સૂત્રાર્થસમુચ્ચયોપદેશ · ભાગ 11

સૂત્રાર્થસમુચ્ચયોપદેશઃ
નમો રત્નત્રયાય
સંદૃશ્ય ગમ્ભીરમુદારમબ્ધ્યાકાશોપમં સૂત્રસુમાતૃકાં ચ ।
શ્રીમદ્ગુરોરાસ્યસમુદ્ગતાર્થાન્ દુષ્પ્રાપણીયાંન્ વિલિખામિ ચાહમ્ ॥ 1 ॥
અત્ર બોધિસત્ત્વાનાં રત્નોપમાઃ પઞ્ચાશદ્ ધર્માઃ પ્રાણોપમાદયઃ । તાન્ અભિધાસ્યે કિઞ્ચિત્ । તદ્યથા-
આયુર્જીવિતમાધાર ઊષ્મવિજ્ઞાનયોર્હિ યઃ । 2 અ બ ।
યથા સત્ત્વાઃ પ્રાણેષુ સ્નિહ્યન્તઃ પ્રાણાંશ્ચાશ્રયન્તે, તથા બોધિસત્ત્વા અપિ પ્રાણોપમબોધિચિત્તે સ્નિહ્યન્તસ્તદાશ્રયન્તે । માતાપિતૃસમો ધર્મસ્તુ શૂન્યતા-કરુણે । તદનોત્પાદે ન બોધિસત્ત્વસમ્ભવઃ । ગૃહિણીવત્ મૃતિ-શિક્ષા-કર્મણિસંચિતિસંજ્ઞાનિ અહોરાત્રં ત્રિઃ સમાગમઃ । ગૃહવદ્ દશ કુશલાનિ । ઇમામિ તુ ગૃહમેવ દુર્ગતિદ્વારપિધાનાત્ । ધનોપમાનિ આર્યસપ્તધનાનિ, અલ્પેચ્છતા, સંતોષશ્ચ । મિત્રવત્ ત્રિધાતુપ્રયોગં કુર્વન્નપિ નિર્વાણાશયતા, વિપુલદાને ઽપિ વિપાકનિરપેક્ષતા, સર્વધર્માનુત્પાદજ્ઞાને ઽપિ કર્મવિપાકાનુત્સર્ગઃ, સર્વધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાને ઽપિ સત્ત્વેષુ કરુણોત્પાદઃ । મૂલસમાઃ શ્રદ્ધા, શ્રવણં, ત્યાગઃ , ક્ષાન્તિશ્ચ । ક્ષેત્રોપમં શીલમ્ । બન્ધુસમાઃ દશપારમિતાઃ । આચાર્યોપમાસ્તુ ષડનુસ્મૃતયઃ । ઉપાધ્યાયોપમાસ્તુ આર્યકાશ્યપ-પરિપૃચ્છાસૂત્રે બોધિચિત્તાવિસ્મરણાય ચત્વારો ધર્માઃ । શ્રેષ્ઠિસમાઃ શિક્ષાસમુચ્ચયે ચતુર્દશાપકારપ્રતિપક્ષાઃ । ભગિનીસમાનિ ચતુરપ્રમાણાનિ ।
દાસોપમાનિ ચતુઃસંગ્રહવસ્તૂનિ । પ્રજોપમસ્તુ શ્વ-દાસ-ચાણ્ડાલવદહઙ્કાર-નાશઃ । નેત્રોપમે તુ આશયાધ્યાશયવિશુદ્ધી । ધાત્રીસમં કલ્યાણમિત્રમ્ । રાજોપમં ત્રિરત્નમ્ । તોયસંકારોપમા ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિઃ । માર્ગદર્શકસમાઃ સ્મૃતિ-સમ્પ્રજન્ય-યોનિશોમનસિકારાપ્રમાદાઃ, ચતુર્વિપર્યાસપ્રતિપક્ષસેવનઞ્ચ । ચર્ર્નવત્ સત્ત્વાપરિત્યાગાનુગ્રહૌ । અલઙ્કારોપમાઃ શ્રદ્ધા, શીલં, ત્યાગઃ, શ્રુતં, પ્રજ્ઞા ચ । વ્યાધિપીડોપમં તુ આધ્યાત્મિકબાહ્યવસ્ત્વભિનિવિષ્ટચિત્તમ્ । હતચિત્તપુરુષવત્ ગૃહસ્થો બોધિસત્ત્વ એવં વિચારયતિ- કદાહં બ્રહ્મચારી ભવેયમ્ । પ્રવ્રજિત એવં ચિન્તયતિ- કદાહં જગતો દુઃખાનિ મોક્તું ક્ષમ ઇતિ । કુસીદોપમં ગૃહસ્થેન ક્ષેત્રાદીનામ્ અપરિત્યાગઃ । પ્રવ્રજિતેન દૌઃશીલ્યાદીનામપ્રહાણમ્ । શીલસ્કન્ધસૂત્રે- ઽભિક્ષવઃ, પ્રવ્રજિતેન હસ્તિયુદ્ધદર્શનમપિ મિથ્યાજીવ ઇતિ ઉક્તમ્ ।
સુસ્વભાવોપમો યોનિશોમનસિકારવાન્ । મૂકોપમઃ પરદોષ-ભ્રાન્ત્યનાખ્યાતા, સ્વગુણાનાખ્યાતા, અપરનિન્દકશ્ચ । અન્ધોપમો ઽપરદોષદ્રષ્ટા । ગૃહીતચૌરોપમઃ સદ્ધર્મવિનાશે સદ્ધર્મગ્રાહકઃ । બાલોપમઃ સુવાક્, સ્ફૂર્તિમાન્, સુખદઃ, સુતોષઃ, સુપોષઃ, સુભરઃ, સન્તુષ્ટશ્ચ । દૂતોપમસ્તુ બોધિસત્ત્વો બહ્વર્થો બહુક્રિય ઉદારચિત્તશ્ચ । અમાત્યોપમો દૃઢપ્રતિજ્ઞઃ । પણ્ડિતોપમો ઽપ્રતિહતસત્ત્વઃ પ્રત્યુપકારી ચ । શિષ્યોપમસ્તુ ત્રિર્દિવા ત્રિશ્ચ રાત્રૌ ગુરુપર્યુપાસકઃ, કૃતપુણ્યસમ્ભારસઞ્ચયઃ સંવરપોષકશ્ચ । પ્રત્યુત્થાપકોપમઃ સર્વસત્ત્વબુદ્ધત્વપ્રાપણપૂર્વમ્ સ્વબુદ્ધત્વકામઃ । અન્ધનાયકોપમઃ સ્વબુદ્ધભાવપૂર્વ પરાર્થક્રિયાઃ । પ્રથમકલ્પમનુષ્યોપમ આચરણ-શીલ-જીવિકા-વિધિ-દૃષ્ટિસમ્પન્નઃ । સકામપુરુષોપમઃ સમસ્તચર્યાપથપરાર્થપરિણામનઃ, યથા- ઽઆર્યરત્નમેઘસૂત્રોક્તમ્ઽ । અન્ધકારોપમો મહામધ્યમકાર્થનિત્યવાસઃ । ઘાતકોપમસ્ત્યક્તમિથ્યાદૃષ્ટ્યુત્પાદઃ । ચૌરોપમઃ ત્યક્તપ્રમાદાનાદરઃ । શત્રૂપમસ્તુ અહ્રીપ્રમાદઃ । મૂર્ખોપમઃ સ્મૃતિ-સમ્પ્રજન્યવિરહિતઃ । મત્તોપમઃ ચતુઃકૃષ્ણઃ । તિર્યગુપમો ઽજ્ઞાતશિક્ષાનયઃ । વધિકોપમો નિષ્કરુણાચારઃ । અકૃતજ્ઞોપમસ્ત્યક્તપ્રાતિમોક્ષસંવરઃ । અનાથોપમ ઉપાયકૌશલ્યરહિતઃ । ઉન્મત્તોપમઃ કાર્યાકાર્યાનભિજ્ઞતા ।
મારાભિભૂતોપમઃ પઞ્ચ-પઞ્ચાશદ્-દ્વાત્રિંશદાન્તરાયિકધર્મામભિજ્ઞતા । કે ચ (તે) પઞ્ચપઞ્ચાશદ્? ઽઆર્યબોધિસત્ત્વપિટકેઽ તદ્યથા- આન્તરાયિક એકો ધર્મઃ- પ્રમાદઃ । આન્તરાયિકૌ દ્વૌ ધર્મૌ-અહ્રીક્યમ્ અનપત્રાપ્યઞ્ચ । ત્રયઃ- રાગો દ્વેષો મોહશ્ચ । ચત્વારઃ- ચતસ્રઃ અસદ્ગતયઃ । પઞ્ચપ્રાણાતિપાતો ઽદત્તાદાનમ્ કામમિથ્યાચારો મૃષાવાદો મદ્યપાનં ચ । ષડ્-બુદ્ધ-ધર્મ-સંઘ-શીલ-આચાર્ય-જ્યેષ્ઠાનાદરઃ । સપ્ત- સપ્તવિધા માનાઃ । અષ્ટૌ-મિથ્યાષ્ટકમ્ । નવ- નવધા ચિત્તાઘાતવસ્તૂનિ । દશ- દશાકુશલાનિ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
દ્વાત્રિંશદ્ આન્તરાયિકા ધર્મા અપિ ઽઆર્યમહાયાનોપદેશસૂત્રેઽ તદ્યથા- ઽપુત્રિ! મહાયાનાન્તરાયિકા ધર્માસ્તુ દ્વાત્રિંશત્ । તૈરાન્તરાયિકૈઃ સર્વજ્ઞતાયાં શીઘ્રં ન નિર્યાણં ભવતિ । કે ચ દ્વાત્રિંશત્? તદ્યથા- શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનકામિતા, ઇન્દ્રબ્રહ્મત્વકામિતા, જન્મસંસ્થબ્રહ્મચર્યમ્, કુશલમૂલૈકરાગઃ, ભોગસમ્પત્માત્સર્યમ્, સત્ત્વવિષમદાનમ્, શીલશૈથિલ્યમ્, પરચિત્તારક્ષણમ્, વ્યાપાદ-પ્રતિઘાનુશયઃ, તચ્ચિત્તલયઃ, મુષિતસ્મૃતિતા, શ્રવણાનર્થિકતા, અવિચારણા, અનાર્યચર્યા, માનાતિમાનવિવૃદ્ધિઃ, કાય-વાક્-ચિત્ત-કર્માપરિશુદ્ધિઃ, સદ્ધર્માપરિરક્ષણમ્, આચાર્યધર્મપ્રતિચ્છાદનમ્, સંગ્રહવસ્તૂત્સર્ગઃ, સમ્મોદનીયધર્મત્યાગઃ, પાપમિત્રસેવનમ્, બોધ્યપરિણામનેતિ ત્રિસ્કન્ધવિપક્ષતા, અલ્પકુશલમૂલમન્યના, અનુપાયપતિતબુદ્ધિઃ, પરાઙ્મુખીભૂય ત્રિરત્નાશંસનમ્, બોધિસત્ત્વવ્યાપાદચિન્તનમ્ । અશ્રુતધર્મપ્રહાણમ્, મારકર્માનવબોધઃ, લોકાયતમન્ત્રગ્રહણમ્, સત્ત્વાપરિપાચનમ્, સંસારાદપરિખેદઽ, ઇતિ ।
ઽપુત્રિ! દ્વાત્રિંશદ્ ઇમે મહાયાનસ્ય આન્તરાયિકાઃ સમ્યક્ વ્યપદિષ્ટાઃ । તૈરન્તરાયૈઃ સર્વજ્ઞતાઽ નિઃસરણમ્ । કિં તર્હિ? તથાપિ પુત્રિ, યાવન્તો હિ મહાયાનગુણા અન્તરાયા અપિ તાવન્તસ્તાવદ્ ઇત્યુક્તમ્ । અપિ ચ, અપ્રમેયા અન્તરાયધર્મા બહુષુ સૂત્રેષુ દૃશ્યન્તે, કિન્તુ અત્ર ગ્રન્થગૌરવાત્ ન નિરુપ્યન્તે । એતન્માર્ગસ્થીકૃતાદિકર્મિકબોધિસત્ત્વૈસ્તત્તત્સૂત્રેષુ દ્રષ્ટવ્યમ્, આસ્થિતયે ચ પ્રયતિતવ્યમ્ ।ઽ
અપરાણ્યપિ સાંકથ્યાનિ બહૂનિ વર્તન્તે-સુઘોરપરુષં સુદુઃસહં દુખં ચિરં સહ્યત ઇદમપિ મહદાશ્ચર્યમ્ । ચતુરોઘવિક્ષિપ્તં પૌનઃપુન્યેન કઙ્કાલયાનારોહણં તદપિ મહદાશ્ચર્યમ્ । ભાર્યા ગૃહં ચ પ્રહાય સુવ્રતાદાને ઽપિ સદા કાયવાઙ્મનોવિક્ષેપ ઇદમપિ મહદાશ્ચર્યમ્ । સ્વલ્પમાત્રસ્યાપિ કુશલમૂલસ્ય અભાવે ઽપિ તસ્યૈવાર્થતો બુદ્ધજ્ઞાનગવેષણમ્ ઇદમપિ મહદાશ્ચર્યમ્ પ્રતિમોક્ષશિક્ષાભાવે ઽપિ- મહાયાનશ્રેષ્ઠબોધિદ્વયગવેષણમ્ ઇદમપિ મહદાશ્ચર્યમ્ । ઇત્યાદિષુ મહાશ્ચર્યેષુ બહુષ્વપિ સત્સુ, જમ્બૂદ્વીપપુરુષસ્ય વિકલ્પાચારાઃ કથં વક્તું શક્યન્તે । તસ્માદ્ ભવન્તો મુક્તિકામા વિદ્વાંસસ્તૈરુન્મત્તૈઃ સહ અકૃતસંસર્ગા અપ્રમત્તાસ્ તિષ્ઠન્તુ । એવં તે કરુણાવિષયત્વવ્યતિરિક્તાઃ ઉત્તમમાર્ગવ્યપદેશે ઽપિ તત્ર ન પ્રવિશન્તિ, કિમહં કરવાણિ । યાવદ્ અભિજ્ઞતા ન પ્રાપ્યતે તાવદ્ અન્યેષાં વિપાકાસંભવાત્ ખડ્ગવત્ સ્થાતવ્યમ્ । સદ્ગુરુર્ગવેષણીયઃ, સદા સૂત્રાણિ ચ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
સૂત્રસમુચ્ચયોપદેશો મહાવિદ્વદાચાર્યદીપઙ્કરશ્રીજ્ઞાન-વિરચિતઃ સમાપ્તઃ ॥

તેનૈવ ભારતીયમહોપાધ્યાયેન મહાસંશોધકલોકચક્ષુષા જયશીલેન (છુલ્ ખ્રિમસ્ ર્ગ્યલ્ વ) ચ અનૂદ્ય સમ્પાદ્ય ચ નિર્ણીતઃ ॥