્રતિષ્ઠતે । ન બોધિસત્ત્વવ્યૂહસંપદિ પ્રતિષ્ઠતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અપ્રતિષ્ઠિતા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માઃ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માણાં પ્રતિષ્ઠાનં વિદ્યતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વધર્મા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અનાલયાઃ । અનાલયત્વાન્ન પ્રતિષ્ઠન્તે । સચેત્સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ધર્માણાં પ્રતિષ્ઠાનમભવિષ્યત્, આલયો વા કૂટસ્થો વા ધર્માણામભવિષ્યત્, નિ(ન્ય?) દર્શયિષ્યત્તથાગતો ધર્માણાં પ્રતિષ્ઠાનમ્ - ઇદં ધર્માણાં પ્રતિષ્ઠાનમ્, અયં ધર્માણામાલયઃ, અયં ધર્માણાં સંચય ઇતિ । યસ્માત્તર્હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્મા અપ્રતિષ્ઠિતાઃ અનાલયાઃ અસંચયાઃ, તસ્માન્ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ કૂટસ્થઃ । તસ્માત્તથાગતો ધર્માણાં પ્રતિષ્ઠાનં વા આલયં વા સંચયં વા ન નિર્દિશતિ । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ધર્માઃ પરિનિષ્પન્નાઃ, નાપિ સ્વભાવઃ કશ્ચિત્, અસંભવાદપરિનિષ્પત્તિતો ધર્માણાં ન કશ્ચિદવતિષ્ઠતે । તેનોચ્યતે અપ્રતિષ્ઠિતાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । અસ્થાનયોગેન અનધિષ્ઠાનયોગેન સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અપ્રતિષ્ઠિતાઃ સર્વધર્માઃ । નાસ્તિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માણાં સ્થિતિઃ । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ચતસૃણાં મહાનદીનામનવતપ્તાત્ સરસઃ પ્રસ્રવન્તીનાં નાસ્ત્યધિષ્ઠાનમન્યત્ર મહાસમુદ્રાત્, એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વધર્માણાં નાસ્તિ સ્થિતિઃ, યાવદનભિસંસ્કારં ન ક્ષપયન્તિ । અનભિસંસ્કાર ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ન તત્ર સ્થાનં નાસ્થાનં નાધિષ્ઠાનમ્, સર્વત્રૈષા ગણના નાસ્તિ । સ્થાનમિતિ વા અધિષ્ઠાનમિતિ વા અસ્થાનમિતિ વા અભિસંસ્કાર ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ગણનૈષા નિર્દિષ્ટા । યથાસત્ત્વપ્રવૃત્તિસંદર્શનમેતત્કૃતમસ્થાનં વા સ્થાનં વા પ્રતિષ્ઠાનં વા । નાનભિસંસ્કારે કાચિદ્ભૂય ઇયં ગણના । તેનોચ્યતે અપ્રતિષ્ઠિતાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । અયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વધર્માપ્રતિષ્ઠાનયોગઃ ( વૈદ્ય 68 ) પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રં સર્વજ્ઞધર્માન્ પરિપૂરયતિ, આસન્નશ્ચ ભવત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, ક્ષિપ્રં ચ બોધિમણ્ડમુપસંક્રામતિ, ક્ષિપ્રં ચ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં પ્રતિલભતે, ક્ષિપ્રં ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞાનપરિપૂરિમધિગચ્છતિ, ક્ષિપ્રં ચ સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતવિસ્પન્દિતાનાં પારં ગચ્છતિ ॥

તસ્માત્તર્હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અર્થં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં દાનં દાતુકામેન, સર્વસત્ત્વાન્ ધર્મદાનેન સંતર્પયિતુકામેન, સર્વસત્ત્વાનામવિદ્યાણ્ડકોશં ભેત્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં મહાજ્ઞાનં બુદ્ધજ્ઞાનમુપસંહર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનામનુકમ્પકેન ભવિતુકામેન, સર્વસત્વાનાં હિતૈષિણા ભવિતુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં ધર્મસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં ભોગસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાં શીલભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં ક્ષાન્તિસૌરત્યસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાં વીર્યસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં ધ્યાનભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં વિમુક્ષિસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં સ્વર્ગોપપત્તિસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં વિદ્યાવિમુક્તિસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં વુમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં નીવરણસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં બુદ્ધધર્મસુભિક્ષં કર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં સર્વગુણસંપત્સુભિક્ષં કર્તુકામેન, ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતુકામેન અપ્રવર્તિતપૂર્વં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા અન્યેન વા પુનઃ કેનચિલ્લોકેન સહધર્મેણ, ધર્મસાંકથ્યં કર્તુકામેન, બુદ્ધભૂમૌ વ્યાકર્તુકામેન, શ્રાવકભૂમૌ વ્યાકર્તુકામેન, પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વ્યાકર્તુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં પૂર્વપ્રણિધાનકુશલમૂલાનિ સંચોદયિતુકામેન અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં ઘટિતવ્યં વ્યાયચ્છિતવ્યં પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયોગમનુયુક્તેન ભવિતવ્યમ્ । નાહં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય કંચિદ્ધર્મમેવં ક્ષિપ્રં પરિપૂરિકરં સમનુપશ્યામિ સર્વધર્માણાં યથેહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથાનિર્દિષ્ટાયામભિયોગઃ પ્રતિપત્તિઃ અસ્ય વિહારસ્યાનુત્સર્ગઃ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારાય ॥
યે કેચિત્સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વા અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ, નિષ્ઠા તત્ર ગન્તવ્યા - આસન્ના ઇમે બોધિસત્ત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધિવિતિ । યેષાં કેષાંચિત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોત્રાવભાસમપ્યાગમિષ્યતિ, શ્રુત્વા ચાધિમોક્ષ્યન્તિ અભિનન્દિષ્યન્તિ, ભૂતસંજ્ઞાં ચોત્પાદયિષ્યન્તિ, તેષામપ્યહં કુશલમૂલમનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરાહારકં વદામિ - નિષ્ઠા ચ તત્ર ગન્તવ્યા - મહાપ્રજ્ઞાસંભારોપચિતા હ્યેતે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા, અન્યાનિ ચ કુશલમૂલાનિ પરિગૃહ્ણન્તીતિ । યેષાં ચ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વાનામયં પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યપરિવર્તનિર્દેશો હસ્તં ગમિષ્યતિ, કિંચાપિ તત્ર કેચિન્ન વ્યાકૃતા ભવિષ્યન્તિ સંમુખં બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ, અથ ચ પુનર્વેદિતવ્યમેતત્ - આસન્ના હ્યેતે વ્યાકરણસ્ય, નચિરેણૈતે સંમુખં વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યન્ત ઇતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યે સત્ત્વા દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તન્તે, નિષ્ઠા તત્ર ગન્તવ્યા - આસન્ના હ્યેતે સત્ત્વા ઉત્તરકુરુષૂપપત્તેઃ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યસ્ય કસ્યચિદ્બોધિસત્ત્વસ્ય ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા હસ્યં ગમિષ્યતિ, વેદિતવ્યમેતત્ - આસન્નો ઽયમનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરિતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યે સત્ત્વા દાનં પ્રયચ્છન્તિ મુક્તત્યાગાશ્ચ ભવન્તિ, સત્ત્વાંશ્ચ દાનેન પ્રિયવદ્યતયા અર્થચર્યયા સમાનાર્થતયા ચ સંગૃહ્ણન્તિ, શીલં ચ રક્ષન્તિ, નિહતમાનાશ્ચ ભવતિ, નિષ્ઠા તત્ર ગન્તવ્યા - ક્ષિપ્રમિમે સત્ત્વા મહાભોગા ભવન્ત્યુચ્ચકુલીનાશ્ચ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યે સત્ત્વા દાનશીલાશ્ચ ભવન્તિ શીલસંપન્નાશ્ચ ભવન્તિ, ક્ષાન્તિસંપન્નાશ્ચ ભવન્તિ, વીર્યધ્યાનપ્રતિષ્ઠિતાઃ પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતાશ્ચ ભવન્તિ, મૈત્રી ચ સત્ત્વાનામન્તિકે ઉત્પાદયન્તિ, સત્ત્વાંશ્ચ શીલે સમાદાપયન્તિ, અધિપતિસંવર્તનીયં ચ કર્મોપચિન્વન્તિ, વેદિતવ્યમેતત્ - અચિરાદેતે ચક્રવર્તિરાજ્યં કારયિષ્યન્તિ ઇતિ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યસ્ય કસ્યચિદ્બોધિસત્ત્વસ્ય ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા હસ્તગતા ભવિષ્યતિ, વેદિતવ્યમેતત્ - ક્ષિપ્રમયં બોધિમણ્ડમુપસંક્રમિષ્યતીઇતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યસ્ય રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય પૂર્ણાયાં પૂર્ણમાસ્યાં પઞ્ચદશ્યાં પુરતો ઽર્થકરણે સંનિષણ્ણસ્ય ચક્રરત્નં પ્રાદુર્ભવતિ, તત્રૈવં વેદિતવ્યમ્ - ચક્રવર્તી ચાયં ભવિષ્યતિ, ક્ષિપ્રં ચાસ્ય સપ્ત રત્નાનિ પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તીતિ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય અયં પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિવર્તો હસ્તં ગમિષ્યતિ, વેદિતવ્યમિદમ્ - ક્ષિપ્રમયં સર્વજ્ઞતારમ્બણૈઃ સમન્વઙ્ગીભવિષ્યતિ ઇતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યે સત્ત્વા ઉત્કૃષ્ટકુશલમૂલસમન્વાગતાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ શોભનસમાચારાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ, ઉદારાધિમુક્તિકાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ, પ્રતિકૂલસંજ્ઞા ચૈષાં માનુષ્યકે આત્મભાવે સંતિષ્ઠતે, શીલસંપન્નાશ્ચ ભવન્તિ, મહાજનસ્ય ચ કૃત્યકારિણો ભવન્તિ, દેવોપપત્તિં ચાકાઙ્ક્ષન્તિ, વેદિતવ્યમેતત્ - ક્ષિપ્રમેતે ચાતુર્મહારાજિકાનાં દેવાનાં સહવ્રતાયોપપત્સ્યન્તે, તત્ર ચાધિપત્યં કારયિષ્યન્તિ । યે કેચિત્સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પરિશુદ્ધતરૈઃ કુશલમૂલૈઃ સમન્વાગતા ઉત્કૃષ્ટકુશલમૂલાશ્ચ પૂર્વં ચ દાન દદતિ પશ્ચાત્સ્વયં ભુઞ્જતે, પ્રાક્ ચાન્યેષાં સત્ત્વાનાં કૃત્યાનિ કુર્વન્તિ પશ્ચાદાત્મનઃ, ન ચાધર્મરાગરક્તા ભવન્તિ, ન વિષમરાગરક્તા ભવન્તિ, દેવૈશ્વર્યાધિપત્યં ચાકાઙ્ક્ષન્તિ, વેદિતવ્યમેતત્ - અચિરાદેતે અપ્રકમ્પ્યં દેવાનાં ત્રાયસ્ત્રિંશતામૈશ્વર્યાધિપત્યં કરિષ્યન્તિ, શક્રાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ દેવાનામિન્દ્રા ઇતિ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યસ્ય કસ્યચિદ્બોધિસત્ત્વસ્ય ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપનંસ્યતે, નિષ્ઠા તત્ર ગન્તવ્યા - ક્ષિપ્રમયં સર્વધર્મૈશ્વર્યાધિપતિવશવર્તિતામનુપ્રાપ્સ્યતીતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યે સત્ત્વાશ્ચતુર્ણાં બ્રહ્મવિહારાણાં લાભિનો ભવન્તિ, વેદિતવ્યમેતત્ - ક્ષિપ્રમેતે બ્રહ્મલોકે ઉપપત્સ્યન્ત ઇતિ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યસ્ય ( વૈદ્ય 70 ) કસ્યચિદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય અયં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશ ઉપનંસ્યતે, વેદિતવ્યમિદમ્ - ક્ષિપ્રમયં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતીતિ ॥

તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ વાર્ષિકેષુ માસેષુ પ્રત્યુપસ્થિતેષુ ઇયં મહાપૃથિવી મેઘાન્ પ્રતીત્ય સ્નિગ્ધા ભવતિ, અનુપૂર્વેણ ચ પ્રવર્ષતિ, દેવેનાભિષ્યન્દમાના ઉપર્યુપરિ ઉદકં પ્રવર્ષન્તિ, યેનોત્સાહં બહવો ઽનુગચ્છન્તિ । યે ચાસ્યા મહાપૃથિવ્યાસ્તલં સંતર્પયન્તિ । એવમિયં મહાપૃથિવી અભ્યન્તરા ચ અભિષ્યન્દિતા સ્નિગ્ધા ચ ભવતિ, ઉપરિષ્ટાચ્ચ ઉદકમુહ્યતે, યથા નિમ્નાનિ ચ સ્થલાનિ સંતર્પયતિ, એવમિયં મહાપૃથિવી ઉપરિષ્ટાન્મેઘૈરભિષ્યન્દિતા સતી તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતીનાભિષ્યન્દયતિ । તે ઽભિષ્યન્દિતાઃ સન્તો બહૂન્ શાખાપત્રપલાશાન્ મુઞ્ચન્તિ બહુપુષ્પફલાશ્ચ ભવન્તિ, તદા ચેયં મહાપૃથિવી મનોજ્ઞગન્ધમુત્સૃજતિ । એવમિયં મહાપૃથિવી પુષ્પફલોત્સસરસ્તડાગૈસ્તસ્મિન્ સમયે ઉપશોભિતા ભવતિ । તતશ્ચ તુષ્ટા ભવન્તિ મનુષ્યાશ્ચ અમનુષ્યાશ્ચ તાનિ પુષ્પફલાનિ પરિભુઞ્જમાનાસ્તં ચ ગન્ધં જિઘ્રન્તઃ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યદા બોધિસત્ત્વસ્ય ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિમુખી ભવતિ, અસ્યાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યતે, વેદિતવ્યમેતત્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અચિરેણાયં બોધિસત્ત્વો ઽભિષ્યન્દિતઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનેન, સર્વજ્ઞજ્ઞાનં વિવરિષ્યતિ, સર્વજ્ઞજ્ઞાનં પ્રકાશયિષ્યતિ, તેન ચ સત્ત્વાનાર્દ્રીકરિષ્યત્યનુત્તરધર્મરત્નપ્રકાશનતાયૈ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યે ઽનવતપ્તસ્ય નાગરાજસ્ય ભવને સત્ત્વા ઉપપન્નાઃ, તે ચત્વારો મહાનદીરુત્સૃજતિ યા મહાસમુદ્રં સંતર્પયન્તિ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યેષાં બોધિસત્ત્વાનામિયં પ્રજ્ઞાપારમિતા હસ્તમુપનંસ્યતિ, અસ્યાં ન શિક્ષિષ્યન્તે, સર્વે તે મહાધર્મધારાઃ પ્રવર્ષન્તિ, યાભિઃ સર્વસત્ત્વાન્ ધર્મદાનેન સંતર્પયિષ્યન્તિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યે કેચિત્સત્ત્વાઃ સુમેરોઃ પર્વતરાજસ્યાન્તિકમુપસંક્રામન્તિ, સર્વે તે એકવર્ણા ભવન્તિ યદુત સુવર્ણવર્ણા ભવન્તિ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યેષાં બોધિસત્ત્વાનામયં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશો હસ્તગતો ભવિષ્યતિ, સર્વે તે એકાં ગતિં ગમિષ્યન્તિ યદુત તથાગતગતિં સર્વજ્ઞતાગતિમ્ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સાગરો મહાસમુદ્રઃ સર્વોદકસંધારયિતા, નિત્યં તત્ર સર્વમુદકં સમવસરતિ, એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યસ્ય કસ્યચિદ્બોધિસત્ત્વસ્ય અયં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશો હસ્તગતો ભવિષ્યતિ, નિષ્ઠા તત્ર ગન્તવ્યા - ક્ષિપ્રમયં સર્વધર્મસાગરતાં સર્વધર્મભાજનતાં સર્વધર્મસમવસરણતામનુપ્રાપ્સ્યતિ, ક્ષિપ્રં ચ ધર્મસંકેતેન અક્ષોભ્યો ભવિષ્યતીતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સૂર્યમણ્ડલમભ્યુદ્ગચ્છત્ સર્વા દિશઃ પ્રભાધ્યામીકરોતિ, એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ઽસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વસત્ત્વાનાં ધર્માવભાસકૃત્યેન પ્રત્યુત્પસ્થિતો ભવતિ, ઇહાભ્યુદ્ગચ્છન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ ( વૈદ્ય 71 ) સર્વસત્ત્વાનાં કુશલમૂલાવભાસેન પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ, સર્વસત્ત્વાનાં ચ દક્ષિણીયતાં ગચ્છતિ, સર્વસત્ત્વાનાં ચ પુણ્યક્ષેત્રવિશુદ્ધિં ગચ્છતિ, સર્વસત્ત્વાનાં ચાભિગમનીયો ભવતિ, સર્વસત્ત્વાનાં ચ પૂજ્યો ભવતિ પ્રશંસનીયઃ ॥

અસ્યાં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો ઽગ્રતાયાં શિક્ષતે, સર્વસત્ત્વાનાં ચ નિર્વાણપથશોધનાય શિક્ષતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? એષા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અગ્રા શિક્ષા જ્યેષ્ઠા વરા પ્રવરા અનુત્તરા નિરુત્તરા યેયં પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષા । અસ્યાં શિક્ષમાણઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વઃ સર્વશિક્ષાપારમિતાં પ્રાપ્નોતિ, સર્વશિક્ષાશ્ચ સમાદાય અભ્યુદ્ગચ્છતિ, સર્વશિક્ષાણાં ચ દેશયિતા ભવતિ, સર્વશિક્ષાણાં ચ અભિવાહયિતા ભવતિ, અસ્યાં હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ શિક્ષાયામતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વચર્યાયાં ચરન્તઃ શિક્ષિતાઃ શિક્ષિષ્યન્તે શિક્ષન્તે ચ । અસ્યાં ચ શિક્ષાયાં સુપ્રતિષ્ઠિતા બુદ્ધા ભગવન્તઃ સર્વસત્ત્વેભ્યો ઽનુત્તરાં શિક્ષાપરિશુદ્ધિં સંપ્રકાશિતવન્તઃ, સંપ્રકાશયન્તિ ચ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વલોકાભ્યુદ્ગતશિક્ષા હ્યેષા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષા । સર્વલોકવિશિષ્ટા શિક્ષા સર્વલોકસ્વયંભૂશિક્ષા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષા । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વો ન કસ્મિંશ્ચિદ્ધર્મે શિક્ષિતો ભવતિ લૌકિકે વા લોકોત્તરે વા, સંસ્કૃતે વા અસંકૃતે વા, સાસ્રવે વા અનાસ્રવે વા, સાવદ્યે વા અનવદ્યે વા । ન ક્વચિત્સઙ્ગં જનયતિ, સર્વધર્માસઙ્ગવિહારી ભવતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વધર્મા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અસક્તા અબદ્ધા અમુક્તાઃ । નાપિ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સઙ્ગેન પ્રત્યુપસ્થિતા ન બન્ધનેન । રૂપં હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અસક્તમબદ્ધમમુક્તમ્ । વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનમસક્તમબદ્ધમમુક્તમ્ । નામરૂપમસક્તમબદ્ધમમુક્તમ્ । વિપર્યાસદૃષ્ટિગતનીવરણાન્યસક્તાનિ અબદ્ધાનિ અમુક્તાનિ । રાગદ્વેષમોહા અસક્તા અબદ્ધા અમુક્તાઃ । ષડાધ્યાત્મિકાન્યાયતનાનિ અસક્તાનિ અબદ્ધાનિ અમુક્તાનિ । ષડ્બાહ્યાયતનાનિ અસક્તાનિ અબદ્ધાનિ અમુક્તાનિ । કામરૂપારૂપ્યધાતવો ઽસક્તા અબદ્ધા અમુક્તાઃ । આત્મધાતુઃ સત્ત્વધાતુશ્ચ અસક્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તઃ । પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽસક્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તઃ । સંક્લેશવ્યવદાનમસક્તમબદ્ધમમુક્તમ્ । એવં ત્યાગમાત્સર્યશીલદૌઃશીલ્યક્ષાન્તિવ્યાપાદવીર્યકૌસીદ્યધ્યાનવિક્ષેપપ્રજ્ઞાદૌષ્પ્રજ્ઞ્યાનિ અસક્તાનિ અબદ્ધાનિ અમુક્તાનિ । દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગા અસક્તા અબદ્ધા અમુક્તાઃ । સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદાપ્રમાણાવિપર્યાસા અમુક્તાઃ । ઇન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસમાધિસમાપત્તયો ઽસક્તા અબદ્ધા અમુક્તાઃ । પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતવો ઽસક્તા અબદ્ધા અમુક્તાઃ । અનુત્પાદક્ષયાભિસંસ્કારજ્ઞાનાનિ અસક્તાનિ અબદ્ધાનિ અમુક્તાનિ । અવિદ્યાવિમુક્તિ અસક્તે અબદ્ધે અમુક્તે । અભિજ્ઞાસઙ્ગતા અસક્તા અબદ્ધા અમુક્તા । વિદ્યાવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનમસક્તમબુદ્ધમમુક્તમ્ । પૃથગ્જનશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા અસક્તા અબદ્ધા અમુક્તાઃ । નિર્વાણમસક્તમબદ્ધમમુક્તમ્ । બુદ્ધજ્ઞાનબલવૈશારદ્યાનિ અસક્તાનિ અબદ્ધાનિ અમુક્તાનિ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસઙ્ગજ્ઞાનદર્શનમસક્તમબદ્ધમમુક્તમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વધર્માણાં હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બન્ધનં નોપલભ્યતે । અસઙ્ગા અબદ્ધા હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ( વૈદ્ય 72 ) સર્વધર્માઃ, તેન તેષાં વિમુક્તિર્નોપલભ્યતે । અસક્તા ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ન તેષાં કશ્ચિન્મોચયિતા, અપિ તુ યદેવં સર્વધર્માણાં દર્શનમ્, ઇદમુચ્યતે અસઙ્ગજ્ઞાનદર્શનમિતિ । અસઙ્ગ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સઙ્ગાનુપલબ્ધિઃ । અસઙ્ગો ઽસઙ્ગતયા, અસઙ્ગો ઽસઙ્ગભૂતતયા અસઙ્ગ ઇત્યુચ્યતે । નાત્ર કશ્ચિદુપલભ્યતે, યઃ સંયુજ્યેત વા બધ્યેત વા । યતશ્ચ નોપલભ્યતે યઃ સંયુજ્યતે વા બધ્યેત વા, તેન અસઙ્ગ ઇત્યુચ્યતે । અબદ્ધ ઇતિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બન્ધાનનુપલબ્ધિતઃ, બન્ધનાભૂતતયા અબદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । ન હિ તત્ર કિંચિદ્બન્ધનં વિદ્યતે, નાપિ તત્ર કશ્ચિદુપલભ્યતે યો બદ્ધઃ । યતશ્ચ નોપલભ્યતે યો બદ્ધઃ, તેન અબદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । યશ્ચ અસક્તો ઽબદ્ધઃ, કુતસ્તસ્ય મુક્તિઃ? યશ્ચ ન સજ્જતે ન બધ્યતે, મુક્તો ઽસૌ વિસંયુક્તઃ શીતીભૂતો વિપ્રમુક્તઃ । તત્ર ન કાચિદ્ભૂયો બન્ધના । તેનોચ્યતે વિમુક્ત ઇતિ । મોક્ષો ઽસ્ય ભૂયો ન સંવિદ્યતે । અયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વધર્માસક્તાબદ્ધામુક્તજ્ઞાનદર્શનપ્રવેશઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ । એવં ચરન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ બોધિસત્ત્વ આસન્નો ભવત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । ક્ષિપ્રં ચ સ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં પ્રતિલભતે । ઇમામહં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મુદ્રાં સ્થાપયામિ બોધિસત્ત્વાનાં સંશયચ્છેદાય પ્રજ્ઞાપારમિતામભિયુક્તાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતામ્ । સ્વયમિમં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મુદ્રાનિર્દેશમધિષ્ઠાસ્યામિ, ન પ્રતિબલા મમ શ્રાવકા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્રાં પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે પશ્ચિમાયાં પઞ્ચશત્યાં ધારયિતુમ્ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ ભદ્રપાલસુસાર્થવાહપૂર્વંગમાનિ પઞ્ચમાત્રાણિ બોધિસત્ત્વશતાન્યામન્ત્રયતે સ્મ સુવિક્રાન્તવિક્રામિણં ચ બોધિસત્ત્વમ્ - શક્યથ યૂયં કુલપુત્રાસ્તથાગતે પરિનિર્વૃતે પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે પશ્ચિમિકાયાં પઞ્ચશત્યાં સદ્ધર્માન્તર્ધાનકાલસમયે સદ્ધર્મવિપ્રલોપે વર્તમાને સંક્ષીણકાલે ઇમં તથાગતસ્ય અનેકકલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રસમુદાનીતં ધર્મરત્નકોષં પ્રજ્ઞાપારમિતાપૂર્વંગમં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રભવં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિષ્ઠાનં ધારયિતુમ્, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિતુમ્? એવમુક્તે બોધિસત્ત્વા ભગવન્તમેતદવોચત્ - શક્યામો વયં ભગવન્ ઇમં તથાગતસ્ય અનેકકલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રસમુદાનીતમનુત્તરં

ધર્મરત્નકોષં પ્રજ્ઞાપારમિતાપૂર્વંગમં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રભવં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિષ્ઠાનં ધારયિતુમ્, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિતુમ્ । કિંચાપિ ભગવન્ સ કાલો મહાભયો મહાકાન્તારો મહાઘોરશ્ચ ભવિષ્યતિ, યદ્ભૂયસા ચ તસ્મિન્ સમયે સત્ત્વાઃ સદ્ધર્મવ્યવનસંવર્તનીયેન કર્મણા સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, વિષમલોભલુબ્ધા વિષમરાગરક્તા અધર્મરાગરક્તા ઈર્ષ્યાલોભપરીતચેતસઃ ક્રોધનાશ્ચણ્ડાઃ પરુષાઃ દુર્વચસઃ શઠાઃ કુહકા માયાવિનો ઽધર્મચારિણઃ કલહભણ્ડનવિવાદવિગ્રહબહુલા અસંવરસ્થિતાઃ લુબ્ધા લોભાભિભૂતાઃ કુસીદાઃ હીનવીર્યા મુષિતસ્મૃતયો ઽસંપ્રજ્ઞાસ્તુણ્ડાઃ મુખરાઃ પ્રગલ્ભા અન્તર્હૃદયપ્રતિચ્છન્નપાપકર્માણઃ ઉત્સદરાગદ્વેષમોહા અવિદ્યાણ્ડકોષતમોમોહાન્ધકારાભિભૂતા મારપક્ષાનુકૂલચારિણઃ પ્રત્યર્થિકાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ, અસ્ય ગમ્ભીરસ્ય ધર્મવિનયસ્ય ધર્મરત્નકોષસ્ય અપ્રત્યુદ્ગતમનઃશીલાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ, અથ ચ પુનરુત્સહામહે વયં ભગવન્ ઇમં તથાગતસ્ય અનેકકલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રકુશલમૂલસમુદાનીતમનુત્તરં ધર્મરત્નકોષં ધારયિતું વાચયિતુમ્, યે ચ તસ્મિન્નન્તકાલે પરીત્તપરીત્તા અપિ ( વૈદ્ય 73 ) સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ એભિર્ધર્મૈરર્થિકાઃ, એષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતુકામા, અશઠા ઋજવો ઽમાયાવિનઃ, યે જીવિતમપિ પરિત્યજેયુઃ, ન પુનરેષાં ધર્માણાં પ્રત્યર્થિકા ભવેયુઃ, નાપીમાન્ ધર્માન્ પ્રતિક્ષિપેયુઃ, નોપ્યેભ્યો ધર્મેભ્યઃ પરાઙ્મુખા ભવેયુઃ, તેષામર્થં કરિષ્યામઃ, ઉત્સાહં ચ દાસ્યામઃ, એષ્વેવંરૂપેષુ ધર્મેષુ સંદર્શયિષ્યામઃ, સમુત્તેજયિષ્યામઃ સંપ્રહર્ષયિષ્યામઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિદં ધર્માધિષ્ઠાનં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશમધિતિષ્ઠિતિ સ્મ, મારસ્ય ચ પાપીયસો ઽસ્મિન્ ધર્મપર્યાયે મારપાશાનાં છેદાય અધિષ્ઠાનમકરોત્ । અથ ખલુ ભગવાન્ સ્મિતં પ્રાવિષ્કરોતિ સ્મ, યથાયં ત્રિસાહસ્રમહાસ્રાહસ્રો લોકધાતુર્મહતાવભાસેન સ્ફુટો ઽભૂત્ । દેવા અપિ મનુષ્યાન્ પશ્યન્તિ સ્મ, મનુષ્યા અપિ દેવાન્ । યે તત્ર સંનિપતિતા દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાઃ, તે સર્વે દિવ્યૈઃ પુષ્પૈર્ભગવન્તમભ્યવકિરન્તિ સ્મ, દિવ્યાનિ ચ ચીવરાણિ ક્ષિપન્તિ સ્મ, મહાન્તં ચ નિર્નાદનિર્ઘોષમકાર્ષુઃ - મહાધિષ્ઠાનં બતેદં તથાગતેનાધિષ્ઠિતં યત્રાગતિર્મારાણાં પાપીયસામ્ । સર્વમારપાશ હિ ચ્છિન્ના અનેન ધર્માધિષ્ઠાનેન ચ । તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ ભૂયો મારેભ્યઃ પાપીયોભ્યો ઽભયં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યમ્ । યે ઇમં ધર્મપર્યાયં ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ, ઉત્તીર્ણાસ્તે બોધિસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ । મારં ચ તે પાપીયાંસં સસૈન્યં પરાજયિષ્યન્તિ યે ઇમં ધર્મપર્યાયં ધારયિષ્યન્તિ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ સુવિક્રાન્તવિક્રામિણં બોધિસત્ત્વમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્, એવમેતત્, યથૈતે દેવપુત્રા વાચો ભાષન્તે । બદ્ધસીમા સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મારાણાં પાપીયસામસ્મિન્ ધર્મપર્યાયે ભાષ્યમાણે તથાગતેન । યે ઽત્ર ખલુ પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ઇમં ધર્મપર્યાયમુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ, અગતિસ્તત્ર મારસ્ય પાપીયસો ભવિષ્યતિ, અનાક્રમણીયાશ્ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ ભવિષ્યન્તિ મારૈઃ પાપીયોભિઃ । નિહતમારપ્રત્યર્થિકાશ્ચ તે ભવિષ્યન્તિ ઉત્તીર્ણસંગ્રામાશ્ચ, યે ઇમં ધર્મપર્યાયમુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ । ન ખલુ પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અયં ધર્મપર્યાયઃ સંક્લિષ્ટાનાં સત્ત્વાનાં હસ્તં ગમિષ્યતિ, નાપિ મારપાશબદ્ધાનાં । આજાનેયભૂમિરિયં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્, નેયમનાજાનેયાનામનાજાનેયભૂમિઃ । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યે તે ભવિષ્યન્તિ હસ્ત્યાજાનેયા વા અશ્વાજાનેયા વા, ન તે કોટ્ટરાજ્ઞાં પરિચર્યાં કુર્વન્તિ, નાપિ તે ક્રૂરજનાનાં દર્શનમુપયાન્તિ । ચક્રવર્તિનાં સુવિક્રાન્તવિક્રામિંસ્તથારૂપા હસ્ત્યાજાનેયા અશ્વાજાનેયાશ્ચ દર્શનમુપયાન્તિ, તેષાં ચ અભ્યુદ્ગચ્છન્તિ પરિભોગાય ઉપસ્થાનપરિચર્યાયૈ, ચક્રવર્તિનાં હિ રાજ્ઞાં પરિભોગાય ભવન્તિ । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ મનુષ્યાજાનેયાનાં સત્ત્વાનામિમે એવંરૂપા ધર્મપર્યાયાઃ પરિભોગાય હસ્તં ગમિષ્યન્તિ । તદ્યથાપિ નામ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ ( વૈદ્ય 74 ) ઉપોષધો નાગરાજઃ સુપ્રતિષ્ઠિતશ્ચ નાગરાજઃ ઐરાવણો નાગરાજઃ । ન તે મનુષ્યાણામુપભોગાય સંક્રામન્તિ, નાપિ તે મનુષ્યાણાં દર્શનાયોપસંક્રામન્તિ, નાપિ તે અન્યેષાં દેવાનામુપભોગાય પરિભોગાય સંક્રામન્તિ, દેવાજાનેયાનાં તે નાગરાજાનઃ પરિભોગાય સંક્રામન્તિ । યથા યથા ચ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ઽભિક્રામતિ વ્યૂહં કૃત્વા, તથા તથા ચાપિ નાગરાજાનસ્તાદૃશમેવ વ્યૂહં કૃત્વા ઉપસંક્રામન્તિ પરિભોગાય । એવમેવ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ યે તે ભવિષ્યન્તિ મનુષ્યેન્દ્રાઃ પુરુષેન્દ્રાઃ તેષામિમે ધર્મપર્યાયા ઉપભોગપરિભોગાય ભવિષ્યન્તિ, યદુત વાચનતયા દેશનતયા સંપ્રકાશનતયા, તેષાં ચેમે ધર્મપર્યાયા મહાવ્યૂહા મહાવિષ્કારા મહાધર્માલોકા ભવિષ્યન્તિ, મહતીં ચ ધર્મપ્રીતિમેષુ ધર્મપર્યાયેષુ તે ઽનુભવિષ્યન્તિ । મહતા ચ પ્રીતિપ્રામોદ્યેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, અસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય એકં નયં યે ધારયિષ્યન્તિ, કઃ પુનર્વાદો યે સકલસમાપ્તં લેખયિત્વા ધારયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ વૈસ્તારિકં ચ કરિષ્યન્તિ, તે તે મનુષ્યેન્દ્રા મનુષ્યાજાનેયાઃ । પરિગૃહીતાસ્તે ખલુ પુનઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ અનેન ધર્મપર્યાયેણ ભવિષ્યન્તિ । અગતિરસ્મિન્નનાજાનેયાનામ્ । એતદપ્યહં સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ સર્વસંશયચ્છેદાય વદામિ ॥
અસ્મિન્ ખલુ પુનર્ધર્મપર્યાયે ભગવતા ભાષ્યમાણે અનેકૈરપ્રમેયૈર્બોધિસત્ત્વૈરનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધાભૂત્ । અપ્રમેયાસંખ્યેયાશ્ચ સત્ત્વાઅ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદયન્તિ । નિયતાશ્ચ તે તથાગતેન નિર્દિષ્ટા અભૂવન્ બોધાય ॥
ઇદમવોચદ્ભગવાન્ । આત્તમનાઃ સુવિક્રાન્તવિક્રામી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, ચતસ્રઃ પર્ષદઃ, સદેવમાનુષનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગશ્ચ લોકો ભગવતો ભાષિતમભ્યનન્દન્ ॥ ઇતિ ॥
આર્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયામનુશંસાપરિવર્તઃ સપ્તમઃ ॥
આર્યસુવિક્રાન્તવિક્રામિપરિપૃચ્છા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશઃ ॥
સાર્ધદ્વિસાહસ્રિકા ભગવતી આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતા સમાપ્તા ॥
* * * * *
યા સર્વજ્ઞતયા નયત્યુપશમં શાન્તૈષિણઃ શ્રાવકાન્
યા માર્ગજ્ઞતયા જગદ્ધિતકૃતાં લોકાર્થસંપાદિકા ।
સર્વાકારમિદં વદન્તિ મુનયો વિશ્વં યયા સંગતાસ્
તસ્યૈ શ્રાવકબોધિસત્ત્વગણિનો બુદ્ધસ્ય માત્રે નમઃ ॥ 1 ॥
યે ધર્મા હેતુપ્રભવા હેતું તેષાં તથાગતો હ્યવદત્ ।
તેષાં ચ યો નિરોધો એવં વાદી મહાશ્રમણઃ ॥ 2 ॥