સ્તુતિકુસુમાઞ્જલિઃ · અધ્યાય 1

ઓં શ્રીગણેશાય નમઃ
કાશ્મીરક-મહાકવિ-શ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટ-વિરચિતઃ
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલિઃ
(૧)
બ્રહ્મજ્ઞાન-વિવેક-નિર્ભરવપુઃકાન્ત્યા જગદ્ ભાસયન્ દૃષ્ટ્યા શન્તમયા કૃપાપ્રવણયા તાપત્રયં
સંહરન્ । પીયૂષદ્રવસિક્તયા મધુરયા વાચા ચ સમ્મોદયન્ દીનોદ્ધારપરાયણો વિજયતે કારુણ્યપૂર્ણો
ગુરુઃ ॥
(૨)
યદ્વક્ત્રામ્બુજ-નિઃસરન્મધુ-સુધાધારાસુ બદ્ધાદરા વીણાયા રણનં વિહાય વદનામ્ભોજે
દધાનાઽઙ્ગુલિમ્ । વાગ્દેવી ગતચાપલા ચિરતરં સન્તિષ્ઠતે મૂકવત્ સોઽવ્યાન્માં ભવભીતિતો
હરિહરાનન્દાઽભિધઃ સદ્ગુરુઃ ॥
(૩)
ક્વાઽસૌ જગદ્ધરકવિઃ કવિચક્રવર્તી સ્થાણુશ્ચ [અપીત્યર્થઃ] યદ્રચનયા ચકિતો બભૂવ । ક્વાઽહં
વિવેકઃ વિકલઃ ક્વ ચ શમ્ભુભક્તિ- સ્તસ્પ્રાદિયં ખલુ મમાસ્તિ વિડમ્બનૈવ ॥
(૪)
કિંવાઽનેન મદીયકાતરમનોવૃત્તેન ચેદ્સદ્ગુરોઃ કારુણ્યસ્મિતવીક્ષણં મયિ ભવેત્કિન્નામ દૈન્યં મહત્ ।
યત્પાદામ્બુજચિન્તનેન વિવિધબ્રહ્માણ્ડજન્મસ્થલી- માયા-નિર્મિત-સંભ્રમોત્થિત-ભિયાં નામાઽપિ ન
શ્રૂયતે ॥
(૫)
વિદ્યા-ગુણ-વિહીનેઽપિ વાત્સલ્યમુરરીકૃતમ્ । મયિ યેન સ શં કુર્યાત્ કોઽપિ દેવઃ કૃપાપરઃ ॥
પ્રથમં સ્તોત્રમ્
હ્લાદવદ્ભિરમલૈરનર્ગલૈર્જીવનૈરઘહરૈર્નવૈરિયમ્ । સ્વામિનઃ ક્લમશમક્ષમૈઃ ક્ષણં રોદ્ધુમર્હતિ
મનઃ સરસ્વતી ॥ ૧-૧ ॥
અન્વય-યથા સરસ્વતી (નદી) હ્લાદવદ્ભિઃ અમલૈઃ અનર્ગલૈઃ અઘહરૈઃ ક્લમશમક્ષમૈઃ નવૈઃ જીવનૈઃ
(જલૈઃ) મનઃ ક્ષણમ્ રોદ્ધુમ્ અર્હતિ તથા ઇયમ્ [મમ] સરસ્વતી હ્લાદવદ્ભિઃ અમલૈઃ અનર્ગલૈઃ જીવનૈઃ
અઘહરૈઃ ક્લમશમક્ષમૈઃ નવૈઃ (સ્તવૈઃ) સ્વામિનઃ (શ્રીસદાશિવસ્ય) મનઃ ક્ષણમ્ રોદ્ધુમ્ અર્હતિ ।
સ્વામિનઃ સ્થિરગુણા સવક્રિમા કર્ણયોરમૃતવર્ષિણી મનઃ । કર્ત્તુમર્હતિ
મુહૂર્ત્તમુજ્ઝિત-સ્વૈરચાપલમિયં સરસ્વતી ॥ ૧-૨ ॥
રમ્યરીતિરનઘા ગુણોજ્જ્વલા ચારુવૃત્તરુચિરા રસાન્વિતા । રઞ્જયત્વિયમલઙ્કૃતા મનઃ સ્વામિનઃ પ્રણયિની
સરસ્વતી

સત્ત્વધામ વરલાભયાચિતશ્લાઘ્યવર્ણ-વિશદા વિશત્વિયમ્ । નિર્મલં સઘનકાલવિપ્લવા માનસં
સ્મરજિતઃ સરસ્વતી

ભક્તિતઃ સપદિ સર્વમઙ્ગલા બોધિતા નિજધિયૈવ મેઽનયા । આરિરાધયિષતીશ્વરં વરં
લબ્ધુમીપ્સિતમિયં સરસ્વતી

ઓમિતિ સ્ફુરદુરસ્યનાહતં ગર્ભગુમ્ફિતસમસ્તવાઙ્મયમ્ । દન્ધ્વનીતિ હૃદિ યત્પરં પદં
તત્સદક્ષરમુપાસ્મહે મહઃ

અન્વય- યત્ સત્ અક્ષરમ્ ગર્ભગુમ્ભિતસમસ્તવઙ્મયમ્ ઓમ્ ઇતિ પરમ્ પદમ્ [અસ્માકમ્] ઉરસિ સ્ફુરત્ અનાહતમ્ [એવ]
હૃદિ દન્ધ્વનીતિ તત્ મહઃ [વયમ્] ઉપાસ્મહે ।
ભાનુના તુહિનભાનુના બૃહદ્ભાનુના ચ વિનિવર્તિતં ન યત્ । યેન તજ્ઝગિતિ [ઝટિતિ ઇતિ પ્રતિભાતિ]
શાન્તિમાન્તરં ધ્વાન્તમેતિ તદુપાસ્મહે મહઃ

અન્વય - ભાનુના તુહિનભાનુના બૃહદ્ભાનુના ચ યત્ ન વિનિવર્તિતમ્ તત્ આન્તરમ્ ધ્વાન્તમ્ યેન ઝગિતિ શાન્તિમ્
એતિ તત્ મહઃ [વયમ્] ઉપાસ્મહે ।
કીચકાદિકુહરેષ્વિવાઽમ્બરં બિમ્બમમ્બરમણેરિવોર્મિષુ । એકમેવ ચિદચિત્સ્વનેકધા યચ્ચકાસ્તિ તદુપાસ્મહે
મહઃ

અન્વય-કીચકાદિકુહરેષુ અમ્બરમ્ ઇવ ઊર્મિષુ અમ્બરમણેઃ બિમ્બમ્ ઇવ યત્ એકમ્ એવ ચિદચિત્સુ અનેકધા ચકાસ્તિ તત્
મહઃ (વયમ્) ઉપાસ્મહે ।
તર્કકર્કશગિરામગોચરં સ્વાનુભૂતિસમયૈકસાક્ષિણમ્ । મીલિતાખિલવિકલ્પવિપ્લવં પારમેશ્વરમુપાસ્મહે
મહઃ

અન્વય-તર્કકર્કશગિરામ્ અગોચરમ્ સ્વાનુભૂતિસમયૈકસાક્ષિણમ્ મીલિતાખિલવિકલ્પવિપ્લવમ્ પારમેશ્વરમ્ મહઃ
(વયમ્) ઉપાસ્મહે ।
સ્વાવભાસમયમેવ માયયા યેન ભિન્નમવભાસ્યતે જગત્ । ચિત્રમિન્દ્રધનુરભ્રલેખયા ભાસ્વતેવ તદુપાસ્મહે
મહઃ

અન્વય-સ્વાવભાસમયમ્ એવ માયયા ભિન્નમ્ જગત્ યેન અભ્રલેખયા ચિત્રમ્ ઇન્દ્રધનુઃ ભાસ્વતા ઇવ-અવભાસ્યતે
તત્ મહઃ [વયમ્] ઉપાસ્મહે ।
હૃદ્ગુહાગહનગેહગૂહિતં ભાસિતાઽખિલજગત્ત્રયોદરમ્ ।
કન્દકન્દરદરીમુખોદ્ગત-પ્રાણમારુતકૃતસ્થિરસ્થિતિમ્

ત્યક્તસર્વદશમક્ષયોદયં રૂપવર્જિતમભિત્તિસંશ્રયમ્ । યં નિરઞ્જનમનક્ષગોચરં દીપમદ્ભુતમુશન્તિ
તં સ્તુમઃ

[યુગ્મમ્ (દ્વાભ્યાં યુગ્મમિતિ પ્રોક્તં ત્રિભિઃ શ્લોકૈર્વિશેષકમ્ । કલાપકં ચતુર્ભિઃ
સ્યાત્તદૂર્ધ્વં કુલકં સ્મૃતમ્ ॥]
અન્વય-[જ્ઞાનિનઃ] યમ્ (પરમાત્માનમ્) હૃદ્ગુહાગહનગેહગૂહિતમ્ ભાસિતાખિલજગત્ત્રયોદરમ્
કન્દકન્દરદરીમુખોદ્ગતપ્રાણમારુતકૃતસ્થિરસ્થિતિમ્ ત્યક્તસર્વદશમ્ અક્ષયોદયમ્ રૂપવર્જિતમ્
અભિત્તિસંશ્રયમ્ નિરઞ્જનમ્ અનક્ષગોચરમ્ અદ્ભુતમ્ દીપમ્ ઉશન્તિ તમ્ [વયમ્] સ્તુમઃ ।
યસ્ય શસ્યમહસો નિરર્ગલં યોગમાપ્ય ચરણાબ્જરેણુભિઃ । અદ્ભુતાં દધતિ નીરજસ્કતાં તં
જગત્પતિમુમાપતિં સ્તુમઃ

અન્વય-શસ્યમહસઃ યસ્ય ચરણાબ્જરેણુભિઃ નિરર્ગલમ્ યોગમ્ આપ્ય (ભક્તાઃ) અદ્ભુતામ્ નીરજસ્કતામ્ દધતિ
તમ્ જગત્પતિમ્ ઉમાપતિમ્ (વયમ્) સ્તુમઃ ।
ચારુચન્દ્રકલયોપશોભિતં ભોગિભિઃ સહ ગૃહીતસૌહૃદમ્ । અભ્યુપેતઘનકાલશાત્રવં
નીલકણ્ઠમતિકૌતુકં સ્તુમઃ

અન્વય-ચારુચન્દ્રકલયોપશોભિતમ્ ભોગિભિઃ સહ ગૃહીતસૌહૃદમ્ અભ્યુપેતઘનકાલશાત્રવમ્ અતિકૌતુકમ્
નીલકણ્ઠમ્ (વયમ્) સ્તુમઃ ।
ઇચ્છયૈવ ભુવનાનિ ભાવયન્ યઃ પ્રિયોપકરણગ્રહોઽપિ સન્ । અપ્રિયોપકરણગ્રહોઽભવત્ તં સ્વશક્તિસચિવં
શિવં સ્તુમઃ

અન્વય-પ્રિયોપકરણગ્રહઃ અપિ સન્ યઃ ઇચ્છયા એવ ભુવનાનિ ભાવયન્ અપ્રિયોપકરણગ્રહઃ અભવત્ તમ્
સ્વશક્તિસચિવમ્ શિવમ્ [વયમ્] સ્તુમઃ ।
પદ્મસદ્મ-કરમર્દલાલિતં પદ્મનાભ-નયનાબ્જપૂજિતમ્ । પદ્મબન્ધુ-મુકુટાંશુ-રઞ્જિતં
પાદપદ્મયુગમૈશ્વરં સ્તુમઃ

અંઘ્રિયુગ્મમમરેશમસ્તક-સ્રગ્ભિરુજ્જ્વલમુરશ્ચ ભસ્મભિઃ । શેખરઞ્ચ હિમરશ્મિ-રશ્મિભિર્યો બિભર્તિ
તમુપાસ્મહે વિભુમ્

અન્વય-યઃ અમરેશમસ્તકસ્રગ્ભિઃ ઉજ્જ્વલમ્ અઙ્ઘ્રિયુગ્મમ્ ભસ્મભિઃ ઉજ્જ્વલમ્ ઉરઃ ચ તથા હિમરશ્મિરશ્મિભિઃ
ઉજ્જ્વલમ્ શેખરમ્ ચ વિભર્તિ તમ્ વિભુમ્ [વયમ્] ઉપાસ્મહે ।
મૂર્ધ્નિ ચન્દ્રકર-સુન્દરત્વિષં ફેનપિણ્ડપરિપાણ્ડુરસ્મિતામ્ । દેહિનાં વહતિ તાપહારિણીં
સિદ્ધસિન્ધુમતનું તનું ચ યઃ

અન્વય-યઃ મૂર્ધ્નિ ચન્દ્રકરસુન્દરત્વિષમ્ ફેનપિણ્ડપરિપાણ્ડુરસ્મિતામ્ દેહિનામ્ તાપહારિણીમ્ અતનુમ્
સિદ્ધસિન્ધુમ્ વહતિ યશ્ચ ચંદ્રકરસુન્દરત્વિષમ્ ફેનપિણ્ડપરિપાણ્ડુરસ્મિતામ્ દેહિનામ્ તાપહારિણીમ્ અતનુમ્
તનુમ્ ચ વહતિ (તમ્ અવિષાદમ્ [અવિદ્યમાનો વિષાદો યસ્ય સઃ તમ્ ।] વિષાદમ્ [વિષમ્ (કાલકૂટમ્) અત્તીતિ
વિષાદઃ તમ્ ।] અહમ્ આશ્રયે ઇત્યગ્રિમશ્લોકેન સહાઽન્વયઃ) ।
કર્ત્તુમુત્સહત એવ સેવકો યસ્ય કસ્ય ન મનઃ સકૌતુકમ્ । નૈતિ શાન્તનવ-વિગ્રહોઽપિ સન્ ભીષ્મતાં ન ચ
વિચિત્રવીર્યતામ્

અન્વય-યસ્ય સેવકઃ કસ્ય મનઃ સકૌતુકમ્ કર્તુમ્ ન ઉત્સહતે [અપિ તુ સર્વસ્યાપિ મનઃ સકૌતુકમ્ કર્તુમુત્સહત
ઇત્યર્થઃ ।] એવ ? યત્ (સઃ) શાન્તનવવિગ્રહઃ સન્ અપિ ભીષ્મતામ્ ન એતિ વિચિત્રવીર્યતામ્ ચ ન એતિ તમ્
અવિષાદમ્ વિષાદમ્ [અહમ્] આશ્રયે ઇતિ પૂર્વવત્સમ્બન્ધઃ ।
આપતન્તમયમં યમં પુરો યઃ સવિગ્રહમવિગ્રહં વ્યધાત્ । દર્પકં વ્યધિત યોઽપ્યદર્પકં તં
વિષાદમવિષાદમાશ્રયે

અન્વય-યઃ (પ્રભુઃ) પુરઃ આપતન્તમ્ સવિગ્રહમ્ યમમ્ અવિગ્રહમ્ અયમમ્ વ્યધાત્ તથા - યઃ દર્પકમ્ (કામમ્)
અદર્પકમ્ વ્યધિત તમ્ અવિષાદમ્ વિષાદમ્ અહમ્ આશ્રયે ।
અમ્બરેણ ગનનેન સંવૃતં જીવનૈઃ શિરસિ વારિભિઃ શ્રિતમ્ । ભોગિભિશ્ચ ભુજગૈર્વિભૂષિતં શઙ્કરં
શુભકરં ભજામહે

અન્વય-ગગનેન અમ્બરેણ સંવૃતમ્ જીવનૈઃ વારિભિઃ શિરસિ શ્રિતમ્ ભુજગૈઃ ભોગિભિઃ ચ વિભૂષિતમ્
શુભકરમ્ શઙ્કરં [વયમ્] ભજામહે ।
પાવકેન શિખિનોપશોભિતં ભાસિતં સિતરુચા હિમાંશુના । ભાસ્વતા ચ રવિણા વિરાજિતં
લોચનત્રયમુપાસ્મહે વિભોઃ

અન્વય-[લલાટે] પાવકેન શિખિના ઉપશોભિતમ્ [વામે] સિતરુચા હિમાંશુના ભાસિતમ્ [દક્ષિણે] ભાસ્વતા
રવિણા ચ વિરાજિતમ્ વિભોઃ લોચનત્રયમ્ [વયમ્] ઉપાસ્મહે ।
અભયઙ્કરમાશ્રિતં સ્વરૂપં દધદુદ્દામસમગ્રધામયોગમ્ । શુચિતારકમીશ્વરસ્ય નેત્રત્રિતયં
શૂલશિખાત્રયં ચ વન્દે

અન્વય-[અહમ્] અભયઙ્કરમ્ સ્વરૂપમ્ આશ્રિતમ્ દધદુદ્દામસમગ્રધામયોગમ્ શુચિતારકમ્ ઈશ્વરસ્ય નેત્રત્રિતયમ્
શૂલશિખાત્રયમ્ ચ વન્દે ।
મીલદ્વિલોચન-સમુદ્ગ-સમુદ્ગતાઽશ્રુ- શ્રોતઃસ્રુ તિસ્નપિત-મૂલકપોલભાગાઃ । દેવં શશાઙ્કકલયા
કલિતાઽવતંસં શંસન્તિ સન્ત ઇહ શઙ્કર શઙ્કરેતિ

અન્વય-ઇહ મીલદ્વિલોચનસમુદ્ગ-સમુદ્ગતાશ્ર શ્રોતઃસ્રુતિસ્નપિતમૂલકપોલભાગાઃ સન્તઃ શશાઙ્કકલયા
કલિતાવતંસમ્ દેવમ્ હે શઙ્કર ! હે શઙ્કર !! ઇતિ શંસન્તિ ।
ભ્રાન્તોઽસ્મિ વૈશસમયે સમયેઽહમત્ર મિથ્યૈવ દિગ્ભ્રમહતો મહતોઽપમાર્ગાન્ । વિશ્રમ્ય નન્દનવને નવને
શિવસ્ય ખેદસ્તુ સમ્પ્રતિ સમેતિ સ મેઽવસાનમ્

અન્વય-અહમ્ અત્ર વૈશસમયે સમયે દિગ્ભ્રમહતઃ સન્ મહતઃ અપમાર્ગાન્ મિથ્યા એવ ભ્રાન્તઃ અસ્મિ [દિષ્ટ્યા]
સમ્પ્રતિ તુ શિવસ્ય નવને નન્દનવને વિશ્રમ્ય સઃ મે ખેદઃ અવસાનમ્ સમેતિ ।
યત્પાર્વણેન્દુકર-સુન્દરવાહ-હંસ- સંવાસદુર્લલિતયાઽપિ વચોધિદેવ્યા । વિશ્રમ્યતે મનસિ નઃ સમલે
સલીલં- તત્સૌભગં ભગવતો જયતીન્દુમૌલેઃ

અન્વય-પાર્વણેન્દુકરસુન્દરવાહહંસસંવાસદુર્લલિતયા અપિ વચોધિદેવ્યા યત્ નઃ સમલે મનસિ વિશ્રમ્યતે તત્
ભગવતઃ ઇન્દુમૌલેઃ સૌભગમ્ જયતિ ।
યં ભૂષયન્તિ કમનીયમહીનભોગાઃ સ્તુત્વા ભવન્તિ કૃતિનો યમહીનભોગાઃ । ચિત્તોચિતં તમપહાય
મહીનભોગાઃ કર્તું પરત્ર ધૃતસંયમ ! હી ન ભો ગાઃ

અન્વય-હી ભોઃ ! ધૃતસંયમ ! ચિત્ત ! યમ્ કમનીયમ્ અહીનભોગાઃ ભૂષયન્તિ તથા કૃતિનઃ યમ્ સ્તુત્વા
અહીનભોગાઃ ભવન્તિ તમ્ અપહાય પરત્ર (અન્ય વિષયે) મહી-નભો-ગાઃ ગાઃ કર્તુમ્ [તવ] ન ઉચિતમ્ ?
અવાપ્ય ગુરુભિર્ગુણૈર્જગતિ ગૌરવં ધ્યાયત- સ્તમીરમણશેખરં ભવતિ ગૌરવન્ધ્યા યતઃ । અતસ્તમુમયા
સમં કૃતમહાવિલાસં પ્રતિ સ્તુતૌ વિરચિતા મયા મતિરનાવિલા સમ્પ્રતિ

અન્વય-યતઃ તમીરમણશેખરમ્ ધ્યાયતઃ (પુંસઃ) ગૌઃ અન્વન્ધ્યા ભવતિ અતઃ મયા જગતિ ગુરુભિઃ
ગુણૈઃ ગૌરવમ્ અવાપ્ય સમ્પ્રતિ ઉમયા સમમ્ કૃતમહાવિલાસમ્ તમ્ (શિવમ્) પ્રતિ સ્તુતૌ મતિઃ અનાવિલા કૃતા ।
મત્ત્વા સદ્યઃ સુકૃતસુલભં દુર્લભં જીવલોકં લબ્ધ્વા સર્વવ્યસનશમનં મિત્રમેકં વિવેકમ્ । ધન્યાઃ
કેચિત્કૃતકુમુદિનીકાન્તલેખાઽવતંસં હંસં શંસન્ત્યમલમધુરૈર્ભક્તિસિક્તૈર્વચોભિઃ

અન્વય-સુકૃતસુલભમ્ જીવલોકમ્ [પુનઃ] દુર્લભમ્ મત્વા સર્વવ્યસનશમનમ્ એકમ્ વિવેકમ્ મિત્રમ્ લબ્ધ્વા કેચિત્
ધન્યાઃ સદ્યઃ કૃતકુમુદિનીકાન્તલેખાવતંસમ્ હંસમ્ અમલમધુરૈઃ વચોભિઃ શંસન્તિ ।
અન્તઃશૂન્યં ગુણવિરહિતં નીરસં સર્ગહીનં કાવ્યં હૃદ્યં નનુ સુમનસાં ન સ્થલામ્ભોરુહાભમ્ ।
તત્રાપીશઃ શ્રવણપુલિને ગાઢરાગાનુબન્ધ- પ્રોદ્યદ્ભક્તિપ્રગુણિતમદઃ કર્ત્તુમર્હત્યગર્હમ્

અન્વય-નનુ અન્તઃશૂન્યમ્ ગુણવિરહિતમ્ નીરસમ્ સર્ગહીનમ્ [ઇદમ્] સ્થલામ્ભોરુહાભમ્ કાવ્યમ્ સુમનસામ્ હૃદ્યમ્ ન
[ભવિષ્યતિ] તત્રાપિ ઈશઃ ગાઢરાગાનુબન્ધપ્રોદ્યદ્ભક્તિપ્રગુણિતમ્ અગર્હમ્ અદઃ [કાવ્યમ્] શ્રવણપુલિને
કર્તુમ્ અર્હતિ ।
અથવાઽમૃતબિન્દુવર્ષિણીન્દુદ્યુતિરાનન્દમમન્દમર્પયન્તી । નયતિ ધ્રુવમાર્દ્રતામિયં
ગીર્ગિરિજાજીવિતનાથમિન્દુકાન્તમ્

અન્વય-અથવા અમૃતબિન્દુવર્ષિણી ઇન્દુદ્યુતિઃ અમન્દભ્ આનન્દમ્ અર્પયન્તી ઇયમ્ [મમ] ગીઃ ગિરિજાજીવિતનાથમ્
ઇન્દુકાન્તમ્ ધ્રુવમ્ આર્દ્રતામ્ નયતિ ।
ઇતિ શ્રી પ્રેમમકરન્દોપેતં કાશ્મીરક-મહાકવિ શ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ સ્તુતિ-પ્રસ્તાવના નામકં પ્રથમં સ્તોત્રમ્ ।
દ્વિતીયં સ્તોત્રમ્
ઓં નમઃ પરમાર્થૈકરૂપાય પરમાત્મને । સ્વેચ્છાવભાસિતાઽસત્ય-ભેદભિન્નાય શમ્ભવે

અન્વય-ઓં પરમાર્થૈકરૂપાય સ્વેચ્છાવભાસિતાઽસત્યભેદભિન્નાય શમ્ભવે પરમાત્મને નમઃ (અસ્તુ)
નમઃ શિવાય નિઃશેષ-ક્લેશ-પ્રશમશાલિને । ત્રિગુણગ્રન્થિદુર્ભેદ-ભવભેદવિભેદિને

અન્વય-નિઃશેષક્લેશપ્રશમશાલિને ત્રિગુણગ્રન્થિદુર્ભેદભવભેદવિભેદિને શિવાય નમઃ ।
નમઃ સમસ્તગીર્વાણ-કિરીટઘટિતાઙ્ઘ્રયે । જગન્નગરનિર્મ્માણ-નર્મ-શર્મદ-કર્મ્મણે

અન્વય-સમસ્તગીર્વાણ-કિરીટઘટિતાઙ્ઘ્રયે જગન્નગરનિર્માણ-નર્મશર્મદકર્મણે (શિવાય) નમઃ (અસ્તુ) ।
નમસ્તમસ્વતીકાન્ત-ખણ્ડ-મણ્ડિત-મૌલયે । તાપાન્ધકારનિર્વેદખેદવિચ્છેદવેદિને

અન્વય-તમસ્વતીકાન્ત-ખણ્ડ-મણ્ડિત-મૌલયે તાપાન્ધકારનિર્વેદખેદવિચ્છેદવેદિને (શ્રીશિવાય) નમઃ
(અસ્તુ) ।
નમઃ સમસ્તસંકલ્પકલ્પના-કલ્પશાખિને । વિકાસિકલિકાકાન્તકલાપાય સ્વયમ્ભુવે

અન્વય-સમસ્તસંકલ્પકલ્પના-કલ્પશાખિને વિકાસિકલિકાકાન્તકલાપાય સ્વયમ્ભુવે નમઃ (અસ્તુ) ।
નમસ્તમઃપરાભૂત-ભૂતવર્ગાનુકમ્પિને । શ્વેતભાનુબૃહદ્ભાનુ-ભાનુભાસિતચક્ષુષે

અન્વય-તમઃપરાભૂતભૂતવર્ગાનુકમ્પિને શ્વેતભનુ બૃહદ્ભાનુ-ભાનુભાસિતચક્ષુષે નમઃ (અસ્તુ) ।
નમઃ શમનહુંકાર-કતરાઽઽતુરહર્ષિણે । ભવાય ભવદાવાગ્નિ-વિવિગ્નાઽમૃતવર્ષિણે

અન્વય-શમનહુઙ્કાર-કાતરાતુરહર્ષિણે ભવદાવાગ્નિ-વિવિગ્નામૃતવર્ષિણે ભવાય નમઃ ।
નમઃ સમદકન્દર્પદર્પજ્વર-ભરચ્છિદે । દુર્વારભવરુગ્ભઙ્ગભિષજે વૃષલક્ષ્મણે

અન્વય-સમદકન્દર્પદર્પજ્વર-ભરચ્છિદે દુર્વારભવરુગ્ભઙ્ગભિષજે વૃષલક્ષ્મણે નમઃ ।
નમો જન્મજરામૃત્યુભીતિસાતઙ્કપાલિને । કરુણામૃતસમ્પર્કપેશલાય કપાલિને

અન્વય-જન્મજરામૃત્યુભીતિસાતઙ્કપાલિને કરુણામૃતસમ્પર્કપેશલાય કપાલિને નમઃ ।
નમો નિસર્ગ-નિર્વિઘ્ન-પ્રસાદામૃત-સિન્ધવે । સંસાર-મરુ-સન્તાપ-તાપિતાપન્ન-બન્ધવે

અન્વય-નિસર્ગ-નિર્વિઘ્નપ્રસાદામૃતસિન્ધવે સંસાર-મરુ-સંતાપ-તાપિતાપન્નબન્ધવે નમઃ ।
નમઃ સાન્દ્રાઽમૃતસ્યન્દિઘનધ્વનિતશોભિને । મહાકાલાય ભીષ્મોષ્મભવગ્રીષ્મક્લમચ્છિદે

અન્વય-સાન્દ્રામૃતસ્યન્દિઘનધ્વનિતશોભિને ભીષ્મોષ્મભવગ્રીષ્મક્લમચ્છિદે મહાકાલાય નમઃ ।
નમો વાઙ્મનસાતીત-મહિમ્ને પરમેષ્ઠિને । ત્રિગુણાષ્ટગુણાઽનન્તગુણ-નિર્ગુણ-મૂર્ત્તયે

અન્વય-વાઙ્મનસાતીતમહિમ્ને ત્રિગુણાષ્ટગુણાઽનન્તગુણનિર્ગુણમૂર્ત્તયે પરમેષ્ઠિને નમઃ ।
હંસાય દીર્ઘદોષાન્તકારિણેઽમ્બરચારિણે । સ્વમહોમહિમધ્વસ્તસમસ્તતમસે નમઃ

અન્વય-દીર્ઘદોષાન્તકારિણે અમ્બરચારિણે સ્વમહોમહિમધ્વસ્તસમસ્ત તમસે હંસાય નમઃ (અસ્તુ) ।
યઃ સુવર્ણેન ચન્દ્રેણ ગાઙ્ગેયેનાગ્નિજન્મના । કાઞ્ચનેનશ્રિયં ધત્તે તસ્મૈ સ્મરજિતે નમઃ

અન્વય-યઃ સુવર્ણેન ચન્દ્રેણ ગાઙ્ગેયેન અગ્નિજન્મના કાઞ્ચન ઇનશ્રિયમ્ ધત્તે તસ્મૈ સ્મરજિતે નમઃ ।
નિજાઙ્ગભઙ્ગભઙ્ગ્યાપિ ભક્તાનુગ્રહકારિણે । નમઃ સ્તમ્ભિતજમ્ભારિ-ભુજસ્તમ્ભાય શંભવે

અન્વય-નિજાઙ્ગભઙ્ગભઙ્ગ્યા અપિ ભક્તાનુગ્રહકારિણે સ્તમ્ભિતજમ્ભારિભુજસ્તમ્ભાય શમ્ભવે નમઃ ।
નિઃસામાન્યાય માન્યાય ન્યાયમાર્ગોપદેશિને । મૂર્ધન્યાય વદાન્યાય ધન્યાય સ્વામિને નમઃ

અપૂર્વં લાવણ્યં વિવસનતનોસ્તે વિમૃશતાં મુનીનાં દારાણાં સમજનિ સ કોઽપિ વ્યતિકરઃ । યતો ભગ્ને
ગુહ્યે સકૃદપિ સપર્યાં વિદધતાં ધ્રુવં મોક્ષોઽશ્લીલં કિમપિ પુરુષાર્થપ્રસવિ તે ॥
અન્વય-નિઃસામાન્યાય માન્યાય ન્યાયમાર્ગોપદેશિને મૂર્ધન્યાય વદાન્યાય ધન્યાય સ્વામિને નમઃ (અસ્તુ) ।
નમઃ સંહૃતકાલાય કાલાયસગલત્વિષે । ગઙ્ગાધૌતકલાપાય કલાપાયમવિન્દતે

અન્વય-સંહૃતકાલાય કાલાયસગલત્વિષે ગઙ્ગાધૌતકલાપાય કલાઽપાયમ્ અવિન્દતે (શિવાય) નમઃ ।
જિષ્ણુના જિષ્ણુના લોકાન્ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના । બ્રહ્મણા બ્રહ્મણાદ્યેન સ્તુતાય સ્વામિને નમઃ

અન્વય-લોકાન્ જિષ્ણુના જિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના વિષ્ણુના આદ્યેન બ્રહ્મણા બ્રહ્મણા (ચ) સ્તુતાય સ્વામિને
નમઃ ।
કુલશૈલદલં પૂર્ણ-સુવર્ણ-ગિરિ-કર્ણિકમ્ । નમોઽધિતિષ્ઠતેઽનન્તનાલં કમલવિષ્ટરમ્

અન્વય-કુલશૈલદલમ્-પૂર્ણ-સુવર્ણ-ગિરિ-કર્ણિકમ્ અનન્તનાલમ્ કમલવિષ્ટરમ્ અધિતિષ્ઠતે નમઃ ।
નિમિત્તમન્તરેણાપિ યઃ સપઙ્કજનાભયે । પ્રવર્તતે વિભુસ્તસ્મૈ નમઃ પઙ્કજનાભયે

અન્વય-યઃ વિભુઃ સપઙ્કજનાભયે નિમિત્તમ્ અન્તરેણ અપિ પ્રવર્ત્તતે તસ્મૈ પઙ્કજનાભયે નમઃ ।
નમઃ સોમાર્ધદેહાય સોમાર્ધકૃતમૌલયે । શ્વેતાભયસમુદ્ભૂત-શ્વેતાભયશસે નમઃ

અન્વય-સોમાર્ધદેહાય નમઃ સોમાર્ધકૃતમૌલયે શ્વેતાભયસમુદ્ભૂતશ્વેતાભ-યશસે નમઃ ।
વિનતાનન્દનં નાગવિગ્રહોગ્રમુખં દૃશા । વિનાયકમુપાસીનં ભજતે સ્વામિને નમઃ

અન્વય-વિનતાનન્દનમ્ નાગવિગ્રહોગ્રમુખમ્ ઉપાસીનમ્ વિનાયકમ્ દૃશા ભજતે સ્વામિને નમઃ ।
નમો બ્રહ્મ-હરિ-ત્ર્યક્ષશ્રવસે ભવસેતવે । જગત્સર્ગ-સ્થિતિ-હ્વાસ-હેતવે વૃષકેતવે

અન્વય-બ્રહ્મ-હરિ-ત્ર્યક્ષશ્રવસે ભવસેતવે જગત્સર્ગસ્થિતિ-હ્રાસહેતવે વૃષકેતવે નમઃ ।
કર્ણિકાદિષ્વિવ સ્વર્ણમર્ણવાદિષ્વિવોદકમ્ । ભેદિષ્વભેદિ યત્તસ્મૈ પરસ્મૈ મહસે નમઃ

અન્વય-કર્ણિકાદિષુ સ્વર્ણમ્ ઇવ અર્ણવાદિષુ ઉદકમ્ ઇવ ભેદિષુ યત્ અભેદિ તસ્મૈ પરસ્મૈ મહસે નમઃ ।
યમેકમેવ શ્રયતો ન જાયતે સ્પૃહા પરસ્મૈ મહતેઽપિ નાકિને । નમઃ સમસ્તાપદુપેતપાલન- વ્રતાય તસ્મૈ
વિભવે પિનાકિને

અન્વય-યમ્ એકમ્ એવ શ્રયતઃ મહતે અપિ પરસ્મૈ નાકિને સ્પૃહા ન જાયતે તસ્મૈ સમસ્તાપદુપેતપાલન-વ્રતાય
વિભવે પિનાકિને નમઃ ।
વિધૌ જગત્સર્ગવિધૌ યદાહિતં પ્રતિષ્ઠિતં યત્સ્થિતિકારણે વિધૌ । સમૂઢમૂઢાર્ધ-વિધૌ લયે ચ યત્
પરાય તસ્મૈ મહસે નમો નમઃ

અન્વય-[ભગવતા] જગત્સર્ગવિધૌ યત્ વિધૌ આહિતમ્ સ્થિતિકારણે યત્ વિધૌ પ્રતિષ્ઠિતમ્ લયે ચ યત્
ઊઢાર્ધવિધૌ સમૂઢમ્ તસ્મૈ પરાય મહસે નમો નમઃ ।
નમઃ સમુત્પાદિતતારકદ્વિષે નમસ્ત્રિધામાશ્રિત-તારકત્વિષે । નમો જગત્તારકપુણ્યકર્મ્મણે નમો
નમસ્તારકરાજમૌલયે

અન્વય-સમુત્પાદિતતારકદ્વિષે નમઃ ત્રિધામાશ્રિતતારકત્વિષે નમઃ જગત્તારકપુણ્યકર્મ્મણે નમઃ
તારકરાજમૌલયે નમો નમઃ ।
નમો નમસ્તેઽમૃતભાનુમૌલયે નમો નમસ્તેઽમૃતસિદ્ધિદાયિને । નમો નમસ્તેઽમૃતકુમ્ભપાણયે નમો
નમસ્તેઽમૃતભૈરવાત્મને

અન્વય-(હે પરમેશ !) અમૃતભાનુમૌલયે તે નમો નમઃ અમૃતસિદ્ધિદાયિને તે નમો નમઃ અમૃતકુમ્ભપાણયે તે
નમો નમઃ અમૃતભૈરવાત્મને તે નમો નમઃ ।
નમસ્તમઃપારપરાર્ધ્યવૃત્તયે નમઃ સમસ્તાધ્વવિભક્તશક્તયે । નમઃ ક્રમવ્યસ્ત-સમસ્ત-મૂર્ત્તયે નમઃ
શમસ્થાર્પિતભક્તિમુક્તયે

અન્વય-તમઃપારપરાર્ધ્યવૃત્તયે નમઃ સમસ્તાધ્વવિભક્તશક્તયે નમઃ ક્રમવ્યસ્તસમસ્તમૂર્ત્તયે નમઃ
શમસ્થાર્પિતભક્તિમુક્તયે નમઃ ।
વિજયજયપ્રદાય શબરાય વરાય નમઃ સકલકલઙ્કસઙ્કર-હરાય હરાય નમઃ ।
જગદગદ-પ્રગલ્ભ-વિભવાય ભવાય નમઃ પ્રવરવરપ્રકાશિત-શિવાય શિવાય નમઃ

અન્વય-વિજયજયપ્રદાય વરાય શબરાય નમઃ સકલકલઙ્કસઙ્કર-હરાય હરાય નમઃ
જગદગદ-પ્રગલ્ભ-વિભવાય ભવાય નમઃ પ્રવરવરપ્રકાશિત-શિવાય શિવાય નમઃ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દનામ્ન્યા ટીકયા સમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીજગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો
મહેશ્વરસ્ય સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ નમસ્કારાત્મકં દ્વિતીયં સ્તોત્રમ્ ।
તૃતીયં સ્તોત્રમ્
નિત્યં નિરાવૃતિ નિજાનુભવૈકમાન- માનન્દધામ જગદઙ્કુરબીજમેકમ્ । દિગ્દેશકાલ-કલનાદિ-સમસ્ત-હસ્ત-
મર્દાસહં દિશતુ શર્મ મહન્મહો નઃ

અન્વય-નિત્યમ્ નિરાવૃતિ નિજાનુભવૈકમાનમ્ આનન્દધામ એકમ્ જગદઙ્કુરબીજમ્
દિગ્દેશકાલ-કલનાદિ-સમસ્ત-હસ્ત-મર્દાસહમ્ તત્ મહત્ મહઃ નઃ શર્મ દિશતુ ।
વ્યોમ્નીવ નીરદભરઃ સરસીવ વીચિ- વ્યૂહઃ સહસ્રમહસીવ સુધાંશુધામ । યસ્મિન્નિદં જગદુદેતિ ચ
લીયતે ચ તચ્છામ્ભવં ભવતુ વૈભવમૃદ્ધયે નઃ

અન્વય-વ્યોમ્નિ નીરદભરઃ ઇવ સરસિ વીચિવ્યૂહઃ ઇવ સહસ્રમહસિ સુધાંશુધામ ઇવ યસ્મિન્ ઇદમ્ જગત્ ઉદેતિ
લીયતે ચ તત્ શામ્ભવમ્ વૈભવમ્ નઃ ઋદ્ધયે ભવતુ ।
લોકત્રયસ્થિતિલયોદયકેલિકારઃ કાર્ય્યેણ યો હરિ-હર-દ્રુહિણત્વમેતિ । દેવઃ સ વિશ્વજનવાઙ્ મનસાતિવૃત્ત-
શક્તિઃ શિવં દિશતુ શશ્વદનશ્વરં વઃ

અન્વય-યઃ કાર્ય્યેણ લોકત્રયસ્થિતિલયોદયકેલિકારઃ હરિહરદ્રુહિણત્વમ્ ઇતિ સઃ
વિશ્વજનવાઙ્મનસાતિવૃત્તશક્તિઃ દેવઃ વઃ શશ્વત્ અનશ્વરમ્ શિવમ્ દિશતુ ।
સર્વઃ કિલાયમવશઃ પુરુષાણુકર્મ- કાલાદિકારણગણો યદનુગ્રહેણ । વિશ્વપ્રપઞ્ચરચનાચતુરત્વમેતિ સ
ત્રાયતાં ત્રિભુવનૈકમહેશ્વરો વઃ

અન્વય-અયમ્ સર્વઃ અવશઃ પુરુષાણુકર્મકાલાદિકારણગણઃ યદનુગ્રહેણ વિશ્વપ્રપઞ્ચરચનાચતુરત્વમ્ એતિ
સઃ ત્રિભુવનૈકમહેશ્વરઃ વઃ ત્રાયતામ્ ।
એકસ્ય યસ્ય સકલઃ કરણાનપેક્ષ- જ્ઞાનક્રિયસ્ય પુરતઃ સ્ફુરતિ પ્રપઞ્ચઃ । પશ્યઞ્જગત્
કરતલાઽમલકીફલાભં લાભં સ પુષ્યતુ પરં પરમેશ્વરો વઃ

અન્વય-કરણાનપેક્ષજ્ઞાનક્રિયસ્ય યસ્ય એકસ્ય પુરતઃ સકલઃ પ્રપઞ્ચઃ સ્ફુરતિ કરતલાઽમલકીફલાભમ્
જગત્ પશ્યન્ સઃ પરમેશ્વરઃ વઃ પરમ્ લાભમ્ પુષ્યતુ ।
યઃ કન્દુકૈરિવ પુરન્દર-પદ્મ-સદ્મ- પદ્માપતિ-પ્રભૃતિભિઃ પ્રભુરપ્રમેયઃ । ખેલત્યલઙ્ઘ્યમહિમા સ
હિમાદ્રિકન્યા- કાન્તઃ કૃતાન્તદલનો લઘયત્વઘં વઃ

અન્વય-યઃ અપ્રમેયઃ પ્રભુઃ પુરન્દર-પદ્મ-સદ્મપદ્માપતિ-પ્રભૃતિભિઃ કન્દુકૈઃ ઇવ ખેલતિ સઃ
કૃતાન્તદલનઃ અલઙ્ઘ્યમહિમા હિમાદ્રિકન્યાકાન્તઃ વઃ અઘમ્ લઘયતુ ।
સેવાનમન્નિખિલખેચરમૌલિરત્ન- રશ્મિચ્છટા-પટલ-પાટલ-પાદપીઠઃ । પુષ્ણાતુ ધામ
કપિશીકૃત-શૈલશૃઙ્ગ- ત્વઙ્ગન્મૃગાઙ્ક-મધુરાકૃતિરીશ્વરો વઃ

અન્વય-સેવાનમન્નિખિલખેચરમૌલિરત્ન-રશ્મિચ્છટા પટલ પાટલપાદપીઠઃ
કપિશીકૃત-શૈલશૃઙ્ગત્વઙ્ગન્મૃગાઙ્ક મધુરાકૃતિઃ ઈશ્વરઃ વઃ ધામ પુષ્ણાતુ ।
અઙ્ગં ભુજઙ્ગરચિતાઙ્ગદભઙ્ગિ તુઙ્ગં ત્વઙ્ગત્તરઙ્ગ ગગનાઙ્ગનસઙ્ગિ ગઙ્ગમ્ ।
બિભ્રદ્વિભુર્વિહિતરઙ્ગદનઙ્ગભઙ્ગ- મઙ્ગીકરોત્વરમભઙ્ગુરમિઙ્ગિતં વઃ

અન્વય-વિભુઃ ભુજઙ્ગરચિતાઙ્ગદભઙ્ગિ ત્વઙ્ગત્તરઙ્ગગગનાઙ્ગનસઙ્ગિગઙ્ગમ્ વિહિતરઙ્ગદનઙ્ગભઙ્ગમ્
તુઙ્ગમ્ અઙ્ગમ્ બિભ્રત્ વઃ અભઙ્ગરમ્ ઇઙ્ગિતમ્ અરમ્ અઙ્ગીકરોતુ ।
યઃ કુણ્ડમણ્ડલકમણ્ડલુમન્ત્રમુદ્રા- ધ્યાનાર્ચનસ્તુતિજપાદ્યુપદેશયુક્ત્યા ।
ભોગાપવર્ગદમનુગ્રહમાનતાનાં વ્યાનઞ્જ રઞ્જયતુ સ ત્રિજગદ્ગુરુર્વઃ

અન્વય-યઃ (દૈશિકમુખેન) કુણ્ડમણ્ડલકમણ્ડલુમન્ત્રમુદ્રાધ્યાનાર્ચનસ્તુતિજપાદ્યુપદેશયુક્ત્યા
આનતાનામ્ ભોગાપવર્ગદમ્ અનુગ્રહમ્ વ્યાનઞ્જ સઃ ત્રિજગદ્ગુરુઃ વઃ રઞ્જયતુ ।
શંભોરદભ્રશરદભ્રતુષારશુભ્રં ભ્રાજિષ્ણુ-ભૂતિભર-શીભર-ભાસ્વરાભમ્ ।
દિશ્યાદ્વપુર્ભસલ-નીલગલં કલઙ્કા- લઙ્કારશારદશશાઙ્કનિભં શુભં વઃ

અન્વય-અદભ્રશરદભ્રતુષારશુભ્રમ્ ભ્રાજિષ્ણુ-ભૂતિભર-શીભર ભાસ્વરાભમ્ ભસલનીલગલમ્
કલઙ્કાલઙ્કારશારદશશાઙ્કનિભમ્ શમ્ભોઃ વપુઃ વઃ શુભમ્ દિશ્યાત્ ।
યેનોપદિષ્ટમનપાયમુપાયમાપ્ય સ્વર્ગાપવર્ગવિભવૈર્વિભવો ભવન્તિ । દેવઃ સ વઃ
સકલકર્મફલોપલમ્ભ-વિસ્રમ્ભભૂમિરભિવાઞ્છિતસિદ્ધયેઽસ્તુ

અન્વય-યેન ઉપદિષ્ટમ્ અનપાયમ્ ઉપાયમ્ આપ્ય [ભક્તાઃ] સ્વર્ગાપવર્ગવિભવૈઃ વિભવઃ ભવન્તિ સઃ
સકલકર્મફલોપલમ્ભવિસ્રમ્ભભૂમિઃ દેવઃ વઃ અભિવાઞ્છિતસિદ્ધયે અસ્તુ ।
મૂલોજ્ઝિતેન કલિકાકલિતેન તાપ- શાન્તિક્ષમેણ નમતામવિપલ્લવેન । સદ્યઃફલેન સુમનોભિરુપાસિતેન
સ્થાણુઃ શ્રિયેઽસ્તુ ભવતાં વપુષાઽદ્ભુતેન

અન્વય-મૂલોજ્ઝિતેન કલિકાકલિતેન નમતામ્ તાપશાન્તિક્ષમેણ અવિપલ્લવેન સદ્યઃફલેન સુમનોભિઃ ઉપાસિતેન
અદ્ભુતેન વપુષા (ઉપલક્ષિતઃ) સ્થાણુઃ ભવતામ્ શ્રિયે અસ્તુ ।
દિવ્યાપગાપ્લવનપાવકસેવનાભ્યાં વિભ્રત્તનું શુચિમપેતકલઙ્કશઙ્કામ્ ।
દોષાનુષઙ્ગરહિતસ્તિમિરોષ્મશાન્ત્યૈ ભૂયાદ્દ્વિજાધિપતિરીશ્વરવન્દિતો વઃ

અન્વય-દિવ્યાપગાપ્લવનપાવકસેવનાભ્યામ્ શુચિમ્ અપેતકલઙ્કશઙ્કામ્ તનુમ્ વિભ્રત્ દોષાનુષઙ્ગરહિતઃ
ઈશ્વરવન્દિતઃ દ્વિજાધિપતિઃ વઃ તિમિરોષ્મશાન્ત્યૈ ભૂયાત્ ।
દાનામ્બુનિર્ભરકરસ્તનયઃ સ યસ્ય શ્રીમાન્ સ યસ્ય ધનદઃ સવિધે વિધેયઃ । યઃ સંશ્રિતઃ શિરસિ
મુક્તકરેણ રાજ્ઞા પુષ્ણાતુ વઃ કનકવર્ષઘનઃ સ દેવઃ

અન્વય-સઃ યસ્ય તનયઃ દાનામ્બુનિર્ભરકરઃ [અસ્તિ] શ્રીમાન્ સઃ ધનદઃ યસ્ય સવિધે વિધેયઃ [અસ્તિ] યઃ
મુક્તકરેણ રાજ્ઞા શિરસિ સંશ્રિતઃ સઃ કનકવર્ષઘનઃ દેવઃ વઃ પુષ્ણાતુ ।
નિર્મત્સરૌ નિવસતઃ સમમર્કચન્દ્રૌ નીરાનલાવમૃતહાલહલૌ ચ યત્ર । રાજ્ઞા નવેન
તદધિષ્ઠિતમુજ્જ્વલેન શાર્વં વપુર્ભવતુ વાઞ્છિતસિદ્ધયે વઃ

અન્વય-યત્ર નિર્મત્સરૌ અર્કચન્દ્રૌ નીરાનલૌ અમૃતહાલહલૌ ચ સમમ્ નિવસતઃ તત્ ઉજ્જ્વલેન નવેન રાજ્ઞા
અધિષ્ઠિતમ્ શાર્વમ્ વપુઃ વઃ વાઞ્છિતસિદ્ધયે ભવતુ ।
વક્તા ચ યઃ સુખયિતા ચ વિભુઃ શ્રુતીનાં વક્ષઃ કરં ચ વહતે કમલાઙ્કિતં યઃ । યો મૂર્ધ્નિ
વર્ષ્મણિ ચ હૈમવતીં બિભર્તિ ત્રૈધં ભવન્ ભવતુ વઃ સ શિવઃ શિવાય

અન્વય-યઃ વિભુઃ [બ્રહ્મરૂપેણ] શ્રુતીનામ્ વક્તા સુખયિતા ચ [અસ્તિ] તથા યઃ [વિષ્ણુરૂપેણ]
કમલાઙ્કિતમ્ વક્ષઃ કરમ્ ચ વહતે યઃ [રુદ્રરૂપેણ] મૂર્ધ્નિ વર્ષ્મણિ ચ હૈમવતીમ્ બિભર્ત્તિ સઃ ત્રૈધમ્
ભવન્ શિવઃ વઃ શિવાય ભવતુ ।
તાપત્રયાઽપહૃતયે ત્રિશિખં ત્રિવર્ગ- સિદ્ધ્યૈ ત્રિધામલયનં નયનત્રયં ચ । ત્રિઃસ્રોતસોઽપિ સલિલં
ત્રિમલાપનુત્યૈ ભૂયાત્ત્રિલોકમહિતં ત્રિપુરદ્વિષો વઃ

અન્વય-ત્રિપુરદ્વિષઃ ત્રિલોકમહિતમ્ ત્રિશિખમ્ વઃ તાપત્રયાપહૃતયે ભૂયાત્ ત્રિધામલયનમ્ નયનત્રયમ્ ચ
વઃ ત્રિવર્ગસિદ્ધ્યૈ ભૂયાત્ ત્રિસ્રોતસઃ સલિલમ્ અપિ વઃ ત્રિમલાપનુત્યૈ ભૂયાત્ ।
યદ્દર્શનાઽમૃતસુખાનુભવેન ધન્યા નેત્રોત્પલાનિ ચિરમર્ધનિમીલિતાનિ ।
દૃઙ્માર્ગગોચરરવીન્દુકર-પ્રસઙ્ગ- ભઙ્ગ્યેવ બિભ્રતિ શિવઃ શિવદઃ સ વોઽસ્તુ

અન્વય-ધન્યાઃ યદ્દર્શનામૃતસુખેન દૃઙ્માર્ગગોચરરવીન્દુકરપ્રસઙ્ગભઙ્ગ્યા ઇવ ચિરમ્ અર્ધનિમીલિતાનિ
નેત્રોત્પલાનિ બિભ્રતિ સઃ શિવઃ વઃ શિવદઃ અસ્તુ ।
કાલં દૃશૈવ શમયન્ સફલપ્રયાસં યઃ શ્વેતમુત્તમચમત્કૃતિકૃચ્ચકાર । શ્વેતં યશઃ
પ્રશમયન્નસતાં સતાં ચ કાલં કૃતાર્થયતિ યઃ સ શિવોઽવતાદ્વઃ

અન્વય-ઉત્તમચમત્કૃતિકૃત્ યઃ વિભુઃ દૃશા એવ કાલમ્ શમયન્ શ્વેતમ્ સફલપ્રયાસમ્ ચકાર યઃ અસતામ્
શ્વેતમ્ યશઃ પ્રશમયન્ સતામ્ કાલમ્ કૃતાર્થયતિ સઃ શિવઃ વઃ અવતાત્ ।
બભ્રુર્બિભર્ત્યલિકપાવકસૌહૃદં યો યત્રાહિરેતિ શિખિના સહ સામરસ્યમ્ । જૂટઃ સ વઃ
સમમરાતિભિરપ્યમર્ષ- મુક્તાં સ્થિતિં પ્રથયતુ પ્રમથાધિપસ્ય

અન્વય-યઃ (જૂટઃ) અલિકપાવકસૌહૃદમ્ બિભર્તિ યત્ર અહિઃ શિખિના સહ સામરસ્યમ્ એતિ સઃ પ્રમથાધિપસ્ય
બભ્રુઃ જૂટઃ વઃ અરાતિભિઃ સમમ્ અપિ અમર્ષમુક્તામ્ સ્થિતિમ્ પ્રથયતુ ।
અવ્યાત્સ વઃ શિરસિ યસ્ય વિલોચનાગ્નિ- જ્વાલાવલીઢસુરસિન્ધુજલોપગૂઢઃ । અદ્યાપિ
વાડવશિખાપરિણદ્ધમુગ્ધ- દુગ્ધાબ્ધિમધ્યગ ઇવ શ્રિયમેતિ ચન્દ્રઃ

અન્વય-યસ્ય શિરસિ વિલોચનાગ્નિજ્વાલાવલીઢસુરસિન્ધુજલોપગૂઢઃ ચન્દ્રઃ અદ્ય અપિ
વાડવશિખાપરિણદ્ધમુગ્ધદુગ્ધાબ્ધિમધ્યગ ઇવ શ્રિયમ્ એતિ સઃ વઃ અવ્યાત્ ।
અવ્યાત્સ વઃ સુકૃતિનામલિકેષુ ધૂલી- પટ્ટીકૃતેષુ પદરેણુભરેણ યસ્ય । ધાતાક્ષરાણિ લિખતિ
ક્ષિતિપાલમૌલિ- માલાર્ચિતાઙ્ઘ્રિકમલો ભવિતા ભુવીતિ

અન્વય-યસ્ય પદરેણુભરેણ ધૂલીપટ્ટીકૃતેષુ સુકૃતિનામ્ અલિકેષુ ધાતા [અસૌ પુરુષઃ] ભુવિ
ક્ષિતિપાલમૌલિમાલાર્ચિતાઙ્ઘ્રિકમલઃ ભવિતા ઇતિ અક્ષરાણિ લિખતિ સઃ (શિવઃ) વઃ અવ્યાત્ ।
શૈવી શિવં દિશતુ શીતમરીચિલેખા જૂટાહિરત્નકિરણચ્છુરણારુણા વઃ । દેવી નવીનનખલક્ષ્મધિયા
પિધત્તે યત્સંક્રમં કુચતટે પટપલ્લવેન

અન્વય-કુચતટે યત્સંક્રમમ્ દેવી નવીનનખલક્ષ્મધિયા પટપલ્લવેન પિધત્તે (સા)
જૂટાહિરત્નકિરણચ્છુરણારુણા શૈવી શીતમરીચિલેખા વઃ શિવમ્ દિશતુ ।
દેવ્યાસ્તદસ્તુ કુચચૂચુકમિન્દુમૌલિ- દેહાર્ધબદ્ધવસતેરમૃતાપ્તયે વઃ । અભ્યેતિ યન્મદનપૂજ્યસુવર્ણપીઠ-
પૃષ્ઠપ્રતિષ્ઠિતહરિન્મણિલિઙ્ગભઙ્ગિમ્

અન્વય-યત્ મદનપૂજ્યસુવર્ણપીઠ-પૃષ્ઠ-પ્રતિષ્ઠિત હરિન્મણિલિઙ્ગભઙ્ગિમ્ અભ્યેતિ તત્
ઇન્દુમૌલિદેહાર્ધબદ્ધવસતેઃ દેવ્યાઃ કુચચૂચુકમ્ વઃ અમૃતાપ્તયે અસ્તુ ।
યાઃ ક્ષીરસિન્ધુલહરીવૃતમન્દરાદ્રિ- મુદ્રામનઙ્ગદમનસ્ય નયન્તિ જૂટમ્ ।
દ્વિર્ભાવિતાવિરલસિદ્ધસરિત્તરઙ્ગા- સ્તા લઙ્ઘયન્ત્વઘમઘર્મરુચો રુચો વઃ

અન્વય-યાઃ અનઙ્ગદમનસ્ય જૂટમ્ ક્ષીરસિન્ધુલહરીવૃતમન્દરાદ્રિમુદ્રામ્ નયન્તિ તાઃ
દ્વિર્ભાવિતાવિરલસિદ્ધસરિત્તરઙ્ગાઃ અઘર્મરુચઃ રુચઃ વઃ અઘમ્ લઙ્ઘયન્તુ ।
લોકત્રયાઽભ્યુદયજન્મમહી મહીયઃ સ્થાનાધિરોહણવિધાવધિરોહિણી યા । સા
ચન્દ્રચૂડમુકુટધ્વજવૈજયન્તી જહ્નોરનિહ્નુ તનયા તનયાઽવતાદ્વઃ

અન્વય-યા લોકત્રયાભ્યુદયજન્મમહી મહીયઃ સ્થાનાધિરોહણવિધૌ અધિરોહિણી [ભવતિ] સા
ચન્દ્રચૂડમુકુટધ્વજવૈજયન્તી અનિહ્નુ તનયા જહ્નોઃ તનયા વઃ અવતાત્ ।
ભાલાગ્નિકીલકલિતાખિલરન્ધ્રભાગં ભર્ગસ્ય વો દિશતુ શર્મ શિરઃકપાલમ્ । યત્કાલવહ્નિવપુષઃ પચતઃ
પ્રભૂત- ભૂતવ્રજં વ્રજતિ તસ્ય મહાનસત્વમ્

અન્વય-યત્ પ્રભૂતભૂતવ્રજમ્ પચતઃ કાલવહ્નિવપુષઃ મહાનસત્વમ્ વ્રજતિ તત્
ભાલાગ્નિકીલકલિતાખિલરન્ધ્રભાગમ્ ભર્ગસ્ય શિરઃકપાલમ્ વઃ શર્મ દિશતુ ।
ચાન્દ્રં ચ ધામ સુરનિર્ઝરિણી જલં ચ હસ્તસ્થહેમકલશાઽમૃતજીવનં ચ । સ્નિગ્ધં ચ દૃગ્વિલસિતં
હસિતં સિતં ચ યુષ્માકમૂષ્મશમનાય ભવન્તુ શમ્ભોઃ

અન્વય-શમ્ભોઃ ચાન્દ્રમ્ ધામ સુરનિર્ઝરિણીજલમ્ ચ હસ્તસ્થહેમકલશામૃતજીવનમ્ ચ સ્નિગ્ધમ્ દૃગ્વિલસિતમ્
સિતમ્ હસિતમ્ ચ (એતાનિ) યુષ્માકમ્ ઊષ્મશમનાય ભવન્તુ ।
મૂર્ધ્નિ દ્યુસિન્ધુધવલે ધવલેન્દુલેખા કૈલાસશૈલશિખરે ધવલશ્ચ વાહઃ । નીહારહારિણિ વપુષ્યપિ
ભૂતિરેષા પુષ્ણાતુ વઃ સદૃશસંઘટના શિવસ્ય

અન્વય-દ્યુસિન્ધુધવલે મૂર્ધ્નિ ધવલા ઇન્દુલેખા કૈલાસશૈલશિખરે ધવલઃ ચ વાહઃ નીહારહારિણિ
વપુષિ અપિ ભૂતિઃ એષા શિવસ્ય સદૃશસંઘટના વઃ પુષ્ણાતુ ।
ઉત્તપ્તહેમરુચિ ચન્દ્રકલા કલાપે બાલપ્રવાલરુચિરે ચ કરે કપાલમ્ । તામ્રેઽધરે ચ હસિતં સિતમદ્ભુતેયં
વિચ્છિત્તિરિન્દુશિરસઃ કુશલં ક્રિયાદ્વઃ

અન્વય-ઉત્તપ્તહેમરુચિ કલાપે ચન્દ્રકલા બાલપ્રવાલરુચિરે કરે ચ કપાલમ્ તામ્રે અધરે ચ સિતમ્ હસિતમ્ ઇયમ્
ઇન્દુશિરસઃ અદ્ભુતા વિચ્છિત્તિઃ વઃ કુશલમ્ ક્રિયાત્ ।
શ્રેયઃ પ્રયચ્છતુ પરં સુવિશુદ્ધવર્ણા પૂર્ણાભિલાષવિબુધાધિપવન્દનીયા । પુણ્યા કવિપ્રવરવાગિવ
બાલચન્દ્ર- ચૂડામણેશ્ચરણરેણુકણાવલી વઃ

અન્વય-સુવિશુદ્ધવર્ણા પૂર્ણાભિલાષવિબુધાધિપવન્દનીયા પુણ્યા બાલચન્દ્રચૂડામણેઃ
ચરણરેણુકણાવલી કવિપ્રવરવાક્ ઇવ વઃ પરમ્ શ્રેયઃ પ્રયચ્છતુ ।
હારીકૃતોલ્બણફણીન્દ્રફણેન્દ્રનીલ- નીલચ્છવિચ્છુરણશારમુરઃસ્થલં વઃ । પુષ્ણાતુ નિહ્નુ
તનગેન્દ્રસુતાકુચાગ્ર- કસ્તૂરિકામકરિકાકિણમિન્દુમૌલેઃ

અન્વય-હારીકૃતોલ્બણફણીન્દ્રફણેન્દ્રનીલનીલચ્છવિચ્છુરણશારમ્
નિહ્નુતનગેન્દ્રસુતાકુચાગ્રકસ્તૂરિકામકરિકાકિણમ્ ઇન્દુમૌલેઃ ઉરઃસ્થલમ્ વઃ પુષ્ણાતુ ।
યુષ્માકમસ્તુ નવનીલસરોજદામ- શ્યામદ્યુતિઃ સુમતયે શિતિકણ્ઠકણ્ઠઃ । યઃ
કેતકીધવલવાસુકિભોગયોગા- ન્દાઙ્ગૌઘભિન્નગગનાઙ્ગનભઙ્ગિમેતિ

અન્વય-યઃ કેતકીધવલવાસુકિભોગયોગાત્ ગાઙ્ગૌઘભિન્નગગનાઙ્ગનભઙ્ગિમ્ એતિ [સઃ]
નવનીલસરોજદામશ્યામદ્યુતિઃ શિતિકણ્ઠકણ્ઠઃ યુષ્માકમ્ સુમતયે અસ્તુ ।
ક્ષીરાર્ણવસ્ય ચરણાબ્જતલે નિવાસ- માસેદુષસ્તનયમપ્રતિમપ્રસાદઃ । યો મૂર્ધ્નિ લાલયતિ બાલમસૌ
દયાબ્ધિ- ર્દેવસ્તનોતુ મુદમાશ્રિતવલ્લભો વઃ

અન્વય-યઃ અપ્રતિમપ્રસાદઃ (સ્વીયે) ચરણાબ્જતલે નિવાસમ્ આસેદુષઃ ક્ષીરાર્ણવસ્ય તનયમ્ બાલમ્ [સ્વકીયે]
મૂર્ધ્નિ લાલયતિ અસૌ આશ્રિતવલ્લભઃ દયાબ્ધિઃ દેવઃ વઃ મુદમ્ તનોતુ ।
યા રાજહંસશિખિસંભૃતકાન્તિરેતિ સદ્યસ્તિરોહિતઘનાવરણા પ્રસાદમ્ । સા પ્રાવૃડન્તશરદાદિદિનેષ્વિવ
દ્યૌઃ શમ્ભોરભીષ્ટફલપાકકૃદસ્તુ દૃગ્વઃ

અન્વય-યા રાજહંસશિખિસંભૃતકાન્તિઃ તિરોહિતઘનાવરણા સદ્યઃ પ્રસાદમ્ એતિ સા
પ્રાવૃડન્તશરદાદિદિનેષુ દ્યૌઃ ઇવ શમ્ભોઃ દૃક્ વઃ અભીષ્ટફલપાકકૃત્ અસ્તુ ।
અન્તર્ધૃતાહિમકરજ્વલનોદિતેન્દુઃ સ્વઃસિન્ધુસઙ્ગસુભગા પરમેશ્વરસ્ય । ઔદન્વતીવ તનુરસ્તુ ગજાશ્વરત્ન-
શ્રીલાભકૃત્સુમનસામમૃતાય દૃગ્વઃ

અન્વય-અન્તર્ધૃતાઽહિમકરજ્વલનોદિતેન્દુઃ સ્વઃસિન્ધુસઙ્ગસુભગા સુમનસામ્ ગજાશ્વરત્નશ્રીલાભકૃત્
પરમેશ્વરસ્ય દૃક્ ઔદન્વતી તનુઃ ઇવ વઃ અમૃતાય અસ્તુ ।
યત્રાગ્નિરીપ્સતિ કણં ન વિવૃત્ય જિહ્વાં નૈતિ પ્રતિક્ષપમપેતવસુસ્તમર્કઃ । ક્ષીણસ્તમિન્દુરપિ ન શ્રયતિ
શ્રિયેઽસ્તુ શ્રીધામ તત્પુરરિપોર્નયનત્રયં વઃ

અન્વય-યત્ર અગ્નિઃ જિહ્વામ્ વિવૃત્ય કણમ્ ન ઈપ્સતિ અપેતવસુઃ અર્કઃ પ્રતિક્ષપમ્ તમ્ ન એતિ તમ્ ચ ક્ષીણઃ
ઇન્દુઃ અપિ ન શ્રયતિ તત્ શ્રીધામ પુરરિપોઃ નયનત્રયમ્ વઃ શ્રિયે અસ્તુ ।
અર્કસ્ય નોદગયનં શિશિરેઽપિ યત્ર શીતત્વિષો ન બહુલેઽપિ કલાપલાપઃ । ક્ષામં ચ ધામ ન વહત્યપિ
વહ્નિરહ્નિ તત્ત્રાયતાં પુરરિપોર્નયનત્રયં વઃ

અન્વય-યત્ર અર્કસ્ય શિશિરે અપિ ઉદગયનમ્ ન [ભવતિ] શીતત્વિષઃ બહુલે અપિ કલાપલાપઃ ન [ભવતિ] યત્ર
વહ્નિઃ અહ્નિ અપિ ક્ષામમ્ ધામ ન વહતિ તત્ પુરરિપોઃ નયનત્રયમ્ વઃ ત્રાયતામ્ ।
યામાશ્રિતોઽમ્બરમણી રમણીયધામા કામાન્તકાવનલસાઽનલસાદ્વ્યધાદ્યા । યાપીન્દુસમ્ભવસુધાવસુધા
દૃશસ્તાઃ શર્વસ્ય વઃ શિવપુષો વપુષો ભવન્તુ

અન્વય-રમણીયધામા અમ્બરમણિઃ યામ્ આશ્રિતઃ યા અનલસા કામાન્તકૌ અનલસાદ્ વ્યધાત્ યા અપિ
ઇન્દુસમ્ભવસુધાવસુધા [અસ્તિ] તાઃ શર્વસ્ય વપુષઃ દૃશઃ વઃ શિવપુષઃ ભવન્તુ ।
પુષ્ણાતુ વઃ પ્રથમસઙ્ગમભીરુગૌરી-વિસ્રમ્ભણપ્રણયભઙ્ગભયાકુલસ્ય ।
તત્કાલકાર્યકરદર્પકદેહદાહ- જાતાનુતાપમુરગાભરણસ્ય ચેતઃ

અન્વય-પ્રથમસંગમભીરુગૌરીવિસ્રમ્ભણપ્રણયભઙ્ગભયાકુલસ્ય ઉરગાભરણસ્ય
તત્કાલકાર્યકરદર્પકદેહદાહજાતાનુતાપમ્ ચેતઃ વઃ પુષ્ણાતુ ।
જૂટે કપાલશકલાનિ કલાનિધિશ્ચ હસ્તે સુધામ્બુ સરલં ગરલં ગલે ચ । શક્રાદિભિશ્ચ નમનં ગમનં
ગવા ચ યસ્યાસ્તુ દુર્ગતિહરઃ સ હરઃ સદા વઃ

અન્વય-યસ્ય જૂટે કપાલશકલાનિ કલાનિધિઃ ચ (ભવતિ) હસ્તે સુધામ્બુ ગલે ચ સરલમ્ ગરલમ્ (શોભતે) યસ્ય
ચ શક્રાદિભિઃ નમનમ ગવા ચ ગમનમ્ (ભવતિ) સઃ હરઃ સદા વઃ દુર્ગતિહરઃ અસ્તુ ।
યસ્ય ક્ષિતિઃ શિરસિ સૌમનસીવ શેષા શેષાહિરઙ્ગદપદે સ ચકાસ્તિ યસ્ય । તસ્ય
પ્રભોરમૃતનિર્ઝરનિર્વિશેષા- શેષાણિ હન્તુ દુરિતાનિ સરસ્વતી વઃ

અન્વય-યસ્ય શિરસિ ક્ષિતિઃ સૌમનસી શેષા ઇવ [શોભતે] સઃ શેષાહિઃ યસ્ય અઙ્ગદપદે ચકાસ્તિ તસ્ય
પ્રભોઃ અમૃતનિર્ઝરનિર્વિશેષા સરસ્વતી વઃ અશેષાણિ દુરિતાનિ હન્તુ ।
શ્રીમાનકલ્પત ન કલ્પતરુર્યદાપ્ત્યૈ તૃષ્ણા રસાયનરસાય ન યં સમેત્ય । લભ્યો ન યો ગહનયોગહવૈઃ સ
વોઽઘ- મપ્રાકૃતો હરકૃતો હરતુ પ્રસાદઃ

અન્વય-યદાપ્ત્યૈ શ્રીમાન્ કલ્પતરુઃ ન અકલ્પત યમ્ સમેત્ય રસાયનરસાય તૃષ્ણા ન (ભવતિ) યઃ
ગહનયોગહવૈઃ ન લભ્યઃ સઃ હરકૃતઃ અપ્રાકૃતઃ પ્રસાદઃ વઃ અઘમ્ હરતુ ।
મુક્તિર્હિ નામ પરમઃ પુરુષાર્થ એક- સ્તામન્તરાયમવયન્તિ યદન્તરજ્ઞાઃ । કિં ભૂયસા ભવતુ સૈવ
સુધામયૂખ-લેખાશિખાભરણભક્તિરભઙ્ગુરા વઃ

અન્વય-હિ મુક્તિઃ નામ એકઃ પરમઃ પુરુષાર્થઃ [અસ્તિ] તામ્ (અપિ) યદન્તરજ્ઞાઃ અન્તરાયમ્ અવયન્તિ ભૂયસા
કિમ્ સા એવ સુધામયૂખલેખાશિખાભરણભક્તિઃ વઃ અભઙ્ગુરા ભવતુ ।
સ યત્ર ગુહબર્હિણો ભવભુજઙ્ગજિહ્વાઞ્ચનૈ- ર્ગજાસ્યકરકર્ષણૈઃ સ ચ ગિરીન્દ્રકન્યાહરિઃ । સ
ચાર્કસુતસૈરિભો રવિતુરઙ્ગહેષારવૈ- ર્મુદં દધતિ ધામ તદ્દિશતુ શામ્ભવં ધામ વઃ

અન્વય-યત્ર સઃ ગુહબર્હિણઃ ભવભુજઙ્ગજિહ્વાઞ્ચનૈઃ મુદમ્ દધતિ સઃ ગિરીન્દ્રકન્યાહરિઃ ચ
ગજાસ્યકરકર્ષણૈઃ મુદમ્ દધતિ સઃ અર્કસુતસૈરિભઃ ચ રવિતુરઙ્ગહેષારવૈઃ મુદમ્ દધતિ તત્
શામ્ભવમ્ ધામ વઃ ધામ (તેજઃ) દિશતુ ।
યસ્મિઞ્જાતસ્ત્રિભુવનજયી ભગ્નકામઃ સ કામો યસ્મિંલ્લેભે શલભલઘુતાં પ્રાપ્તકાલઃ સ કાલઃ ।
યસ્યૌઘો ન પ્રભવતિ મહોનિહ્નવે જાહ્નવીયઃ શ્રેયઃ પ્રેયઃ પ્રથયતુ સ વઃ શામ્ભવો દૃક્ત્રિભાગઃ

અન્વય-યસ્મિન્ સઃ ત્રિભુવનજયી કામઃ ભગ્નકામઃ જાતઃ યસ્મિન્ પ્રાપ્તકાલઃ સઃ કાલઃ શલભલઘુતામ્
લેભે યસ્ય મહોનિહ્નવે જાહ્નવીયઃ ઓઘઃ ન પ્રભવતિ સઃ શામ્ભવઃ દૃક્ત્રિભાગઃ વઃ પ્રેયઃ શ્રેયઃ
પ્રથયતુ ।
------------------ વીક્ષે ન યત્ર નયનત્રિતયાભિરામં પૂર્ણેન્દુતર્જિ મુખમીશ્વર ! તાવકીનમ્ । દાસસ્ય
નાથ ! કૃપયા ભવતા વિતીર્ણં સાયુજ્યમીદૃગપિ વેદ્મિ વિડમ્બને મે ॥ ------------------
યઃ ક્રોધાગ્નેઃ સમિધમકરોદ્દર્પકં દર્પકન્દ- ચ્છેદાભિજ્ઞં વ્યધિત જગતાં યઃ કૃતાન્તં કૃતાન્તમ્ ।
નેતું યશ્ચ પ્રભવતિ મતિહ્વાસમસ્તં સમસ્તં નિષ્પ્રત્યૂહં પ્રથયતુ પથિ ત્રાસદે વઃ સ દેવઃ

અન્વય-યઃ દર્પકમ્ ક્રોધાગ્નેઃ સમિધમ્ અકરોત્ યઃ જગતામ્ કૃતાન્તમ્ કૃતાન્તમ્ દર્પકન્દચ્છેદાભિજ્ઞમ્ વ્યધિત
યઃ ચ [ધીમતામ્] સમસ્તમ્ મતિહ્રાસમ્ અસ્તમ્ નેતુમ્ પ્રભવતિ સઃ દેવઃ ત્રાસદે પથિ વઃ નિષ્પ્રત્યૂહમ્
પ્રથયતુ ।
પાયાદ્વસ્ત્રિજગદ્ગુરુઃ સ્મરહરઃ સોપગ્રહાણાં શિરઃ- શ્યામાકામુકમત્સરેણ ચરણૌ પઙ્ક્તિર્ગ્રહાણામિવ
। યસ્ય પ્રહ્વસુરાસુરેશ્વરશિરો-મન્દારમાલાગલ- ત્કિઞ્જલ્કોત્કર-પિઞ્જરોન્મુખનખશ્રેણીનિભેનાશ્રિતા

અન્વય-શિરઃશ્યામાકામુકમત્સરેણ સોપગ્રહાણામ્ ગ્રહાણામ્ પઙ્ક્તિ પ્રહ્વસુરાસુરેશ્વરશિરો
મન્દારમાલાગલત્કિઞ્જલ્કોત્કરપિઞ્જરોન્મુખનખશ્રેણીનિભેન યસ્ય ચરણૌ આશ્રિતા સઃ ત્રિજગદ્ગુરુઃ
સ્મરહરઃ વઃ પાયાત્ ।
અર્કેન્દુભૌમબુધવાક્પતિકાવ્યમન્દા મન્દારકુન્દકુમુદૈર્યમુદર્ચયન્તિ । તસ્ય પ્રભોરઘમલોષ્મશમાદમન્દા
મન્દાકિનીવ મુદમર્પયતુ સ્તુતિર્વઃ

અન્વય-અર્કેન્દુભૌમબુધવાક્પતિકાવ્યમન્દાઃ મન્દારકુન્દકુમુદૈઃ યમ્ ઉદર્ચયન્તિ તસ્ય પ્રભોઃ અમન્દા સ્તુતિઃ
અઘમલોષ્મશમાત્ મન્દાકિની ઇવ વઃ મુદમ્ અર્પયતુ ।
ભસ્મોદ્ધૂલિતમૂર્તિરિન્દુધવલજ્યોતીરસોર્વીધર- સ્કન્ધાસક્તતુષારગૌરવૃષ-ભારૂઢોઽસ્તુ ભદ્રાય વઃ ।
દેવો દુગ્ધમહાબ્ધિમધ્યવિકસત્સત્પુણ્ડરીકોપરિ-ક્રીડદ્બાલમરાલનિર્મલરુચિઃ કાત્યાયનીકામુકઃ

અન્વય-ભસ્મોદ્ધૂલિતમૂર્તિઃ ઇન્દુધવલજ્યોતીરસોર્વીધરસ્કન્ધાસક્તતુષારગૌરવૃષભારૂઢઃ
દુગ્ધમહાબ્ધિમધ્યવિકસત્સત્પુણ્ડરીકોપરિક્રીડદ્બાલમરાલનિર્મલરુચિઃ કાત્યાયનીકામુકઃ દેવઃ વઃ
ભદ્રાય અસ્તુ ।
ત્રાતા ભીતિભૃતાં પતિશ્ચિદચિતાં ક્લેશં સતાં શંસતાં હન્તા ભક્તિમતાં મતાં સ્વસમતાં
કર્તાઽપકર્તાઽસતામ્ । દેવઃ
સેવકભુક્તિમુક્તિઘટનાભૂર્ભૂર્ભુવઃ-સ્વસ્ત્રયી-નિર્મ્માણસ્થિતિસંહતિપ્રકટિતક્રીડો મૃડઃ પાતુ વઃ

અન્વય-ભીતિભૃતામ્ ત્રાતા ચિદચિતામ્ પતિઃ શંસતામ્ સતામ્ ક્લેશમ્ હન્તા ભક્તિમતામ્ મતામ્ સ્વસમતામ્ કર્તા
અસતામ્ અપકર્ત્તા સેવક-ભુક્તિ-મુક્તિ ઘટનાભૂઃ
ભૂર્ભુવઃસ્વસ્ત્રયી-નિર્મ્માણસ્થિતિસંહતિપ્રકટિતક્રીડઃ મૃડઃ દેવઃ વઃ પાતુ ।
કૃષ્ણેન ત્રિજગત્પ્રસિદ્ધવિજયપ્રખ્યાતિના લોચનં ભક્ત્યા વાસવસૂનુના કૃતવતા પાદાબ્જપૂજાવિધૌ ।
યસ્માદાપ્તસુદર્શનેન નિખિલં વિશ્વં વિધેયીકૃતં કૃષ્ણેનેવ સ ધૂર્જટિર્ઘટયતુ શ્રેયાંસિ
ભૂયાંસિ નઃ

અન્વય-પાદાબ્જપૂજાવિધૌ ભક્ત્યા લોચનમ્ કૃતવતા ત્રિજગત્પ્રસિદ્ધવિજયપ્રખ્યાતિના વાસવસૂનુના કૃષ્ણેન
(વિષ્ણુના) ઇવ યસ્માત્ આપ્તસુદર્શનેન કૃષ્ણેન (અર્જુનેન) નિખિલમ્ વિશ્વમ્ વિધેયીકૃતમ્ સઃ ધૂર્જટિઃ નઃ
ભૂયાંસિ શ્રેયાંસિ ઘટયતુ ।
શ્રીકણ્ઠસ્ય સકૃત્તિકાર્તભરણી મૂર્તિઃ સદારોહિણી જ્યેષ્ઠા ભદ્રપદા પુનર્વસુયુતા ચિત્રા
વિશાખાન્વિતા । દિશ્યાદક્ષતહસ્તમૂલઘટિતાષાઢા મઘાલઙ્કૃતા શ્રેયો વૈશ્રવણાશ્રિતા ભગવતો
નક્ષત્રપાલીવ વઃ

અન્વય-સકૃત્તિકા આર્તભરણી સદારોહિણી જ્યેષ્ઠા ભદ્રપદા પુનઃ વસુયુતા ચિત્રા વિશાખાન્વિતા
અક્ષતહસ્તમૂલઘટિતાષાઢા મઘાલઙ્કૃતા વૈશ્રવણાશ્રિતા ભગવતઃ શ્રીકણ્ઠસ્ય મૂર્તિઃ
નક્ષત્રપાલી ઇવ વઃ શ્રેયઃ દિશ્યાત્ ।
ભિન્દ્ધિ ક્ષ્માધરસન્ધિબન્ધમુદધેરમ્ભોભરં જૃમ્ભય ક્ષુન્દ્ધિ ક્ષ્માપટલં
દલત્ફણિફણાપીઠીલુઠત્સૌષ્ઠવમ્ । પિણ્ડ્ઢિ પ્રૌઢચપેટપાટિતરટત્તારાકુટુમ્બં નભઃ
પ્રારબ્ધોદ્ધતસાન્ધ્યતાણ્ડવ ઇતિ શ્રીભૈરવઃ પાતુ વઃ

અન્વય-ક્ષ્માધરસન્ધિબન્ધમ્ ભિન્દ્ધિ [અત્ર ક્રિયાસમભિહારે લોટ્ લોટો હિસ્વૌ વા ચ તદ્ધ્વમોઃ ઇત્યનુવર્ત્ય
સમુચ્ચયેઽન્યતરસ્યામ્ ઇતિ સૂત્રેણ હ્યસ્તનીપ્રથમૈકવચને હિ આદેશઃ તેન ભિન્દ્ધિ (અભિદત્) ઇતિ રૂપમ્ ।
એવમગ્રેઽપિ દૃષ્ટવ્યમ્ ।] ઉદધેઃ અમ્ભોધરમ્ જૃમ્ભય દલત્ફણિફણાપીઠીલુઠત્સૌષ્ઠવમ્ ક્ષ્માપટલમ્
ક્ષુન્દ્ધિ પ્રૌઢચપેટપાટિતરટત્તારાકુટુમ્બમ્ નભઃ પિણ્ડઢિ ઇતિ પ્રારબ્ધોદ્ધતસાન્ધ્યતાણ્ડવઃ
શ્રીભૈરવઃ વઃ પાતુ ।
ભૂત્યૈ વોઽસ્તુ વિડમ્બિતસ્મિતરુતં મૂર્ધ્નોધૃતસ્વર્ધુની-નિધ્વાનધ્વનદાનનૈરભિનયે ભૂષાકપાલૈઃ
પ્રભોઃ । ત્વઙ્ગત્તુમ્બુરુનારદાહતનદદ્ગમ્ભીરભેરીરવ- વ્યાવલ્ગદ્ગુહવાહબર્હિવિહિતક્રીડાનુસારં વપુઃ

અન્વય-અભિનયે મૂર્ધ્નોધૃતસ્વર્ધુનીનિધ્વાનધ્વનદાનનૈઃ ભૂષાકપાલૈઃ વિડમ્બિતસ્મિતરુતમ્
ત્વઙ્ગત્તુમ્બુરુનારદાહતનદદ્ગદ્મ્ભીરભેરીરવવ્યાવલ્ગદ્ગુહવાહ-બર્હિવિહિતક્રીડાનુસારમ્ પ્રભોઃ વપુઃ વઃ
ભૂત્યૈ અસ્તુ ।
આદૌ પાદતલે કૃતસ્થિતિરથો [અથ ઇત્યપિ] પ્રાપ્તઃ કરાલમ્બનં વાલ્લભ્યં શુભદૃઙ્નિવેશનવશોત્પન્નં
પ્રપન્નસ્તતઃ । અન્તે યેન શિરોધિરોપણમહામાહાત્મ્યમાપ્તો વિધુ- ર્ભૂત્યૈ સ ક્રમવર્દ્ધમાનમહિમા
સ્વામિપ્રસાદોઽસ્તુ વઃ

અન્વય-યેન (શ્રીશિવપ્રસાદેન) વિધુઃ આદૌ પાદતલે કૃતસ્થિતિઃ [આસીત્] અથો કરાલમ્બનમ્ પ્રાપ્તઃ તતઃ
શુભદૃઙ્નિવેશનવશોત્પન્નમ્ વાલ્લભ્યમ્ પ્રપન્નઃ અન્તે શિરોધિરોહણમહામાહાત્મ્યમ્ આપ્તઃ સઃ
ક્રમવર્ધમાનમહિમા સ્વામિ પ્રસાદઃ વઃ ભૂત્યૈ અસ્તુ ।
યસ્યૈકસ્ય સુવર્ણસંભૃતપદન્યાસાનવદ્યક્રમ- વ્યક્તિઃ પ્રેઙ્ખતિ ગૌરનર્ગલગતિસ્વાચ્છન્દ્યહૃદ્યાકૃતિઃ ।
પ્રખ્યાતાદ્ભુતસર્ગબન્ધરચનાસંરબ્ધિરોજસ્વિનઃ કાવ્યસ્યોદયભૂરસૌ ભવતુ વઃ પ્રીત્યૈ પુરાણઃ કવિ

અન્વય-યસ્ય એકસ્ય સુવર્ણસંભૃતપદન્યાસાનવદ્યક્રમવ્યક્તિઃ અનર્ગલગતિસ્વાચ્છન્દ્યહૃદ્યાકૃતિઃ ગૌઃ
પ્રેઙ્ખતિ અસૌ પ્રખ્યાતાદ્ભુતસર્ગબન્ધરચનાસંરબ્ધિઃ ઓજસ્વિનઃ કાવ્યસ્ય ઉદયભૂઃ પુરાણઃ કવિઃ વઃ
પ્રીત્યૈ ભવતુ ।
રાકેન્દોરપિ સુન્દરાણિ હૃદયગ્રાહીણિ બાલાઙ્ગના- મુગ્ધાલાપકથામૃતાદપિ પરં હારીણિ હારાદપિ ।
અપ્યુત્તાલશિખાલબાલવચસઃ સમ્પૂર્ણકર્ણામૃત- સ્યન્દીનિ ત્રિજગદ્ગુરોઃ સ્તુતિકથાસૂક્તાનિ પુષ્ણન્તુ વઃ

અન્વય-રાકેન્દોઃ અપિ સુન્દરાણિ બાલાઙ્ગનામુગ્ધાલાપકથાઽમૃતાત્ અપિ હૃદયગ્રાહીણિ હારાત્ અપિ પરમ્
હારીણિ ઉત્તાલશિખાલબાલવચસઃ અપિ સમ્પૂર્ણ-કર્ણામૃતસ્યન્દીનિ ત્રિજગદ્ગુરોઃ સ્તુતિકથાસૂક્તાનિ વઃ
પુષ્ણન્તુ ।
શાણોલ્લીઢનવેન્દ્રનીલમહસિ શ્રીકણ્ઠકણ્ઠસ્થલે સંસક્તા કનકચ્છવિર્ગિરિસુતાદોઃકન્દલી પાતુ વઃ
। યામાલોક્ય સનીરનીરદદલશ્લિષ્યત્તડિદ્વિભ્રમ- ભ્રાન્ત્યા નોજ્ઝતિ ચણ્ડતાણ્ડવનવોલ્લેખં શિખી
ષાણ્મુખઃ

અન્વય-યામ્ આલોક્ય ષાણ્મુખઃ શિખી સનીરનીરદદલશ્લિષ્યત્તડિદ્વિભ્રમભ્રાન્ત્યા
ચણ્ડતાણ્ડવનવોલ્લેખમ્ ન ઉજ્ઝતિ (સા) શાણોલ્લીઢનવેન્દ્રનીલમહસિ શ્રીકણ્ઠકણ્ઠસ્થલે સંસક્તા
કનકચ્છવિઃ ગિરિસુતા-દોઃ કન્દલી [ભવભયાત્] વઃ પાતુ ।
યત્સર્ગાભરણાયમાનવપુષઃ કેચિત્કકુપ્કામિની- કર્ણાલઙ્કરણાયમાનયશસઃ સ્વર્ગાયમાણશ્રિયઃ ।
દુષ્કાલાનલસન્ન-સજ્જન-સુધાવર્ષાયમાણોક્તયઃઃ પ્રેક્ષ્યન્તે મહિમા સ યસ્ય કુરુતાં શાર્વઃ સ્તવઃ
શં સ વઃ

અન્વય-[ઇહ] યત્ કેચિત્ સર્ગાભરણાયમાનવપુષઃ (કેચિત્) કકુપ્કામિની-કર્ણાલઙ્કરણાયમાનયશસઃ (કેચિત્)
સ્વર્ગાયમાણશ્રિયઃ (કેચિત્) દુષ્કાલાનલસન્નસજ્જનસુધાવર્ષાયમાણોક્તયઃ (પુરુષાઃ) પ્રેક્ષ્યન્તે સઃ
યસ્ય મહિમા (અસ્તિ) સઃ શાર્વઃ સ્તવઃ વઃ શમ્ કુરુતામ્ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દનામ્ન્યા ટીકયોપેતં કાશ્મીરકમહાકવિ-શ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો
મહેશ્વરસ્ય સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ આશીર્વાદાખ્યં તૃતીયં સ્તોત્રમ્
ચતુર્થં સ્તોત્રમ્
શ્રીકમ્બુકૌસ્તુભસુધાંશુવિષામૃતાનાં સૌદર્યસૌહૃદસુખાનુભવૈકધામ ।
યત્સત્યધર્મકૃતનિષ્પ્રતિઘપ્રતિષ્ઠં તન્મઙ્ગલં દિશતુ હારિહરં વપુર્વઃ

અન્વય-સત્યધર્મકૃતનિષ્પ્રતિઘપ્રતિષ્ઠમ્ યત્ (વપુઃ) શ્રીકમ્બુકૌસ્તુભસુધાંશુવિષામૃતાનામ્
સૌદર્યસૌહૃદસુખાનુભવૈકધામ (ભવતિ) તત્ હારિહરમ્ વપુઃ વઃ મઙ્ગલમ્ દિશતુ ।
આપીડબન્ધનવિધૌ શયને ચ વર્ષ્મ પર્યાપ્તભોગવિભવં બહુમન્યમાનઃ । યત્ર
પ્રહૃષ્યતિતરામુરગાધિરાજ- સ્તન્મઙ્ગલં દિશતુ હારિહરં વપુર્વઃ

અન્વય-યત્ર [એકત્ર] આપીડબન્ધનવિધૌ [અન્યત્ર] શયને ચ પર્યાપ્તભોગવિભવમ્ વર્ષ્મ બહુમન્યમાનઃ
ઉરગાધિરાજઃ પ્રહૃષ્યતિતરામ્ તત્ હારિહરમ્ વપુઃ વઃ મઙ્ગલમ્ દિશતુ ।
અર્ધં યદુત્પલદલૈરુમયેન્દુગૌર- મર્ધં શ્રિયાર્ચિતમલિદ્યુતિ માલતીભિઃ ।
વિચ્છિત્તિમેત્યનિમિષેક્ષણશુક્તિપેયાં તન્મઙ્ગલં દિશતુ હારિહરં વપુર્વઃ

અન્વય-યત્ ઇન્દુગૌરમ્ અર્ધમ્ ઉત્પલદલૈઃ ઉમયા અર્ચિતમ્ (તથા) અલિદ્યુતિ અર્ધમ્ માલતીભિઃ શ્રિયા અર્ચિતમ્ (સત્)
અનિમિષેક્ષણશુક્તિપેયામ્ વિચ્છિત્તિમ્ એતિ તત્ હારિહરમ્ વપુઃ વઃ મઙ્ગલમ્ દિશતુ ।
કેશાશ્રિતા નયનવહ્નિશિખાભ્રસિન્ધુ- ઝાઙ્કારગર્ભવપુષો જલદા વહન્તિ । યત્રાદ્ભુતં
સ્થિરતડિદ્રસિતપ્રસઙ્ગં તન્મઙ્ગલં દિશતુ હારિહરં વપુર્વઃ

અન્વય-યત્ર નયનવહ્નિશિખાભ્રસિન્ધુઝાઙ્કારગર્ભવપુષઃ કેશાશ્રિતાઃ જલદાઃ અદ્ભુતમ્
સ્થિરતડિદ્રસિતપ્રસઙ્ગમ્ વહન્તિ તત્ હારિહરમ્ વપુઃ વઃ મઙ્ગલમ્ દિશતુ ।
હીનાર્ધનાભિનલિનાલયસઙ્કટત્વ- સાતઙ્કસઙ્કુ ચિતવૃત્તિકદર્થિતાઙ્ગઃ । અર્ધીચિકીર્ષતિ તનું
દ્રુહિણોઽપિ યત્ર તન્મઙ્ગલં દિશતુ હારિહરં વપુર્વઃ

અન્વય-દ્રુહિણઃ અપિ યત્ર હીનાર્ધનાભિનલિનાલયસઙ્કટત્વસાતઙ્કસઙ્કુ ચિતવૃત્તિકદર્થિતાઙ્ગઃ સન્
[સ્વીયામ્] તનુમ્ અર્ધીચિકીર્ષતિ તત્ હારિહરમ્ વપુઃ વઃ મઙ્ગલમ્ દિશતુ ।
દૃગ્વર્તિનૌ રવિતમીરમણાવખણ્ડ- મૂર્તી નિજં ચ વપુરર્ધમવેત્ય વહ્નિઃ । યત્રાધિકં જ્વલતિ
લાઘવમાગતોપિ તન્મઙ્ગલં દિશતુ હારિહરં વપુર્વઃ

અન્વય-યત્ર લાઘવમ્ આગતઃ અપિ વહ્નિઃ દૃગ્વર્તિનૌ રવિતમીરમણૌ અખણ્ડમૂર્તી અવેત્ય નિજમ્ ચ વપુઃ
અર્ધમ્ અવેત્ય (ક્રુધા) અધિકમ્ જ્વલતિ તત્ હારિહરં વપુઃ વઃ મઙ્ગલમ્ દિશતુ ।
યસ્મિન્ ગુણી સહૃદયઃ સફલઃ સમૂલઃ સ્વાતન્ત્ર્યધામનિ કરાત્ પતિતઃ સ પદ્મઃ । કમ્બુઃ સ્થિતસ્તુ
ધૃતતદ્વિપરીતરીતિ- સ્તન્મઙ્ગલં દિશતુ હારિહરં વપુર્વઃ

અન્વય-યસ્મિન્ સ્વાતન્ત્ર્યધામનિ ગુણી સહૃદયઃ સફલઃ સમૂલઃ સઃ પદ્મઃ કરાત્ પતિતઃ ।
તદ્વિપરીતરીતિઃ કમ્બુઃ તુ [કરે] સ્થિતઃ તત્ હારિહરમ્ વપુઃ વઃ મઙ્ગલમ્ દિશતુ ।
પાદાગ્રનિર્ગતમવારિતમેવ વારિ યત્રાધિરોહતિ શિરસ્ત્રિદશાપગાયાઃ । અત્યદ્ભુતં ચ રુચિરં ચ
નિરઙ્કુશઞ્ચ તન્મઙ્ગલં દિશતુ હારિહરં વપુર્વઃ

અન્વય-યત્ર [એકત્ર] પાદાગ્રનિર્ગતમ્ અત્યદ્ભુતમ્ રુચિરમ્ નિરંકુશમ્ ચ ત્રિદશાપગાયાઃ વારિ અવારિતમ્ એવ
[અપરત્ર] શિરઃ અધિરોહતિ તત્ અત્યદ્ભુતમ્ રુચિરમ્ ચ નિરઙ્કુશમ્ ચ હારિહરમ્ વપુઃ વઃ મઙ્ગલમ્ દિશતુ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમ-મકરન્દનામ્નીટીકાસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીજગદ્ધરવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ કુસુમાઞ્જલૌ મઙ્ગલાષ્ટકં નામ ચતુર્થં સ્તોત્રમ્
પઞ્ચમં સ્તોત્રમ્
આપન્નતાપહરણપ્રવણા ઘૃણેવ ત્વઙ્ગત્તરઙ્ગસુભગા ગગનાપગેવ । પીયૂષસારશિશિરા
શશભૃત્કલેવ વાણી શિવૈકશરણા જયતીશ્વરીવ

અન્વય-શિવૈકશરણા ઘૃણા ઇવ આપન્નતાપહરણપ્રવણા શિવૈકશરણા ગગનાપગા ઇવ
ત્વઙ્ગત્તરઙ્ગસુભગા શિવૈકશરણા શશભૃત્કલા ઇવ પીયૂષસારશિશિરા શિવૈકશરણા ઈશ્વરી ઇવ
શિવૈકશરણા (સત્ કવેઃ) વાણી જયતિ ।
યો મૂર્ધનિ સ્રજમિવોદ્વહતે ધરિત્રી- મુષ્ણીષતાં શ્રયતિ યસ્ય સ ભોગિરાજઃ । યસ્યામસૌ વસતિ
વાક્પતિરુક્તિદેવીં તાં યે વહન્તિ હૃદિ તે કવયો જયન્તિ

અન્વય-યઃ ધરિત્રીમ્ મૂર્ધનિ સ્રજમ્ ઇવ ઉદ્વહતે સઃ ભોગિરાજઃ યસ્ય ઉષ્ણીષતામ્ શ્રયતિ અસૌ વાક્પતિઃ
યસ્યામ્ વસતિ તામ્ ઉક્તિદેવીમ્ યે હૃદિ વહન્તિ તે કવયઃ જયન્તિ ।
ધન્યાઃ શુચીનિ સુરભીણિ ગુણોમ્ભિતાનિ વાગ્વીરુધઃ સ્વવદનોપવનોદ્ગતાયાઃ । ઉચ્ચિત્ય સૂક્તિકુસુમાનિ
સતાં વિવિક્ત- વર્ણાનિ કર્ણપુલિનેષ્વવતંસયન્તિ

અન્વય-ધન્યાઃ (કવયઃ) સ્વવદનોપવનોદ્ગતાયાઃ વાગ્વીરુધઃ શુચીનિ સુરભીણિ ગુણોમ્ભિતાનિ
વિવિક્તવર્ણાનિ સૂક્તિકુસુમાનિ ઉચ્ચિત્ય સતામ્ કર્ણપુલિનેષુ અવતંસયન્તિ ।
શ્રોત્રાણ્યનર્ગલગલન્મધુબિન્દુગર્ભ- સન્દર્ભસુન્દરપદોપચિતૈર્વચોભિઃ । ધન્યાઃ સતાં સુકવયઃ
સુખયન્તિ તેઽપિ તેષામકૃત્રિમચમત્કૃતિસાધુવાદૈઃ

અન્વય-ધન્યાઃ સુકવયઃ અનર્ગલગલન્મધુબિન્દુગર્ભસન્દર્ભસુન્દરપદોપચિતૈઃ વચોભિઃ સતામ્ શ્રોત્રાણિ
સુખયન્તિ તે (સન્તઃ) અપિ અકૃત્રિમચમત્કૃતિસાધુવાદૈઃ તેષામ્ શ્રોત્રાણિ સુખયન્તિ ।
તે કેચિદસ્ખલિતબન્ધનવપ્રબન્ધ- સન્ધાનબન્ધુરગિરઃ કવયો જયન્તિ । યેષામચર્વિતરસાપિ ચમત્કરોતિ કર્ણે
કૃતૈવ ભણિતિર્મધુરા સુધેવ

અન્વય-અસ્ખલિતબન્ધનવપ્રબન્ધસન્ધાનબન્ધુરગિરઃ તે કેચિત્ કવયઃ જયન્તિ યેષામ્ મધુરા ભણિતિઃ
અચર્વિતરસા અપિ કર્ણે કૃતા એવ સુધા ઇવ ચમત્કરોતિ ।
તેઽનન્તવાઙ્મયમહાર્ણવદૃષ્ટપારાઃ સાંયાત્રિકા ઇવ મહાકવયો જયન્તિ ।
યત્સૂક્તિપેલવલવઙ્ગલવૈરવૈમિ સન્તઃ સદઃસુ વદનાન્યધિવાસયન્તિ

અન્વય-અનન્તવાઙ્મયમહાર્ણવદૃષ્ટપારાઃ તે મહાકવયઃ સાંયાત્રિકાઃ ઇવ જયન્તિ
યત્સૂક્તિપેલવલવઙ્ગલવૈઃ સન્તઃ સદઃસુ વદનાનિ અધિવાસયન્તિ [ઇતિ અહમ્] અવૈમિ ।
જિહ્વાગ્રરઙ્ગભુવિ સત્કવિતુર્વિલાસ- લાસ્યોત્સવવ્યસનિની સ્વયમુક્તિદેવી ।
ભ્રૂકાણ્ડકુણ્ડલકિરીટશિરોધરાણાં નૃત્તોપદેશગુરુતાં કૃતિનામુપૈતિ

અન્વય-સત્કવિતુઃ જિહ્વાગ્રરઙ્ગભુવિ વિલાસલાસ્યોત્સવવ્યસનિની ઉક્તિદેવી સ્વયમ્ કૃતિનામ્
ભ્રૂકાણ્ડકુણ્ડલકિરીટશિરોધરાણામ્ નૃત્તોપદેશગુરુતામ્ ઉપૈતિ ।
કિં કવેસ્તસ્ય કાવ્યેન કિં કાણ્ડેન ધનુષ્મતઃ । પરસ્ય હૃદયે લગ્નં ન ઘૂર્ણયતિ યચ્છિરઃ ॥
આવર્જયન્તિ મઠરાઞ્જઠરાર્થમાત્ર- પાત્રીકૃતાર્થકણિકા ગણિકાવિટાદ્યાઃ । પ્રૌઢાન્
પુનર્ભુજગભૂષણભક્તિસિક્ત- સૂક્તાવલીવિરચનાચતુરાઃ કવીન્દ્રાઃ

અન્વય-જઠરાર્થમાત્રપાત્રીકૃતાર્થકણિકાઃ ગણિકાવિટાદ્યાઃ મઠરાન્ આવર્જયન્તિ પુનઃ
ભુજગભૂષણભક્તિસિક્ત-સૂક્તાવલી-વિરચનાચતુરાઃ કવીન્દ્રાઃ (તુ) પ્રૌઢાન્ આવર્જયન્તિ ।
ધન્યઃ સ કોઽપિ સુકવિઃ કવિકર્મકૃત્ત- લોકાર્તિ કાર્તિકતુષારકરાનુકારિ । ગાયન્તિ યસ્ય
કૃતિનસ્ત્રિજગત્પવિત્રં ચિત્રં ચરિત્રમિવ બાલમૃગાઙ્કમૌલેઃ

અન્વય-સઃ કઃ અપિ સુકવિઃ ધન્યઃ (અસ્તિ) યસ્ય કૃત્તલોકાર્તિ કાર્તિકતુષારકરાનુકારિ ચિત્રમ્ ત્રિજગત્પવિત્રમ્
કવિકર્મ કૃતિનઃ બાલમૃગાઙ્કમૌલેઃ ચરિત્રમ્ ઇવ ગાયન્તિ ।
ત્રૈલોક્યભૂષણમણિર્ગુણિવર્ગબન્ધુ- રેકશ્ચકાસ્તિ સવિતા કવિતા દ્વિતીયઃ । શંસન્તિ યસ્ય મહિમાતિશયં
શિરોભિઃ પાદગ્રહં વિદધતઃ પૃથિવીભૃતોઽપિ

અન્વય-ત્રૈલોક્યભૂષણમણિઃ ગુણિવર્ગબન્ધુઃ સઃ એકઃ સવિતા (ગગને) ચકાસ્તિ દ્વિતીયઃ કવિતા (ભૂતલે)
ચકાસ્તિ પૃથિવીભૃતઃ અપિ શિરોભિઃ યસ્ય પાદગ્રહમ્ વિદધતઃ મહિમાતિશયમ્ શંસન્તિ ।
યસ્ય સ્રવન્ત્યમૃતમેવ મુખે તુષાર- હારાભિરામરુચિરઞ્ચિતવક્રભઙ્ગિઃ । સૂક્તિર્દ્યુસિન્ધુરિવ મૂર્ધ્નિ
હરસ્ય ચન્દ્ર- લેખેવ વા વસતિ તં સુકવિં નમામઃ

અન્વય-અમૃતમ્ એવ સ્રવન્તી તુષારહારાભિરુચિઃ અઞ્ચિતવક્રભઙ્ગિઃ સૂક્તિઃ યસ્ય મુખે હરસ્ય મૂર્ધ્નિ
દ્યુસિન્ધુઃ ઇવ વા હરસ્ય શિરસિ ચન્દ્રલેખા ઇવ વસતિ તમ્ સુકવિમ્ (વયમ્) નમામઃ ।
યાતા ગુણૈરુપચયં વિમલા પ્રકૃત્યા નૈસર્ગિકીં પરિણતિં પ્રથમાં વહન્તી । બુદ્ધિઃ સતાં
શશિકલામુકુટપ્રસાદા- દ્વાણી ચ ન ક્વચિદપિ પ્રતિઘાતમેતિ

અન્વય-ગુણૈઃ ઉપચયમ્ યાતા પ્રકૃત્યા વિમલા નૈસર્ગિકીમ્ પ્રથમામ્ પરિણતિમ્ વહન્તી સતામ્ બુદ્ધિઃ વાણી
ચ શશિકલામુકુટપ્રસાદાત્ ક્વચિત્ અપિ પ્રતિઘાતમ્ ન એતિ ।
ચન્દ્રાવચૂડચરણસ્મરણપ્રસાદ- સન્દર્ભ-નિર્ભરગભીરગિરાં કવીનામ્ । સૂક્તિર્બિભર્તિ
મુખપઙ્કજરઙ્ગનૃત્ય- દ્વાગ્દેવતાકનકનૂપુરનાદલીલામ્

અન્વય-ચન્દ્રાવચૂડચરણસ્મરણપ્રસાદસન્દર્ભનિર્ભરગિરામ્ કવીનામ્ સૂક્તિઃ
મુખપઙ્કજરઙ્ગનૃત્યદ્વાગ્દેવતાકનકનૂપુરનાદલીલામ્ બિભર્તિ ।
કાવ્યં વિભાવ્ય નિજમર્ધનિમીલિતાનિ નૈસર્ગિકં જહતિ ચાપલમીક્ષણાનિ । ગૃહ્ણન્તિ તન્મસૃણતાં
સહજાં વિહાય ભ્રૂ વલ્લયસ્તુ કૃતિનાં કવિપુઙ્ગવાનામ્

અન્વય-કૃતિનામ્ કવિપુઙ્ગવાનામ્ નિજમ્ કાવ્યમ્ વિભાવ્ય અર્ધનિમીલિતાનિ ઈક્ષણાનિ નૈસર્ગિકમ્ ચાપલમ્ જહતિ ।
ભ્રૂવલ્લયઃ તુ મસૃણતામ્ વિહાય તત્ ચાપલમ્ ગૃહ્ણન્તિ ।
નીહારહારધવલસ્ય જયત્યપૂર્વઃ પાકઃ સ કોઽપિ સુકૃતસ્ય કૃતસ્ય પૂર્વમ્ । યઃ સમ્પ્રતિ
પ્રતિફલત્યમલાસુ બાલ- ચન્દ્રાવચૂલનુતિ-સૂક્તિષુ સત્કવીનામ્

અન્વય-સત્કવીનામ્ પૂર્વમ્ કૃતસ્ય નીહારહારધવલસ્ય સુકૃતસ્ય સઃ કઃ અપિ અપૂર્વઃ પાકઃ જયતિ યઃ
સમ્પ્રતિ અમલાસુ બાલચન્દ્રાવચૂલનુતિસૂક્તિષુ પ્રતિફલતિ ।
સૂક્ષ્માર્થદર્શનવિમર્શવશપ્રરૂઢ- ભ્રૂકાણ્ડતાણ્ડવ-નિવેદિત-ચિદ્વિકાસમ્ । આસ્વાદ્ય યત્સુમતયો
મુખમુદ્વહન્તિ સૂક્તામૃતં જયતિ તત્કવિકુઞ્જરાણામ્

અન્વય-સુમતયઃ યત્ આસ્વાદ્ય સૂક્ષ્માર્થદર્શનવિમર્શવશપ્રરૂઢભ્રૂકાણ્ડતાણ્ડવ-નિવેદિત-ચિદ્વિકાસમ્
મુખમ્ ઉદ્વહન્તિ તત્ કવિકુઞ્જરાણામ્ સૂક્તામૃતમ્ જયતિ ।
શબ્દાર્થમાત્રમપિ યે ન વિદન્તિ તેઽપિ યાં મૂર્છનામિવ મૃગાઃ શ્રવણૈઃ પિબન્તઃ ।
સંરુદ્ધસર્વકરણપ્રસરા ભવન્તિ ચિત્રસ્થિતા ઇવ કવીન્દ્રગિરં નુમસ્તામ્

અન્વય-યે શબ્દાર્થમાત્રમ્ અપિ ન વિદન્તિ તે અપિ હરિણાઃ મૂર્છનામ્ ઇવ યામ્ શ્રવણૈઃ પિબન્તઃ
સંરુદ્ધસર્વકરણપ્રસરાઃ (સન્તઃ) ચિત્રસ્થિતાઃ ઇવ ભવન્તિ તામ્ કવીન્દ્રગિરમ્ (વયમ્) નુમઃ ।
હરતિ હરિણચિત્તં કા કથા ચેતનાનામ્
લભ્યઃ સ કુત્ર સુજનઃ સ્વકૃતીઃ પ્રદર્શ્ય ભ્રૂકન્દલીયુગલમાકલયન્તિ યસ્ય ।
નેત્રોત્પલોપરિપરિસ્ફુરદુત્તરઙ્ગ- ભૃઙ્ગાવલિદ્વિતયવિભ્રમભૃત્ કવીન્દ્રાઃ

અન્વય-કવીન્દ્રાઃ સ્વકૃતીઃ પ્રદર્શ્ય યસ્ય ભ્રૂકન્દલીયુગલમ્
નેત્રોત્પલોપરિ-પરિસ્ફુરદુત્તરઙ્ગભૃઙ્ગાવલિદ્વિતયવિભ્રમભૃત્ આકલયન્તિ સઃ સુજનઃ કુત્ર લભ્યઃ ?
સ્ફારેણ સૌરભભરેણ કિમેણનાભે- સ્તદ્ઘાનસારમપિ સારમસારમેવ । સ્રક્સૌમનસ્યપિ ન પુષ્યતિ
સૌમનસ્યં પ્રસ્યન્દતે યદિ મધુદ્રવમુક્તિદેવી

અન્વય-યદિ ઉક્તિદેવી મધુદ્રવમ્ પ્રસ્યન્દતે (તર્હિ) એણનાભેઃ સ્ફારેણ સૌરભભરેણ કિમ્ ? (તદા) તત્
ઘાનસારમ્ સારમ્ અપિ અસારમ્ એવ [ભવતિ] સૌમનસી સ્રક્ અપિ સૌમનસ્યમ્ ન પુષ્યતિ ।
સંસારમારવપથપ્રથમાનખેદ- વિચ્છેદકોવિદમિદં કવિકર્મ્મ જીયાત્ । વિસ્મારિતં યદમુના
યમુનાસનાથં પાથઃ પ્રસિદ્ધમપિ વૈબુધસૈન્ધવં નઃ

અન્વય-સંસારમારવપથપ્રથમાનખેદવિચ્છેદકોવિદમ્ ઇદમ્ કવિકર્મ જીયાત્ યત્ અમુના યમુનાસનાથમ્
વૈબુધસૈન્ધવમ્ પ્રસિદ્ધમ્ અપિ પાથઃ નઃ વિસ્મારિતમ્ ।
ગામ્ભીર્યશાલિનિ શુચાવમૃતૌઘશીતે નીતે સદા સદનતાં મદનાન્તકેન । યસ્યૈકપિઙ્ગલગિરેરિવ
માનસેઽન્ત- રર્થાઃ સ્ફુરન્તિ સ વિના સુકૃતૈઃ ક્વ લભ્યઃ

અન્વય-ગામ્ભીર્યશાલિનિ શુચૌ અમૃતૌઘશીતે મદનાન્તકેન સદા સદનતામ્ [નિજાલયતામ્] નીતે યસ્ય માનસે
એકપિઙ્ગલગિરેઃ માનસે ઇવ અર્થાઃ અન્તઃ સ્ફુરન્તિ સઃ (સુકવિઃ) સુકૃતૈઃ વિના ક્વ લભ્યઃ ?
યસ્ય દ્યુસિન્ધુલહ્વરીશુચયો ન કસ્ય દૃષ્ટિપ્રસાદમવલોકયતોઽર્પયન્ત્યઃ । ગાવઃ સુધારસમુચઃ પ્રસરન્તિ
દિક્ષુ વિશ્વૈકભૂષણમસૌ જયતિ દ્વિજેન્દ્રઃ

અન્વય-દ્યુસિન્ધુલહરીશુચયઃ અવલોકયતઃ કસ્ય ન દૃષ્ટિપ્રસાદમ્ અર્પયન્ત્યઃ સુધારસમુચઃ યસ્ય ગાવઃ
દિક્ષુ પ્રસરન્તિ અસૌ વિશ્વૈકભૂષણમ્ દ્વિજેન્દ્રઃ જયતિ ।
સંયોગમેત્ય પરમર્થપરિષ્કૃતસ્ય પાદાન્તગોઽપિ ગુરુતાં લઘુરેતિ યસ્ય । તં શઙ્કરસ્તુતિપરં
પરિશુદ્ધવૃત્તં સુશ્લોકમાપ્ય મુદમેતિ ન કસ્ય ચેતઃ

અન્વય-પરમ્ અર્થપરિષ્કૃતસ્ય યસ્ય સંયોગમ્ એત્ય પાદાન્ત્ગઃ લઘુઃ અપિ ગુરુતામ્ એતિ તમ્ પરિશુદ્ધવૃત્તમ્
સુશ્લોકમ્ શઙ્કરસ્તુતિપરમ્ આપ્ય કસ્ય ચેતઃ મુદમ્ ન એતિ ?
ઇહ હિ મહિમા માયામોહપ્રરોહતિરોહિત- ત્રિજગદગદઙ્કારઃ સારસ્વતઃ પ્રથતે સતામ્ । પ્રભવતિ
જરામૃત્યુવ્યાધિપ્રબન્ધનિબન્ધન- વ્યસનજનિતવ્યાપત્તાપક્લમાપગમાય યઃ

અન્વય-હિ યઃ જરામૃત્યુવ્યાધિપ્રબન્ધનિબન્ધનવ્યસનજનિતવ્યાપત્તાપક્લમાઽપગમાય પ્રભવતિ (સઃ)
માયામોહપ્રરોહતિરોહિતત્રિજગદગદઙ્કારઃ સતામ્ સારસ્વતઃ મહિમા ઇહ પ્રથતે ।
ચમત્કારોત્કર્ષં કમપિ કમનીયં વિમૃશતાં દિશન્તી સા કાચિજ્જયતિ કવિવાચાં પરિણતિઃ । યદાસૃષ્ટે
[યદા-તુષ્ટે ઇત્યપિ] ચેતસ્યમૃતમિતિ નિશ્રેયસમિતિ પ્રિયં ધામેત્યુચ્ચૈઃ પદમિતિ સમુદ્યન્તિ મતયઃ

અન્વય-વિમૃશતામ્ કમ્ અપિ કમનીયમ્ ચમત્કારોત્કર્ષમ્ દિશન્તી સા કાચિત્ કવિવાચામ્ પરિણતિઃ જયતિ
યદા-સૃષ્ટે ચેતસિ [ઇદમેવ] અમૃતમ્ ઇતિ [ઇદમેવ] નિઃશ્રેયસમ્ ઇતિ [ઇદમેવ] પ્રિયમ્ ધામ ઇતિ [ઇદમેવ] ઉચ્ચૈઃ
પદમ્ ઇતિ મતયઃ સમુદ્યન્તિ ।
પ્. ૧૦૦)
મધુસ્યન્દી મન્દીકૃતવિપદુપાધિર્ભવમરુ-ભ્રમક્લેશાવેશપ્રશમકમનીયો વિજયતે ।
અખણ્ડ-શ્રીખણ્ડ-દ્રવ-નવ-સુધાસાર-સરસઃ પ્રસાદો વાગ્દેવ્યાઃ પ્રવરકવિકાવ્યામૃતવપુઃ

અન્વય-મધુસ્યન્દી મન્દીકૃતવિપદુપાધિઃ ભવમરુભ્રમક્લેશાવેશપ્રશમકમનીયઃ
અખણ્ડશ્રીખણ્ડદ્રવનવસુધાસારસરસઃ પ્રવરકવિકાવ્યાઽમૃતવપુઃ વાગ્દેવ્યાઃ પ્રસાદઃ વિજયતે ।
ઘનાનન્દસ્યન્દોદ્ગત [સ્પન્દોદ્ગત ઇતિ ચ પાઠઃ] વિપુલવાષ્પાર્દ્રનયનં
સલીલભ્રૂવલ્લીવલનવિવલદ્ભાલપુલિનમ્ । ઉદઞ્ચદ્રોમાઞ્ચસ્તવકિતકપોલં વિદધતે સુધાર્દ્રા ધન્યાનાં
વદનમનવદ્યાઃ કવિગિરઃ

અન્વય-અનવદ્યાઃ સુધાર્દ્રાઃ કવિગિરઃ ધન્યાનામ્ વદનમ્ ઘનાનન્દસ્યન્દોદ્ગત-વિપુલવાષ્પાર્દ્રનયનમ્
સલીલભ્રૂવલ્લીવલન-વિવલદ્ભાલપુલિનમ્ ઉદઞ્ચદ્રોમાઞ્ચસ્તવકિત-કપોલમ્ વિદધતે ।
ધન્યાનામમૃતં દ્રવન્તિ હૃદયે કર્ણે વલન્મલ્લિકા- લઙ્કારસ્તવકન્તિ કણ્ઠપુલિને મુક્તાકલાપન્ત્યપિ ।
શૈલાન્દોલિતદુગ્ધ-સિન્ધુલહરીભઙ્ગાભિરામોદ્ગમા શ્યામાકામુકખણ્ડમણ્ડનકથાસન્દર્ભગર્ભા ગિરઃ

અન્વય-શૈલાન્દોલિત-દુગ્ધસિન્ધુલહરીભઙ્ગાભિરામોદ્ગમાઃ
શ્યામાકામુકખણ્ડમણ્ડનકથાસન્દર્ભગર્ભાઃ ગિરઃ ધન્યાનામ્ હૃદયે અમૃતં દ્રવન્તિ કર્ણે
વલન્મલ્લિકાલઙ્કારસ્તવકન્તિ કણ્ઠપુલિને અપિ મુક્તાકલાપન્તિ ।
ધન્યાનાં ભણિતિચ્છલેન વદનેષૂદ્યન્તિ હૃત્કર્ણિકા- ધામ્નઃ સૂક્તિસુધાવબોધવિધુતાપીડસ્ય
ચણ્ડીપતેઃ । કિં જૂટાહિકિરીટરત્નરુચયઃ કિં સ્રગ્રજઃસૂચયઃ કિં મૌલીન્દુમરીચયઃ
કિમમરસ્રોતસ્વતીવીચયઃ

અન્વય-ધન્યાનામ્ વદનેષુ ભણિતિચ્છલેન [તેષામેવ] સૂક્તિસુધાવબોધવિધુતાપીડસ્ય હૃત્કર્ણિકાધામ્નઃ
ચણ્ડીપતેઃ જૂટાહિ-કિરીટરત્નરુચયઃ ઉદ્યન્તિ કિમ્ ? કિં વા સ્રગ્રજઃસૂચયઃ ઉદ્યન્તિ ? કિં વા
મૌલીન્દુમરીચયઃ ઉદ્યન્તિ ? કિં વા અમરસ્રોતસ્વતીવીચયઃ ઉદ્યન્તિ ?
સાન્દ્રાનન્દકરે ધૃતામૃતકરે નાસ્ત્યેષ રાકાકરે ન પ્રૌઢપ્રસરે નિસર્ગશિશિરે સ્વર્ગાપગાનિર્ઝરે ।
ગાઢપ્રેમભરે સ્મરજ્વરહરે નોદ્દામરામાધરે યઃ શમ્ભોર્મધુરે સ્તુતિવ્યતિકરે હ્લાદઃ સુધાસોદરે

અન્વય-સુધાસોદરે મધુરે શમ્ભોઃ સ્તુતિવ્યતિકરે યઃ હ્લાદઃ એષઃ (આનન્દઃ) સાન્દ્રાનન્દકરે ધૃતામૃતકરે
રાકાકરે ન અસ્તિ પ્રૌઢપ્રસરે નિસર્ગશિશિરે સ્વર્ગાપગાનિર્ઝરે અપિ ન અસ્તિ । એવં ગાઢપ્રેમભરે
સ્મરજ્વરહરે ઉદ્દામરામાધરે ચ નાસ્તિ ।
ઓજસ્વી મધુરઃ પ્રસાદવિશદઃ સંસ્કારશુદ્ધોઽભિધા- ભક્તિ
વ્યક્તિવિશિષ્ટરીતિરુચિતૈરર્થૈર્ધૃતાલંકૃતિઃ । વૃત્તસ્થઃ પરિપાકવાનવિરસઃ સદ્વૃત્તિરપ્રાકૃતઃ
શસ્યઃ કસ્ય ન સત્કવિર્ભુવિ યથા તસ્યૈવ સૂક્તિક્રમઃ

અન્વય-ઓજસ્વી મધુરઃ પ્રસાદવિશદઃ સંસ્કારશુદ્ધઃ અભિધાભક્તિવ્યક્તિવિશિષ્ટરીતિઃ ઉચિતૈઃ અર્થૈઃ
ધૃતાઽલઙ્કતિઃ વૃત્તસ્થઃ પરિપાકવાન્ અવિરસઃ સદ્વૃત્તિઃ અપ્રાકૃતઃ સત્કવિઃ તસ્ય એવ સૂક્તિક્રમઃ
યથા (ઇવ) ભુવિ કસ્ય ન ન શસ્યઃ (ભવતિ) ? (અપિ તુ સર્વસ્યાપીત્યર્થઃ) ।
પ્રાપ્તા કલ્પલતેવ ચેદ્ભગવતી વાગીશ્વરી કૈરપિ પ્રાક્પુણ્યૈઃ સ્વપરોપકાર-કરણપ્રૌઢા પુનર્દુર્લભા ।
અજ્ઞૈસ્તજ્જ્ઞજનોપદેશવિહિતાવજ્ઞૈર્દુરાશાહતૈ- રસ્તા દુર્મદકર્દમે ફલતિ કિં પાપં સશાપં વિના

અન્વય-કૈઃ અપિ પ્રાક્પુણ્યૈઃ કલ્પલતા ઇવ ભગવતી વાગીશ્વરી પ્રાપ્તા ચેત્ (તર્હિ) પુનર્દુર્લભા (સા
વાગીશ્વરી) સ્વપરોપકારકરણપ્રૌઢા [ભવતિ] સા એવ પુનઃ તજ્જ્ઞજનોપદેશ-વિહિતાવજ્ઞૈઃ
દુરાશાહતૈઃ અજ્ઞૈઃ દુર્મદકર્દમે અસ્તા (સતી) સશાપમ્ પાપમ્ વિના કિમ્ ફલતિ ? (તદેવ ફલતીત્યર્થઃ)
વિસ્રબ્ધં વિલસન્ત્યુપસ્કૃતપદન્યાસા વિલાસાલસા સાહઙ્કારમકારણારિભિરભિધ્યાતાઽભિજાતાકૃતિઃ ।
ક્ષિપ્તા દૃપ્તનૃપાન્ધકૂપકુહરે દાશૈરિવાશાગ્રહૈ- ર્ગ્રસ્તૈઃ સૂક્તિનિભેન તારકરુણં ગૌરીદૃશી
રોદિતિ

અન્વય-વિસ્રબ્ધમ્ વિલસંતી ઉપસ્કૃતપદન્યાસા વિલાસાલસા અભિજાતાકૃતિઃ (ગૌઃ) [અકસ્માત્] અકારણારિભિઃ
(કુકવિભિઃ) સાહઙ્કારમ્ અભિધ્યાતા આશાગ્રહગ્રસ્તૈઃ (તૈઃ એવ પુનઃ) દાશૈઃ ઇવ
દૃપ્તનૃપાન્ધકૂપકુહરે ક્ષિપ્તા ઈદૃશી ગૌઃ સૂક્તિનિભેન તારકરુણમ્ રોદિતિ ।
ઉષ્ણં નિઃશ્વસિતિ ક્ષિતિં વિલિખતિ પ્રસ્તૌતિ ન પ્રેયસઃ પ્રીતિં સૂક્તિભિરીશિતુઃ કરતલે ધત્તે
કપોલસ્થલમ્ । વાગ્દેવી હૃદયજ્વરેણ ગુરુણા ક્રાન્તા હતાશૈર્વૃથા
નીતાવિષ્કૃતકોપનિષ્કૃપનૃપસ્તોત્રત્રપાપાત્રતામ્

અન્વય-હતાશૈઃ (ધનલવલોભગ્રસ્તાશૈઃ કુકવિભિઃ) વૃથા આવિષ્કૃતકોપનિષ્કૃપનૃપસ્તોત્રત્રપાપાત્રતામ્
નીતા વાગ્દેવી ગુરુણા હૃદયજ્વરેણ ક્રાન્તા (સતી) ઉષ્ણમ્ નિઃશ્વસિતિ ક્ષિતિમ્ વિલિખતિ ઈશિતુઃ સૂક્તિભિઃ
પ્રેયસઃ પ્રીતિમ્ ન પ્રસ્તૌતિ કરતલે કપોલસ્થલમ્ ધત્તે ।
અસ્થાને ગમિતા લયં હતધિયાં વાગ્દેવતા કલ્પતે ધિક્કારાય પરાભવાય મહતે તાપાય પાપાય વા ।
સ્થાને તુ વ્યયિતા સતાં પ્રભવતિ પ્રખ્યાતયે ભૂતયે ચેતો નિર્વૃતયે પરોપકૃતયે પ્રાન્તે શિવાવાપ્તયે

અન્વય-હતધિયામ્ વાગ્દેવતા અસ્થાને લયમ્ ગમિતા ધિક્કારાય પરાભવાય મહતે તાપાય પાપાય વા કલ્પતે
[સદ્ભિઃ] તુ સ્થાને વ્યયિતા સતી સતામ્ પ્રખ્યાતયે ભૂતયે ચેતોનિર્વૃતયે પરોપકૃતયે પ્રાન્તે (ચ)
શિવાવાપ્તયે પ્રભવતિ ।
એતાઃ પૂર્વકવિપ્રણીતવિવિધગ્રન્થાઽમૃતાસ્વાદન- ક્રીડાદુર્લલિતં હરન્તિ હૃદયં વાચઃ કથં
ધીમતામ્ । કેષાઞ્ચિત્પુનરીશ્વરસ્તુતિપદવ્યાહારહેવાકિનાં યાસ્યન્તિ સ્પૃહણીયતાં ભુવિ
ભવક્લેશસ્પૃશાં માદૃશામ્

અન્વય-એતાઃ (મદીયાઃ) વાચઃ પૂર્વકવિ-પ્રણીતવિવિધગ્રન્થામૃતાસ્વાદનક્રીડાદુર્લલિતમ્ ધીમતામ્
હૃદયમ્ કથમ્ હરન્તિ ? પુનઃ ભુવિ કેષાઞ્ચિત્ માદૃશામ્ ભવક્લેશસ્પૃશામ્
ઈશ્વરસ્તુતિપદવ્યાહારહેવાકિનામ્ [સ્વયમેવ] સ્પૃહણીયતામ્ યાસ્યન્તિ ।
ઇતિ શ્રી પ્રેમમકરન્દસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ કવિ-કાવ્ય-પ્રશંસાખ્યં સ્તોત્રમ્
ષષ્ઠં સ્તોત્રમ્
જયત્યખિલખેચરપ્રવરમૌલિરત્નપ્રભા-પ્રરોહપરિપીવરીકૃતનખાંશુપાદામ્બુજઃ ।
વિશાલનયનત્રયીરચિતધામધામત્રયી- તિરસ્કૃતજગત્રયી-પરિણતાન્ધકારો હરઃ

અન્વય-અખિલખેચર-પ્રવર-મૌલિ-રત્નપ્રભાપ્રરોહપરિપીવરીકૃતનખાંશુપાદામ્બુજઃ
વિશાલનયનત્રયીરચિતધામધામત્રયીતિરસ્કૃતજગત્ત્રયીપરિણતાન્ધકારઃ હરઃ જયતિ ।
જયત્યમરદીર્ઘિકાસલિલસેકસંવર્ધિત- પ્રચણ્ડનયનાનલગ્લપિતતીવ્રતા-પવ્યથઃ ।
અચિન્ત્યચરિતોજ્જ્વલજ્વલદનન્યસાધારણ- પ્રભાવમહિમાહિતત્રિભુવનોપકારો હરઃ

અન્વય-અમરદીર્ઘિકાસલિલસેકસંવર્ધિતપ્રચણ્ડનયનાનલગ્લપિતતીવ્રતાપવ્યથઃ
અચિન્ત્યચરિતોજ્જ્વલજ્વલદનન્યસાધારણપ્રભાવમહિમાહિતત્રિભુવનોપકારઃ હરઃ જયતિ ।
જયત્યચલકન્યકાલલિતદોર્લતાલિઙ્ગિત- સ્ફુરદ્ગરલકાલિમાકલિતકાન્તકણ્ઠ-સ્થલઃ ।
તડિદ્વલયલઙ્ઘિતોલ્લસદમોઘમેઘભ્રમ- પ્રમત્તગુહબર્હિણોપહૃતનૃત્તહર્ષો હરઃ

અન્વય-અચલકન્યકાલલિતદોર્લતાલિઙ્ગિતસ્ફુરદ્ગરલકાલિમાકલિતકાન્ત-કણ્ઠસ્થલઃ
તડિદ્વલયલઙ્ઘિતોલ્લસદમોઘમેઘભ્રમપ્રમત્ત-ગુહબર્હિણોપહૃતનૃત્તહર્ષઃ હરઃ જયતિ ।
જયત્યવિરલોચ્છલદ્ગરલવહ્નિહેતિચ્છટા- સટાલફણભીષણક્ષપણપાશમોક્ષક્ષમઃ । ઉદાર
કરુણારસપ્રસરસારસિક્તાશયઃ પ્રપન્નવિપદર્ણાવોત્તરણકર્ણધારો હરઃ

અન્વય-અવિરલોચ્છલદ્ગરલવહ્નિહેતિચ્છટાસટાલફણભીષણક્ષપણપાશ-મોક્ષક્ષમઃ
ઉદારકરુણારસપ્રસરસારસિક્તાશયઃ પ્રપન્નવિપદર્ણવોત્તરણકર્ણધારઃ હરઃ જયતિ ।
જયત્યુદધિનિઃસરદ્ગરનિગારલબ્ધાઽભય- પ્રમોદભરનિભરત્રિદશદૈત્યવૃન્દસ્તુતઃ ।
રસાતલતલોદ્ગતજ્વલદલઙ્ઘ્યલિઙ્ગોલ્લસ- ન્મહામહિમમોહિતદ્રુહિણવાસુદેવો હરઃ

અન્વય-ઉદધિનિઃસરદ્ગરનિગારલબ્ધાભયપ્રમોદભરનિર્ભરત્રિદશદૈત્ય-વૃન્દસ્તુતઃ રસાતલત
લોદ્ગતજ્જ્વલદલઙ્ઘ્યલિઙ્ગોલ્લસન્મહામહિમમોહિતદ્રુહિણવાસુદેવઃ હરઃ જયતિ ।
જયત્યતુલવિક્રમોન્મિષદખર્વગર્વજ્જ્વર- જ્વલચ્ચપલમન્મથોન્મથનભગ્નભોગસ્પૃહઃ ।
દશાસ્યભુજમણ્ડલીતરલિતૈકપિઙ્ગાચલ- ત્રસદ્ગિરિસુતાહઠગ્રથિતકણ્ઠપીઠો હરઃ

અન્વય-અતુલવિક્રમોન્મિષદખર્વગર્વજ્વરજ્વલચ્ચપલમન્મથોન્મથનભગ્ન-ભોગસ્પૃહઃ
દશાસ્યભુજમણ્ડલીતરલિતૈકપિઙ્ગાચલત્રસદ્ગિરિસુતા-હઠગ્રથિતકણ્ઠપીઠઃ હરઃ જયતિ ।
જયત્યકલિતોલ્લસન્મદભરોદ્ધરાન્ધાસુર- પ્રતિષ્કરણસાન્ત્વનપ્રથિતનિગ્રહાઽનુગ્રહઃ ।
જગત્ત્રયભયઙ્કરત્રિપુરઘોરદાવાવલી- સલીલકવલીકૃતિપ્રલયવારિવાહો હરઃ

અન્વય-અકલિતોલ્લસન્મદભરોદ્ધરાન્ધાસુરપ્રતિષ્કરણસાન્ત્વનપ્રથિત-નિગ્રહાનુગ્રહઃ
જગત્ત્રયભયઙ્કરત્રિપુરઘોરદાવાવલીસલીલકવલીકૃતિપ્રલયવારિવાહઃ હરઃ જયતિ ।
જયત્યઘવનાશનિઃ સુમતિમાધવીમાધવઃ કૃપામૃતપયોનિધિર્ભવમહાર્ણવૈકપ્લવઃ ।
વિપત્તૃણસમીરણઃ પ્રણયિચિત્તચિન્તામણિઃ સમસ્તભુવનોદયપ્રલયકેલિકારો હરઃ

અન્વય-અઘવનાશનિઃ સુમતિમાધવીમાધવઃ કૃપામૃતપયોનિધિઃ ભવમહાર્ણવૈકપ્લવઃ
વિપત્તૃણસમીરણઃ પ્રણયિચિત્તચિન્તામણિઃ સમસ્તભુવનોદયપ્રલયકેલિકારઃ હરઃ જયતિ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દોપેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ હરાઽષ્ટકં નામ ષષ્ઠં સ્તોત્રમ્
સપ્તમં સ્તોત્રમ્
નિશાન્તનિદ્રેવ દશેવ શૈશવી નવીનવધ્વાશ્ચકિતેવ દૃક્છટા । સુરસ્રવન્તીવ કથેવ શામ્ભવી
કવીન્દ્રવાઙ્નિર્વૃતિમાતનોતુ વઃ ॥। ૧ ॥
અન્વય-નિશાન્તનિદ્રા ઇવ શૈશવી દશા ઇવ નવીનવધ્વાઃ ચકિતા દૃક્છટા ઇવ સુરસ્રવન્તી ઇવ શામ્ભવી
કથા ઇવ કવીન્દ્રવાક્ વઃ નિર્વૃતિમ્ (આત્યંતિકદુઃખનિવૃત્તિરૂપં નિઃશ્રેયસમ્) આતનોતુ ।
અલૌકિકાહ્લાદનિબન્ધનં મનઃ-પ્રસાદનં સ્વાનુભવૈકસક્ષિકમ્ । પ્રકાશતાં વો હૃદિ પારમેશ્વરં મહો
રહસ્યં સુકવેર્ગિરામિવ

અન્વય-અલૌકિકાહ્લાદનિબન્ધનમ્ મનઃપ્રસાદનમ્ સ્વાનુભવૈકસાક્ષિકમ્ પારમેશ્વરમ્ મહઃ સુકવેઃ ગિરામ્
રહસ્યમ્ ઇવ વઃ હૃદિ પ્રકાશતામ્ ।
સ યસ્ય ચાપાત્સપદિ ચ્યુતોઽચ્યુતઃ શિખાભિરુગ્રો વિશિખઃ શિખાવતઃ । પુરાણ્યકાર્ષીદપુરાણિ ભૈરવો
ભયાનિ ભિન્દ્યાદભવો ભવઃ સ વઃ

અન્વય-યસ્ય ચાપાત્ ચ્યુતઃ સઃ અચ્યુતઃ વિશિખઃ શિખાવતઃ શિખાભિઃ ઉગ્રઃ (સન્) પુરાણિ અપુરાણિ
અકાર્ષીત્ સઃ અભવઃ ભૈરવઃ ભવઃ વઃ ભયાનિ ભિન્દ્યાત્ ।
સ યસ્ય પૃષ્ઠે ચરણાર્પણં વૃષા વૃષાધિરોહે કલયત્યનુગ્રહમ્ । ત્રિલોકનાથઃ સ ગિરા સુધાવૃષા
વૃષાકપિસ્તાપમપાકરોતુ વઃ

અન્વય-વૃષાધિરોહે સઃ વૃષા (સ્વસ્ય) પૃષ્ઠે યસ્ય ચરણાર્પણમ્ અનુગૃહમ્ કલયતિ સઃ ત્રિલોકનાથઃ
વૃષાકપિઃ સુધાવૃષા ગિરા વઃ તાપમ્ અપાકરોતુ ।
સ યસ્ય પાદદ્વયમિદ્ધશાસનઃ સદા સમભ્યર્ચતિ પાકશાસનઃ । પ્રભુઃ પ્રસાદાઽમલયા દૃશા સ નઃ
ક્રિયાદ્વિપદ્ભઙ્ગમનઙ્ગશાસનઃ

અન્વય-ઇદ્ધશાસનઃ સઃ પાકશાસનઃ યસ્ય પાદદ્વયમ્ સદા સમભ્યર્ચતિ સઃ અનઙ્ગશાસનઃ પ્રભુઃ
પ્રસાદામલયા દૃશા નઃ વિપદ્ભઙ્ગમ્ ક્રિયાત્ ।
ચમૂર્જયન્ભીજનકાનકા ન કાઃ સ યસ્ય સૂનુઃ ક્લમહા મહામહાઃ । જટાઃ સ બિભ્રત્તરુણારુણારુણાઃ
શ્રિયઃ ક્રિયાદ્વઃ શુભયાભયાઽભયા

અન્વય-યસ્ય સઃ સૂનુઃ કાઃ ભીજનકાનકાઃ ચમૂઃ ન જયન્ (ભવતિ) સઃ ક્લમહાઃ મહામહાઃ
તરુણારુણારુણાઃ જટાઃ બિભ્રત્ શુભયા આભયા (ઉપલક્ષિતઃ) વઃ અભયાઃ શ્રિયઃ ક્રિયાત્ ।
મયિ ધ્રુવં દૃગ્ભવતા બતાઽવતા કૃપામૃતાર્દ્રા મહિતા હિતાઽઽહિતા । અતસ્તવાસ્તપ્રમયામયા મયા
કૃતા નુતિઃ સાતિશયાશયાઽઽશયા

અન્વય-અયિ શંભો ! અવતા ભવતા મયિ કૃપામૃતાર્દ્રા મહિતા હિતા દૃક્ ધ્રુવમ્ આહિતા બત ? અતઃ મયા
સાતિશયાશયાઽઽશયા અસ્તપ્રમયામયામયા તવ નુતિઃ કૃતા ।
અનભ્રવર્ષપ્રતિમં વિમત્સરા નરા જરારુઙ્મરણાર્ત્તિભીરવઃ । મુધા સુધાસૂતિવતંસશંસનં વિહાય
ધાવન્તિ રસાયનાય કિમ્

અન્વય-વિમત્સરાઃ જરારુઙ્મરણાર્તિભીરવઃ નરાઃ અનભ્રવર્ષપ્રતિમમ્ સુધાસૂતિવતંસશંસનમ્ વિહાય
રસાયનાય મુધા કિમ્ ધાવન્તિ ?
મણિઃ સુસૂક્ષ્મોઽપિ યથોલ્બણં વિષં કૃશોપિ વહ્નિઃ સુમહદ્યથા તૃણમ્ । શિશુર્મૃગેન્દ્રોપિ યથા
ગજવ્રજં તનુઃ પ્રદીપોઽપિ યથા તમોભરમ્

યથાલ્પમપ્યૌષધમુન્મદં ગદં યથામૃતં સ્તોકમપિ ક્ષયાદ્ભયમ્ । ધ્રુવં તથૈવાણુરપિ સ્તવઃ
પ્રભોઃ ક્ષણાદઘં દીર્ઘમપિ વ્યપોહતિ

અન્વય-યથા સુસૂક્ષ્મઃ અપિ મણિઃ ઉલ્બણમ્ વિષમ્ વ્યપોહતિ યથા કૃશઃ અપિ વહ્નિઃ સુમહત્ તૃણમ્ ક્ષણાત્
વ્યપોહતિ યથા વા શિશુઃ અપિ મૃગેન્દ્રઃ ગજવ્રજમ્ વ્યપોહતિ યથા તનુઃ અપિ પ્રદીપઃ તમોભરમ્ વ્યપોહતિ
અલ્પમ્ અપિ ઔષધમ્ યથા ઉન્મદમ્ ગદમ્ વ્યપોહતિ સ્તોકમ્ અપિ અમૃતમ્ ક્ષયાત્ ભયમ્ વ્યપોહતિ તથૈવ અણુઃ અપિ
(યયા કયા વા ભાષયા કૃતઃ) પ્રભોઃ સ્તવઃ દીર્ઘમ્ અપિ અઘમ્ ધ્રુવમ્ ક્ષણાત્ [એવ] વ્યપોહતિ ।
અમન્દસન્દર્ભગભીરવિભ્રમઃ પ્રગલ્ભવૈદર્ભપરિશ્રમઃ ક્રમઃ । અવશ્યમાસાદ્ય ગુણોચિતં વિભુમ્ બિભર્ત્તિ
સૌભાગ્યમભઙ્ગુરં ગિરઃ

અન્વય-(ધન્યસ્ય કવેઃ) અમન્દસન્દર્ભગભીરવિભ્રમઃ પ્રગલ્ભવૈદર્ભપરિશ્રમઃ ગિરઃ ક્રમઃ ગુણોચિતમ્
વિભુમ્ આસાદ્ય અવશ્યમ્ (એવ) અભઙ્ગુરમ્ સૌભાગ્યમ્ બિભર્તિ ।
યથા હિ શીલેન વિના કુલાઙ્ગના યથા વિવેકેન વિના મનીષિતા । સદર્થબોધેન વિના યથા શ્રુતિ-
ર્મહીભુજઙ્ગેન વિના યથા મહી

યથા વિના દ્યૌરરવિન્દબન્ધુના વિના શશાઙ્કેન યથા નિશીથિની । વિદગ્ધવર્ગેણ વિના યથા સભા વિના
વિભૂતિર્વિનયેન વા યથા

કૃપાવિપાકેન વિના યથા મતિ- ર્યથા સુપુત્રેણ વિના ગૃહસ્થિતિઃ । તથૈવ શોચ્યા હરિણાઙ્કશેખર-
સ્તવોપયોગેન વિના સરસ્વતી

અન્વય-યથા હિ શીલેન વિના કુલાઙ્ગના (શોચ્યા ભવતિ) યથા વિવેકેન વિના મનીષિતા (શોચ્યા ભવતિ)
યથા સદર્થબોધેન વિના શ્રુતિઃ શોચ્યા યથા વા મહીભુજઙ્ગેન વિના મહી (શોચ્યા ભવતિ) યથા
અરવિન્દબન્ધુના વિના દ્યૌઃ શોચ્યા યથા ચ શશાઙ્કેન વિના નિશીથિની શોચ્યા વિદગ્ધવર્ગેણ વિના યથા
સભા શોચ્યા (ભવતિ) વિનયેન વિના યથા વિભૂતિઃ શોચ્યા યથા મતિઃ કૃપાવિપાકેન વિના શોચ્યા યથા ચ
સુપુત્રેણ વિના ગૃહસ્થિતિઃ શોચ્યા (ભવતિ) તથૈવ હરિણાઙ્કશેખરશેખરસ્તવોપયોગેન વિના સરસ્વતી
(વાણી) શોચ્યા (ભવતિ) ।
રમાપિ દેવી મમ નો મનોરમા ક્ષમાપિ મામભ્યવપત્તુમક્ષમા । મમ ક્ષમૈકા ભગવત્પરાનુતિ-
ર્ભવાર્ત્તિભઙ્ગે સરસા સરસ્વતી

અન્વય-રમા દેવી અપિ મમ મનોરમા ન (ભવતિ) તથા ક્ષમા દેવી અપિ મામ્ અભ્યવપત્તુમ્ અક્ષમા પુનઃ મમ
ભવાર્ત્તિભઙ્ગે એકા ભગવત્પરા સરસા સરસ્વતી [એવ] ક્ષમા (ભવતિ) ।
અચેતનો યઃ કિલ કુસ્થિતિપ્રિયઃ પૃથગ્વિધોપાધિશતક્ષતાશયઃ । નિષેવ્યતે પાદતલે સ યદ્ગિરિ- શ્ચિરં
મુનીન્દ્રૈરપિ શુદ્ધમાનસઃ

અન્વય-યઃ અચેતનઃ કુસ્થિતિપ્રિયઃ પૃથગ્વિધોપાધિશતક્ષતાશયઃ (અપિ) સઃ ગિરિઃ (કૈલાશઃ)
શુદ્ધમાનસઃ પાદતલે ચિરમ્ મુનીન્દ્રૈઃ યત્ નિષેવ્યતે [સઃ એષઃ ગૌરીશ્વરસંશ્રયાત્મનઃ
કલ્પમહામહીરુહઃ ફલોદ્ગમઃ (અસ્તિ) ઇતિવક્ષ્યમાણશ્લોકેન સહાન્વયઃ] ।
નિસર્ગતઃ સત્પથગર્હિતસ્થિતિ- ર્મલીમસો જિહ્મગતિશ્ચ યઃ ફણી । સ કુણ્ડલી યન્મણિમૌલિમણ્ડિતો
મહાભુજઙ્ગઃ પૃથુભોગભાગપિ

અન્વય-યઃ ફણી નિસર્ગતઃ સત્પથગર્હિતસ્થિતિઃ મલીમસઃ જિહ્મગતિઃ ચ (અસ્તિ) સઃ (અપિ) યત્ કુણ્ડલી
મણિમૌલિમણ્ડિતઃ મહાભુજઙ્ગઃ પૃથુભોગભાક્ અપિ [સંજાતઃ] સઃ એષઃ ગૌરીશ્વરસંશ્રયાત્મનઃ
કલ્પમહામહીરુહઃ ફલોદ્ગમઃ (અસ્તિ) ઇતિ પૂર્વવદન્વયઃ ।
યદપ્યજસ્રં જડસઙ્ગમોચિતઃ સ્વભાવતુચ્છઃ શશભૃત્ કલામયઃ । કલઙ્કમુક્તં વહતે સુધામયં
વિધૂતદોષોદયમુજ્જ્વલં વપુઃ

સ એષ ગૌરીશ્વરસંશ્રયાત્મનઃ ફલોદ્ગમઃ કલ્પમહામહીરુહઃ । અમું સમાસાદયિતું હિતાયતિ- ર્યતેત કો
નામ ન ચેતનો જનઃ

(સન્દાનિતકમ્)
અન્વય-અજસ્રમ્ જડસઙ્ગમોચિતઃ સ્વભાવતુચ્છઃ શશભૃત્ કલામયઃ અપિ (ચન્દ્રમાઃ) યત્ કલઙ્કમુક્તમ્
સુધામયમ્ વિધૂતદોષોદયમ્ ઉજ્જ્વલમ્ વપુઃ વહતે સઃ એષઃ ગૌરીશ્વરસંશ્રયાત્મનઃ કલ્પમહામહીરુહઃ
ફલોદ્ગમઃ (અસ્તિ) હિ અમુમ્ (ગૌરીશ્વરસંશ્રયમ્) સમાસાદયિતુમ્ કઃ નામ હિતાયતિઃ સચેતનઃ જનઃ ન યતેત
(અપિ તુ સર્વોપીત્યર્થઃ) ।
નિદાઘનિર્દગ્ધમહામરુભ્રમ- ક્લમચ્છિદો માર્ગમહીરુહાદપિ । કલિન્દકન્યાસલિલૌઘસઙ્ગત-
ત્રિમાર્ગગામ્ભોભરસમ્પ્લવાદપિ

સરસ્વતીસૌભગસારસમ્ભૃત- પ્રસન્નગમ્ભીરપદક્રમાદપિ । કુરઙ્ગનાભીઘનકુઙ્કુમાઙ્કિત-
સ્તનાઙ્ગનાલિઙ્ગનવિભ્રમાદપિ

અમન્દમાનન્દસુધારસદ્રવં સ્રવન્નવન્ધ્યં ભવદુઃખિતે હૃદિ । ઇયત્યમુષ્મિન્ભુવનાધ્વનિ ધ્વનિ- ર્નમઃ
શિવાયેતિ ચમત્કરોતિ મે

(તિલકમ્)
અન્વય-ઇયતિ (દૂરે) અમુષ્મિન્ ભુવનાધ્વનિ ભવદુઃખિતે મે હૃદિ નમઃ શિવાય ઇતિ ધ્વનિઃ
નિદાઘનિર્દગ્ધમહામરુભ્રમક્લમચ્છિદઃ માર્ગમહીરુહાત્ અપિ
કલિંગકન્યાસલિલૌઘસઙ્ગતત્રિમાર્ગગાંભોભરસમ્પ્લવાત્ અપિ
સરસ્વતીસૌભગસારસમ્ભૃતપ્રસન્નગમ્ભીરપદક્રમાત્ અપિ
કુરઙ્ગનાભીઘનકુઙ્કુમાઙ્કિતસ્તનાઙ્ગનાલિઙ્ગનવિભ્રમાત્ અપિ અવન્ધ્યમ્ અમન્દમ્ આનન્દસુધારસદ્રવમ્ સ્રવન્
મે (એતેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ સકાશાત્ અધિકમ્) ચમત્કરોતિ ।
વિચિન્તયઞ્જીવનમેવ જીવનં સમર્થયન્ પાર્થિવમેવ પાર્થિવમ્ । વિભાવયન્ વૈભવમેવ વૈ ભવં
કદાઽઽશ્રયે શઙ્કરમેવ શઙ્કરમ્

અન્વય-જીવનમ્ એવ જીવનમ્ વિચિન્તયન્ પાર્થિવમ્ પાર્થિવમ્ એવ સમર્થયન્ ભવમ્ વૈભવમ્ એવ
(ક્ષણભઙ્ગુરમિત્યર્થઃ) વિભાવયન્ (અહમ્) વૈ શઙ્કરમ્ શઙ્કરમ્ એવ કદા આશ્રયે ।
વરં ભવેદપ્યવરં કલેવરં પરં હરારાધનસાધનં હિ યત્ । ન તુ ક્રતુધ્વંસિનિષેવણોત્સવં
વિનિઘ્નતી મુક્તિરયુક્તિપાતિની

અન્વય-હિ યત્ પરમ્ હરારાધનસાધનમ્ (તત્) અવરમ્ અપિ કલેવરમ્ વરમ્ ભવેત્ તુ ક્રનુધ્વંસિનિષેવણોત્સવમ્
વિનિઘ્નતી અયુક્તિપાતિની મુક્તિઃ ન વરમ્ (ભવેત્) ।
ક્વ નીલકણ્ઠાયતનોપસર્પણ- સ્ફુટોપકારૌ ચરણૌ મહાગુણૌ । ક્વ ચાઞ્ચનોદ્વર્ત્તનચર્ચનાદિભિઃ
પુરારિપૂજાર્પણતર્પણૌ કરૌ

ક્વ નામ નામગ્રહણોત્સવં વિભો- રભિપ્રવૃત્તા રસના દિને દિને । ક્વ ચાદ્રિપુત્રીપતિપાદપંકજ-
સ્ફુરદ્રજોરાજિવિરાજિતં શિરઃ

ક્વ દૃક્ચિરં પારિતચન્દ્રશેખર- સ્વરૂપસૌભાગ્યવિલોકનસ્પૃહા । ક્વ સન્તતાકર્ણિતદર્પકદ્વિષ-
દ્વિચિત્રચારિત્રપવિત્રિતા શ્રુતિઃ

ક્વ નિર્ધુતાઽનલ્પવિકલ્પવિપ્લવ- ત્રિલોચનધ્યાનનિબન્ધનં મનઃ । ક્વ ચાઽપવર્ગોઽયમમાર્ગ એવ યઃ
સ્મરારિસેવાસુખસર્વસમ્પદામ્

ઇદં વિદન્તઃ સુધિયો ભિયોજ્ઝિતાઃ સમાધિમાધિચ્છિદમાશ્રિતા અપિ । પ્રભુપ્રણામસ્તુતિચિન્તનાર્ચન-
સ્ફુટોપયોગં બહુ મન્વતે વપુઃ

(પઞ્ચભિઃ કુલકમ્)
અન્વય-નીલકણ્ઠાયતનોપસર્પણસ્ફુટોપકારૌ મહાગુણૌ (ભક્તાનામ્) ચરણૌ ક્વ (ભવતઃ) ?
સ્મરારિસેવાસુખસર્વસમ્પદામ્ અમાર્ગઃ અયમ્ અપવગઃ (મોક્ષઃ) ક્વ? અઞ્જનોદ્વર્ત્તનચર્ચનાદિભિઃ
પુરારિપૂજાર્પણતત્પરૌ કરૌ ક્વ ? તથા-દિને દિને વિભોઃ નામગ્રહણોત્સવમ્ અભિપ્રવૃત્તા રસના ક્વ ?
અદ્રિપુત્રીપતિપાદપઙ્કજસ્ફુરદ્રજોરાજિવિરાજિતમ્ શિરઃ ચ ક્વ ? ચિરમ્
પારિતચન્દ્રશેખરસ્વરૂપસૌભાગ્યવિલોકનસ્પૃહા દૃક્ ક્વ ?
સન્તતાકર્ણિતદર્પકદ્વિષદ્વિચિત્રચારિત્રપવિત્રિતા શ્રુતિઃ ક્વ ?
નિર્ધુતાઽનલ્પવિકલ્પવિપ્લવત્રિલોચનધ્યાનનિબન્ધનમ્ મનઃ ક્વ (અસ્તિ) ? સ્મરારિસેવાસુખસર્વસમ્પદામ્ અમાર્ગઃ
અયમ્ અપવર્ગઃ ચ ક્વ (અસ્તિ) ? ઇદમ્ વિદન્તઃ ભિયોજ્ઝિતાઃ સુધિયઃ આધિચ્છિદમ્ સમાધિમ્ આશ્રિતા અપિ
પ્રભુપ્રણામસ્તુતિચિન્તનાર્ચનસ્ફુટોપયોગમ્ વપુઃ બહુ મન્વતે ।
મુક્તિર્હિ નામ પરમઃ પુરુષાર્થ એકઃ તામન્તરાયમવયન્તિ યદન્તરજ્ઞાઃ ।
કિમઙ્ગમઙ્ગલ્યમનઙ્ગભઙ્ગદ પ્રસાદનાદન્યદધન્યમન્યસે । યદર્થમર્થક્ષતિકૃત્સુદુષ્કર-પ્રયાસ-
સાધ્યેષુ મખેષુ ખિદ્યસે

અન્વય-હે અઙ્ગ ! અધન્ય ! અનઙ્ગભઙ્ગદપ્રસાદનાત્ અન્યત્ મઙ્ગલ્યમ્ કિમ્ મન્યસે ? યદર્થમ્
અર્થક્ષતિકૃત્સુદુષ્કરપ્રયાસસાધ્યેષુ મખેષુ ખિદ્યસે ।
ઇમા હિમાનીવિમલા હવિર્ભુજાં પ્રભુપ્રસાદપ્રભવા વિભૂતયઃ । કરોષિ યત્તર્પણમાત્રકામ્યયા
દયાસ્પદપ્રાણ્યુપઘાતપાતકમ્

અન્વય-હે અધન્ય ! અત્તર્પણમાત્રકામ્યયા દયાસ્પદપ્રાણ્યુપઘાતપાતકમ્ કરોષિ (તેષામ્) હવિર્ભુજામ્ ઇમાઃ
હિમાનીવિમલાઃ વિભૂતયઃ પ્રભુપ્રસાદપ્રભવાઃ (સન્તિ) ।
સખે ! સખેદસ્ય ધનાર્જનં પ્રતિ પ્રતિગ્રહાધ્યાપનયાજનાદિભિઃ । પ્રયાતિ તે વાયુરિવાયુરિઙ્ગિતં વિહન્તિ
હન્ત ક્રતવે તવેહિતમ્

અન્વય-હે સખે ! પ્રતિગ્રહાધ્યાપનયાજનાદિભિઃ ધનાર્જનં પ્રતિ સખેદસ્ય તે આયુઃ વાયુઃ ઇવ પ્રયાતિ
હન્ત (અન્તઃ) ક્રતવે તવ ઈહિતમ્ (તવ) ઇઙ્ગિતમ્ (અભીપ્સિતં શ્રીશિવારાધનમ્) વિહન્તિ ।
અતઃ સ્વતઃ પ્રાર્થિત-સંપદાં પદં કદર્થના-હીનમદીનમેનસા । નિદાનમાનન્દભુવઃ સ્વયમ્ભુવો
ભજસ્વ પાદામ્બુજસેવનોત્સવમ્

(ચક્કલકમ્)
અન્વય-અતઃ હે સખે ! સ્વતઃપ્રાર્થિતસમ્પદામ્ પદમ્ કદર્થનાહીનમ્ એનસા અદીનમ્ આનન્દભુવઃ નિદાનમ્
સ્વયંભુવઃ પાદામ્બુજસેવનોત્સવમ્ ભજસ્વ ।
અક્લેશપેશલમલઙ્ઘ્યકૃતાન્તદૂત- હુઙ્કારભઙ્ગભિદુરં દુરિતેન્ધનાગ્નિમ્ । કો નામ નામયહરં
હરપાદપદ્મ- સેવાસુખં સુમતિરન્વહમાદ્રિયેત

અન્વય-અક્લેશપેશલમ્ અલઙ્ઘ્યકૃતાન્તદૂતહુઙ્કારભઙ્ગભિદુરમ્ દૂરિતેન્ધનાગ્નિમ્ આમયહરમ્
હરપાદપદ્મસેવાસુખમ્ કઃ નામ સુમતિઃ અન્વહમ્ ન આદ્રિયેત્ ?
રોમન્થમન્થરકુરઙ્ગશતાશ્રિતેષુ ભાગીરથીશિશિરશીકરશીતલેષુ । રોહન્મહાર્હફલકન્દલસુન્દરેષુ
બદ્ધાસ્પદાસ્તુહિનભૂધરકન્દરેષુ

ધન્યાઃ સમાધિમવધાનધના ધનાદિ સમ્બન્ધબન્ધમવધૂય ધિયાઽધિયન્તઃ । જ્યોતિઃ પરં
ગલદનલ્પવિકલ્પજાલ- માલોકયન્તિ ભગવન્તમનન્તમન્તઃ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-રોમન્થમન્થરકુરઙ્ગશતાશ્રિતેષુ ભાગીરથીશિશરશીકરશીતલેષુ
રોહન્મહાર્હફલકન્દલસુન્દરેષુ તુહિનભૂધરકન્દરેષુ બદ્ધાસ્પદાઃ અવધાનધનાઃ ધન્યાઃ
ધનાદિસંબદ્ધબન્ધમ્ અવધૂય ધિયા સમાધિમ્ અધિયન્તઃ ગલદનલ્પવિકલ્પજાલમ્ પરમ્ જ્યોતિઃ ભગવન્તમ્
અનન્તમ્ અન્તઃ (હૃદયે) આલોકયન્તિ ।
ધન્યા ભજન્તિ નૃપવેશ્મસુ વેત્રિવક્ત્ર- હુંકારકાતરધિયસ્તરુણેન્દુમૌલિમ્ ।
વૈરાગ્યનિર્વૃતમનસ્વિજનાવકીર્ણ- સ્વર્ગાપગાપુલિનબાલલતાલયેષુ

અન્વય-નૃપવેશ્મસુ વેત્રિવક્ત્રહુઙ્કારકાતરધિયઃ ધન્યાઃ
વૈરાગ્ય-નિર્વૃતમનસ્વિજનાવકીર્ણસ્વર્ગાપગાપુલિનબાલલતાલયેષુ તરુણેન્દુમૌલિમ્ ભજન્તિ ।
સન્તઃ સ્મરન્તિ શશિખણ્ડશિખણ્ડસેવા- હેવાકિનઃ સુરસરિત્પુલિનસ્થલેષુ ।
લક્ષ્મીલવોલ્લસદમન્દમદાઽવલેપ- ભૂપાલવાલિશવિલઙ્ઘનવિપ્લવાનામ્

અન્વય-શશિખણ્ડશિખણ્ડસેવાહેવાકિનઃ સન્તઃ સુરસરિત્પુલિનસ્થલેષુ
લક્ષ્મીલવોલ્લસદમન્દમદાઽવલેપભૂપાલવાલિશવિલઙ્ઘન-વિપ્લવાનામ્ સ્મરન્તિ ।
ઇદં મધુમુખં વિષં હરતિ જીવિતં તત્ક્ષણા- દપથ્યમિદમાશિતં વ્યથયતે વિપાકે વપુઃ । ઇદં
તૃણગણાવૃતં વિલમધો વિધત્તે ક્ષણા- દ્યદત્ર મલિનોલ્બણૈર્દ્રવિણમર્જિતં કર્મભિઃ

અતઃ પ્રતનુવૈભવોદ્ભવદખર્દગર્વક્ષમા- પતિપ્રણયસંભવં ભુવિ વિડમ્બનાડમ્બરમ્ । વિહાય
સુરવાહિનીપુલિનવાસહેવાકિનો ભજન્તિ કૃતિનસ્તમીરમણખણ્ડચૂડામણિમ્

(યુગ્મમ્)
અન્વય-અત્ર મલિનોલ્બણૈઃ કર્મભિઃ (મનુષ્યૈઃ) યત્ દ્રવિણમ્ અર્જિતમ્ ઇદમ્ મધુમુખમ્ વિષમ્ તત્ક્ષણાત્ જીવિતમ્
હરતિ । ઇદમ્ આશિતમ્ અપથ્યમ્ વિપાકે વપુઃ વ્યથયતે । (મલિનોલ્બણૈઃ કર્મભિઃ યત્ દ્રવિણમ્ ઉપાર્જિતમ્) તત્
ઇદમ્ તૃણગણાવૃતમ્ વિલમ્ ક્ષણાત્ અધઃ વિધત્તે । અતઃ (હેતોઃ) સુરવાહિનીપુલિનવાસહેવાકિનઃ કૃતિનઃ
ભુવિ પ્રતનુવૈભવોદ્ભવદખર્વગર્વક્ષમાપતિપ્રણયસંભવમ્ વિડમ્બનાડમ્બરમ્ વિહાય
તમીરમણખણ્ડચૂડામણિમ્ ભજન્તિ ।
કિં ભૂયોભિઃ પરુષવિષયૈઃ શ્રીવિકારૈરસારૈઃ કિં વા ભૂયઃ પતનવિરસૈઃ સ્વર્ગભોગાભિલાષૈઃ ।
મન્યે નાઽન્યદ્ભવભયવિપત્કાતરાણાં નરાણાં મુક્ત્વા ભક્તિં ભગવતિ ભવે શસ્યમાશાસ્યમસ્તિ

દૂરોદઞ્ચચ્ચટુલલહરીહારિહસ્તવ્યુદસ્ત- વ્યાપત્તાપત્રિદશતટિનીમજ્જનોન્મજ્જનેષુ । શ્રદ્ધાબન્ધં
શશધરશિરઃપાદરાજીવસેવા-હેવાકૈકવ્યસનમનસસ્તેન તન્વન્તિ સન્તઃ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-અસારૈઃ ભૂયોભિઃ પરુષવિષયૈઃ કિમ્ ? અસારૈઃ શ્રીવિકારૈઃ ચ કિમ્ ? પતનવિરસૈઃ
સ્વર્ગભોગાભિલાષૈઃ વા કિમ્ [ભવતિ] ? ભવભયવિપત્કાતરાણામ્ નરાણામ્ ભગવતિ ભવે ભક્તિમ્ મુક્ત્વા
અન્યત્ આશાસ્યમ્ શસ્યમ્ ન અસ્તિ । [ઇતિ અહમ્] મન્યે । તેન (પૂર્વોક્તહેતુના) સન્તઃ
શશધરશિરઃ-પાદરાજીવ-સેવાહેવાકૈકવ્યસનમનસઃ (સન્તઃ)
દૂરોદઞ્ચચ્ચટુલલહરીહારિહસ્તવ્યુદસ્તવ્યાપત્તાપ-ત્રિદશતટિનીમજ્જનોન્મજ્જનેષુ શ્રદ્ધાબન્ધમ્ તન્વન્તિ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દનામ્ન્યા ટીકયોપેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો
મહેશ્વરસ્ય સ્તુતિ- કુસુમાઞ્જલૌ સેવાભિનન્દનં નામ સપ્તમં સ્તોત્રમ્ ।
અષ્ટમં સ્તોત્રમ્
કલ્યાણિનઃ સુરગિરેરિવ સંશ્રિતસ્ય લક્ષ્મ્યા હરેરિવ રવેરિવ દીપ્તિભાજઃ । પદ્યસ્ય શમ્ભુવિષયસ્ય જયન્તિ
પાદા યે મણ્ડયન્તિ ચ પુનન્તિ ચ વિષ્ટપાનિ

અન્વય-શમ્ભુવિષયસ્ય કલ્યાણિનઃ પદ્યસ્ય યે પાદાઃ કલ્યાણિનઃ સુરગિરેઃ પાદાઃ ઇવ (તથા) લક્ષ્મ્યા
સંશ્રિતસ્ય હરેઃ પાદાઃ ઇવ (એવં) દીપ્તિ ભાજઃ રવેઃ પાદાઃ ઇવ વિષ્ટપાનિ મણ્ડયન્તિ પુનન્તિ ચ તે
જયન્તિ ।
યાઃ પઙ્કિલેન કલિલેન વિયોજયન્તિ નિત્યોજ્જ્વલેન કુશલેન ચ યોજયન્તિ । તા ધૂર્જટેરમરનિર્ઝરિણીતરઙ્ગ-
ભઙ્ગાભિરામગતયઃ સ્તુતયો જયન્તિ

અન્વય-યાઃ (ભક્તજનમ્) પઙ્કિલેન કલિલેન વિયોજયન્તિ નિત્યોજ્જ્વલેન કુશલેન ચ યોજયન્તિ તાઃ
અમરનિર્ઝરિણીતરઙ્ગભઙ્ગાભિરામગતયઃ સ્તુતયઃ જયન્તિ ।
સંસારદારુણદવાનલદહ્યમાન- વાક્-ચિત્ત-કાય-કુશલીકરણૌષધાનિ । શ્રી-ભુક્તિ-મુક્તિ-વશ-કર્મ્મણિ
કાર્મણાનિ શમ્ભોર્જયન્તિ નુતિચિન્તનપૂજનાનિ

અન્વય-સંસારદારુણદવાનલદહ્યમાનવાક્ચિત્તકાયકુશલીકરણૌષધાનિ શ્રીભુક્તિમુક્તિવશકર્મણિ
કાર્મણાનિ શમ્ભોઃ નુતિચિંતનપૂજનાનિ જયન્તિ ।
દોષાકરસ્ય શિરસિ સ્થિતિમુત્તમાઙ્ગ- ચ્છેદં વિધેરવિરહં નરવાહનસ્ય । ભસ્મીકૃતિં
ત્રિપુર-પાશધર-સ્મરાણાં વશ્યં દિશાઞ્ચ દશકં દશકન્ધરસ્ય

અન્વય-(યેન સ્વાતન્ત્ર્યેણ ક્રીડન્નિવ પ્રભુઃ) દોષાકરસ્ય શિરસિ સ્થિતિમ્ વ્યધિત વિધેઃ ઉત્તમાઙ્ગચ્છેદમ્
વ્યધિત નરવાહનસ્ય અવિરહમ્ (સખ્યમ્) વ્યધિત ત્રિપુરપાશધરસ્મરાણામ્ ભસ્મીકૃતિમ્ વ્યધિત
દશકન્ધરસ્ય વશ્યમ્ દિશામ્ દશકમ્ વ્યધિત । તત્ ઈશ્વરસ્ય નિરઙ્કુશમ્ અપ્રતિહતમ્ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ જયતિ ઇતિ
વક્ષ્યમાણાઽષ્ટમશ્લોકેન સહાન્વયઃ ।
શૌર્યાનલસ્ય પરશુવ્યજનેન દીપ્તિં રામસ્ય બાહુપરિઘપ્રતિઘં મઘોનઃ । હૈમં મરુત્તનૃપતેર્દિવસાનિ
સપ્ત વર્ષં સુદર્શનસમર્પણમચ્યુતસ્ય

અન્વય-(યેન ચ સ્વાતન્ત્ર્યેણ) પરશુવ્યજનેન રામસ્ય શૌર્યાનલસ્ય દીપ્તિમ્ વ્યધિત મઘોનઃ
બાહુપરિઘપ્રતિઘમ્ વ્યધિત મરુત્તનૃપતેઃ પુરે સપ્તદિવસાનિ હૈમમ્ વર્ષમ્ વ્યધિત અચ્યુતસ્ય
સુદર્શનસમર્પણમ્ વ્યધિત (તત્ ઈશ્વરસ્ય અપ્રતિહતમ્ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ જયતિ ઇતિ પૂર્વવદન્વયઃ) ।
શ્વેતસ્ય કણ્ઠપુલિનાત્સમવર્તિપાશ- પ્રોત્સારણં નયનનિર્હરણં ભગસ્ય । દુગ્ધાબ્ધિદાનમુપમન્યુમુનેઃ
ક્રિયાસુ દક્ષસ્ય વિઘ્નકરણં મખદીક્ષિતસ્ય

અન્વય-(યેન સ્વાતન્ત્ર્યેણ) શ્વેતસ્ય કણ્ઠપુલિનાત્ સમવર્તિપાશપ્રોત્સારણમ્ વ્યધિત ઉપમન્યુમુનેઃ
દુગ્ધાબ્ધિદાનમ્ વ્યધિત મખદીક્ષિતસ્ય દક્ષસ્ય ક્રિયાસુ વિઘ્નકરણમ્ વ્યધિત ।
શૂલાધિરોહણપરાભવમન્ધકસ્ય પૂષ્ણો હનુગ્રહમનુગ્રહમર્જુનસ્ય । નન્દીશ્વરસ્ય રવિજાદભયં
ભુજઙ્ગ- ભઙ્ગ્યાભિમાનમથનં મુનિમાનિનીનામ્

અન્વય-(યેન સ્વાતન્ત્ર્યેણ) અન્ધકસ્ય શૂલાધિરોહણપરાભવમ્ વ્યધિત પૂષ્ણઃ હનુગ્રહમ્ અર્જુનસ્ય ચ
અનુગ્રહમ્ વ્યધિત નન્દીશ્વરસ્ય રવિજાત્ અભયમ્ વ્યધિત મુનિમાનિનીનામ્ ભુજઙ્ગભંગ્યાભિમાનમથનમ્
વ્યધિત (તત્ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ જયતિ) ।
કિં વાઽપરં દ્રુહિણકૃષ્ણહરત્વમેત્ય સર્ગસ્થિતિપ્રશમનાનિ જગત્ત્રયસ્ય । ક્રીડન્નિવ વ્યધિત યેન
નિરઙ્કુશં તત્ સ્વાતન્ત્ર્યમપ્રતિહતં જયતીશ્વરસ્ય

(પઞ્ચભિઃ કુલકમ્ ।
અન્વય-કિમ્ વા અપરમ્ (બહુ બ્રૂમઃ) યેન સ્વાતન્ત્ર્યેણ ક્રીડન્ ઇવ દ્રુહિણકૃષ્ણહરત્વમ્ એત્ય જગત્ત્રયસ્ય
સર્ગસ્થિતિપ્રશમનાનિ વ્યધિત તત્ ઈશ્વરસ્ય નિરઙ્કુશમ્ અપ્રતિહતમ્ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ જયતિ ।
યસ્યાઽતિઘોરગરલાદપિ કણ્ઠપીઠા- ત્સંજીવનૌષધમુદેતિ વચો નતાનામ્ । યસ્ય
જ્વલદ્ઘનકૃશાનુશિખોલ્બણાપિ વર્ષત્યમોઘમમૃતદ્રવમેવ દૃષ્ટિઃ

પ્. ૧૪૧)
અન્વય-યસ્ય અતિઘોરગરલાત્ અપિ કણ્ઠપીઠાત્ નતાનામ્ (સઞ્જીવનમ્) સઞ્જીવનૌષધમ્ વચઃ ઉદેતિ યસ્ય
જ્વલદ્ઘનકૃશાનુશિખોલ્બણા અપિ દૃષ્ટિઃ નતાનામ્ અમોઘમ્ અમૃતદ્રવમ્ એવ વર્ષતિ (તમ્ સંશ્રિતાર્તિહરણમ્
વિભુમ્ અહમ્ શરણમ્ શ્રયામિ ઇતિ અગ્રે પંચવિંશતિતમે શ્લોકે સમ્બન્ધઃ) ।
દંષ્ટ્રાકરાલમપિ ઘોરમઘોરવક્ત્ત્રં યસ્ય પ્રપન્નભયભઞ્જનભઙ્ગિમેતિ ।
યસ્યાઙ્ગભસ્મકણિકાશ્ચરણાશ્રિતેષુ કર્પૂરધૂલિપટલશ્રિયમાશ્રયન્તિ

અન્વય-યસ્ય દંષ્ટ્રાકરાલમ્ અપિ ઘોરમ્ (નીલોત્પલાભમ્) અઘોરવક્ત્રમ્ પ્રપન્નભયભઞ્જનભઙ્ગિમ્ એતિ યસ્ય ચ
અઙ્ગભસ્મકણિકાઃ ચરણાશ્રિતેષુ કર્પૂરધૂલિપટલશ્રિયમ્ આશ્રયન્તિ (તં વિભું શ્રયામિ ઇતિ
પૂર્વવત્સંબન્ધઃ) ।
યસ્યાપિ કૃષ્ણભુજગા ભુજગા ભજન્ત- મિન્દીવરસ્રજ ઇવ પ્રવિનન્દયન્તિ । કિં ચાઙ્ગસઙ્ગિ મરુદીરિતમેતિ
યસ્ય મુણ્ડં નમત્સ્વમલમઙ્ગલકમ્બુશોભામ્

અન્વય-યસ્ય ભુજગાઃ કૃષ્ણભુજગાઃ અપિ ઇન્દીવરસ્રજઃ ઇવ ભજન્તમ્ પવિનન્દયન્તિ કિમ્ ચ (અધિકમ્) યસ્ય
અઙ્ગસઙ્ગિ મુણ્ડમ્ મરુદીરિતમ્ (સત્) નમત્સુ અમલમઙ્ગલકમ્બુશોભામ્ એતિ (તં વિભુમ્ અહમ્ શ્રયામિ) ।
યસ્યેભચર્મઘનશોણિતપઙ્કલિપ્ત- મઙ્ગેષુ મઙ્ગલદુગૂલ [કેલિકલાકુતુકેન ચ કાચિદમું યમુનાજલકૂલે ।
મઞ્જુલવઞ્જુલકુઞ્જગતં વિચકર્ષ કરેણ દુગૂલે ॥] વિલાસમેતિ । યસ્યાપિ તાપવિધુરેષુ કરે કપાલ-
માલમ્બતેઽમૃતકમણ્ડલુખણ્ડલીલામ્

અન્વય-યસ્ય અઙ્ગેષુ ઘનશોણિતપઙ્કલિપ્તમ્ (અપિ) ઇભચર્મ મઙ્ગલદુગૂલવિલાસમ્ એતિ યસ્ય કરે કપાલમ્ અપિ
તાપવિધુરેષુ અમૃતકમણ્ડલુખણ્ડલીલામ્ આલમ્બતે (તં અહમ્ શ્રયામિ) ।
યત્પાદપાંસુપરિમર્શશુચિ શ્મશાનં શ્રીશૈલનૈમિષમુખાન્યધરીકરોતિ । યત્સંસ્તવાદવિકલં કુશલં
કપાલ- પાલી કરોતિ કૃતિનાં કમલાવલીવ

અન્વય-યત્પાદપાંસુપરિમર્શશુચિ (સત્) શ્મશાનમ્ શ્રીશૈલનૈમિષમુખાનિ (તીર્થાનિ અપિ) અધરીકરોતિ
યત્સંસ્તવાત્ કપાલપાલી કમલાવલી ઇવ કૃતિનામ્ અવિકલમ્ કુશલમ્ કરોતિ તમહં શ્રયામિ ।
યં દેવમસ્તશિરસં સુરભર્ત્તુરઙ્કે લઙ્કેશવૈરિકરવીજિતતાલવૃન્તમ્ । આસીનસુપ્તસુખિતં શતરુદ્રિયાદિ-
મન્ત્રૈઃ સ્વરેણ મધુરેણ ગૃણાતિ વેધાઃ

અન્વય-સુરભર્ત્તુઃ અઙ્કે અસ્તશિરસમ્ લઙ્કેશવૈરિકરવીજિતતાલવૃન્તમ્ આસીનસુપ્તસુખિતમ્ યમ્ દેવમ્ વેધાઃ
શતરુદ્રિયાદિમન્ત્રૈઃ મધુરેણ સ્વરેણ ગૃણાતિ (તમહં શરણમ્ શ્રયામિ) ।
હેલાવલીઢભુવનત્રિતયેન યેન ગીર્ણાઃ પુરન્દરમુકુન્દરવીન્દવોઽપિ । યસ્ય જ્વલદ્વિપુલભાલવિલોચનાગ્નિ-
જ્વાલાવલીશલભતામગમત્સ કાલઃ

અન્વય-હેલાવલીઢભુવનત્રિતયેન યેન (કાલેન) પુરન્દરમુકુન્દરવીન્દવઃ અપિ ગીર્ણાઃ સઃ કાલઃ યસ્ય
(પ્રભોઃ) જ્વલદ્વિપુલભાલવિલોચનાગ્નિજ્વાલાવલીશલભતામ્ અગમત્ (તં વિભુમ્ અહમ્ શ્રયામિ) ।
શ્વેતં વિધોરુદયહેતુમવેત્ય પક્ષં કાલં ચ યઃ ક્ષયકરં દૃશમાશ્રિતસ્ય । શ્વેતં દયાવિશદયાશુ
દૃશાનુગૃહ્ય કાલં દૃશૈવ નયતિ સ્મ શમં વિપક્ષમ્

અન્વય-યઃ શ્વેતમ્ પક્ષમ્ દૃશમ્ આશ્રિતસ્ય વિધોઃ ઉદયહેતુમ્ અવેત્ય (તથા) કાલમ્ પક્ષમ્ ચ વિધોઃ ક્ષયકરમ્
અવેત્ય (અત-એવ) શ્વેતમ્ દયાવિશદયા દૃશા અનુગૃહ્ય વિપક્ષમ્ કાલમ્ દૃશા એવ શમમ્ નયતિ સ્મ તમહં
શરણં શ્રયામીતિ પૂર્વવત્ ।
ચક્રી મુખાગ્રવિલસજ્જ્વલનોગ્રજિહ્વા- લીઢામ્બરઃ ક્ષિતિધરેન્દ્રધનુર્ધરસ્ય । યસ્યાગમન્નિધનસાધનતાં
પુરાણાં વાણીકૃતશ્ચ રણમૂર્ધ્નિ ગુણીકૃતશ્ચ

અન્વય-ક્ષિતિધરેન્દ્રધનુર્ધરસ્ય યસ્ય રણમૂર્ધ્નિ મુખાગ્રવિલસજ્જ્વલનોગ્રજિહ્વાલીઢામ્બરઃ ચક્રી
(વિષ્ણુઃ) વાણીકૃતઃ (તથા) મુખાગ્રવિલસજ્જ્વલનોગ્રજિહ્વાલીઢામ્બરઃ ચક્રી (વાસુકિશ્ચ) ગુણીકૃતઃ
પુરાણામ્ નિધનસાધનતામ્ અગમત્ તમ્ અહમ્ શરણં શ્રયામિ ।
ચક્રાયુધં વિશિખતામુડુચક્રવર્તિ- ચક્રાભિધાનસુહૃદૌ રથચક્રભાવમ્ । નીત્વાઽસૃજત્ત્રિદશધામ્નિ
રસાતલે ચ યો હર્ષ-શોકમયમશ્રુ પુરાઙ્ગનાનામ્

અન્વય-યઃ વિભુઃ (ત્રિપુરસમરે) ચક્રાયુધમ્ વિશિખતામ્ નીત્વા ઉડ્ડુચક્રવર્તિચક્રાભિધાનસુહૃદૌ (ચ)
રથચક્રભાવમ્ નીત્વા ત્રિદશધામ્નિ રસાતલે ચ પુરાઙ્ગનાનામ્ હર્ષશોકમયમ્ અશ્રુ અસૃજત્ (તં વિભુમ્
શરણં શ્રયામીતિ સમ્બન્ધઃ) ।
આરૂઢરીઢમપિ યેન સમર્પિતેન પ્રીતિં રતિં ચ હૃદિ વિસ્મરતિ સ્મ કામઃ । તં દૃષ્ટિપાતમધિગમ્ય
બિભર્તિ યસ્ય પ્રીતિં રતિં ચ હૃદિ કો ન સુસિદ્ધકામઃ

અન્વય-આરૂઢરીઢમ્ અપિ હૃદિ સમર્પિતેન યેન કામઃ પ્રીતિમ્ રતિમ્ ચ વિસ્મરતિ સ્મ યસ્ય (વિભોઃ) તમ્
દૃષ્ટિપાતમ્ અધિગમ્ય સુસિદ્ધકામઃ કઃ (ભક્તજનઃ) હૃદિ પ્રીતિમ્ રતિમ્ ચ ન બિભર્તિ ? શેષં પૂર્વવત્ ।
કૃષ્ણોપદર્શિતપથઃ પૃથુલોષ્મભીષ્મ- શ્લાઘ્યં દધદ્વપુરુપાત્તવનાન્તવાસઃ । વ્યાધાકૃતેરપિ
ધનઞ્જય એવ યસ્ય દૃગ્ગોચરે કૃતપદો મહસા દિદીપે

અન્વય-કૃષ્ણોપદર્શિતપથઃ પૃથુલોષ્મભીષ્મશ્લાઘ્યમ્ વપુઃ દધત્ ઉપાત્તવનાન્તવાસઃ ધનઞ્જયઃ એવ
વ્યાધાકૃતેઃ અપિ યસ્ય (વિભોઃ) દૃગ્ગોચરે કૃતપદઃ મહસા દિદીપે (તમહં શરણમ્ શ્રયામિ) ।
યુક્તં સુધાકરસુધાકરકદ્યુસિન્ધુ- તોયાદિ યન્મનસિ તાપમપાકરોતિ । યસ્યાઙ્ગસઙ્ગિ શવભસ્મકપાલમાલા-
હાલાહલાહિદહનાદ્યપિ હૃદ્યમેવ

અન્વય-સુધાકરસુધાકરકદ્યુસિન્ધુતોયાદિ યન્મનસિ તાપમ્ (ત્રિજગત્સર્ગાદિવ્યાપારજમ્ સન્તાપમ્) અપાકરોતિ (તત્)
યુક્તમ્ (અદ્ભુતન્ત્વેતત્-) યસ્ય અઙ્ગસઙ્ગિ શવભસ્મકપાલમાલા હાલાહલાહિદહનાદિ અપિ હૃદ્યમ્ એવ (ભવતિ
તમહં શરણમ્ શ્રયામિ) ।
મૂર્તિઃ કૃમેઃ શતપદી શ્રવણં પ્રવિષ્ટા દૃષ્ટા રુજામસુહૃતં સૃજતી જનાનામ્ । સૌરી તનુર્નનુ
સહસ્રપદી યદીય- નેત્રસ્થિતા હરતિ મૃત્યુભયં શ્રિતાનામ્

અન્વય-શ્રવણમ્ પ્રવિષ્ટા શતપદી કૃમેઃ મૂર્ત્તિઃ જનાનામ્ અસુહૃતમ્ રુજામ્ સૃજતી (જનેન) દૃષ્ટા । નનુ
યદીયનેત્રસ્થિતા સહસ્રપદી સૌરી તનુઃ શ્રિતાનામ્ મૃત્યુભયમ્ હરતિ (તં અહમ્ શરણમ્ શ્રયામિ) ।
આકર્ણ્ય યઃ કૃપણમાર્ત્તવચઃ કૃપાબ્ધિ-રાધૂતમૂર્ધસુરનિર્ઝરિણીકણૌઘૈઃ
ઉત્સઙ્ગસઙ્ગતગિરીન્દ્રસુતાકુચાગ્ર- સંસક્તમૌક્તિકમણીન્દ્વિગુણીકરોતિ

અન્વય-યઃ કૃપાબ્ધિઃ કૃપણમ્ આર્તવચઃ આકર્ણ્ય (દયયા) આધૂતમૂર્ધસુરનિર્ઝરિણીકણૌઘૈઃ
ઉત્સઙ્ગસઙ્ગતગિરીન્દ્રસુતાકુચાગ્રસંસક્તમૌક્તિકમણીન્ દ્વિગુણીકરોતિ (તમહં શરણં શ્રયામિ) ।
ઉદ્ગાઢભક્તિવિધુરવ્યપનીતતીવ્ર- દોષાન્ધકારમતિમાત્રશુચિપ્રકાશમ્ । પીયૂષમુદ્વમતિ યસ્ય
વિવિક્તવર્ણં કર્ણાન્તગામિ વચનં ચ વિલોચનં ચ

અન્વય-યસ્ય ઉદ્ગાઢભક્તિવિધુરવ્યપનીતતીવ્રદોષાન્ધકારમ્ અતિમાત્રશુચિપ્રકાશમ્ વિવિક્તવર્ણમ્
કર્ણાન્તગામિ ચ વચનમ્ વિલોચનમ્ ચ પીયૂષમ્ ઉદ્વમતિ (તં અહં શ્રયામિ) ।
પાત્રીભવન્તિ ન યદઙ્ઘ્રિસરોજરેણુ- મૈત્રીપવિત્રશિરસઃ સ્થિરસત્યવાચઃ ।
સાટોપકોપવિકટભ્રુકુટિચ્છટાના- મુત્તાલકાલભટવક્રવિભીષિકાણામ્

અન્વય-યદઙ્ઘ્રિસરોજરેણુમૈત્રીપવિત્રશિરસઃ સ્થિરસત્યવાચઃ (ધન્યાઃ)
સાટોપકોપવિકટભ્રુકુટિચ્છટાનામ્ ઉત્તાલકાલભટવક્રવિભીષિકાણામ્ ન પાત્રીભવન્તિ (તમહં
શરણં શ્રયામિ) ।
સૂક્તિં શુચિં શ્રવણયોરમૃતં સ્રવન્તીં વક્રામભઙ્ગુરગુણાં મહતીં વહન્તઃ । ગાયન્તિ યં
શ્રિતવતઃ પરિશુદ્ધવં શવિદ્યા યશાંસિ કવયઃ પરિવાદકાશ્ચ

અન્વય-શુચિમ્ શ્રવણયોઃ અમૃતમ્ સ્રવન્તીમ્ વક્રામ્ અભઙ્ગુરગુણામ્ મહતીમ્ સૂક્તિમ્ વહન્તઃ
પરિશુદ્ધવંશવિદ્યાઃ કવયઃ (તથા) સૂક્તિમ્ શુચિમ્ શ્રવણયોઃ અમૃતમ્ સ્રવન્તીમ્ વક્રામ્ અભઙ્ગુરગુણામ્
મહતીમ્ (વીણામ્) વહન્તઃ પરિવાદકાઃ ચ યમ્ (પ્રભુમ્) શ્રિતવતઃ (ભક્તજનસ્ય) યશાંસિ ગાયન્તિ (તમ્
વિભુમ્ અહમ્ શરણમ્ શ્રયામીતિ સમ્બન્ધઃ) ।
યત્સેવકસ્ય મદનોલ્બણબાણપૂગ- ક્રાન્તાઽલિકાન્તવિકસત્તિલકોજ્જ્વલશ્રીઃ । સેવ્યા ભવત્યવસરે
કલકણ્ઠનાદ- હૃદ્યા વધૂઃ કુસુમિતોપવનસ્થલી ચ

અન્વય-યત્સેવકસ્ય મદનોલ્બણબાણપૂગક્રાન્તા અલિકાન્ત-વિકસત્તિલકોજ્જ્વલશ્રીઃ કલકણ્ઠનાદહૃદ્યાઃ
કુસુમિતા વધૂઃ ઉપવનસ્થલી ચ અવસરે સેવ્યા ભવતિ (તં અહમ્ શરણં શ્રયામિ) ।
યસ્મિન્નખિન્નમનસો વ્યસનાવસન્ન- સન્તાપશાન્તિકૃતસમ્મતયો વસન્તિ । કાત્યાયની ચ કરુણા ચ કલા ચ
ચાન્દ્રી સ્નિગ્ધા ચ દૃક્ સુરસરિચ્ચ સરસ્વતી ચ

અન્વય-વ્યસનાવસન્નસન્તાપશાન્તિકૃતસમ્મતયઃ કાત્યાયની કરુણા ચ ચાન્દ્રી કલા ચ સ્નિગ્ધા દૃક્ ચ
સુરસરિત્ ચ સરસ્વતી ચ યસ્મિન્ અખિન્નમનસઃ વસન્તિ (તમ્ વિભુમ્ શરણમ્ શ્રયામિ) ।
સન્તાપસંપદપહારપટૂનિ સિદ્ધ- સિન્ધોરિવેન્દુધવલાનિ જલાનિ યસ્ય । આકલ્પયન્તિ મદયન્તિ પવિત્રયન્તિ
સઞ્જીવયન્તિ ચ જગન્તિ ભૃશં યશાંસિ

અન્વય-યસ્ય સન્તાપસંપદપહારપટૂનિ ઇન્દુધવલાનિ યશાંસિ સિદ્ધસિન્ધોઃ જલાનિ ઇવ જગન્તિ ભૃશમ્
આકલ્પયન્તિ મદયન્તિ પવિત્રયન્તિ સઞ્જીવયન્તિ ચ (ત વિભું અહમ્ શરણં શ્રયામિ) ।
દુષ્કાલસઙ્કટકટાહકદર્થિતાનાં તીવ્રાભિમાનમનસાં ઘનસારભાંસિ ।
ભિન્દન્ત્યમન્દહરિચન્દનબિન્દુવૃન્દ- સન્દોહદોહદમહો ચરિતાનિ યસ્ય

અન્વય-અહો ! ઘનસારભાંસિ યસ્ય
ચરિતાનિ દુષ્કાલસઙ્કટકટાહકદર્થિતાનામ્ તીવ્રાભિમાનમનસામ્ અમન્દહરિચન્દનબિન્દુવૃન્દસન્દોહદોહદમ્
ભિન્દન્તિ (તં વિભું અહમ્ શરણં શ્રયામિ) ।
ફુલ્લારવિન્દમકરન્દધૃતપ્રસઙ્ગ- ભૃઙ્ગાઙ્ગનાગુમગુમારવગીતિગર્ભમ્ । ગાયન્તિ યસ્ય ચરિતં
હરિતામધીશા ધીશાલિનઃ કમલિનીપુલિનસ્થલીષુ

અન્વય-ધીશાલિનઃ હરિતામ્ અધીશાઃ કમલિનીપુલિનસ્થલીષુ
ફુલ્લારવિન્દમકરન્દધૃત-પ્રસઙ્ગભૃઙ્ગાઙ્ગનાગુમગુમારવગીતિગર્ભમ્ યસ્ય ચરિતમ્ ગાયન્તિ (તં વિભું
શરણં શ્રયામિ) ।
વ્યક્તોજ્જ્વલાલિકચિતં મુખમાયતાક્ષં વિસ્તીર્ણકર્ણિકમનર્ગલરૂઢનાલમ્ । યં શંસતોઽધિવસતિ
સ્વયમુક્તિદેવી રાજીવસદ્મ-કમલા વિજિગીષયેવ

અન્વય-યમ્ શંસતઃ વ્યક્તોજ્જ્વલાલિકચિતમ્ આયતાક્ષમ્ વિસ્તીર્ણકર્ણિકમ્ અનર્ગલરૂઢનાલમ્ મુખમ્ ઉક્તિદેવી
રાજીવસદ્મકમલાવિજિગીષયા ઇવ સ્વયમ્ અધિવસતિ (તમ્ સંશ્રિતાર્ત્તિહરણમ્ વિભુમ્ શરણં શ્રયામીતિ
સમ્બન્ધઃ) ।
આપન્નબાન્ધવમબન્ધ્યવચોવિલાસ- માસન્નમજ્જનનમજ્જનસાન્ત્વનેષુ । દેવં સુધાકર-કિશોરકૃતાવતંસં
તં સંશ્રિતાર્ત્તિહરણં શરણં શ્રયામિ

(પઞ્ચવિંશત્યા કુલકમ્)
અન્વય-આસન્નમજ્જનનમજ્જનસાન્ત્વનેષુ અબન્ધ્યવચોવિલાસમ્ આપન્નબાન્ધવમ્ સુધાકરકિશોરકૃતાવતંસમ્
સંશ્રિતાર્ત્તિહરણમ્ તમ્ દેવમ્ (અહમ્) શરણમ્ શ્રયામિ ।
દેવં શ્રયામિ તમહં મુકુટોરગેન્દ્ર- સ્ફૂર્જત્ફણામણિસહસ્રમિષેણ યસ્ય । ભાલાનલેન
સુરસિન્ધુજલોક્ષિતેન પ્રોન્મુક્તમઙ્કુરસહસ્રમિવાચકાસ્તિ

અન્વય-યસ્ય મુકુટોરગેન્દ્રસ્ફૂર્જત્ફણામણિસહસ્રમિષેણ સુરસિન્ધુજલોક્ષિતેન ભાલાનલેન પ્રોન્મુક્તમ્
અઙ્કુરસહસ્રમ્ ઇવ આચકાસ્તિ તમ્ દેવમ્ અહમ્ શ્રયામિ ।
સાનુગ્રહોત્તમગણાશ્રિતપાદમૂલં મૂર્ધ્ના ધૃતાભ્રસરિતં સતુષારમૂર્તિમ્ । આસેવિતં વિષધરૈઃ
કટકેષુ તાપ- શાન્ત્યૈ ગિરીશમતિહૃદ્યગુહં શ્રયામિ

અન્વય-સાનુગ્રહોત્તમગણાશ્રિતપાદમૂલમ્ મૂર્ધ્ના ધૃતાભ્રસરિતમ્ સતુષારમૂર્તિમ્ કટકેષુ વિષધરૈઃ
આસેવિતમ્ અતિહૃદ્યગુહમ્ ગિરીશમ્ (અહમ્) તાપશાન્ત્યૈ શ્રયામિ ।
યઃ ક્ષીરનીરનિધિમઙ્ઘ્રિતલે સુધામ્ભઃ- કુમ્ભં કરે શિરસિ દેવનદીમદીનામ્ । હર્તું બિભર્તી
બવિનામણુકર્મમાયા- મૂલં મલત્રયમયં તમહં શ્રયામિ

અન્વય-યઃ ભવિનામ્ અણુકર્મમાયામૂલમ્ મલત્રયમ્ હર્તુમ્ (ઇવ) અઙ્ઘ્રિતલે ક્ષીરનીરનિધિમ્ કરે
સુધામ્ભઃકુમ્ભમ્ શિરસિ અદીનામ્ દેવનદીમ્ બિભર્તિ તમ્ અયમ્ અહમ્ શ્રયામિ ।
યસ્યાપગા સ્રગિવ સૌમનસી જટાસુ યઃ કૌમુદીં વિરચનામિવ મૂર્ધ્નિ ધત્તે । દેવીં વરાઽભયકરામપિ યો
બિભર્તિ પ્રીતઃ શિવાં દૃશમિવ પ્રભુમાશ્રયે તમ્

અન્વય-યસ્ય જટાસુ આપગા સૌમનસી સ્રક્ ઇવ (આભાતિ) યઃ કૌમુદીમ્ વિરચનામ્ ઇવ મૂર્ધ્નિ ધત્તે યઃ પ્રીતઃ
(સન્) વરાભયકરામ્ દેવીમ્ દૃશમ્ ઇવ વિભર્તિ તમ્ પ્રભુમ્ (અહમ્) આશ્રયે ।
ગૌરીં ગજાસ્યજનનીં હિમવત્પ્રસૂતિં સદ્યઃપવિત્રિતજગત્ત્રિતયાં ય એકઃ । કાત્યાયનીં સુરધુનિં ચ
વિભુર્બિભર્તિ નિર્વાણદં શરણમેમિ તમિન્દુમૌલિમ્

અન્વય-યઃ વિભુઃ એકઃ સદ્યઃપવિત્રિતજગત્ત્રિતયામ્ હિમવત્પ્રસૂતિમ્ કાત્યાયનીમ્ ગૌરીમ્ ગજાસ્યજનનીમ્
સુરધુનીમ્ ચ બિભર્તિ તમ્ નિર્વાણદમ્ ઇન્દુમૌલિમ્ (અહમ્) શરણમ્ એમિ ।
ક્વાપ્યુદ્ધૃતક્રતુવિધાતૃમૃગોત્તમાઙ્ગ- મુત્સઙ્ગસઙ્ગતમૃગં ક્વચિદોષધીશમ્ । ક્રૂરં
ક્વચિન્મૃગવધૈકરતિં કિરાતં વાતં ક્વચિન્મૃગરથં વિભુમાશ્રયામિ

અન્વય-ક્વાપિ ઉદ્ધૃતક્રતુવિધાતૃમૃગોત્તમાઙ્ગમ્ ક્વચિત્ ઉત્સઙ્ગસઙ્ગતમૃગમ્ ઔષધીશમ્ ક્વચિત્
મૃગવધૈકરતિમ્ ક્રૂરમ્ કિરાતમ્ ક્વચિત્ મૃગરથમ્ વાતમ્ (એવંભૂતમ્) વિભુમ્ (અહં શરણમ્) આશ્રયામિ ।
ઉદ્દામદોષમપિ દીર્ઘગુણં ભુજઙ્ગ- ભોગોપગૂઢમપિ રૂઢશિખિપ્રસઙ્ગમ્ । કાપાલિકવ્રતસમેતમપિ
દ્વિજેન્દ્ર- ચૂડામણિં વિભુમનઙ્કુશમાશ્રયામિ

અન્વય-ઉદ્દામદોષમ્ અપિ દીર્ઘગુણમ્ ભુજઙ્ગભોગોપગૂઢમ્ અપિ રૂઢશિખિપ્રસઙ્ગમ્ કાપાલિકવ્રતસમેતમ્ અપિ
દ્વિજેન્દ્રચૂડામણિમ્ (ઇત્યેવમ્) અનઙ્કુશમ્ વિભુમ્ (અહમ્) આશ્રયામિ ।
અઙ્ગે ધૃતાઙ્ગનમનઙ્ગકૃતાઙ્ગભઙ્ગં વિશ્વાધિનાથમથ ખણ્ડકપાલપાણિમ્ । ઉગ્રં શિવં
હરમઘોરમજં ચ સદ્યો- જાતં ચ વિસ્મયનિધિં વિભુમાશ્રયામિ

અન્વય-અઙ્ગે ધૃતાઙ્ગનમ્ અનઙ્ગકૃતાઙ્ગભઙ્ગમ્ વિશ્વાધિનાથમ્ અથ ખણ્ડકપાલપાણિમ્ ઉગ્રમ્ શિવમ્ હરમ્
અઘોરમ્ અજમ્ ચ સદ્યોજાતમ્ (ઇત્યેવમ્) વિસ્મયનિધિમ્ વિભુમ્ (અહમ્) આશ્રયામિ ।
અસ્મિન્ભવાધ્વનિ મહાવિષમેઽસમેષુ- રોષાદિતસ્કરતિરસ્કરણૈકવીરમ્ । ભીરુઃ શ્રયામિ શરણં
ક્ષણદાકુટુમ્બ-લેખાશિખામણિમનુત્તમશક્તિમીશમ્

અન્વય-અસ્મિન્ મહાવિષમે ભવાધ્વનિ ભીરુઃ (સન્ અહમ્) અસમેષુરોષાદિતસ્કરતિરસ્કરણૈકવીરમ્ અનુત્તમશક્તિમ્
ક્ષણદાકુટુમ્બલેખાશિખામણિમ્ ઈશમ્ શરણમ્ શ્રયામિ ।
કિં મેરુમન્દરમુખૈર્ગિરિભિર્ગરીયાન્ કૈલાસ એવ જગદેકગુરુર્ગિરીશઃ ।
યસ્યાઽભયઙ્કરમસઙ્કરમસ્તશઙ્ક- મઙ્કં સુટઙ્કમકલઙ્કમલઙ્કરોતિ

અન્વય-મેરુમન્દરમુખૈઃ ગિરિભિઃ કિમ્ કૈલાસ એવ ગરીયાન્ (ભવતિ) યસ્ય અભયઙ્કરમ્ અસઙ્કરમ્ અસ્તશઙ્કમ્
સુટઙ્કમ્ અકલઙ્કમ્ અઙ્કમ્ (મધ્યભાગમ્) જગદેકગુરુઃ ગિરીશઃ અલઙ્કરોતિ ।
ઉલ્લંઘ્ય શાસનમનન્યજશાસનસ્ય કોઽપ્યન્યશાસનમુપાસિતુમેતિ નિષ્ઠામ્ । હિત્વા વનં હિ
નવનાગરપર્ણપૂર્ણ- મુષ્ટ્રઃ [અત્ર ઉષ્ટ્ર ઇતિ પદાંશે શ્રુતિકટુત્વેઽપિ ભક્તિવિષયે ન દોષઃ ।]
શ્રયત્યવટમેવ સકણ્ટકૌઘમ્

અન્વય-અનન્યજશાસનસ્ય શાસનમ્ ઉલ્લંઘ્ય કઃ અપિ (વિરલો મૂઢઃ) અન્યશાસનમ્ ઉપાસિતુમ્ નિષ્ઠામ્ એતિ । હિ
નવનાગરપર્ણપૂર્ણમ્ વનમ્ હિત્વા ઉષ્ટ્રઃ સકણ્ટકૌઘમ્ અવટમ્ એવ શ્રયતિ ।
પ્. ૧૬૨)
અન્યાર્થમપ્યુપહિતા શિતિકણ્ઠસેવા લોકસ્ય કલ્પલતિકેવ ફલત્યવશ્યમ્ । ઉદ્દીપિતા ખલુ પરસ્ય કૃતેઽપિ યેન
તસ્યાપિ દર્શયતિ દીપશિખાઽર્થસાર્થમ્

અન્વય-શિતિકણ્ઠસેવા અન્યાર્થમ્ ઉપહિતા અપિ લોકસ્ય કલ્પલતિકા ઇવ અવશ્યમ્ ફલતિ । (યથા) ખલુ યેન
પરસ્ય કૃતે અપિ દીપશિખા ઉદ્દીપિતા (સા) તસ્ય (ઉદ્દીપકસ્ય) અપિ અર્થસાર્થમ્ દર્શયતિ ।
યદ્યર્ચિતઃ [યદ્યર્થિતઃ ઇત્યપિ ] સ ભગવાનપિ જીવિકાર્થં તત્રાપિ કિલ્વિષવિપાકમપાકરોતિ । યોઽપિ
દ્યુસિન્ધુપયસિ પ્લવતે નિદાઘ- ઘર્મચ્છિદે ભવતિ સોપિ હિ ધૌતપાપઃ

અન્વય-યદિ સઃ ભગવાન્ જીવિકાર્થમ્ અપિ (કેનાપિ અર્ચિતઃ તત્રાઽપિ સઃ ભગવાન્ (તસ્યાઽર્ચકસ્ય)
કિલ્વિષવિપાકમ્ અપાકરોતિ । હિ યઃ અપિ દ્યુસિન્ધુપયસિ નિદાઘઘર્મચ્છિદે (એવ) પ્લવતે સઃ અપિ ધૌતપાપઃ
ભવતિ ।
કુર્વન્તિ ભક્તિમપરૈરપિ યે નિયુક્તા ભર્ગસ્ય તેઽપિ ભવદુર્ગતિમુત્સૃજન્તિ । સ્તન્યાર્થમપ્યુપહિતા પૃથુકસ્ય
ધાત્રી પાત્રીભવત્યખિલભોગસુખાસિકાનામ્

અન્વય-અપરૈઃ નિયુક્તાઃ અપિ યે ભર્ગસ્ય ભક્તિમ્ કુર્વન્તિ તે અપિ ભવદુર્ગતિમ્ ઉત્સૃજન્તિ (દૃષ્ટમેતત્-)
પૃથુકસ્ય સ્તન્યાર્થમ્ ઉપહિતા અપિ ધાત્રી સકલભોગસુખાસિકાનામ્ પાત્રીભવતિ ।
દમ્ભાદપિ ધ્રુવમનઙ્ગજિતઃ પ્રયુક્તઃ સેવાવિધિઃ પ્રમદસમ્પદ [પ્રમદસમ્મદમિત્યપિ] માદધાતિ ।
વેશ્યાજનસ્ય ન સુખાય કિમઙ્ગરાગ- માલાદુગૂલધવલઃ કૃતકોઽપિ વેષઃ

અન્વય-દમ્ભાત્ અપિ પ્રયુક્તઃ (કૃતઃ) અનઙ્ગજિતઃ સેવાવિધિઃ પ્રમદસમ્પદમ્ ધ્રુવમ્ આદધાતિઃ (હિ-પરાર્થં
વિહિતઃ) અઙ્ગરાગમાલાદુગૂલધવલઃ કૃતકઃ અપિ વેશઃ વેશ્યાજનસ્ય સુખાય કિમ્ ન ભવતિ ? (અપિ તુ
ભવત્યેવ)
તસ્માદુપેત વિભુમેવ યથાતથાપિ મુક્તિર્ન ચેદ્ભવતિ કિં ન ગલન્ત્યઘાનિ । યઃ સ્વેચ્છયૈવ
નિપતત્યમૃતહૃદેઽન્ત- ર્મજ્જત્યસૌ યદિ ન તત્કિમુદેત્યસિક્તઃ

અન્વય-તસ્માત્ (અયિ સહૃદયાઃ !) યથાતથા અપિ (સ્વેચ્છયા પરપ્રેરણયા વા કેનાપિ પ્રસંગેન વા
દમ્ભાદ્વા) વિભુમ્ એવ (શરણમ્) ઉપેત (ભવતામ્) મુક્તિઃ ચેત્ ન ભવતિ તર્હિ અઘાનિ કિં ન ગલન્તિ ? યઃ
સ્વેચ્છયા એવ અમૃતહૃદે નિપતતિ અસૌ ચેત્ (તત્ર) અન્તઃ ન મજ્જતિ તર્હિ તત્ કિમ્ અસિક્તઃ ઉદેતિ ? ।
ક્ષીરાબ્ધેરવહેલયા વિતરણં નિર્યન્ત્રણં વર્ષણં હેમ્નઃ
ક્રુદ્ધકૃતાન્તમુક્તફણભૃત્પાશગ્રહોદ્વર્હણમ્ । યચ્ચાપ્યુત્કટકાલકૂટકવલીકારાદિકર્માદ્ભુતં
ક્રીડામાત્રકમેવ યસ્ય તદસૌ દેવઃ કથં વર્ણ્યતે

અન્વય-ક્ષીરાબ્ધેઃ અવહેલયા વિતરણમ્ (મરુત્તનૃપતેઃ પુરે) નિર્યન્ત્રણમ્ હેમ્નઃ વર્ષણમ્ (શ્વેતસ્ય
નૃપતેઃ) ક્રુદ્ધકૃતાન્તમુક્તફણભૃત્પાશગ્રહોદ્વર્હણમ્ યત્ ચ અપિ ઉત્કટકાલકૂટકવલીકારાદિ અદ્ભુતં
કર્મ તત્ યસ્ય ક્રીડામાત્રકમ્ એવ ભવતિ અસૌ દેવઃ (અસ્માભિશ્ચર્મચક્ષુર્ભિઃ) કથમ્ વર્ણ્યતે ? ।
સ્વચ્છન્દસ્ય યદૃચ્છયા ગમયતઃ પ્રેઙ્ખોલતાં ભ્રૂલતા-
માજ્ઞાઽનુગ્રહલાભકત્થનઘનસ્પર્ધાનુબન્ધોદ્ધુરાઃ । સોષ્માણઃ કલયન્તિ યસ્ય કલહં સેવાસુ દેવાસુરા
દેવસ્યાઽસ્ય મહેશ્વરસ્ય મહિમશ્લાઘાવિધૌ કે વયમ્

અન્વય-સ્વચ્છન્દસ્ય યદૃચ્છયા ભ્રૂલતામ્ પ્રેઙ્ખોલતામ્ ગમયતઃ (સતઃ) યસ્ય સેવાસુ દેવાસુરાઃ
આજ્ઞાનુગ્રહલાભકત્થનઘનસ્પર્ધાનુબન્ધોદ્ધુરાઃ (અત-એવ) સોષ્માણઃ (સન્તઃ) કલહમ્ કલયન્તિ અસ્ય
મહેશ્વરસ્ય દેવસ્ય મહિમશ્લાઘાવિધૌ વયમ્ કે (ભવામઃ) ?
ઉર્વીનીરસમીરણારુણશિખિવ્યોમાત્મસોમાત્મકૈ- રષ્ટાભિર્વિભવૈર્બિભર્તિ ભુવનં ભોક્તા ચ ભોગ્યશ્ચ યઃ
। બ્રૂમસ્તસ્ય કિમીશ્વરસ્ય મહતઃ સ્વૈરી સ્વકૈરેવ યઃ સ્ફારૈર્બ્રહ્મપુરન્દરપ્રભૃતિભિઃ શારૈરિવ
ક્રીડતિ

અન્વય-યઃ ભોક્તા ભોગ્યઃ ચ ઉર્વીનીરસમીરણાઽરુણશિખિવ્યોમાત્મસોમાત્મકૈઃ અષ્ટાભિઃ વિભવૈઃ
ભુવનમ્ વિભર્તિ યઃ સ્વૈરી ચ સ્ફારૈઃ બ્રહ્મપુરન્દરપ્રભૃતિભિઃ સ્વકૈઃ શારૈઃ ઇવ ક્રીડતિ તસ્ય
મહતઃ ઈશ્વરસ્ય (મહિમાનમ્) કિમ્ બ્રૂમઃ ? ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દોપેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ શરણાશ્રયણં નામાઽષ્ટમં સ્તોત્રં સમ્પૂર્ણમ્
નવમં સ્તોત્રમ્
દીપોત્કરૈરવિરુચાં પરિપૂરણેયં નીહારવારિભિરિદં ભરણં પયોધેઃ । અસ્માદૃશાં મિતદૃશાં
નિયતૈર્વચોભિઃ પ્રસ્તૂયતે ભવ [તવ ભવ ઇત્યપિ] તવ સ્તવચાપલં યત્

અન્વય-હે ભવ ! મિતદૃશામ્ અસ્માદૃશામ્ નિયતૈઃ વચોભિઃ યત્ તવ સ્તવચાપલમ્ પ્રસ્તૂયતે (તત્) ઇયમ્
રવિરુચામ્ દીપોત્કરૈઃ પરિપૂરણા (તથા) ઇદમ્ નીહારવારિભિઃ પયોધેઃ ભરણમ્ (વિડમ્બનાયૈવ કેવલમિતિ
ભાવઃ) ।
અત્રાઽપરાધ્યતિ ગિરો હર ધૃષ્ટતેય- મેષા નિસર્ગમુખરા મુખરાગિણી યત્ । પ્રૌઢિં પરામનુપયત્યપિ
વાઞ્છતિ ત્વાં સ્વામિન્ હઠાદિવ પરં પુરુષં ગૃહીતુમ્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! એષા (મમ વાણી) પરામ્ પ્રૌઢિમ્ અનુપયતી અપિ નિસર્ગમુખરા મુખરાગિણી (સતી) યત્
હઠાત્ ઇવ ત્વામ્ પરમ્ પુરુષમ્ ગૃહીતુમ્ વાઞ્છતિ અત્ર હે હર ! (મમ) ગિરઃ ઇયમ્ ધૃષ્ટતા (એવ) અપરાધ્યતિ
।
યદ્વા ભવત્યસુલભો ભવદાશ્રિતસ્ય શસ્યઃ સ કોઽપિ મહિમા ન હિ માદૃશોઽપિ । સ્વચ્છન્દમન્દમપિ યત્ર
પદં ત્વદુક્ષા ધત્તે મહી ભવતિ હેમમયી હિ તત્ર

અન્વય-યદ્વા હે સ્વામિન્ ! ભવદાશ્રિતસ્ય માદૃશઃ અપિ સઃ કઃ અપિ શસ્યઃ મહિમા અસુલભઃ ન હિ ભવતિ
હિ-ત્વદુક્ષા યત્ર સ્વચ્છન્દમન્દમ્ અપિ પદં ધત્તે તત્ર મહી હેમમયી ભવતિ ।
ભીષ્મો વિષાદપિ વિષાદપિનદ્ધમેત- ચ્ચેતશ્ચકાર સવિકારમકારણારિઃ । મોહામયસ્તમયમસ્તમયં નયામિ
સ્વામિ&સ્તવ સ્તવરસાયનસેવનેન

અન્વય-અયિ સ્વામિન્ ! વિષાત્ અપિ ભીષ્મઃ અકારણારિઃ મોહામયઃ (મદીયમ્) ચેતઃ વિષાદપિનદ્ધમ્ સવિકારમ્
ચકાર । (અતઃ) હે પ્રભો ! અયમ્ (અહમ્) તવ સ્તવરસાયનસેવનેન તમ્ (મોહામયમ્) અસ્તમયમ્ નયામિ ।
એષઃ સ્તવસ્તવ નવપ્રમદોપદેશ- માદેશયઞ્જયતિ કોઽપિ ગુરુર્ગિરીશ । સદ્યઃ પુરઃ સ્ફુરતિ મે
દુરતિક્રમેણ યત્સઙ્કમક્રમવશેન વચોધિદેવી

અન્વય-હે ગિરીશ ! નવપ્રમદોપદેશમ્ આદેશયન્ એષઃ કઃ અપિ ગુરુઃ તવ સ્તવઃ જયતિ દુરતિક્રમેણ
યત્સઙ્ક્રમક્રમવશેન મે વચોધિદેવી સદ્યઃ પુરઃ સ્ફુરતિ ।
નાસ્ય સ્પૃહાઽસ્તિ સરસાય રસાયનાય નાઽયન્ત્રિતેન્દુવદનાવદનાઽમૃતાય । નિર્બન્ધમેતિ તુ ભવત્સવિધે
વિધેહિ નિર્બન્ધમન્ધકરિપો તદિદં મનો મે

અન્વય-હે અન્ધકરિપો ! અસ્ય (મમ મનસઃ) સ્પૃહા સરસાય રસાયનાય ન અસ્તિ (તથા)
અયન્ત્રિતેન્દુવદનાવદનામૃતાય (ચ) ન અસ્તિ । તુ ભવત્સવિધે નિર્બન્ધમ્ (પ્રીતિમ્) એતિ તત્ હે વિભો ! ઇદમ્ મે
મનઃ નિર્બન્ધમ્ (વિમુક્તમાયાબન્ધમ્) વિધેહિ ।
આભાતિ શક્રનગરી ન ગરીયસી મે પ્રીતિં ચ સિઞ્ચતિ ન કાઞ્ચન કાઞ્ચનાદ્રિઃ । જાને પરં હર
શરણ્યમરણ્યમેવ યત્ર ત્વદંઘ્રિનલિનાર્ચનનિર્વૃતિઃ સ્યાત્

અન્વય-હે હર ! શક્રનગરી મે ગરીયસી ન આભાતિ કાઞ્ચનાદ્રિઃ ચ કાઞ્ચન પ્રીતિમ્ ન સિઞ્ચતિ પ્રભો ! યત્ર
ત્વદંઘ્રિનલિનાર્ચનનિર્વૃતિઃ સ્યાત્ તત્ અરણ્યમ્ એવ (અહમ્) પરમ્ શરણ્યમ્ જાને ।
પુષ્પેષુ દોહદવશાદવશા [અવશં] ભૃશં યા બભ્રામ વામનયનાભુજમઞ્જરીષુ । સા સામ્પ્રતં
દૃગલિની વલિની [વલિનીં] વ્યનક્તિ ત્વદ્ભક્તિકલ્પલતિકાફલભોગતૃષ્ણમ્

અન્વય-પ્રભો ! પુષ્પેષુ દોહદવશાત્ અવશા યા (મમ) દૃગલિની (પુરા) વામનયનાભુજમઞ્જરીષુ ભૃશમ્
બભ્રામ સા સામ્પ્રતમ્ વલિની (સતી) ત્વદ્ભક્તિકલ્પલતિકાફલભોગતૃષ્ણામ્ વ્યનક્તિ ।
કિં નિર્મિતા મુકુટચન્દ્રકલાં નિપીડ્ય કિં વા શિરઃશરણનિર્ઝરિણીજલેન । કિં વા
કરસ્થકલશામૃતસંપ્લવેન ભક્તિસ્ત્વયા પ્રણયિનાં ભવતાપશાન્ત્યૈ

અન્વય-અયિ પરમકારુણિક ! ત્વયા (ઇયમ્) ભક્તિઃ પ્રણયિનામ્ ભવતાપશાન્ત્યૈ કિમ્ મુકુટચન્દ્રકલામ્ નિપીડ્ય
નિર્મિતા ? કિંવા શિરઃશરણનિર્ઝરિણીજલેન નિર્મિતા ? કિંવા કરસ્થકલામૃતસમ્પ્લવેન નિર્મિતા ? (એવં
ચેન્નસ્યાત્તર્હિ કથં ભવિનાં તાપત્રયાપહર્ત્રી સ્યાદિત્યર્થઃ) ।
સ્વામિન્વિચિત્રચરિતસ્ય તવાઽપદાન- ગીતામૃતેષુ દૃઢરૂઢરતિર્મમેયમ્ । દૂરીકૃતાઽન્યસરણિર્હરિણીવ
વાણી સત્યં પદાત્પદમપિ ક્ષમતે ન ગન્તુમ્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! વિચિત્રચરિતસ્ય તવ અપદાનગીતામૃતેષુ દૃઢરૂઢરતિઃ ઇયમ્ મમ વાણી
દૂરીકૃતાન્યસરણિઃ (સતી) હરિણી ઇવ સત્યમ્ પદાત્ પદમ્ અપિ ગન્તુમ્ ન ક્ષમતે ।
આશ્વાસનં યમભયાકુલતામૃતાનાં સઞ્જીવનં ભવદવવ્યથયા મૃતાનામ્ । આલમ્બનં
સુકવિરાજગિરામૃતાનાં સઙ્કીર્તનં જયતિ તે ચરિતામૃતાનામ્

અન્વય-પ્રભો ! યમભયાકુલતામ્ ઋતાનામ્ આશ્વાસનમ્ ભવદવવ્યથા મૃતાનામ સઞ્જીવનમ્ ઋતાનામ્
સુકવિરાજગિરામ્ આલમ્બનમ્ તે ચરિતામૃતાનામ્ સઙ્કીર્ત્તનમ્ જયતિ ।
દાનં તરઙ્ગતરલઃ કિલ દુગ્ધસિન્ધુ- ર્મુક્તિઃ કરાલતરકાલભયાત્પ્રસાદઃ । ત્યાગોઽપિ સપ્તદિવસાનિ
સુવર્ણવૃષ્ટિઃ કિં કિં ન ચારુચરિતં ભવતઃ પ્રશસ્યમ્

અન્વય-કિલ તરઙ્ગતરલઃ દુગ્ધસિન્ધુઃ દાનમ્ [બાલસ્યોપમન્યુમુનેરિત્યર્થઃ] કરાલતરકાલભયાત્ મુક્તિઃ
પ્રસાદઃ [શ્વેતાખ્યનૃપતેરિત્યર્થઃ] સપ્તદિવસાનિ સુવર્ણવૃષ્ટિઃ (એષઃ) ત્યાગઃ [મરુત્તનૃપતેઃ પુરે]
અપિ હે પ્રભો ! ભવતઃ કિમ્ કિમ્ ચારુચરિતમ્ ન પ્રશસ્યમ્ ? ।
સ્વામિન્ રજઃપરિચિતં ચપલસ્વભાવં જાત્યા મલીમસમિદં હૃદયં મદીયમ્ । ત્વત્પાદપદ્મવિષયે
કૃતપક્ષપાતં ધત્તે પ્રમોદભરનિર્ભરભૃઙ્ગલક્ષ્મીમ્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! રજઃપરિચિતમ્ ચપલસ્વભાવમ્ જાત્યા મલીમસમ્ ઇદમ્ મદીયમ્ હૃદયમ્ ત્વત્પાદપદ્મવિષયે
કૃતપક્ષપાતમ્ (સત્) પ્રમોદભરનિર્ભરભૃઙ્ગલક્ષ્મીમ્ ધત્તે ।
ત્વાં વામદેવમપિ દક્ષિણમાશ્રિતેષુ સર્વત્ર શઙ્કર વસન્તમપિ સ્મરારિમ્ । અપ્યન્તકોપશમહેતુમનન્તકોપ-
શાન્ત્યેકકારણમચિન્ત્યગતિં શ્રયામિ

અન્વય-હે શઙ્કર ! (અહમ્) વામદેવમ્ અપિ આશ્રિતેષુ દક્ષિણમ્ સર્વત્ર વસન્તમ્ અપિ સ્મરારિમ્ અન્તકોપશમહેતુમ્
અપિ અનન્તકોપશાન્ત્યેકકારણમ્ ત્વામ્ અચિન્ત્યગતિમ્ શ્રયામિ ।
ક્વાપિ પ્રસીદસિ દિશન્વિશદં પ્રકાશં ક્વાપિ પ્રયચ્છસિ ઘનાવરણોપરોધમ્ । કુર્મઃ કિમત્ર
મહનીયમહામહિમ્નો નાસ્ત્યેવ નામ નિયતિર્નભસઃ પ્રભોશ્ચ [અત્રાર્ચિતં દ્વયોરિતિ પ્રભોર્નભસશ્ચેત્યુચ્યમાને
નભસોઽપિ શ્રીશિવભટ્ટારકસ્યૈકમૂર્તિત્વાત્ તદંશેઽપિ પૂર્વમુદ્દિષ્ટે ન દોષઃ ।]

અન્વય-હે ઈશ ! ક્વાપિ વિશદમ્ પ્રકાશમ્ દિશન્ પ્રસીદસિ (પુનઃ) ક્વાપિ ઘનાવરણોપરોધમ્ પ્રયચ્છસિ
(તસ્માદ્વયમ્) અત્ર કિં કુર્મઃ ? નામ મહનીયમહામહિમ્નઃ પ્રભોઃ નભસઃ ચ નિયતિઃ એવ ન અસ્તિ ।
ચિત્તં નતાપદુપતાપહૃતિપ્રવૃત્તિં ભીતાઽભયાર્પણપણપ્રવણાં ચ વાણીમ્ । લોકોપકારપરતન્ત્રમિદં
વપુશ્ચ કસ્ત્વત્પરઃ પરમકારુણિકો બિભર્તિ

અન્વય-અયિ વિભો ! નતાપદુપતાપહૃતિપ્રવૃત્તિમ્ ચિત્તમ્ ભીતાઽભયાર્પણપણપ્રવણામ્ વાણીમ્ ચ
લોકોપકારપરતન્ત્રમ્ ઇદમ્ વપુઃ ચ ત્વત્પરઃ કઃ પરમકારુણિકઃ બિભર્ત્તિઃ ? ।
ચિત્તં વિષાદમગમન્ન પરં પ્રસાદ- મૌજ્ઝદ્વિચારમુચિતં ન બહિઃ પ્રચારમ્ । લેભે ન કુત્ર વિવરં
પ્રવરં ન બોધ- મેતત્ત્વયૈવ ભગવન્ધૃતવિપ્રયોગમ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! ત્વયા એવ ધૃતવિપ્રયોગમ્ (સત્) એતત્ ચિત્તમ્ વિષાદમ્ અગમત્ પરમ્ પ્રસાદમ્ ન અગમત્ ઉચિતમ્
વિચારમ્ ઔજ્ઝત્ બહિઃ પ્રચારમ્ ન ઔજ્ઝત્ (તથા) એતત્ ચિત્તમ્ કુત્ર ન વિવરમ્ લેભે (અપિતુ સર્વત્ર વિવરમ્ લેભે)
પ્રવરમ્ બોધમ્ ન લભે ।
અશ્રાન્તમાન્તરમશાન્તરજોવિકારં સારઙ્ગકેતુમુકુટસ્ફુટમન્ધકારમ્ । યુક્તં યદન્ધયતિ યદ્બધિરીકરોતિ
કોઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ તત્ર ન તર્કયામિ

અન્વય-હે સારઙ્ગકેતુમુકુટ ! અશાન્તરજોવિકારમ્ અશ્રાન્તમ્ સ્ફુટમ્ આન્તરમ્ અન્ધકારમ્ (કર્તૃ) યત્ અન્ધયતિ
(તત્) યુક્તમ્ (કિન્તુ તદેવ) યત્ (પુરુષમ્) બધિરીકરોતિ (સઃ) અતિપ્રસઙ્ગઃ કઃ (ભવતિ) ઇતિ તત્ર ન તર્કયામિ ।
લીલાવિલોલલલનાનયનાન્તવાસ- માસાદ્ય યઃ ક્વ ન ભનક્તિ મનસ્વિનોઽપિ । સોઽયં નિવિશ્ય વિમલે હૃદયે
મદીયે ધિઙ્મર્મમર્મ ન ભિનત્તિ કથં મનોભૂઃ

સ્વામિન્નસન્તમિવ તત્ર વસન્તમેવ સત્વામવૈતિ કિમિદં યદિ વા કિમન્યત્ । દગ્ધોઽપિ યં પુનરવાપ્ય બિભર્તિ
ગર્વં સર્વઙ્કષો વિજયતે સ તવ પ્રસાદઃ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-યઃ (મનોભૂઃ) લીલાવિલોલલલનાનયનાન્તવાસમ્ આસાદ્ય મનસ્વિનઃ અપિ ક્વ ન ભનક્તિ ? ધિક્ (અસ્તુ) સઃ
અયમ્ મનોભૂઃ મદીયે વિમલે હૃદયે (અપિ) નિવિશ્ય મર્મમર્મ કથમ્ ન ભિનત્તિ ? (ભિનત્ત્યેવેત્યર્થઃ) । હે
સ્વામિન્ ! સઃ (મનોભૂઃ) તત્ર (મદીયે હૃદિ) વસન્તમ્ એવ ત્વામ્ (યત્) અસન્તમ્ એવ અવૈતિ (તત્) ઇદમ્ કિમ્ ? યદિ વા
(અથવા) કિમ્ અન્યત્-દગ્ધઃ અપિ સઃ યમ્ (તવ પ્રસાદમ્) અવાપ્ય પુનઃ ગર્વમ્ બિભર્તિ સઃ તવ સર્વઙ્કષઃ
પ્રસાદઃ વિજયતે ।
શ્રીખણ્ડચન્દનનિઘૃષ્ટકુરઙ્ગનાભિ- કર્પૂરકુઙ્કુમકરમ્બશુભાઙ્ગરાગમ્ ।
ઉદ્યન્નવીનકદલીદલસૌકુમાર્યં બિભ્રત્યનઙ્ગનટમઙ્ગલરઙ્ગમઙ્ગમ્

અન્વય-હે પ્રભો ! શ્રીખણ્ડચન્દનનિઘૃષ્ટકુરઙ્ગનાભિકર્પૂરકુઙ્કુમકરમ્બ-શુભાઙ્ગરાગમ્
ઉદ્યન્નવીનકદલીદલસૌકુમાર્યમ્ અનઙ્ગનટમઙ્ગલરઙ્ગમ્ અઙ્ગમ્ બિભ્રતી-
ફુલ્લારવિન્દવદના વિકસચ્છિરીષ- માલાભુજાભિનવનીલસરોજનેત્રા । બ્રહ્માસ્ત્રમપ્રતિહતં વિહિતા હિતાય
પુષ્પાયુધસ્ય કુસુમૈરિવ માધવેન

અન્વય-ફુલ્લારવિન્દવદના વિકસચ્છિરીષમાલાભુજા અભિનવનીલસરોજનેત્રા (અતએવ) માધવેન કુસુમૈઃ
પુષ્પાયુધસ્ય હિતાય અપ્રતિહતમ્ બ્રહ્માસ્ત્રમ્ [બ્રહ્માસ્ત્રમ્ ઇત્યસ્ય વેદાઃ પ્રમાણં શ્રુતયઃ પ્રમાણમ્
ઇતિવદજહલ્લિઙ્ગતા ।] વિહિતા ઇવ-
નાથેતિ જીવિતહરેતિ દયાપરેતિ સપ્રેમકોપમતિકોમલમાલપન્તી । ગાઢાનુરાગવિવૃતાખિલગૂઢભાવ-
માવર્જયન્ત્યવિષયૈર્વચસાં વિલાસૈઃ

અન્વય-હે નાથ ! ઇતિ હે જીવિતહર ! ! ઇતિ હે દયાપર ! ! ! ઇતિ સપ્રેમકોપમ્ અતિકોમલમ્ આલપન્તી
ગાઢાનુરાગવિવૃતાખિલગૂઢભાવમ્ (યથાસ્યાત્તથા) વચસામ્ અવિષયૈઃ વિલાસૈઃ (મનઃ) આવર્જયન્તી-
કિંવા પરં કુપિતનિર્ઘૃણપઞ્ચબાણ- બાણૌઘભિન્નહૃદયા પરિરભ્ય ગાઢમ્ । મુગ્ધાજનસ્ય
સહજામવજિત્ય લજ્જા- મૌત્સુક્યસાન્દ્રમધરામૃતમર્પયન્તી

અન્વય-કિમ્ વા પરમ્ (અન્યદ્ બ્રૂમઃ) કુપિતનિર્ઘૃણપઞ્ચબાણબાણૌઘભિન્નહૃદયા (સતી) ગાઢમ્ પરિરભ્ય
મુગ્ધાજનસ્ય સહજામ્ લજ્જામ્ અવજિત્ય ઔત્સુક્યસાન્દ્રમ્ અધરામૃતમ્ અર્પયન્તી-
આક્ષિપ્તસિન્ધુમથનોત્થમહામૃતૌઘ- ભાવત્કભક્તિરસપારણનિત્યતૃપ્તમ્ ।
પ્રત્યાહૃતેન્દ્રિયમવાપ્તસમાધિસૌખ્યં ન ત્વત્પરં હરતિ સા હરિણેક્ષણાઽપિ

(પઞ્ચભિઃ કુલકમ્)
અન્વય-(એવંભૂતા) સા હરિણેક્ષણા અપિ
આક્ષિપ્તસિન્ધુમથનોત્થમહામૃતૌઘ-ભાવત્ક-ભક્તિરસપારણનિત્યતૃપ્તમ્ પ્રત્યાહૃતેન્દ્રિયમ્
અવાપ્તસમાધિસૌખ્યમ્ ત્વત્પરમ્ (ભક્તજનમ્) ન હરતિ (ન વશીકર્તું ક્ષમતે) ।
હેલાવલન્મલયમારુતકમ્પિતાનાં શીર્ણૈઃ ફલૈઃ સ્વયમરણ્યમહીરુહાણામ્ ।
વૃત્તિર્હરસ્મરણઘૂર્ણિતચેતસઃ ક્વ દીનં મુખં ક્વ ચ પુરઃ કુમહીપતીનામ્

અન્વય-હરસ્મરણઘૂર્ણિતચેતસઃ (શમ્ભુસેવકસ્ય) હેલાવલન્મલયમારુતકમ્પિતાનામ્ અરણ્યમહીરુહાણામ્
સ્વયમ્ શીર્ણૈઃ ફલૈઃ વૃત્તિઃ (જિવનમ્) ક્વ કુમહીપતીનામ્ પુરઃ દીનમ્ મુખમ્ ચ ક્વ ? ।
નેત્રત્વમીશ તવ મૂર્તિવિલોકનેષુ વાક્ત્વં ભવચ્ચરિતચર્વણવિભ્રમેષુ । ત્વત્સંકથાશ્રવણકર્મણિ
કર્ણભાવ- મિચ્છન્તિ ગન્તુમપરાણિ [ઇતરાણિ] મમેન્દ્રિયાણિ

અન્વય-હે ઈશ ! મમ (નેત્રેન્દ્રિયાત્) અપરાણિ ઇન્દ્રિયાણિ તવ મૂર્તિવિલોકનેષુ નેત્રત્વમ્ ગન્તુમ્ ઇચ્છન્તિ
(વાગિન્દ્રિયાત્) અપરાણિ ઇન્દ્રિયાણિ ભવચ્ચરિતચર્વણવિભ્રમેષુ વાક્ત્વમ્ ગન્તુમ્ ઇચ્છન્તિ (શ્રવણેન્દ્રિયાત્)
અપરાણિ ઇન્દ્રિયાણિ ત્વત્સંકથાશ્રવણકર્મણિ કર્ણભાવમ્ ગન્તુમ્ ઇચ્છન્તિ ।
યચ્છત્રચામરસિતા કૃતિનાં વિભૂતિઃ સઃ સ્વલ્પ એવ ભગવન્ ભવતઃ પ્રસાદઃ । ત્વત્સામ્યમેવ [તત્સામ્યં]
તુ સતામધિકસ્તતોઽપિ યદ્વલ્કલં ચ વસનં વિપિનં ચ વાસઃ

અન્વય-હે ભગવન્ ! કૃતિનામ્ યત્ છત્રચામરસિતા વિભૂતિઃ (ભવતિ) સઃ ભવતઃ સ્વલ્પઃ એવ પ્રસાદઃ સતામ્
તુ તતઃ અપિ અધિકઃ પ્રસાદઃ ત્વત્સામ્યમ્ (ભવતિ) તતઃ અપિ (ત્વત્સામ્યાદપિ) અધિકઃ પ્રસાદઃ (અયમ્) યત્
વલ્કલમ્ વસનમ્ વિપિનમ્ ચ વાસઃ (ભવતિ) ।
ત્વત્પાદપઙ્કજરજશ્છુરિતૌ ચ પાણી વાણી ભવચ્ચરિતચર્વણગર્વિતા ચ । ચિત્તં
ભવદ્ગુણગણસ્મરણવ્રતં ચ ભૂયો ભવન્તિ મમ ચેદહહાસ્મિ ધન્યઃ

અન્વય-હે વિભો ! ત્વત્પાદપઙ્કજરજશ્છુરિતૌ ચ પાણી ભવચ્ચરિતચર્વણગર્વિતા ચ વાણી
ભવદ્ગુણગણસ્મરણવ્રતમ્ ચિત્તમ્ ચ ભૂયઃ [અતિશયેન બહુ ભૂયઃ નિતરામિત્યર્થઃ ક્રિયાવિશેષણમેતત્]
ચેત્ મમ ભવન્તિ (તર્હિ) અહહ ! (અહમ્) ધન્યઃ અસ્મિ ।
ભિક્ષાશનોઽપિ ભગવંસ્ત્વમકિઞ્ચનોઽપિ જીર્ણશ્મશાનનિલયોઽપિ દિગમ્બરોઽપિ । કિં વા પરં વરદ
ઘસ્મર ભસ્મરૂક્ષ- ગાત્રોઽપિ સન્મમ વિભુઃ પ્રતિજન્મ ભૂયાઃ

અન્વય-હે ભગવન્ ભિક્ષાશનઃ અપિ અકિઞ્ચનઃ અપિ જીર્ણશ્મશાનનિલયઃ અપિ દિગમ્બરઃ અપિ કિમ્ વા પરમ્
(બ્રૂમઃ) હે વરદ ! હે ઘસ્મર !! ભસ્મરૂક્ષગાત્રઃ અપિ સન્ ત્વમ્ (એવ) પ્રતિજન્મ મમ વિભુઃ ભૂયાઃ ।
યાચે ન કિઞ્ચિદપરં વસતિર્ગિરીન્દ્રે કૈલાસનામ્નિ ભવદધ્યુષિતે મમાસ્તુ । કિં વા ન તત્ર ભગવન્ મમ યે
સખાય- સ્તેઽન્યેઽપિ સન્તિ ગવયાઃ કપયઃ કુરઙ્ગાઃ

અન્વય-હે ભગવન્ ! (અહમ્ ત્વાં કારુણિકમ્) અપરમ્ કિઞ્ચિત્ ન યાચે (કિન્તુ) ભવદધ્યુષિતે કૈલાસનામ્નિ ગિરીન્દ્રે
મમ વસતિઃ અસ્તુ હે ભગવન્ ! યે મમ સખાયઃ તે કિં વા (તતઃ) અન્યે અપિ ગવયાઃ કપયઃ કુરઙ્ગાઃ કિમ્
તત્ર ન સન્તિ ? ।
વાચામમી ન વિષયે વિષયેષુ યેષુ તૃષ્ણાઽન્વભાવિ વિષમા વિષમાકિરન્તી । તન્માં
ભજોજ્જ્વલવિલોલવિલોચનાન્ત- વિન્યાસભાસુરસુધાર-સુધારસેન

અન્વય-(મયા) યેષુ વિષયેષુ વિષમ્ આકિરન્તી તૃષ્ણા અન્વભાવિ અમી (વિષયાઃ) વાચામ્ વિષયે ન (સન્તિ) તત્
હે પ્રભો ! (ત્વમ્) ઉજ્જ્વલવિલોલવિલોચનાન્તવિન્યાસભાસુરસુધારસુધારસેન મામ્ ભજ ।
નાનુગ્રહસ્તવ વિના ત્વયિ ભક્તિયોગં નાનુગ્રહં તવ વિના ત્વયિ ભક્તિયોગઃ । બીજપ્રરોહવદસાવનયોર્ન કસ્ય
ભૂત્યૈ પરસ્પરનિમિત્તનિમિત્તિભાવઃ

અન્વય-હે ભગવન્ ! ત્વયિ ભક્તિયોગમ્ વિના તવ અનુગ્રહઃ ન (ભવતિ) તથા-તવ અનુગ્રહમ્ વિના ત્વયિ ભક્તિયોગઃ
ન (ભવતિ) અનયોઃ બીજપ્રરોહવત્ અસૌ પરસ્પરનિમિત્તનિમિત્તિભાવઃ કસ્ય ભૂત્યૈ ન (ભવતિ) ? ।
શાન્તં મનો યદિ યમૈર્નિયમૈઃ કિમન્યૈ- ર્વાણી યદિ પ્રિયહિતા સ્તુતિચાટુભિઃ કિમ્ । કારુણ્યમસ્તિ યદિ કિં
વ્રતહોમદાનૈ- ર્ભક્તિર્ભવે યદિ કિમન્યસુખાભિલાષૈઃ

અન્વય-યદિ મનઃ શાન્તમ્ તર્હિ અન્યૈઃ નિયમૈઃ કિમ્ ? યદિ વાણી પ્રિયહિતા (ભવતિ) તર્હિ સ્તુતિચાટુભિઃ કિમ્ ?
યદિ કારુણ્યમ્ અસ્તિ તર્હિ વ્રતહોમદાનૈઃ કિમ્ (ભવતિ) તથા યદિ ભવે ભક્તિઃ (અસ્તિ) તર્હિ
અન્યસુખાભિલાષૈઃ કિમ્ (ભવતિ) ? ।
ભુક્તં વિકલ્પકવલૈઃ સુરલોકસૌખ્ય- માલોકિતા વિવિધશાસ્ત્રદૃશૈવ મુક્તિઃ । પીતા સુધા
શ્રવણશુક્તિપુટૈઃ સમક્ષ- માસ્વાદિતા પુનરિયં શિવભક્તિરેવ

અન્વય-વિકલ્પકવલૈઃ
(કૈશ્ચિન્મન્દમતિભિઃ) વિવિધશાસ્ત્રદૃશાસુરલોકસૌખ્યમ્ ભુક્તમ્ એવ મુક્તિઃ આલોકિતા (નિર્ણીતા) પુનઃ
(અસ્માભિસ્તુ) વિવિધશાસ્ત્રદૃશા શ્રવણશુક્તિપુટૈઃ પીતા સમક્ષમ્ સુધા-ઇયમ્ શિવભક્તિ એવ મુક્તિઃ
આસ્વાદિતા ।
દીર્ઘાણ્યઘાન્યધિશુચીવ ભવન્ત્યહાનિ- હાનિર્બલસ્ય શરદીવ નદીજલસ્ય । દુઃખાન્યસત્પરિભવા ઇવ
દુઃસહાનિ હા નિઃસહોઽસ્મિ કુરુ નિઃશરણેઽનુકમ્પામ્

અન્વય-હે પ્રભો ! (મમ) અઘાનિ અધિશુચિ અહાનિ ઇવ દીર્ઘાણિ ભવન્તિ શરદિ નદીજલસ્ય ઇવ (પ્રતિદિનમ્)
બલસ્ય હાનિઃ (ભવતિ) દુઃખાનિ અસત્પરિભવાઃ ઇવ દુઃસહાનિ ભવન્તિ હા ! (અહમ્) નિઃસહઃ અસ્મિ (તન્મયિ)
નિઃશરણે અનુકમ્પામ્ કુરુ ।
નિર્ભર્ત્સિતો વિપદિ બન્ધુરિવાઽભિમાની મા નીરસં સ્પૃશતુ નામ મનો વિવેકઃ । વિદ્યાં નિદાઘ ઇવ
ઘર્મરુચિર્હિમાની- માનીયનાશમુપતાપયતે તુ મોહઃ

અન્વય-વિપદિ નિર્ભર્ત્સિતઃ અભિમાની બન્ધુઃ ઇવ વિવેકઃ (મમ) નીરસમ્ ચિત્તમ્ મા સ્પૃશતુ નામ । મોહઃ તુ
ઘર્મરુચિઃ નિદાઘે હિમાનીમ્ ઇવ વિદ્યામ્ નાશમ્ આનીય મનઃ ઉપતાપયતે ।
તસ્માદુપૈતિ ન તનુસ્તરસાઽવસાયં- સાયન્તની પ્રતિપદિન્દુકલેવ યાવત્ । તાવત્કૃપાં કુરુ
હતોઽસ્મ્યહમંહસાઽયં સા યન્ત્રિતા મયિ તવાસ્તનયેન યેન

અન્વય-તસ્માત્ હે ઈશ ! યાવત્ (ઇયમ્ મમ) તનુઃ સાયન્તની પ્રતિપદિન્દુકલા ઇવ તરસા અવસાયમ્ ન ઉપૈતિ
યાવચ્ચ અસ્તનયેન યેન તવ સા (કૃપા) મયિ યન્ત્રિતા તેન અંહસા અયમ્ અહમ્ ન હતઃ અસ્મિ તાવત્ (મયિ) કૃપામ્
કુરુ ।
અભ્યેતિ મૃત્યુભટસંહતિરસ્તકમ્પા કમ્પામહે મનસિ યાં વિનિવેશયન્તઃ । એકા ગતિર્ગિરિશ તત્ર તવાનુકમ્પા
કમ્પાત્રતાં નયતિ યા ન શુભોદયાનામ્

અન્વય-હે ગિરિશ ! યામ્ મનસિ વિનિવેશયન્તઃ (વયમ્) કમ્પામહે (સા) અસ્તકમ્પા મૃત્યુભટસંહતિઃ અભ્યેતિ હે
વિભો ! તત્ર એકા સા તવ અનુકમ્પા (એવ મમ) ગતિઃ । યા કમ્ (ભક્તજનમ્) શુભોદયાનામ્ પાત્રતામ્ ન નયતિ ? ।
યન્નિઃસ્પૃહોપ્યજનયસ્તનયં કુમારં મારં વિધાય શલભં નયનાનલસ્ય । તત્તે પરાર્થમિતિ
વિશ્રુતમાકુમારં મા રંહસા જહિહિ દેહિ તદેહિ વાચમ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! યત્ નિઃસ્પૃહઃ અપિ મારમ્ નયનાનલસ્ય શલભમ્ વિધાય કુમારમ્ અજનયઃ તત્ તે (ચરિત્રમ્)
પરાર્થમ્ ઇતિ આકુમારમ્ વિશ્રુતમ્ તત્ રંહસા એહિ મા જહિહિ વાચમ્ દેહિ ।
સર્વસ્વમેવ મમ દત્તમહાપ્રહારા હારામલં હર હરન્ત્યરયો વિવેકમ્ । રક્ષાકરી તવ કૃપાઽત્ર
કૃતાઽવહારા હા રાજશેખરમણેઃ પુરતો હતોઽહમ્

અન્વય-હે હર ! દત્તમહાપ્રહારાઃ અરયઃ (આન્તરાઃ કામાદયઃ ષટ્) મમ સર્વસ્વમ્ એવ હારામલમ્ વિવેકમ્
હરન્તિ અત્ર (વિષયે) રક્ષાકરી તવ કૃપા કૃતાવહારા (ભવતિ) હા ! રાજશેખરમણેઃ (અપિ) પુરતઃ અહમ્
હતઃ ।
દેવાલયે વસતિમર્થયતે કપોતઃ સિન્ધૌ વણિગ્ભજતિ વૃત્તિમશઙ્કપોતઃ । પૃષ્ઠે શ્રિયં વહતિ
નિત્યમનેકપોઽત- સ્ત્વદ્ભક્તિમેમિ સરસીમિવ ભેકપોતઃ

અન્વય-હે નાથ ! કપોતઃ દેવાલયે વસતિમ્ અર્થયતે સિન્ધૌ વણિક્ અશઙ્કપોતઃ (સન્) વૃત્તિમ્ ભજતિ । અનેકપઃ
(ગજઃ) નિત્યમ્ પૃષ્ઠે શ્રિયમ્ વહતિ અતઃ (હેતોઃ) ભેકપોતઃ સરસીમ્ ઇવ (અહમ્) ત્વદ્ભક્તિમ્ એમિ ।
પ્. ૧૯૬)
લબ્ધા ધૃતિર્દિવિ કદાચન વાસવેન સૈન્યેન સા પરિવૃતેન ન વાસવેન । નો વા બલેન ભુવિ પીતનવાસવેન
ત્વાં ભેજુષો ભવતિ યાઽભિનવા સવેન

અન્વય-હે વિભો ! સવેન ત્વામ્ ભેજુષઃ યા અભિનવા ધૃતિઃ ભવતિ સા (ધૃતિઃ) વાસવેન [વસૂનામષ્ટાનાં
દેવયોનીનામિદં વાસવં તેન] સૈન્યેન પરિવૃતેન વાસવેન (ઇન્દ્રેણ) કદાચન દિવિ ન લબ્ધા પીતનવાસવેન
બલેન વા ભુવિ ન લબ્ધા ।
યા દુર્લભા દિવિ મહર્ષભયાન કસ્ય કાલસ્ય યા નિધનધામ ભયાનકસ્ય । વાચા તયા
કૃતનતેરભયાનકસ્ય તુલ્યશ્રિયાઽર્પયસિ શં શુભયા ન કસ્ય

અન્વય-હે મહર્ષભયાન્ ! યા (તવ વાક્) દિવિ કસ્ય (બ્રહ્મણોઽપિ) દુર્લભા યા (વાક્) ભયાનકસ્ય કાલસ્ય
નિધનધામ (ભવતિ) । કૃતનતેઃ અભયાઽઽનકસ્ય તુલ્યશ્રિયા તયા શુભયા વાચા (ત્વમ્) કસ્ય શમ્ ન
અર્પયસિ ।
યં વીક્ષસે ક્ષતમહાકલિકાલ સન્તં ક્લિષ્ટં કૃતીકૃતબૃહત્કલિકાલ સન્તમ્ । ઇન્દોરિવાઽમૃતમયી કલિકા
લસન્તં બાલાઽવલોકયતિ સોત્કલિકાલસં તમ્

અન્વય-હે ક્ષતમહાકલિકાલ ! હે કૃતીકૃતબૃહત્કલિકાલ ! ક્લિષ્ટમ્ સન્તમ્ યમ્ સન્તમ્ (ત્વમ્) વીક્ષસે લસન્તમ્
અલસમ્ તમ્ ઇન્દોઃ અમૃતમયી કલિકા ઇવ (મનોહરા) બાલા સોત્કલિકા (સ્નેહાર્દ્રયા દૃશા) અવલોકયતિ ।
મુક્તાવલીવ રહિતા શિવ નાયકેન મુક્તા ભવદ્ગણસભેવ વિનાયકેન । વાણી ત્વયા પરિહૃતાઽખિલનાયકેન
સંભાવ્યતે હૃદયસંવનનાય કેન

અન્વય-હે શિવ ! નાયકેન રહિતા મુક્તાવલી ઇવ વિનાયકેન મુક્તા ભવદ્ગણસભા ઇવ અખિલનાયકેન ત્વયા
પરિહૃતા વાણી હૃદયસંવનનાય કેન (જનેન) સંભાવ્યતે ? (ન કેનાઽપીત્યર્થઃ)
યસ્યોચિતઃ પ્રથિતમાન સમાધિનાન્ત- સ્તેનાર્તિમુદ્વહતિ માનસમાધિનાન્તઃ । શુદ્ધાં મતિં સ્પૃશતિ
પાંસુલભાવલેપ- સ્તત્રાપ્યુપૈષિ ન કૃપાં સુલભાવલેપઃ

અન્વય-હે પ્રથિતમાન ! યસ્ય (આધેઃ) સમાધિના અન્તઃ ઉચિતઃ તેન આધિના અંતઃ માનસમ્ આર્તિમ્ ઉદ્વહતિ ।
પાંસુલભાવલેપઃ શુદ્ધામ્ મતિમ્ સ્પૃશતિ તત્રાઽપિ સુલભાવલેપઃ (ત્વમ્) કૃપામ્ ન ઉપૈષિ ।
કામં ભવેઽત્ર બહવઃ સુભગસ્વભાવા ભાવા ભવન્તુ મમ તુ દ્વિતયં સ્પૃહાયૈ । શબ્દાર્થપાકરુચિરા
કવિરાજગીર્વા ગીર્વાણસિન્ધુધરભક્તિરભઙ્ગુરા વા

અન્વય-અયિ તાત ! અત્ર (સંસારે) બહવઃ ભાવાઃ (ચન્દ્રમુખીચન્દ્રિકાચન્દનોદ્યાનપ્રભૃતયઃ)
સુભગસ્વભાવાઃ કામમ્ ભવન્તુ ? (કિન્તુ) મમ સ્પૃહાયૈ તુ શબ્દાર્થપાકરુચિરા કવિરાજગીઃ વા અભઙ્ગુરા
ગીર્વાણસિન્ધુધરભક્તિઃ વા (એતત્) દ્વિતયમ્ (એવ) ।
જ્યોત્સ્નાછટાભિરિવ દેવ ચકોરકસ્ય ભાસ્વત્પ્રભાભિરિવ પઙ્કજકોરકસ્ય । દૈવીભિરદ્ભિરિવ બર્હિકિશોરકસ્ય
પ્રીતિર્ન તે નુતિકથાભિરઘોર કસ્ય

અન્વય-હે દેવ ! હે અઘોર !! ચકોરકસ્ય જ્યોત્સ્નાછટાભિઃ ઇવ પઙ્કજકોરકસ્ય ભાસ્વત્પ્રભાભિઃ ઇવ
દૈવીભિઃ અદ્ભિઃ બર્હિકિશોરકસ્ય ઇવ તે નુતિકથાભિઃ કસ્ય પ્રીતિઃ ન (ભવતિ) ? ।
વૃત્તં ક્વ તે સકલવાઙ્મનસાતિવૃત્તં ચેતઃ સ્ખલદ્ગતિ ભવાવરણાત્ક્વ ચેતઃ । વિત્રાસવન્તમિતિ
મામનુદત્પવિત્રા ભક્તિઃ સ્તુતિસ્તવ કૃતેયમતઃ સુભક્તિઃ

અન્વય-સકલવાઙ્મનસાતિવૃત્તમ્ તે વૃત્તમ્ (ચરિત્રમ્) ક્વ ઇતઃ ભવાવરણાત્ સ્ખલદ્ગતિ (ઇદં મમ) ચેતઃ ચ
ક્વ ? ઇતિ (હેતોઃ) વિત્રાસવન્તમ્ મામ્ તવ પવિત્રા ભક્તિઃ અનુદત્ અતઃ (મયા) ઇયમ્ તવ સુભક્તિઃ સ્તુતિઃ કૃતા ।
વન્દામહે ચ વિવિધં વિવદામહે ચ લજ્જામહે ચ કલુષાણિ ભજામહે ચ । ઈહામહે ચ કુવચાંસિ સહામહે ચ
દહ્યામહે ચ દુરિતૈર્જઠરસ્ય હેતોઃ

અન્વય-(વયમ્) જઠરસ્ય હેતોઃ (દુર્જનાન્) વન્દામહે (વાદિભિઃ સહ) વિવિધમ્ ચ વિવદામહે (ક્વાપિ) ચ
લજ્જામહે કલુષાણિ ચ ભજામહે (વિવિધં) ઈહામહે ચ (ખલાનામ્) કુવચાંસિ ચ સહામહે દુરિતૈઃ
(કુકર્મોપાર્જિતૈઃ પાપૈઃ અન્તઃ) દહ્યામહે (હા કષ્ટમ્ !) ।
લબ્ધં ચિરેણ સુકૃતૈરચિરસ્થિરં ચ માનુષ્યકં પુનરિદં સુલભં ચ ચેતિ । જાનીમ એવ ચ ન ચ સ્વહિતં
વિધાતુ- મીહામહે વયમહો બત યદ્ભવિષ્યાઃ

અન્વય-ચિરેણ સુકૃતૈઃ લબ્ધમ્ અચિરસ્થિરમ્ ચ ઇદમ્ માનુષ્યકમ્ પુનઃ સુલભમ્ ન ઇતિ વયમ્ જાનીમ એવ ।
(તથાપિ) સ્વહિતમ્ વિધાતુમ્ ન ઈહામહે અહો ! બત (વયમ્) યદ્ભવિષ્યાઃ (ભવામઃ) ।
તસ્માદવશ્યમવશાનવિશઙ્કમેવ ભોગોપભોગ-રસિકાનસમાપ્તકૃત્યાન્ । યાવન્ન ધીવર ઇવૈત્ય તિમીનકસ્મા-
ન્મૃત્યુઃ ક્ષણાદશરણાન્ હરતે હઠેન

તાવત્પ્રસીદ કુરુ નઃ કરુણામમન્દ- માક્રન્દમિન્દુધર મર્ષય મા વિહાસીઃ । બ્રૂહિ ત્વમેવ ભગવન્
કરુણાર્ણવેન ત્યક્તાસ્ત્વયા કમપરં શરણં વ્રજામઃ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-તસ્માત્ અવશાત્ ભોગોપભોગરસિકાન્ અસમાપ્તકૃત્યાન્ અશરણાન્ (અસ્માન્) અવશ્યમ્ અવિશઙ્કમ્ અકસ્માત્ એવ
એત્ય ધીવરઃ તિમીન્ ઇવ યાવત્ મૃત્યુઃ હઠેન ક્ષણાત્ ન હરતે તાવત્ હે ઇન્દુધર ! પ્રસીદ નઃ કરુણામ્
કુરુ અમન્દમ્ આક્રન્દમ્ મર્ષય (મામ્) મા વિહાસીઃ હે ભગવન્ ! ત્વમ્ એવ બ્રૂહિ કરુણાર્ણવેન ત્વયા ત્યક્તાઃ
(વયમ્) અપરમ્ કમ્ શરણં વ્રજામઃ ? ।
જાતસ્ય મૃત્યુરિતિ ચેત્સ ન લઙ્ઘિતઃ કિં શ્વેતેન શીતકરશેખરનન્દિના ચ । તાભ્યામસૌ યદિ જિતો
વિપુલૈસ્તપોભિ- રસ્માકમલ્પતપસાં ત્વનિવાર્ય એવ

તર્હ્યર્ચનાન્તસમયે તવ પાદપીઠ- માલિઙ્ગ્ય નિર્ભરમભઙ્ગુરભક્તિભાજઃ । નિદ્રાનિભેન
વિનિમીલિતલોચનસ્ય પ્રાણાઃ પ્રયાન્તુ મમ નાથ તવ પ્રસાદાત્

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે શીતકરશેખર ! જાતસ્ય (અવશ્યમેવ) મૃત્યુઃ ઇતિ ચેત્ તર્હિ શ્વેતેન નન્દિના ચ સઃ (મૃત્યુઃ) કિમ્ ન
લઙ્ઘિતઃ ? યદિ તાભ્યામ્ અસૌ (મૃત્યુઃ) વિપુલૈઃ તપોભિઃ જિતઃ અલ્પતપસામ્ અસ્માકમ્ તુ અનિવાર્ય એવ (ઇતિ) ચેત્
તર્હિ હે નાથ ! તવ પ્રસાદાત્ અર્ચનાન્તસમયે અભઙ્ગુરભક્તિભાજઃ તવ પાદપીઠમ્ નિર્ભરમ્ આલિઙ્ગ્ય
નિદ્રાનિભેન વિનિમીલિતલોચનસ્ય મમ પ્રાણાઃ પ્રયાન્તુ ।
એતેન કિં નિવિડબન્ધભૃતો ભુજઙ્ગાઃ કિં વા ન વક્રિમવિલાસવિકાસભાજઃ । કિંતુ ક્રમાદપચિતાઃ
પદગુમ્ફહીનાઃ સૂક્તામૃતાનુકરણે કથમુત્સહન્તે

તસ્માદ્ભયઙ્કરમદઃ ફણિકર્ણપૂર- હેવાકદુર્લલિતમસ્તનયં વિહાય । સ્વામિન્નિમાઃ શ્રવણયોઃ
પ્રણયોપચાર- ગર્ભા ગિરશ્ચતુરમાભરણી-કુરુષ્વ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે શિવ ! એતે (તવાઽતિપ્રિયાઃ) ભુજઙ્ગાઃ કિમ્ નિવિડબન્ધભૃતઃ કિંવા વક્રિમવિલાસવિકાસભાજઃ
ન (સન્તિ સન્ત્યેવ યદ્યપિ) કિન્તુ (એતે) ક્રમાત્ અપચિતાઃ પદગુમ્ફહીનાઃ (સન્તિ અતઃ) મમ
સૂક્તાઽમૃતાનુકરણે કથમ્ ઉત્સહન્તે ? [મમ સૂક્તાઽમૃતમ્ તુ નિવિડબન્ધભૃત્ વક્રિમવિલાસવિકાસભાક્
(અસ્તિ) તથા ક્રમાત્ અપચિતઃ પદગુમ્ફહીનં ચ ન કિન્તુ ક્રમસહિતં યથોચિતપદબન્ધયુતં ચાસ્તિ અતો
ભુજઙ્ગમેભ્યો મદીયસૂક્તામૃતસ્ય વૈશિષ્ટ્યમિત્યર્થઃ ।] તસ્માત્ હે સ્વામિન્ ! અસ્તનયમ્ અદઃ ભયઙ્કરમ્
ફણિકર્ણપૂર-હેવાકદુર્લલિતમ્ વિહાય પ્રણયોપચારગર્ભાઃ ઇમાઃ (મમ) ગિરઃ ચતુરમ્ આભરણીકુરુષ્વ ।
સ્વામિન્નબન્ધવતયા વત યા તવેયં વાણી મયા નિજગદે જગદેકબન્ધોઃ । તામન્તકાન્તકર શઙ્કર
શંસતો મે કર્ણે કુરુષ્વ કરુણાં કરુણામ્બુરાશે

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! અબાન્ધવતયા મયા તવ જગદેકબન્ધોઃ (અગ્રે) ઇયમ્ યા વાણી નિજગદે હે અન્તકાન્તકર ! હે
કરુણામ્બુરાશે !! હે શઙ્કર !!! બત ! શંસતઃ (ત્વામ્ સ્તુવતઃ) મે તામ્ કરુણામ્ (દીનામ્ વાણીમ્) કર્ણે
કુરુષ્વ ।
પશ્યન્તમન્ધમભિમાનિનમસ્તમાનં- વિસ્તીર્ણકર્ણમપિ યા બધિરં કરોતિ । સાઽઽર્ત્તિર્ન નર્તયતિ કિં
કુનૃણામિવ શ્રીઃ તસ્માત્ક્ષમસ્વ ભગવન્નતિલઙ્ઘનાનિ

અન્વય-યા (આર્તિઃ) પશ્યન્તમ્ અન્ધમ્ કરોતિ અભિમાનિનમ્ અસ્તમાનમ્ કરોતિ વિસ્તીર્ણકર્ણમ્ અપિ બધિરમ્ કરોતિ સા
આર્તિઃ (દીનં જનમ્) કુનૃણામ્ શ્રીઃ ઇવ કિમ્ ન નર્તયતિ ? તસ્માત્ હે ભગવન્ ! અતિલઙ્ઘનાનિ
(અયુક્તાઽસમ્બદ્ધપ્રલાપરૂપાણિ) ક્ષમસ્વ ।
ઉચ્છૃઙ્ખલં ખલમલઙ્ઘ્યબલં જ્વલન્ત- મન્તઃ કૃતાન્તમવિકલ્પમનલ્પદર્પમ્ । આશઙ્ક્ય
શઙ્કરચરિત્રપવિત્રચિત્ર- સૂક્તિષ્વપિ સ્થિરરુષં પ્રતિબોધયામઃ

અન્વય-(વયમ્) કૃતાન્તમ્ શઙ્કરચરિત્રપવિત્રચિત્રસૂક્તિષુ અપિ સ્થિરરુષમ્ આશંક્ય (તમ્) ઉચ્છૃઙ્ખલમ્ ખલમ્
અલઙ્ઘ્યબલમ્ અન્તઃ જ્વલન્તમ્ અવિકલ્પમ્ અનલ્પદર્પમ્ પ્રતિ બોધયામઃ ।
પ્રત્યગ્રકર્કશમશલ્કમુદર્કપથ્યં તથ્યં સતોષમપદોષમરોષપોષમ્ । સન્ધિત્સવસ્તવ કૃતાન્તહિતં
મિતં ચ યદ્બ્રૂમહે તદવધારય સાવધાનઃ

અન્વય-હે કૃતાન્ત ! (ત્વયા સહ) સન્ધિત્સવઃ (વયમ્) પ્રત્યગ્રકર્કશમ્ અશલ્કમ્ ઉદર્કપથ્યમ્ તથ્યમ્ સતોષમ્
અપદોષમ્ અરોષપોષમ્ તવ હિતમ્ મિતમ્ ચ યત્ બ્રૂમહે તત્ સાવધાનઃ (સન્) અવધારય ।
અન્યત્ર દર્શય નિરઙ્કુશ હુઙ્કૃતાનિ કીનાશ નાશય દુરાશય માઽભિમાનમ્ । નાથીકૃતેન્દુમુકુટાનપિ
નામ મન્યે નિર્ભર્ત્સયિષ્યસિ હતૈવ તવેયમાશા

અન્વય-હે નિરઙ્કુશ ! હે કીનાશ !! હે દુરાશય !!! (ત્વમ્) હુઙ્કૃતાનિ અન્યત્ર દર્શય અભિમાનમ્ મા નાશય
નામ (ત્વમ્ કિમ્) મન્યે (મન્યસે) (અહમ્) નાથીકૃતેન્દુમુકુટાન્ અપિ નિર્ભર્ત્સયિષ્યસિ (નિર્ભર્ત્સયિષ્યામીતિ) ઇયમ્
તવ આશા હતા એવ (નિન્દિતૈવ) ।
રે રે ચઞ્ચલલોચનાઞ્ચિતરુચે ! ચેતઃ પ્રમુચ્ય સ્થિર- પ્રેમાણં મહિમાનમેણનયનામાલોક્ય કિં નૃત્યસિ । કિં
મન્યે વિહરિષ્યસે બત હતાં મુઞ્ચાન્તરાશામિમા- મેષા કણ્ઠતટે કૃતા ખલુ શિલા સંસારવારાં
નિધૌ ॥
નિત્યં દુર્લલિતોઽસિ દીનદમને ત્વં ચેત્તથાપિ ધ્રુવં રે રે કાલ કરાલ મુઞ્ચ વિમતે વ્યર્થાં
દુરાશામિમામ્ । કિં મન્યે પ્રહરિષ્યસે જનમિવાઽનાથ બતૈનં હઠાત્ ખ્યાતં શઙ્કરકિઙ્કરં ત્રિભુવને
પ્રેમૈકપાત્રં વિભોઃ ॥
યેનેશ્વરેણ મહતા વિહિતાગસસ્તે કૃત્વાઽપિ શાસનમકારિ પુનઃ પ્રસાદઃ । તત્સેવકા વયમતસ્તવ
વિદ્વિષોઽપિ યદ્બ્રૂમહે હિતમદો મનુષે રુષેતિ

અન્વય-રે કાલ ! વિહિતાગસઃ તે શાસનમ્ કૃત્વા અપિ યેન મહતા ઈશ્વરેણ (પરમકારુણિકેન) પુનઃ (ત્વયિ)
પ્રસાદઃ અકારિ વયમ્ તત્સેવકાઃ (સ્મઃ) અતઃ તવ વિદ્વિષઃ અપિ (વયમ્) યત્ હિતમ્ બ્રૂમહે તત્ ત્વમ્ રુષા ઇતિ
(ઈદૃગ્વચનં રુષૈવ મમૈતે વદન્તીતિ) મનુષે ? ।
રે દુર્વિનીત ખલ કાલ પુરા પુરારે- ર્યામાપ્તવાનસિ નિજાવિનયપ્રશાસ્તિમ્ । શ્રુત્વૈવ તાં ધૃતિમતામપિ
કમ્પમેતિ ચેતઃ કથં પુનરુપક્રમસે તદેવ

અન્વય-રે દુર્વિનીત ! રે ખલ ! રે કાલ ! પુરા પુરારેઃ (સકાશાત્) યામ્ નિજાઽવિનયપ્રશાસ્તિમ્ આપ્તવાન્ અસિ
તામ્ શ્રુત્વા એવ ધૃતિમતામ્ અપિ ચેતઃ કમ્પમ્ એતિ પુનઃ તદેવ કથમ્ ઉપક્રમસે ? ।
પાણૌ નિધેહિ પવનાશનપાશમાશુ નાસ્તીહ તે પુરુષપાશ રુષોઽવકાશઃ । નિઃસઙ્કરેષુ
શરણીકૃતશઙ્કરેષુ રે કાલ કાતરભયઙ્કર કિં કરોષિ

અન્વય-હે પુરુષપાશ ! પવનાશનપાશમ્ આશુ પાણૌ નિધેહિ ઇહ તે રુષઃ અવકાશઃ ન અસ્તિ રે
કાતરભયઙ્કર ! હે કાલઃ ! નિઃસઙ્કરેષુ શરણીકૃત-શઙ્કરેષુ (અસ્માસુ વિષયે ત્વમ્) કિમ્ કરોષિ ? ।
વ્યાપારય સ્વપુરુષં પુરુષં પરેષુ મા રોષમઙ્કુરય શઙ્કરકિઙ્કરાણામ્ । કિં વિસ્મૃતં
વિષધરાયુધ નિર્નિરોધ- ક્રોધ-પ્રબોધ-પટહં હરહુઙ્કૃતં તે [તત્]

અન્વય-હે કાલ ! સ્વપુરુષમ્ પુરુષમ્ પરેષુ (શઙ્કરભક્ત-વિહીનેષુ) વ્યાપારય શઙ્કરકિઙ્કરાણામ્ રોષમ્
મા અઙ્કુરય । હે વિષધરાયુધ ! નિર્નિરોધ-ક્રોધ-પ્રબોધ-પટહમ્ (તત્) હરહુઙ્કૃતમ્ કિં તે વિસ્મૃતમ્ ? ।
--------------------- એકસ્ય પ્રણયનતસ્ય પાલનાર્થં નિર્દગ્ધસ્ત્વમસિ પુરા પુરારિણા યત્

ક્રોધોદ્ધુરો જલધરધ્વનિધીરઘોર- હુઙ્કારતર્જિતસમસ્તજનો નિતાન્તમ્ । શર્વાઙ્ઘ્રિભક્તિકવચેન
સમાવૃતસ્ય કિં મે કરિષ્યતિ યમોઽપિ સ દણ્ડહસ્તઃ

---------------------
કીનાશ બાલિશ નિરઙ્કુશ નિર્વિમર્શ નિસ્ત્રિંશ નિષ્કરુણ નિઃશરણેષુ ચેત્ત્વમ્ । નિષ્કારણં નિરનુરોધ
કરોષિ રોષં તત્કિં ચિકીર્ષસિ મહેશ્વરસંશ્રિતેષુ

અન્વય-હે કીનાશ ! હે બાલિશ ! હે નિરઙ્કુશ ! હે નિર્વિમર્શ ! હે નિસ્ત્રિંશ ! હે નિષ્કરુણ ! હે નિરનુરોધ !
ત્વમ્ ચેત્ નિઃશરણેષુ નિષ્કારણમ્ રોષમ્ કરોષિ તત્ (તર્હિ) મહેશ્વરસંશ્રિતેષુ કિમ્ ચિકીર્ષસિ ? ।
કુર્વન્ વિરોધમનિરોધમબાન્ધવેષુ ધત્સે મુધા યમ સમુદ્ધતકન્ધરત્વમ્ । તીવ્રાઽપરાધવિધુરેષ્વપિ
સાધવો હિ બાધાં વિધાતુમધમેષ્વપિ ન ક્ષમન્તે

અન્વય-હે યમ ! (ત્વમ્) અબાન્ધવેષુ (અગતિકેષુ) અનિરોધમ્ વિરોધમ્ કુર્વન્ સમુદ્ધતકન્ધરત્વમ્ મુધા ધત્સે હિ
સાધવઃ તીવ્રાપરાધવિધુરેષુ અપિ અધમેષુ અપિ બાધામ્ વિધાતુમ્ ન ક્ષમન્તે ।
યત્પ્રાણિષુ પ્રભવસિ પ્રસભં પ્રહર્તું પ્રાપ્ય પ્રભોઃ પ્રમથનાથપિતુઃ પ્રસાદમ્ । તત્પ્રાક્કૃતસ્ય
દુરિતસ્ય દુરુત્તરસ્ય તેષાં ફલં તવ કિમન્તક પૌરુષં તત્

અન્વય-હે અન્તક ! પ્રમથનાથપિતુઃ પ્રભોઃ પસાદમ્ પ્રાપ્ય ત્વમ્ યત્ પ્રાણિષુ પ્રસભમ્ પ્રહર્તુમ્ પ્રભવસિ તત્
તેષામ્ (પ્રાણિનામેવ) પ્રાક્કૃતસ્ય દુરુત્તરસ્ય દુરિતસ્ય ફલમ્ (અસ્તિ) તત્ (તસ્મિન્) તવ કિમ્ પૌરુષમ્ ? ।
તત્તથ્યમેવ કિમકારણકણ્ટકં ત્વાં યદ્ધર્મરાજ ઇતિ કાલ જનાઃ સ્તુવન્તિ । લોકા ન કિં
જગદમઙ્ગલમૂલકોષં શંસન્તિ મઙ્ગલવિહઙ્ગમ ઇત્યુલૂકમ્

અન્વય-હે કાલ ! જનાઃ અકારણકણ્ટકમ્ ત્વામ્ યત્ ધર્મરાજ ઇતિ સ્તુવન્તિ તત્ તથ્યમ્ એવ કિમ્ ? (દૃષ્ટં
ચૈતત્-) લોકાઃ જગદમઙ્ગલમૂલકોષમ્ ઉલૂકમ્ મઙ્ગલવિહઙ્ગમ ઇતિ કિમ્ ન શંસન્તિ ? ।
ત્વાં જીવિતેશ ઇતિ યત્સ્તુવતે રુદત્યઃ કાપાલિકાઃ શવદહો ગુરવો દ્વિજાશ્ચ । તદ્યુક્તમન્તક યતઃ પરમઃ
સુહૃત્ત્વં તેષામકારણરિપુસ્ત્વસુહૃત્પરેષામ્

અન્વય-હે અન્તક ! રુદત્યઃ (મૃતમુદ્દિશ્ય રોદનં કુર્વત્યઃ સ્ત્રિયઃ) કાપાલિકાઃ શવદહઃ ગુરવઃ દ્વિજાઃ
ચ યત્ ત્વામ્ હે જીવિતેશ ! (પ્રાણનાથ !) ઇતિ સ્તુવન્તિ તત્ યુક્તમ્ (એવ) । યતઃ તેષામ્ ત્વમ્ પરમઃ સુહૃત્ (અસિ)
પરેષામ્ તુ (ત્વમ્) અકારણરિપુઃ અસુહૃત્ (અસિ અતઃ તે ત્વામ્ હે જીવિતેશ ! = જીવિતસ્ય ઈશો નેતા પ્રાણહર !
ઇતિ સ્તુવન્તિ) ।
ક્લિશ્યન્ત્યવશ્યમપમાર્જનભૂતયાગ- નિર્યાણકર્મચરમેષ્ટિશિવક્રિયાદ્યૈઃ । યે દૈશિકાઃ
પરમકારુણિકાઃ પરાર્થે ત્વાં શ્રાદ્ધદેવ ઇતિ તે રવિજ સ્તુવન્તિ

અન્વય-હે રવિજ ! અવશ્યમ્ અપમાર્જન-ભૂતયાગ-નિર્યાણકર્મ-ચરમેષ્ટિશિવક્રિયાદ્યૈઃ (કર્મભિઃ) યે
પરમકારુણિકાઃ દૈશિકાઃ પરાર્થે ક્લિશ્યન્તિ તે ત્વામ્ શ્રાદ્ધદેવ ઇતિ સ્તુવન્તિ ।
દેશં ન યત્ત્યજતિ સન્તમસન્તમન્તં ધ્વાન્તં નયંસ્તવ પિતા સમવર્ત્યતોઽર્કઃ । ત્વં સત્સ્વસત્સ્વપિ સમં
પ્રહરસ્યતોઽપિ સદ્યઃ સ્તુવન્તિ સમવર્ત્તિનમન્તક ત્વામ્

કોપં વિધાય તવ યેન કૃતઃ પ્રસાદ- સ્તત્સેવકેષ્વપિ ચિકીર્ષસિ યત્પ્રસાદમ્ । કિં તત્ર વર્તયસિ માં
સમવર્ત્યતોઽપિ ત્વં સ્તૂયસે વિષમવર્ત્યપિ મર્મવિદ્ભિઃ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે અન્તક ! તવ પિતા અર્કઃ ધ્વાન્તમ્ અન્તમ્ નયન્ સન્ યત્ સન્તમ્ (શોભનમ્) અસન્તમ્ (અશોભનમપિ) દેશમ્ ન
ત્યજતિ અતઃ સમવર્તી અર્કઃ (એવ ભવતિ) ત્વમ્ (તુ) સત્સુ અસત્સુ અપિ સમમ્ પ્રહરસિ અતઃ અપિ જનાઃ સમવર્તિનમ્
સદ્યઃ સ્તુવન્તિ । અતઃ વિષમવર્તી અપિ (સાધ્વસાધુવિચારરહિતોઽપિ ત્વમ્) મર્મવિદ્ભિઃ સમવર્તી (ઇતિ) સ્તૂયસે
। (કિંતુ) યેન (શમ્ભુના) કોપમ્ વિધાય તવ પ્રસાદઃ કૃતઃ તત્સેવકેષુ અપિ યત્ ત્વમ્ પ્રસાદમ્ ચિકીર્ષસિ
(ચેત્તર્હિ) તત્ર મામ્ પ્રતિ કિમ્ વર્તયસિ ।
ભાલસ્થલાનિ કલયસ્યમલેન્દુમૌલિ- પાદારવિન્દમકરન્દસિતાનિ યેષામ્ । ત્વં માનવાનસિ વિમાનય મા નયજ્ઞ
તન્માનવાનવસિ રૌદ્ર યદિ સ્વમૌદ્રમ્

અન્વય-હે નયજ્ઞ ! ત્વમ્ માનવાન્ અસિ (અતઃ) હે રૌદ્ર ! યદિ સ્વમૌદ્રમ્ (સ્વમાનમુદ્રામ્) અવસિ તત્ યેષામ્
ભાલસ્થલાનિ અમલેન્દુમૌલિપાદારવિન્દમકરન્દસિતાનિ કલયસિ (તાન્) માનવાન્ મા વિમાનય ।
દુર્વૃત્તદર્પશમનાચ્છમનોઽસિ યત્ત્વં યદ્વા યમોઽસ્યધમસંયમનાત્તદન્યત્ । મન્યે મદં શમયિતું
પ્રભવસ્તવૈવ ત્વામેવ વા યમયિતું ભવભક્તિભાજઃ

અન્વય-હે અન્તક ! યત્ ત્વમ્ દુર્વૃત્તદર્પશમનાત્ શમનઃ અસિ યત્ વા અધમસંયમનાત્ યમઃ અસિ તત્ અન્યત્ । અહમ્
(તુ) મન્યે- યત્ ભવભક્તિભાજઃ તવૈવ મદમ્ શમયિતુમ્ વા ત્વામ્ એવ યમયિતુમ્ પ્રભવઃ (ભવન્તિ)
ઉદ્વૃત્તમન્તક નૃશંસ ભૃશં સગર્વ શર્વ-સ્તવ-વ્યવસિતેષ્વપિ ચેષ્ટસે યત્ । તદ્ભાવિ
ભાવિભવ-ભૈરવ-ભૈરવોગ્ર- ભાલાનલોદ્ભવપરાભવકૃત્પુનસ્તે

અન્વય-હે નૃશંસ ! હે ભૃશં સગર્વ !! અન્તક !!! ત્વમ્ શર્વસ્તવવ્યવસિતેષુ અપિ યત્ ઉદ્વૃત્તં ચેષ્ટસે !
તત્ પુનઃ તે ભા-વિભવ-ભૈરવ-ભૈરવોગ્રભાલાનલોદ્ભવપરાભવકૃત્ ભાવિ (ભવિષ્યતિ) ।
કિં વાઽન્યદર્કજ વિશઙ્ક વિશઙ્કટાસ્ય હાસ્યં ચિકીર્ષસિ યદીશ્વરસંશ્રયાણામ્ । તન્મા કૃથા ન હિ
તવાશ્રિતવત્સલોઽસૌ સાનુગ્રહોપ્યનુચિતં ક્ષમતે મહેશઃ

(કાલોપાલમ્ભકુલકમ્)
અન્વય-હે વિશઙ્ક ! હે વિશઙ્કટાસ્ય અર્કજ !! કિમ્ વા અન્યત્ (બ્રૂમઃ) । યત્ ત્વમ્ ઈશ્વરસંશ્રયાણામ્ હાસ્યમ્
ચિકીર્ષસિ તત્ મા કૃથાઃ ? હિ-આશ્રિત-વત્સલઃ અસૌ મહેશઃ સાનુગ્રહ અપિ તવ અનુચિતમ્ ન ક્ષમતે ।
ભાલસ્થલીવ તિલકેન વધૂકટાક્ષ- વિક્ષોભિતેન તિલકેન વનાવલીવ । વિજ્ઞપ્તિરેણતિલકેન વિભાવરીવ
શોભાં વસન્તતિલકેન બિભર્ત્તિ શમ્ભોઃ

અન્વય-તિલકેન ભાલસ્થલી ઇવ વધૂકટાક્ષવિક્ષોભિતેન તિલકેન વનાવલી ઇવ એણતિલકેન (ચન્દ્રેણ)
વિભાવરી ઇવ (ઇયમ્ મમ કૃતા) શમ્ભોઃ વિજ્ઞપ્તિઃ વસન્તતિલકેન (વૃત્તેન) શોભામ્ બિભર્તી ।
--------------------- આલિઙ્ગનૈઃ કુરવકસ્તિલકઃ કટાક્ષૈઃ શિઞ્જાનનૂપુરપદાહનનૈરશોકઃ ।
ગણ્ડૂષસીધુપતનૈર્બકુલોઽઙ્ગનાના- મભ્યેતિ માધવમયે સમયે વિકાસમ્ ॥ --------------------- વાસઃ
ક્ષીણદશં વયશ્ચ કરણગ્રામં મનશ્ચાઽક્ષમં નિઃસારેષુ દુરીશ્વરેષ્વપચિતેરુદ્વેગમઙ્ગેષ્વપિ ।
વ્યર્થં વેશ્મ નૃજન્મ ચાખિલમિદં કલ્યાણશૂન્યં વપુઃ કોષં ચોદ્વહતઃ કુરુષ્વ કરુણાં ચિત્તે ગિરં
ચ શ્રુતૌ

અન્વય-અયિ સ્વામિન્ ! ક્ષીણદશમ્ (દશાહીનમ્) વાસઃ ક્ષીણદશમ્ (બાલ્યાદ્યવસ્થાહીનમ્) વયઃ ચ ઉદ્વહતઃ
અક્ષમમ્ (નિજવ્યાપારાઽસમર્થમ્) કરણગ્રામમ્ અક્ષમમ્ (ક્ષાન્તિહીનમ્) મનઃ ચ ઉદ્વહતઃ નિઃસારેષુ
(સારહીનેષુ) દુરીશ્વરેષુ અપચિતેઃ (અપમાનાત્) ઉદ્વેગમ્ (દૈન્યમ્) તથા નિઃસારેષુ (નિર્બલેષુ) અઙ્ગેષુ અપિ
અપચિતેઃ (ક્ષીણત્વાત્) ઉદ્વેગમ્ (જરયા સકમ્પત્વાદુચ્ચૈર્વેગમ્) ચ ઉદ્વહતઃ વ્યર્થમ્ (વિ-અર્થમ્=નિર્ધનમ્) વેશ્મ
વ્યર્થમ્ (નિરર્થકમ્) અખિલમ્ નૃજન્મ ચ ઉદ્વહતઃ ઇદમ્ કલ્યાણશૂન્યમ્ (મુક્ત્યુપાયેન મઙ્ગલેન શૂન્યમ્) વપુઃ
કલ્યાણશૂન્યમ્ (સુવર્ણહીનમ્) કોષમ્ ચ ઉદ્વહતઃ મમ ઇમામ્ ગિરમ્ શ્રુતૌ કુરુષ્વ ચિત્તે ચ કરુણામ્ કુરુષ્વ ।
અજ્ઞસ્તાવદહં ન મન્દધિષણઃ કર્તું મનોહારિણી- શ્ચાટૂક્તીઃ પ્રભવામિ યામિ ભવતો યાભિઃ
કૃપાપાત્રતામ્ । આર્તેનાઽશરણેન કિં તુ કૃપણેનાક્રન્દિતં કર્ણયોઃ કૃત્વા સત્વરમેહિ દેહિ ચરણં
મૂર્ધન્યધન્યસ્ય મે

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! તાવત્ (પ્રાથમ્યે) અજ્ઞઃ (અત-એવ) મન્દધિષણઃ અહમ્ યાભિઃ (સ્તુતિભિઃ) ભવતઃ
કૃપાપાત્રતામ્ યામિ (તાઃ) મનોહારિણીઃ ચાટૂક્તીઃ કર્તુમ્ ન પ્રભવામિ । કિં તુ આર્તેન અશરણેન
કૃપણેન આક્રન્દિતમ્ કર્ણયોઃ કૃત્વા સત્વરમ્ એહિ અધન્યસ્ય મે મૂર્ધનિ ચરણમ્ દેહિ ।
ઇતિ શ્રી પ્રેમમકરન્દનામ્ન્યા ટીકયોપેતં કાશ્મીરક-મહાકવિ-શ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો
મહેશ્વરસ્ય સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ કૃપણાઽઽક્રન્દનં નામ નવમં સ્તોત્રમ્ ।
દશમં સ્તોત્રમ્
જયતિ ચિત્તચકોરકચન્દ્રિકા સુકૃતિનાં વદનાબ્જરવિચ્છવિઃ । શ્રવણબર્હિણવર્ષણવર્તની
હરિણકેતુકલામુકુટસ્તુતિઃ

અન્વય-સુકૃતિનામ્ ચિત્તચકોરકચન્દ્રિકા વદનાબ્જરવિચ્છવિઃ શ્રવણબર્હિણવર્ષણવર્તની
હરિણકેતુકલામુકુટસ્તુતિઃ જયતિ ।
જયતિ ભક્તિલતાનવમાધવઃ સુકૃતપાદપપક્વફલોદ્ભવઃ । વિપદુપદ્રવવિક્લવબાન્ધવઃ
સુકવિસૂક્તિવધૂવદનાસવઃ

ભવ-મહાર્ણવ-નિસ્તરણપ્લવઃ પ્રવરસૂરિમયૂરઘનારવઃ । હૃદયદાહહૃતાવમૃતદ્રવઃ
કુમુદિનીરમણાભરણસ્તવઃ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-ભક્તિલતાનવમાધવઃ સુકૃતપાદપપક્વફલોદ્ભવઃ વિપદુપદ્રવવિક્લવબાન્ધ્વઃ
સુકવિસૂક્તિવધૂવદનાસવઃ ભવમહાર્ણવનિસ્તરણપ્લવઃ પ્રવરસૂરિમયૂરઘનારવઃ હૃદયદાહહૃતૌ
અમૃતદ્રવઃ કુમુદિનીરમણાભરણસ્તવઃ જયતિ ।
મધુરમિન્દુમુખીવદનાદપિ ક્લમહરં સુરસિન્ધુજલાદપિ । ત્રિભુવનાધિપતિસ્તુતિપાવનં જયતિ
સત્કવિસૂક્તિરસાયનમ્

અન્વય-ઇન્દુમુખીવદનાત્ અપિ મધુરમ્ સુરસિન્ધુજલાત્ અપિ ક્લમહરમ્ ત્રિભુવનાધિપતિસ્તુતિપાવનમ્
સત્કવિસૂક્તિરસાયનમ્ જયતિ ।
નવનવભ્રમરસ્વનશોભિની ભવમરુભ્રમ-ઘર્મ-શમ-ક્ષમા । હૃદયનન્દનચન્દન-કન્દલી જયતિ
શઙ્કરભક્તિરભઙ્ગુરા

અન્વય-નવનવભ્રમરસ્વનશોભિની ભવમરુભ્રમ-ઘર્મ-શમ-ક્ષમા હૃદય-નન્દનચન્દન-કન્દલી અભઙ્ગુરા
શઙ્કરભક્તિઃ જયતિ ।
અથ કથઞ્ચન રૂઢમપિ ક્ષણં મનસિ વીક્ષ્ય વિવેકનવાઙ્કુરમ્ । બહુવિધવ્યસનૌઘવિઘટ્ટિતં સપદિ
વિજ્ઞપયામિ જગદ્ગુરુમ્

અન્વય-અથ કથઞ્ચન (કષ્ટેન) મનસિ ક્ષણમ્ રૂઢમ્ અપિ વિવેકનવાઙ્કુરમ્ બહુવિધવ્યસનૌઘવિઘટ્ટિતમ્
વીક્ષ્ય સપદિ જગદ્ગુરુમ્ વિજ્ઞપયામિ ।
અપિ જગદ્વિદિતઃ કરુણાપરઃ પરહિતાઽઽહિતમૂર્ત્તિપરિગ્રહઃ । કિમિતિ હંસિ ન હંસ હૃદમ્બુજે કૃતપદો
વિપદઃ શરણાર્થિનામ્

અન્વય-હે હંસ ! જગદ્વિદિતઃ અપિ કરુણાપરઃ પરહિતાઽઽહિતમૂર્તિપરિગ્રહઃ (ત્વમ્) (માદૃશામ્)
શરણાર્થિનામ્ હૃદમ્બુજે કૃતપદઃ (કૃતસ્થિતિઃ સન્) કિમ્ ઇતિ વિપદઃ ન હંસિ ? ।
યદિ ભવાન્ વિદધીત હૃદિ સ્થિતિં વ્યસનસમ્પદસૌ પ્રસરેત્કથમ્ । યદિ ન સા પ્રસરેત્પ્રસજેત્કથં
બુધજનોઽપ્યસમઞ્જસકર્મ્મસુ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! યદિ ભવાન્ હૃદિ સ્થિતિમ્ વિદધીત તર્હિ અસૌ વ્યસન-સમ્પત્ કથમ્ પ્રસરેત્ ? યદિ ચ સા ન
પ્રસરેત્ તદા બુધજનઃ અપિ અસમઞ્જસકર્મસુ કથમ્ પ્રસજેત્ ? ।
ઇહ બૃહદ્ભિરુદગ્રપરિગ્રહ-ગ્રહગૃહીતમતિર્વ્યસનોદ્ગમૈઃ । યદિ ન કાતરતાં પરતન્ત્રતામફલતાં
ખલતાં ચ ભજેજ્જનઃ

અન્વય-હે વિભો ! યદિ ઇહ બૃહદ્ભિઃ વ્યસનોદ્ગમૈઃ ઉદગ્રપરિગ્રહગ્રહગૃહીતમતિઃ જનઃ કાતરતામ્
પરતન્ત્રતામ્ અફલતામ્ ખલતામ્ ચ ન ભજેત્ તદા ભવત્પદપઙ્કજ-પૂજન-વ્યસન-સૌમનસીમ્ અપહાય
વિભૂતિલવોન્મિષન્મદકદર્ય-વિકાર-કદર્થનામ્ કઃ સહેત ઇતિ અગ્રે સ્થિતેન શ્લોકેન સહ સમ્બન્ધઃ ।
એવમગ્રેઽપિ ।
યદિ ભજેત ન સજ્જનસઙ્ગમ-વ્યસનસર્પદનલ્પકૃપાસ્પદમ્ ।
હૃદયમિન્દુમયૂખસુખાહતિવ્યતિકરદ્રુતચન્દ્રમણિશ્રિયમ્

અન્વય-સજ્જનસઙ્ગમવ્યસનસર્પદનલ્પકૃપાસ્પદમ્ (જનસ્ય) હૃદયમ્ યદિ
ઇન્દુમયૂખસુખાહતિવ્યતિકરદ્રુતચન્દ્રમણિશ્રિયમ્ ન ભજેત્ તદેતિ પૂર્વવત્સમ્બન્ધઃ ।
અભિલષેયુરનર્ગલદુર્ગતિ-પ્રસરદીર્ઘનિદાઘ-નિપીડિતાઃ । યદિ ઘનાગમવન્ન ધનાગમં
પ્રણયિનસ્તૃષિતા હરિણા ઇવ

અન્વય-પ્રણયિનઃ (અર્થિનો જનાઃ) અનર્ગલદુર્ગતિપ્રસરદીર્ઘનિદાઘનિપીડિતાઃ (અત-એવ) તૃષિતાઃ
હરિણાઃ ઘનાગમમ્ ઇવ યદિ ધનાગમમ્ ન અભિલષેયુઃ તદા કો નામ ભવચ્ચરણામ્બુજસેવાવિમુખો ભવેદિતિ
પૂર્વવદન્વયઃ ।
યદિ ન પીનઘનસ્તનભઙ્ગુર-ત્રિવલિભઙ્ગિતરઙ્ગિતમધ્યમાઃ । ઇહ હરેયુરપાઙ્ગવિલોકિતૈર્ધૃતરતિપ્રમદાઃ
પ્રમદા મનઃ

અન્વય-યદિ ઇહ પીનઘનસ્તનભઙ્ગુરત્રિવલિભઙ્ગિતરઙ્ગિતમધ્યમાઃ ધૃતરતિપ્રમદાઃ (એતાઃ) પ્રમદાઃ
મનઃ ન હરેયુઃ તર્હીતિ પૂર્વવદન્વયઃ ।
બલવદિન્દ્રિયતસ્કરસઙ્કુલે વિષયભીમભુજઙ્ગમભીષણે । દુરિતદીર્ઘદવાનલદુઃસહે
બહલમોહતમોહતસંવિદિ

કૃતધિયોઽપિ ભવાધ્વનિ ધાવતઃ પ્રબલકર્મરયાપહૃતાત્મનઃ । અવસરે પ્રહરેયુરમી ન
ચેન્મદનમાનમુખાઃ પરિપન્થિનઃ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-બલવદિન્દ્રિયતસ્કરસઙ્કુલે વિષયભીમભુજઙ્ગમભીષણે દુરિતદીર્ઘદવાનલદુઃસહે
બહલમોહતમોહતસંવિદિ ભવાધ્વનિ ધાવતઃ પ્રબલકર્મરયાઽપહૃતાત્મનઃ કૃતધિયઃ અપિ અવસરે
(શ્રીશમ્ભુધ્યાનાઽવસરે) અમી મદનમાનમુખાઃ પરિપન્થિનઃ ન પ્રહરેયુઃ ચેત્ તદેત્યાદિ સર્વં પૂર્વવત્ ।
ઉપચિતોઽભિનવામ્રદલાવલી-કવલનાકુલકોકિલકૂજિતૈઃ । યદિ ન તર્જયિતું પ્રભવેન્મધૌ
મદનદિગ્વિજયોદ્યમડિણ્ડિમઃ

અન્વય-મધૌ અભિનવામ્રદલાવલીકવલનાકુલકોકિલકૂજિતૈઃ ઉપચિતઃ મદનદિગ્વિજયોદ્યમડિણ્ડિમઃ યદિ
(જનાન્) તર્જયિતુમ્ ન પ્રભવેત્ તદેત્યાદિ સર્વં પૂર્વવત્ ।
યદિ મધૌ મધુપાન-મદોન્મદ-ભ્રમર-ગાયન-ગુઞ્જિત-ગીતયઃ । સુખલવાનુભવાય કૃતસ્પૃહં હર
હરેયુરિમં ન મનોમૃગમ્

અન્વય-હે હર ! મધૌ મધુપાનમદોન્મદ-ભ્રમર-ગાયન-ગુઞ્જિત-ગીતયઃ સુખલવાનુભવાય કૃતસ્પૃહમ્ ઇમમ્
મનોમૃગમ્ યદિ ન હરેયુઃ તદેત્યાદિ પૂર્વવદન્વયઃ ।
અભિનવસ્તવક-સ્તન-સન્નતાઃ પવન-નર્તિત-પલ્લવ-પાણયઃ । યદિ ન
બન્ધ-નિબન્ધનમૃધ્નુયુ-ર્મધુપગુઞ્જિતમઞ્જુગિરો લતાઃ

અન્વય-અભિનવ-સ્તવક-સ્તન-સન્નતાઃ પવનનર્તિતપલ્લવપાણયઃ મધુપગુઞ્જિતમઞ્જુગિરઃ લતાઃ
(લતાકામિન્યઃ) યદિ (મનોમૃગસ્ય) બન્ધનિબન્ધનમ્ ન ઋધ્નુયુઃ તદેતિ પૂર્વવત્ ।
યદિ શુચૌ મનસીવ ન માનિનાં ઘનમનેહસિ તાપમુપાવહેત્ । સરજસો હરિતસ્તરુણૈઃ કરૈરવિરલં
પરિરિપ્સુરહર્પતિઃ

અન્વય-તરુણૈઃ કરૈઃ સરજસઃ હરિતઃ અવિરલમ્ પરિરિપ્સુઃ અહર્પતિઃ (સૂર્યઃ) માનિનામ્ શુચૌ (નિર્મલે)
મનસિ ઇવ શુચૌ અનેહસિ (ગ્રીષ્મકાલે) યદિ ઘનમ્ તાપમ્ ન ઉપાવહેત્ તદેત્યાદિ સર્વં પૂર્વવત્ ।
પૃથુલસજ્જઘનોરુપયોધરા ગુરુમરુચ્ચપલાકુલિતામ્બરાઃ । યદિ ભવેયુરિમા ન ઘનાગમે મૃગદૃશશ્ચ
દિશશ્ચ ધૃતિચ્છિદઃ

અન્વય-યદિ ઘનાગમે ઇમાઃ પૃથુલસજ્જઘનોરુપયોધરાઃ ગુરુમરુચ્ચપલાકુલિતામ્બરાઃ મૃગદૃશઃ
પૃથુલ-સજ્જ-ઘનોરુ-પયોધરાઃ ગુરુમરુચ્ચપલાકુલિતામ્બરાઃ દિશઃ ચ ધૃતિચ્છિદઃ ન ભવેયુઃ તર્હીત્યાદિ
પૂર્વવત્સમ્બન્ધઃ ।
સુરભિગન્ધિ-સહાસ-મુખામ્બુજા ધૃતમનોહરહંસકવિભ્રમાઃ । યદિ ન મજ્જનધામ નતભ્રુ વઃ શરદિ
સંસ્મરયેયુરગાપગાઃ

અન્વય-સુરભિગન્ધિસહાસમુખામ્બુજાઃ ધૃતમનોહરહંસકવિભ્રમાઃ મજ્જનધામ અગાપગાઃ શરદિ
(પુરુષાન્) સુરભિગન્ધિ-સહાસ-મુખામ્બુજાઃ ધૃતમનોહરહંસકવિભ્રમાઃ મજ્જનધામ નતભ્રુવઃ યદિ ન
સંસ્મરેયેયુઃ તદેત્યાદિપૂર્વવત્ ।
યદિ ન દીર્ઘતમાઃ સમવાપ્નુયુઃ સહસિ દુર્વિષહોલ્બણવાયવઃ ।
ધૃતઘનોષ્મબૃહત્તરુણી-સ્તન-સ્મરણકારણતામપિ રાત્રયઃ

અન્વય-સહસિ (હેમન્તે) દુર્વિષહોલ્બણવાયવઃ દીર્ઘતમા રાત્રયઃ અપિ
ધૃતઘનોષ્મબૃહત્તરુણીસ્તનસ્મરણકારણતામ્ યદિ ન સમવાપ્નુયુસ્તદેત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
યદિ ભવેન્ન ઘનાવરણોદ્ગમ- ગ્લપિતધામનિ ઘમનિધૌ બહિઃ । તપસિ ચેતસિ ચ વ્યસનાકુલે તપસિ
રૂઢરસોઽપ્યલસો જનઃ

અન્વય-વ્યસનાકુલે [પક્ષિણાં પલાયનેનાકુલે] તપસિ [શિશિરે] (સર્વલોકસ્ય) ચેતસિ ચ વ્યસનાકુલે
[મૃગયાદિવ્યસનૈરાકુલે] સતિ બહિઃ ઘામનિધૌ (સૂર્યે) ઘનાવરણોદ્ગમગ્લપિતધામનિ સતિ તપસિ
રૂઢરસઃ અપિ જનઃ યદિ અલસઃ ન ભવેત્તદેત્યાદિપૂર્વવત્ ।
તદખિલાપદુપોદ્ધરણક્ષમં સમધિગમ્ય દુરાપમિદં પુનઃ । પવનવેલ્લિતબાલમૃણાલિની-
દલચલજ્જલબિન્દુનિભં વપુઃ

ભવ ભવત્પદપઙ્કજપૂજન- વ્યસનસૌમનસીમપહાય કઃ । ઇહ સહેત વિભૂતિલવોન્મિષ-
ન્મદકદર્યવિકારકદર્થનામ્

(યુગ્મમ્ । અષ્ટાદશભિઃ કુલકમ્)
અન્વય-હે વિભો ! (યદિ પૂર્વોક્તાઃ કામાદિવિકારાઃ પ્રબલા નો ભવેયુઃ) તત્ પુનઃ હે ભવ ! ઇહ
અખિલાપદુપોદ્ધરણક્ષમમ્ દુરાપમ્ પવનવેલ્લિતબાલમૃણાલિનીદલચલજ્જલબિન્દુનિભમ્ ઇદમ્ વપુઃ સમધિગમ્ય
ભવત્પદપઙ્કજપૂજનવ્યસનસૌમનસીમ્ અપહાય ઇહ વિભૂતિલવોન્મિષન્મદકદર્ય-વિકારકદર્થનામ્ કઃ સહેત
? ।
ઇદમુદઞ્ચતિ મેઘમયં મહત્ પિહિતભાસ્વદમન્દમહસ્તમઃ । ઘનબલોઽપિ સ કાલ ઉપસ્થિત- સ્તદિહ હંસ
પદં કુરુ માનસે

અન્વય-હે હંસ ! પિહિતભાસ્વદમન્દમહઃ ઇદમ્ મે અઘમયમ્ મહત્ તમઃ ઉદઞ્ચતિ ઘનબલઃ સઃ કાલઃ અપિ
ઉપસ્થિતઃ તત્ ઇહ (મમ) માનસે પદમ્ (સ્થિતિમ્) કુરુ ।
ઇતિ યદન્તરનન્ત તિરોદધન્ મુદમુદઞ્ચતિ મોહમહાતમઃ । તવ રવીન્દુહુતાશનચક્ષુષો હૃદિ
નિવેદયતીદમસન્નિધિમ્

અન્વય-હે અનન્ત ! અન્તઃ (હૃદિ) મુદમ્ તિરોદધત્ યત્ મોહમહાતમઃ ઇતિ ઉદઞ્ચતિ ઇદમ્ (મોહતમઃ માદૃશામ્) હૃદિ
રવીન્દુહુતાશનચક્ષુષઃ તવ અસન્નિધિમ્ નિવેદયતિ ।
ન હિ મહેશ મનસ્ત્વદધિષ્ઠિતં ભ્રમયિતું પ્રભવન્તિ ભવોર્મયઃ । ન હિ વનં હરિણાધિપરક્ષિતં
ક્ષપયિતું કપયઃ ક્વચન ક્ષમાઃ

અન્વય-હે મહેશ ! હિ (ભક્તજનસ્ય) ત્વદધિષ્ઠિતમ્ મનઃ ભ્રમયિતુમ્ (એતાઃ) ભવોર્મયઃ ન પ્રભવન્તિ । હિ
(દૃષ્ટં ચૈતત્-) હરિણાધિપરક્ષિતમ્ વનમ્ ક્ષપયિતુમ્ કપયઃ ક્વચન ક્ષમાઃ ન (ભવન્તિ) ।
વરમરણ્યસરિત્પુલિનસ્થલી- તરુતલે ફલમૂલજલાશિનઃ । સ્થિતિરનર્ગલવલ્કલવાસસો ન શિવભક્તિમૃતે
ત્રિદશેન્દ્રતા ॥ (પ્રક્ષિપ્તમેતત્)
અન્વય-અરણ્યસરિત્પુલિનસ્થલીતરુતલે ફલમૂલજલાશિનઃ અનર્ગલવલ્કલવાસસઃ સ્થિતિઃ વરમ્ શિવભક્તિમ્
ઋતે ત્રિદશેન્દ્રતા (અપિ) ન વરમ્ ।
ભવતિ પશ્યતિ નશ્યતિ દુર્ગતિઃ સ્ફુરતિ શક્તિરુપૈતિ ધૃતિં મતિઃ । સ્તુતિકૃતિ પ્રતિપત્તિમતિ
શ્રુતિ-સ્મૃતિભૃતિ સ્થિતિમેતિ ચ નિર્વૃતિઃ

અન્વય-હે મહેશ ! ભવતિ (ત્વયિ) પશ્યતિ (સતિ) દુર્ગતિઃ નશ્યતિ શક્તિઃ સ્ફુરતિ મતિઃ ધૃતિમ્ ઉપૈતિ તથા
પ્રતિપત્તિમતિ શ્રુતિસ્મૃતિભૃતિ (તવ) સ્તુતિકૃતિ નિર્વૃતિઃ (પરમાનન્દઃ) સ્થિતિમ્ એતિ ।
કતિ ન બુદ્બુદવદ્ભવવારિધાવિહ લસન્તિ ગલન્તિ ચ જન્તવઃ । સમજનિ સ્પૃહણીયજનિઃ પુનર્જગતિ કશ્ચન
યઃ શિવસેવકઃ

અન્વય-ઇહ ભવવારિધૌ બુદ્બુદવત્ કતિ જન્તવઃ ન લસન્તિ ગલન્તિ ચ પુનઃ જગતિ યઃ કશ્ચન શિવસેવકઃ
(અસ્તિ) સઃ (એવ) સ્પૃહણીયજનિઃ સમજનિ ।
સપદિ પીઠવિલોઠિતમૂર્તિભિર્ભગવતઃ શુચિભિર્ધૃતભક્તિભિઃ । ચરણરેણુકણૈરિવ
માદૃશૈર્દિવિષદામપિ મૂર્ધ્નિ પદં કૃતમ્

અન્વય-(દિષ્ટ્યા) માદૃશૈઃ ધૃતભક્તિભિઃ શુચિભિઃ સપદિ પીઠવિલોઠિતમૂર્તિભિઃ (ભક્તજનૈઃ)
ભગવતઃ ચરણરેણુકણૈઃ ઇવ દિવિષદામ્ અપિ મૂર્ધ્નિ પદમ્ કૃતમ્ ।
નિપતતાં વિષમે વિપદમ્બુધૌ યદવલમ્બનમસ્તવિડમ્બનમ્ । જગદમઙ્ગલભઙ્ગવિધાયિ તજ્જયતિ રત્નમહો
શિવસેવનમ્

અન્વય-અહો વિષમે વિપદમ્બુધૌ નિપતતામ્ (જન્તૂનામ્) યત્ અસ્તવિડમ્બનમ્ અવલમ્બનમ્ (ભવતિ) તત્
જગદમઙ્ગલભઙ્ગવિધાયિ શિવસેવનમ્ રત્નમ્ જયતિ ।
જયતિ જન્મજરામરણવ્યથા-શમસમર્થમનર્થ નિવર્હણમ્ । સકલમઙ્ગલધામ સુધામયં
ભગવદર્ચનનામ મહૌષધમ્

અન્વય-જન્મજરામરણવ્યથાશમસમર્થમ્ અનર્થનિવર્હણમ્ સકલમઙ્ગલધામ સુધામયમ્ ભગવદર્ચનનામ
મહૌષધમ્ જયતિ ।
ઇદમસાધિતમેવ રસાયનં નિરુપભોગમિદં સુખમક્ષયમ્ । અમૃતમેતદનમ્બુધિમન્થનં
યદવિનશ્વરમીશ્વરસેવનમ્

અન્વય-યત્ અવિનશ્વરમ્ ઈશ્વરસેવનમ્ (તત્) ઇદમ્ અસાધિતમ્ એવ રસાયનમ્ (અસ્તિ) ઇદમ્ નિરુપભોગમ્ અક્ષયમ્ સુખમ્
(અસ્તિ) એતત્ ચ અનમ્બુધિમન્થનમ્ અમૃતમ્ (અસ્તિ) । કિમફલૈરપરૈર્ભવશમ્બરૈઃ કરિતુરઙ્ગરથામ્બરડમ્બરૈઃ
। ભગવદંઘ્રિસરોરુહ-સેવન-વ્યસનમસ્તુ મમાનિધનં ધનમ્

અન્વય-અપરૈઃ અફલૈઃ ભવશમ્બરૈઃ કરિતુરઙ્ગરથામ્બરડમ્બરૈઃ કિમ્ (ભવતિ?) મમ તુ
ભગવદંઘ્રિસરોરુહસેવનવ્યસનમ્ અનિધનમ્ ધનમ્ અસ્તુ ।
વહતુ સા રમણી રમણીયતા-મમૃતમસ્ત્વમૃતં મધુ વા મધુ । ભવતુ નિર્વૃતિધમ તુ
યામિનીરમણમણ્ડનસેવનમેવ નઃ

અન્વય-સા (પ્રસિદ્ધા) રમણી રમણીયતામ્ વહતુ । અમૃતમ્ (નિર્જરત્વવિધાયિ) અમૃતમ્ (એવ) અસ્તુ । મધુ
(માક્ષિકમ્) મધુ (અસ્તુ) વા નઃ તુ યામિનીરમણમણ્ડનસેવનમ્ એવ નિર્વૃતિધામ ભવતુ ।
અહમહર્નિશમેકમના મનાગુપરમન્મદમન્મથમત્સરઃ । ભગવતીરવગત્ય દુરત્યયાઃ શરધરાભરણં
શરણં શ્રયે

અન્વય-અહમ્ દુરત્યયાઃ ભગવતીઃ અવગત્ય ઉપરમન્મદમન્મથમત્સરઃ (સન્) અહર્નિશમ્ એકમનાઃ મનાક્ સન્
શશધરાભરણમ્ શરણમ્ શ્રયે ।
ઇદમહ કરુણામૃતસાગરં શશિકિશોરશિરોમણિમર્થયે । વ્રજતુ જન્મનિ જન્મનિ મે
વપુર્ભવદુપાસનસાધનતામિતિ

અન્વય-અહમ્ કરુણામૃતસાગરમ્ શશિકિશોરશિરોમણિમ્ ઇદમ્ (એવ) અર્થયે જન્મનિ જન્મનિ મે વપુઃ
ભવદુપાસનસાધનતામ્ વ્રજતુ ઇતિ ।
કમપિ નામ નિકામમનોહરં વહતિ ટઙ્કમનઙ્કુશમેવ યત્ । તદકલઙ્કમલઙ્કરણં મુખે ભવતુ મે
શિવનામ નિરામયમ્

અન્વય-યત્ (શિવનામ) અનઙ્કુશમ્ કમ્ અપિ નિકામમનોહરમ્ ટઙ્કમ્ વહતિ તત્ અકલઙ્કમ્ નિરામયમ્ શિવનામ મે
મુખે અલઙ્કરણમ્ ભવતુ ।
હૃદય ભાવય ભાવમનાવિલં નિરવધાન બધાન દૃઢાં ધૃતિમ્ । ત્વમસમર્થ સમર્થયસે સુખં
કિમવિનાશિ વિના શિવસેવનમ્

અન્વય-હે હૃદય ! ત્વમ્ અનાવિલમ્ ભાવમ્ ભાવય હે નિરવધાન ! દૃઢામ્ ધૃતિમ્ બધાન હે અસમર્થ !
શિવસેવનમ્ વિના (અન્યત્) કિમ્ અવિનાશિ સુખમ્ સમર્થયસે ? ।
ભવરસં પ્રતિ સમ્પ્રતિ તૃષ્ણયા ત્યજસિ માનસ માનસમુન્નતિમ્ । મદનશાસનશાસનતઃ પરં
કમનપાયમુપાયમુદીક્ષસે

અન્વય-હે માનસ ! (ત્વમ્) સમ્પ્રતિ ભવરસમ્ પ્રતિ તૃષ્ણયા માનસમુન્નતિમ્ ત્યજસિ મદનશાસનતઃ પરમ્
અનપાયમ્ ઉપાયમ્ કમ્ ઉદીક્ષસે ? ।
ઉપવને પવનેરિતમાધવીધવલિતે વલિતે તરુપંક્તિભિઃ ।
અમલ-કોમલકોષનિષણ્ણ-ષટ્ચરણ-પારણપાવન-પઙ્કજે

સમદને મદનેન વશીકૃતા વરવધૂરવધૂય ભજ પ્રભુમ્ । અશરણોદ્ધરણોદ્ધતધીઃ શુચામુપરમં
પરમં સ કરોતિ તે

(યુગ્મમ્)
અન્વય-પવનેરિતમાધવીધવલિતે તરુપંક્તિભિઃ વલિતે
અમલકોમલકોષ-નિષણ્ણષટ્ચરણપારણપાવનપઙ્કજે સમદને ઉપવને મદનેન વશીકૃતાઃ વરવધૂઃ
અવધૂય પ્રભુમ્ (એવ) ભજ સઃ અશરણોદ્ધરણોદ્ધતધીઃ (પ્રભુઃ) તે શુચામ્ પરમમ્ ઉપરમમ્ કરોતિ ।
જહિહિ મોહમુપેહિ નિજાં સ્થિતિં ત્યજ શુચં ભજ માનપરિગ્રહમ્ ।
અહરહર્હરપાદ-સરોરુહ-સ્મૃતિરસાયનપાનપરં ભવ

અન્વય-હે માનસ ! મોહમ્ જહિહિ નિજામ્ સ્થિતિમ્ (મર્યાદામ્) ઉપેહિ શુચમ્ ત્યજ માનપરિગ્રહમ્ ભજ અહરહઃ
હરપાદસરોરુહસ્મૃતિરસાયનપાનપરમ્ ભવ ।
તદસમઞ્જસમઙ્ગ યદઙ્ગનાનયનચાપલશાપમુપેયતામ્ । નયસિ નિત્યબહિર્મુખ શઙ્કરસ્મરણ-સૌમનસીમપિ
હેયતામ્

અન્વય-હે નિત્યબહિર્મુખ ! ચિત્ત ! અઙ્ગ ! (ત્વમ્) યત્ અઙ્ગનાનયનચાપલશાપમ્ ઉપેયતામ્ નયસિ (તદેવ સાધુ
મન્યસે ઇત્યર્થઃ) શઙ્કરસ્મરણસૌમનસીમ્ અપિ હેયતામ્ નયસિ તત્ અસમઞ્જસમ્ (અયુક્તમિત્યર્થઃ) ।
યદિ સમર્થયસે દુરતિક્રમં કુપિત-કાલ-ભટ-ભ્રુકુટીભયમ્ । તદચિકિત્સ્યભવામયભેષજં ભજ
ભુજઙ્ગમભૂષણતોષણમ્

અન્વય-હે ચિત્ત ! યદિ (ત્વમ્) કુપિત-કાલ-ભટ-ભ્રુકુટીભયમ્ દુરતિક્રમમ્ સમર્થયસે તત્
અચિકિત્સ્યભવામયભેષજમ્ ભુજઙ્ગમભૂષણતોષણમ્ ભજ ।
યદિ ચિકીર્ષસિ સૌહૃદમાત્મનઃ પરિજિહીર્ષસિ યદ્યઘબન્ધનમ્ । યદિ તિતીર્ષસિ સંસૃતિસાગરં
શ્રયમયસ્કરમીશ્વરસેવનમ્

અન્વય-હે ચિત્ત ! યદિ આત્મનઃ સૌહૃદમ્ ચિકીર્ષસિ યદિ ચ અઘનિબન્ધનમ્ પરિજિહીર્ષસિ યદિ ચ સંસૃતિસાગરમ્
તિતીર્ષસિ તર્હિ મયસ્કરમ્ ઈશ્વરસેવનમ્ શ્રય ।
યદિ વરાક સુકર્મવિપાકતઃ કરતલે પતિતસ્તવ શેવધિઃ । તમખિલાપદપાકરણક્ષમં નયસિ મૂઢ
નિરર્થકતાં કથમ્

અન્વય-હે વરાક્ ! ચિત્ત !! યદિ સુકર્મવિપાકતઃ તવ કરતલે શેવધિઃ પતિતઃ તર્હિ હે મૂઢ !
અખિલાપદપાકરણક્ષમમ્ તમ્ (શ્રીશિવોપાસનાયોગ્યં માનુષં જન્મ) નિરર્થકતામ્ કથમ્ નયસિ ।
અમલ-શીલકુલ-શ્રુત-વિશ્રુતં સદસદર્થવિચાર-વિશારદમ્ । પુરજિદર્ચનસૌખ્યપરાઙ્મુખં નયસિ માનસ
માનુષજન્મ યત્

(દશભિશ્ચિત્તોપદેશકુલકમ્)
અન્વય-હે માનસ ! અમલ-શીલ-કુલ-શ્રુત-વિશ્રુતમ્ સદસદર્થવિચારવિશારદમ્ માનુષજન્મ યત્
પુરજિદર્ચનસૌખ્યપરાઙ્મુખમ્ નયસિ ! ।
ભ્રમદમન્થરમન્થરયાહતિધ્વનદમુદ્રસમુદ્રસમાનયા । શમિતશાપ-દશા-પદમેહિ મે હર ગિરા
વિતરાવિતથં વરમ્

અન્વય-હે હર ! (ત્વમ્) એહિ ભ્રમદમન્થરમન્થરયાહતિધ્વનદમુદ્રસમુદ્રસમાનયા ગિરા શમિતશાપદશાપદમ્
અવિતથમ્ વરમ્ વિતર ।
અનુગૃહાણ ગૃહાણ ઘૃણાર્ણવ પ્રણયિનઃ પ્રણયાનુગુણં વચઃ । ઉપકુરુષ્વ કુરુષ્વ દૃઢં
મનાગશરણોદ્ધરણપ્રવણં મનઃ

અન્વય-અયિ ઘૃણાર્ણવ ! અનુગૃહાણ પ્રણયિનઃ પ્રણયાનુગુણમ્ વચઃ ગૃહાણ । (ત્વમ્ ઉપકુરુષ્વ)
અશરણોદ્ધરણપ્રવણમ્ મનઃ મનાક્ દૃઢમ્ કુરુ ।
પૃથુશિરસ્ત્રિદશાપગયા શ્રિતં કરુણયા હૃદયં શિવયા વપુઃ । કથમતિપ્રમિતે ભગવન્ ધૃતિઃ
શ્રવણરન્ધ્રપદેઽપિ ન મે ગિરઃ

અન્વય-અયિ ભગવન્ ! તવપૃથુ (વિશાલમ્) શિરઃ ત્રિદશાપગયા શ્રિતમ્ પૃથુ (ઉદારમ્) હૃદયમ્ કરુણયા
શ્રિતમ્ પૃથુ (વિસ્તીર્ણં) વપુઃ શિવયા (ગિરિજયા) શ્રિતમ્ । તર્હિ તવ અતિપ્રમિતે અપિ શ્રવણરન્ધ્રપદે મે
ગિરઃ ધૃતિઃ (ધારણં) કથં ન (ભવતિ ?) ।
ત્વદનુરાગભરેણ કદર્થિતા ત્વદનુરઞ્જનકર્મણિ ચાક્ષમા । ઇતિ મતિર્મમ ચાટુપરાઙ્મુખી હર કરોતિ
નિજાર્તિનિવેદનમ્

અન્વય-હે હર ! ત્વદનુરાગભરેણ કદર્થિતા ત્વદનુરઞ્જનકર્મણિ ચ અક્ષમા ઇતિ (હેતોઃ) મમ મતિઃ
ચાટુ-પરાઙ્મુખી (સતી) નિજાર્તિનિવેદનમ્ કરોતિ ।
પ્રિયતમોઽસિ મતેર્મમ સા પુનર્ન ગુણવત્યપિ તે હૃદયઙ્ગમા । ઇતિ મહેશ ભવદ્વિરહાતુરા ભજતિ કામપિ
કામકદર્થનામ્

અન્વય-હે મહેશ ! (ત્વમ્) મમ મતેઃ પ્રિયતમહ્ અસિ સા પુનઃ ગુણવતી અપિ તે હૃદયઙ્ગમા ન (ભવતિ) ઇતિ (સા)
ભવદ્વિરહાતુરા (સતી) કામ્ અપિ કામકદર્થનામ્ ભજતિ ।
ભવ ભવત્પરિરમ્ભસુખોઽસ્તુ મા ત્વદુપભોગવિધૌ તુ કથૈવ કા । તવ તુ દર્શનમાત્રકકાંક્ષિણીં મમ
મતિં કથમિત્થમુપેક્ષસે

અન્વય-હે ભવ ! (તસ્યાઃ મમ મતેઃ) ભવત્પરિરમ્ભસુખાઃ મા અસ્તુ ત્વદુપભોગવિધૌ તુ કથા એવ કા ? કિં
તુ તવ દર્શનમાત્રકકાઙ્ક્ષિણીમ્ મમ મતિમ્ ઇત્થમ્ કથમ્ ઉપેક્ષસે ? ।
કુટિલતાં ન જગામ નિકામતો ન સહજં મલિનત્વમુપેયુષી । વહસિ કિં ઘનરાગકદર્થિતાં મમ મતિં
પ્રતિ કર્કશમાશયમ્

અન્વય-અયિ સ્વામિન્ ! (ઇયમ્) નિકામતઃ કુટિલતામ્ ન જગામ સહજમ્ મલિનત્વમ્ ચ ન ઉપેયુષી । તર્હિ
ઘનરાગકદર્થિતામ્ મમ મતિમ્ પ્રતિ કર્કશામ્ આશયમ્ કિમ્ વહસિ ? ।
અથ ગતા પરિણામદશામિતિ ત્યજસિ ચેન્મમ મુગ્ધતમાં મતિમ્ । કિમપરં ઘનમોહવિમૂર્છિતા પ્રથયતાં
તવ નિર્દયતામિયમ્

અન્વય-અથ ઇયમ્ પરિણામદશામ્ ગતા ઇતિ ચેત્ મમ મુગ્ધતમામ્ મતિમ્ ત્યજસિ ? તર્હિ અપરમ્ કિમ્ (વચ્મિ)
ઘનમોહવિમૂર્છિતા ઇયમ્ તવ નિર્દયતામ્ પ્રથયતામ્ ।
ઇદમનઙ્ગજનઙ્ગમસઙ્ગમભ્રમદમન્દમલં ચપલં મનઃ । અમૃતકુમ્ભકર દ્યુતરઙ્ગિણીધર
સુધાકરશેખર શોધય

અન્વય-હે અમૃતકુમ્ભકર ! હે દ્યુતરઙ્ગિણીધર !! હે સુધાકરશેખર !!! ઇદમ્
અનઙ્ગજનઙ્ગમસઙ્ગમભ્રમદમન્દમલમ્ (મમ) ચપલમ્ મનઃ શોધય ।
ભવ મરુભ્રમખેદકદર્થિતં સુવિષમૈસ્તૃષિતં વિષયોષ્મભિઃ । મદયતે હૃદયં મમ નિર્ભરં ભવ
ભવચ્ચરણસ્મરણામૃતમ્

અન્વય-હે ભવ ! ભવમરુભ્રમખેદકદર્થિતમ્ સુવિષમૈઃ વિષયોષ્મભિઃ તૃષિતમ્ મમ હૃદયમ્ (કર્મભૂતમ્)
નિર્ભરમ્ ભવચ્ચરણસ્મરણામૃતમ્ (કર્તૃ) મદયતે ।
વિષયપન્નગપાશવશીકૃતં ભવમહાર્ણવમગ્નમનીશ્વરમ્ । બહલમોહ-મહોપલપીડિતં હર સમુદ્ધર
માં શરણાગતમ્

અન્વય-હે હર ! વિષયપન્નગપાશવશીકૃતમ્ ભવમહાર્ણવમગ્નમ્ અનીશ્વરમ્ બહલમોહમહોપલપીડિતમ્ મામ્
શરણાગતમ્ સમુદ્ધર ।
યમભટૈર્હ્વિયમાણમયન્ત્રણૈરશરણં શરણં ચરણૌ શ્રિતમ્ । ઘનઘૃણામૃતનિર્ભરયા દૃશા
મદન-મર્દન મામવલોકય

અન્વય-હે મદન-મર્દન ! અયન્ત્રણૈઃ યમભટૈઃ હ્રિયમાણમ્ અશરણમ્ ચરણૌ શરણમ્ શ્રિતમ્ મામ્
ઘનઘૃણામૃતનિર્ભરયા દૃશા અવલોકય ।
અભયઘોષમિષોન્મિષિતાઽમૃતદ્રવમબન્ધ્યધૃતસ્મિતચન્દ્રકમ્ । વદનચન્દ્રમસં તવ પશ્યતો મમ કદા નુ
તમઃ શભમેષ્યતિ

અન્વય-અયિ મદન-મર્દન ! અભયઘોષમિષોન્મિષિતામૃતદ્રવમ્ અવન્ધ્યધૃતસ્મિતચન્દ્રિકમ્ તવ વદનચન્દ્રમસમ્
પશ્યતઃ મમ તમઃ કદા નુ શમમ્ એષ્યતિ ? ।
પ્રબલતાપકદર્થિતવિગ્રહં દ્વિજપતિં પરિપાલયિતું શિશુમ્ । વહસિ કિં ન વિભો હૃદયે દયાં શિરસિ
નિર્જરનિર્ઝરિણીમિવ

અન્વય-હે વિભો ! પ્રબલતાપકદર્થિતવિગ્રહમ્ શિશુમ્ દ્વિજપતિમ્ પરિપાલયિતુમ્ શિરસિ નિર્જરનિર્ઝરિણીમ્ ઇવ
હૃદયે દયામ્ કિમ્ ન વહસિ ? ।
પ્રણતતાપવિપત્ક્ષપણક્ષમાં દલિતસન્તતસન્તમસ-સ્થિતિમ્ । હૃદિ નિધેહિ દયામમૃતસ્રુતં
હરિણકેતુકલામિવ મૂર્ધનિ

અન્વય-અયિ વિભો ! પ્રણતતાપવિપત્ક્ષપણક્ષમામ્ દલિતસન્તતસન્તમસસ્થિતિમ્ અમૃતસ્રુતમ્ દયામ્ મૂર્ધનિ
હરિણકેતુકલામ્ ઇવ હૃદિ નિધેહિ ।
અભિમતાધિકસિદ્ધિવિધાયિનીં ભવદવચ્છિદમવ્યભિચારિણીમ્ । વહ વિભો હૃદયે દયિતાં દયાં વપુષિ
ભૂધરરાજસુતામિવ

અન્વય-અયિ વિભો ! અભિમતાધિકસિદ્ધિવિધાયિનીમ્ ભવદવચ્છિદમ્ અવ્યભિચારિણીમ્ દયિતામ્ દયામ્ વપુષિ
ભૂધરરાજસુતામ્ ઇવ હૃદયે વહ ।
ચિન્તામણિઃ સ્ફટિકજાતિરચેતનોઽપિ કલ્પદ્રુમઃ કઠિનકાષ્ઠવિનિર્મિતોઽપિ । તિર્યગ્દશામપિ ગતા કિલ
કામધેનુ- ર્ભાગ્યૈરભીષ્ટફલદા કૃતિનાં ભવન્તિ

ત્વં તુ પ્રભો ત્રિભુવનૈકમહેશ્વરોઽપિ પર્યાપ્તશક્તિરપિ પૂર્ણકૃપાર્ણવોઽપિ । આક્રન્દતોઽપિ કરુણં
વિધિવઞ્ચિતસ્ય ત્યક્તાદરોસિ મમ દર્શનમાત્રકેઽપિ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-સ્ફટિકજાતિઃ ચિન્તામણિઃ અચેતનઃ અપિ કલ્પદ્રુમઃ કઠિનકાષ્ઠવિનિર્મિતઃ અપિ કામધેનુઃ ચ
તિર્યગ્દશામ્ ગતા અપિ (એતે) કૃતિનામ્ ભાગ્યૈઃ અભીષ્ટફલદા ભવન્તિ । હે પ્રભો ! ત્વમ્ તુ
ત્રિભુવનૈકમહેશ્વરઃ અપિ પર્યાપ્તશક્તિઃ અપિ પૂર્ણકૃપાર્ણવઃ અપિ (સન્) કરુણમ્ આક્રન્દતઃ અપિ
વિધિવઞ્ચિતસ્ય મમ દર્શનમાત્રકે અપિ ત્યક્તાદરઃ અસિ ।
ચિરં દ્વારોપાન્તે સ્થિતમવસરોદ્વીક્ષણધિયા તિરસ્કારઃ સોઢઃ કુપિતમુખરદ્વાઃસ્થવિહિતઃ । મુખં
દીનં કૃત્વા વિભવલવગર્વાન્ધિતદૃશાં કદીશાનામગ્રે ક ઇવ ન વિસોઢઃ પરિભવઃ

પરિમ્લાનો માનસ્તનુરપિ તનુસ્તામ્યતિતમાં મનો મોહાવર્તે ભ્રમતિ ધૃતિરસ્તં વ્રજતિ ચ । કથાપિ
ક્લેશાનામવતરતિ નોચ્છેદપદવીં દવીયસ્યામસ્યાં ભવભુવિ મુધા ધાવતિ મતિઃ

તદેવં દુર્વારવ્યસનશતસંપાતવિષમં વિશન્નેષ સ્વામિન્નહહ સુમહન્મોહગહનમ્ ।
અવિન્દન્નાશ્વાસક્ષમમપરમાપન્નસુહૃદં જનોઽવજ્ઞાપાત્રં ભવતિ કરુણાબ્ધેર્ન ભવતઃ

(તિલકમ્)
અન્વય-(અસ્માભિઃ) અવસરોદ્વીક્ષણધિયા વિભવલવગર્વાન્ધિતદૃશામ્ કદીશાનામ્ દ્વારોપાન્તે ચિરમ્ સ્થિતમ્
(તત્રૈવ) કુપિતમુખરદ્વાઃસ્થવિહિતઃ તિરસ્કારઃ સોઢઃ । (તદેવમ્ અસ્માભિઃ) કદીશાનામ્ અગ્રે દીનં
મુખમ્ કૃત્વા ક ઇવ પરિભવઃ ન વિસોઢઃ ? હે વિભો ! (મમ) માનઃ પરિમ્લાનઃ તનુઃ અપિ તનુઃ
તામ્યતિતમામ્ મનઃ મોહાવર્તે ભ્રમતિ ધૃતિઃ ચ અસ્તં વ્રજતિ ક્લેશાનામ્ કથા અપિ ઉચ્છેદપદવીમ્ ન અવતરતિ
મતિઃ અસ્યામ્ દવીયસ્યામ્ ભવભુવિ મુધા ધાવતિ । અહહ ! હે સ્વામિન્ ! તત્ એવમ્
દુર્વારવ્યસનશતસંપાતવિષમમ્ સુમહન્મોહગહનમ્ વિશન્ (અત-એવ) આશ્વાસક્ષમમ્ અપરમ્ (વિભોરન્યં નાથં
બાન્ધવં વા) આપન્નસુહૃદમ્ અવિન્દન્ એષઃ (મલ્લક્ષણઃ) જનઃ કરુણાબ્ધેઃ ભવતઃ અવજ્ઞાપાત્રમ્ ન
ભવતિ (અવજ્ઞાપાત્રં ભવિતું નાઽર્હતિ) ।
કદર્યાણામગ્રે તરલનલિનીપલ્લવતલ- પ્રલીનપ્રાલેયપ્રચલકમલા-મૂઢમનસામ્ । અદભ્રભ્રૂ
ભઙ્ગપ્રભવમવમાનં હતધિયઃ સહન્તે હન્તેહ દ્રવિણકણતૃષ્ણાન્ધિતદૃશઃ

અહં તુ પ્રત્યગ્રપ્રભુચરણરાજીવરજસા પવિત્રં મૂર્ધાનં દધદધિકભક્તિગ્રહગુરુમ્ । ભ્રુકુંસત્વં
બિભ્રત્પ્રમદભરસન્દર્ભરભસા- દ્ભજેયં ભૂતેશભ્રુકુટિઘટનાભાજનભુવમ્

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હન ! ઇહ દ્રવિણકણતૃષ્ણાન્ધિતદૃશઃ હતધિયઃ
તરલનલિનીપલ્લવતલપ્રલીનપ્રાલેયપ્રચલકમલામૂઢમનસામ્ કદર્યાણામ્ અગ્રે અદભ્રભ્રૂભઙ્ગપ્રભવમ્
અવમાનમ્ સહન્તે । અહમ્ તુ પ્રત્યગ્રપ્રભુચરણરાજીવરજસા પવિત્રમ્ અધિકભક્તિગ્રહગુરુમ્ મૂર્ધાનં દધત્
પ્રમદભરસન્દર્ભરભસાત્ ભ્રુકુંસત્વમ્ બિભ્રત્ ભૂતેશભ્રુકુટિઘટનાભાજનભુવમ્ ભજેયમ્ ।
સુરસ્રોતઃસ્વત્યાસ્તટવિટપિપુષ્પૌઘસુરભૌ ગિરિગ્રાવગ્રામસ્ખલનમુખરસ્રોતસિ જલે ।
શ્રમક્ષામૈરઙ્ગૈરગણિતભવક્લેશવિપદાં કદા સ્યાન્નસ્તૃપ્તિર્હરચરણસેવાસુખરસૈઃ

અન્વય-તટવિટપિપુષ્પૌઘસુરભૌ ગિરિગ્રાવગ્રામસ્ખલનમુખરસ્રોતસિ સુરસ્રોતસ્વત્યાઃ જલે શ્રમક્ષામૈઃ
અઙ્ગૈઃ (ઉપલક્ષિતાનામ્ અત-એવ) અગણિતભવક્લેશવિપદામ્ નઃ હરચરણસેવાસુખરસૈઃ તૃપ્તિઃ કદા સ્યાત્ ?
અમન્દાનન્દાનાં દલદલઘુસન્તાપવિપદાં પદામ્ભોજદ્વન્દ્વં શિરસિ દધતામિન્દુશિરસઃ । કદા નઃ
કાલિન્દીસલિલશબલૈરમ્બરસરિ- ત્તરઙ્ગૈરઙ્ગારીભવતિ ભવબન્ધેન્ધનચયઃ

અન્વય-ઇન્દુશિરસઃ પદામ્ભોજદ્વન્દ્વમ્ શિરસિ દધતામ્ (અત-એવ) અમન્દાનન્દાનામ્ દલદલઘુસન્તાપવિપદામ્ નઃ
ભવબન્ધેન્ધનચયઃ કાલિન્દીસલિલશબલૈઃ અમ્બરસરિત્તરઙ્ગૈઃ કદા અઙ્ગારીભવતિ ?
સાન્દ્રાનન્દસ્તિમિતકરણઃ પુણ્યનૈપુણ્યભાગી ભાગીરથ્યાસ્તટવિટપિનઃ ક્વાપિ મૂલે નિલીનઃ ।
સર્વાકારં ગિરિપતિસુતાકાન્તમેકં પ્રપન્નઃ સ્વાત્મારામઃ શમસુખસુધાસ્વાદમભ્યેતિ ધન્યઃ

અન્વય-સર્વાકારમ્ એકમ્ ગિરિપતિસુતાકાન્તમ્ પ્રપન્નઃ (અત-એવ) સાન્દ્રાનન્દસ્તિમિતકરણઃ પુણ્યનૈપુણ્યભાગી
ધન્યઃ સ્વાત્મારામઃ ભાગીરથ્યાઃ તટવિટપિનઃ ક્વાપિ મૂલે નિલીનઃ (સન્) શમસુખસુધાસ્વાદમ્ અભ્યેતિ
।
અભિજનગુણખ્યાતિપ્રજ્ઞાભિમાનભરોદ્ધુરાં ક ઇવ સદસિ પ્રહ્વીકર્ત્તું ક્ષમેત શિરોધરામ્ । વિદધતિ
મુહુર્હેલાખેલં ભવત્યવધીરણં ભ્રમયિતુમમી યુક્તા ન સ્યુર્યદીન્દ્રિયવૈરિણઃ

અન્વય-ભોઃ સ્વામિન્ ! ભવતિ મુહુઃ હેલાખેલમ્ અવધીરણમ્ વિદધતિ (સતિ) અમી ઇન્દ્રિયવૈરિણઃ (જનમ્)
ભ્રમયિતુમ્ યદિ ન યુક્તાઃ સ્યુઃ તર્હિ કઃ ઇવ (પુમાન્) સદસિ અભિજનગુણખ્યાતિપ્રજ્ઞાઽભિમાનભરોદ્ધુરામ્
શિરોધરામ્ પ્રહ્વીકર્તુમ્ ક્ષમેત ? ન કોપીત્યર્થઃ ।
માનઃ કસ્ય ન વલ્લભઃ ખલમુખપ્રેક્ષિત્વદુઃસ્થા સ્થિતિઃ કસ્ય પ્રીતિકરી ત્રપાભરનતં કસ્મૈ શિરો
રોચતે । કિન્તુ સ્વામિનિ સાઽવલેપહૃદયે દાસીકૃતાઃ શત્રુભિઃ
ક્ષુદ્રાનદ્યતનેશ્વરાન્ધનમદક્ષીવાન્નિષેવામહે

અન્વય-માનઃ કસ્ય વલ્લભઃ ન (ભવતિ ?) ખલમુખપ્રેક્ષિત્વદુઃસ્થા સ્થિતિઃ કસ્ય પ્રીતિકરી (ભવતિ ?)
[યાચ્ઞાવશાત્] ત્રપાભરનતમ્ શિરઃ કસ્મૈ રોચતે ? કિન્તુ સ્વામિનિ સાવલેપહૃદયે (સતિ) શત્રુભિઃ
(આન્તરૈઃ કામાદિભિઃ) દાસીકૃતાઃ વયમ્ ધનમદક્ષીવાન્ અદ્યતનેશ્વરાન્ ક્ષુદ્રાન્ નિષેવામહે ।
સ્તબ્ધા દ્વારિ યદાસ્મહે ક્ષિતિભુજાં નિર્ભર્ત્સિતા વેત્રિભિ-ર્યદ્ગર્વાન્ધનરેન્દ્રવલ્લભદુરુદ્ગારૈર્વિદહ્યામહે
। યન્મિથ્યાસ્તુતિપાતકૈર્ભગવતીં વાચં તિરસ્કુર્મહે તત્સર્વં તવ વક્રવક્ત્રવલનામાત્રસ્ય વિસ્ફૂર્જિતમ્

પ્. ૨૬૧)
અન્વય-ક્ષિતિભુજામ્ દ્વારિ વેત્રિભિઃ નિર્ભર્ત્સિતાઃ (સન્તઃ) વયમ્ યત્ સ્તબ્ધાઃ આસ્મહે યચ્ચ
ગર્વાન્ધનરેન્દ્રવલ્લભદુરુદ્ગારૈઃ વિદહ્યામહે (કુનૃપતીનામ્) મિથ્યાસ્તુતિપાતકૈઃ ભગવતીમ્ વાચમ્
તિરસ્કુર્મહે હિ વિભો ! તત્ સર્વમ્ તવ વક્રવક્ત્રવલનામાત્રસ્ય વિસ્ફૂર્જિતમ્ (અસ્તિ) ।
દૃષ્ટ્વા પાટલગણ્ડલેખમરુણોદ્વાષ્પેક્ષણં પ્રસ્ફુરદ્- બિમ્બોષ્ઠં પ્રથમાપરાધકુપિતં વક્ત્રં
કુરઙ્ગીદૃશઃ । યત્સપ્રેમ સવિસ્મયં સવિનયં સાપત્રપં સસ્પૃહં સત્રાસં ચ મનોઽભવત્તદધુના
શ્રાન્તં ચ શાન્તં ચ નઃ

અન્વય-પાટલગણ્ડલેખમ્ અરુણોદ્વાષ્પેક્ષણમ્ પ્રસ્ફુરદ્બિમ્બોષ્ઠમ્ પ્રથમાપરાધકુપિતમ્ કુરઙ્ગીદૃશઃ
વક્ત્રમ્ દૃષ્ટ્વા નઃ (અસ્માકમ્) મનઃ યત્ સપ્રેમ સવિસ્મયમ્ સવિનયમ્ સાપત્રપમ્ સસ્પૃહમ્ સત્રાસમ્ ચ અભવત્
તત્ (એવ) અધુના (શ્રીશિવભક્તિરસામૃતેન સિક્તમ્ સત્) શ્રાન્તમ્ ચ શાન્તમ્ ચ (જાતમ્) ।
યત્ખર્વીક્રિયતે સુખં વિષયજં ત્વદ્ભાવનાજન્મના હ્લાદેન ક્ષણિકં સ્થિરેણ મહતા સ્વલ્પં
કિમત્રાદ્ભુતમ્ । તચ્ચિત્રં ભવદુઃખજં ભવદનુધ્યાનપ્રમોદાશ્રુણા બાષ્પામ્બુ ધ્રુવમધ્રુવેણ
સુમહત્સૂક્ષ્મેણ યદ્ભિદ્યતે

અન્વય-હે વિભો ! ક્ષણિકમ્ સ્વલ્પમ્ વિષયજમ્ સુખમ્ સ્થિરેણ મહતા ત્વદ્ભાવનાજન્મના હ્લાદેન યત્
ખર્વીક્રિયતે અત્ર કિમ્ અદ્ભુતમ્ ? ન કિંચિદિત્યર્થઃ કિન્તુ અધ્રુવેણ (ક્ષણિકેન) સૂક્ષ્મેણ ચ
ભવદનુધ્યાનપ્રમોદાશ્રુણા યત્ ધ્રુવં સુમહત્ ચ ભવદુઃખજમ્ વાષ્પામ્બુ ભિદ્યતે તત્ ચિત્રમ્ !
અજ્ઞાનાન્ધમબાન્ધવં કવલિતં રક્ષોભિરક્ષાભિધૈઃ ક્ષિપ્તં મોહમહાન્ધકૂપકુહરે
દુર્હૃદ્ભિરાભ્યન્તરૈઃ । ક્રન્દન્તં શરણાગતં ગતધૃતિં સર્વાપદામાસ્પદં મામામુઞ્ચ મહેશ
પેશલદૃશા સત્રાસપ્રાશ્વાસય

અન્વય-હે મહેશ ! અજ્ઞાનાન્ધમ્ અબાન્ધવમ્ અક્ષાભિધૈઃ (ઇન્દ્રિયનામકૈઃ) રક્ષોભિઃ કવલિતં આન્તરૈઃ
દુર્હૃદ્ભિઃ મોહમહાન્ધકૂપકુહરે ક્ષિપ્તમ્ ક્રન્દન્તમ્ ગતધૃતિમ્ સર્વાપદામ્ આસ્પદમ્ મા (મામ્) શરણાગતમ્
મા મુઞ્ચ । સત્રાસમ્ (મામ્) પેશલદૃશા આશ્વાસય ।
યદ્વિશ્વોદ્ધરણક્ષમાઽપ્યશરણત્રાણૈકશીલાપિ તે મામાર્ત્તં દૃગુપેક્ષતે સ મહિમા દુષ્ટસ્ય મે
કર્મ્મણઃ । દેવ્યાં દિવ્યમૃતૈઃ પયોધરધૃતૈઃ પૃથ્વીં પૃણત્યાં [સ્તૃણન્ત્યામ્] કણા દ્વિત્રાશ્ચેન્ન
મુખે પતન્તિ શિખિનઃ કિં વાચ્યમેતદ્દિવઃ

અન્વય-હે વિભો ! વિશ્વોદ્ધરણક્ષમા અપિ અશરણત્રાણૈકશીલા અપિ તે દૃક્ મામ્ આર્ત્તમ્ યત્ ઉપેક્ષતે સઃ
મહિમા મે દુષ્ટસ્ય કર્મણઃ (અસ્તિ) (યુક્તં ચૈતત્-) પયોધરધૃતૈઃ અમૃતૈઃ પૃથ્વીમ્ પૃણત્યામ્ દેવ્યામ્
દિવિ દ્વિત્રાઃ કણાઃ શિખિનઃ મુખે ચેન્ન પતન્તિ તર્હિ એતત્ દિવઃ કિમ્ વાચ્યમ્ ?
શુભ્રં બિભ્રત્તરુણકરુણાઽઽક્રાન્તમશ્રાન્તમન્તઃ સ્વાન્તં શાન્તપ્રણતજનતા-ક્લેશલેશપ્રવેશમ્ ।
પ્રાણત્રાણપ્રણયકૃપણપ્રાકૃતપ્રાણિવર્ગ- વ્યાપત્તાપક્ષપણનિપુણાં મુઞ્ચ ચણ્ડીશ વાણીમ્

અન્વય-અયિ ચણ્ડીશ ! અન્તઃ અશ્રાન્તમ્ તરુણકરુણાક્રાન્તમ્ શાન્તપ્રણતજનતાક્લેશલેશપ્રવેશમ્ શુભમ્
સ્વાન્તમ્ બિભ્રત્ (ત્વમ્) પ્રાણત્રાણપ્રણયકૃપણપ્રાકૃતપ્રાણિવર્ગવ્યાપત્તાપક્ષપણનિપુણામ્ વાણીમ્
મુઞ્ચ ।
અદભ્રશ્વભ્રેયં ભવસરણિરાતઙ્કબહુલા ગલદ્બોધજ્યોત્સ્ના નિરવધિરસૌ મોહરજની [મોહજનની]। નયન્ત્યેતે
શાન્તિં વિષમવિષયોત્પાતમરુતઃ પ્રદીપં પ્રજ્ઞાખ્યં પ્રતિદિશ દૃશં ક્લેશશમનીમ્

અન્વય-આતઙ્કબહુલા ઇયમ્ ભવસરણિઃ અદભ્રશ્વભ્રા (અસ્તિ) અસૌ નિરવધિઃ મોહરજની ગલદ્બોધજ્યોત્સ્ના
(અસ્તિ) । એતે વિષમવિષયોત્પાતમરુતઃ પ્રજ્ઞાખ્યમ્ પ્રદીપમ્ શાન્તિમ્ નયન્તિ (અતઃ) હે વિભો ! ક્લેશશમનીમ્
દૃશમ્ પ્રતિદિશ ।
શરીરં નીરોગં નવમપિ વયઃ સંસ્કૃતિમતી મતિર્વન્દ્યા જાતિઃ પ્રભુરપિ ભવાન્ ભક્તિસુલભઃ । ઇતીયં
સામગ્રી સુકૃતશતલભ્યા વિઘટતે ન યાવત્તાવન્મે શૃણુ કરુણમાક્રન્દિતમિદમ્

અન્વય-નીરોગમ્ શરીરમ્ નવમ્ અપિ વયઃ સંસ્કૃતિમતી મતિઃ વન્દ્યા જાતિઃ ભક્તિસુલભઃ ભવાન્ અપિ પ્રભુઃ
ઇતિ ઇયમ્ સુકૃતશતલભ્યા સામગ્રી યાવત્ ન વિઘટતે તાવત્ (એવ) હે વિભો ! ઇદમ્ મે કરુણમ્ આક્રન્દિતમ્ શૃણુ
।
જયન્તિ કૃતિનઃ કવેરમૃતસારસિક્તાક્ષરા વિકસ્વરશરત્સુધાકરકરાનુકારિત્વિષઃ ।
પુરારિપદપઙ્કજસ્તવપવિત્રચિત્રક્રમાઃ સમુન્મિષિતમાલતીમુકુલકોમલાઃ સૂક્તયઃ

અન્વય-પુરારિપદપઙ્કજસ્તવપવિત્રચિત્રક્રમાઃ અમૃતસારસિક્તાક્ષરાઃ
વિકસ્વરશરત્સુધાકરકરાનુકારિત્વિષઃ સમુન્મિષિતમાલતીમુકુલકોમલાઃ કૃતિનઃ કવેઃ સૂક્તયઃ જયન્તિ ।
શિવસ્તવકૃતો મધૌ મલયવાયુવેલ્લલ્લતા-ગલન્મધુમદોન્મદભ્રમરપુઞ્જગુઞ્જચ્છલાત્ ।
નદન્મદનશિઞ્જિનીઝણિતભીતસીમન્તિ- નીભુજાકલિતકન્ધરા અધિવસન્તિ લીલાવનમ્

અન્વય-શિવસ્તવકૃતઃ [શ્રીપરમેશ્વરસ્તુતિકર્તારઃ શ્રોતારશ્ચ સહૃદયાઃ ] મધૌ
નદન્મદનશિઞ્જિનીઝણિતભીતસીમન્તિનીભુજાકલિતકન્ધરાઃ (સન્તઃ)
મલયવાયુવેલ્લલ્લતાગલન્મધુમદોન્મદભ્રમરપુઞ્જગુઞ્જચ્છલાત્ લીલાવનમ્ અધિવસન્તિ ।
અદૂરબહિરઙ્ગનોપવનજાતચૂતાવલી- વિલીનકલકોકિલાકલિતકાકલીકૂજિતૈઃ ।
વલન્મલયમારુતપ્રચલદુલ્લસન્મલ્લિકા- વિકાસિકુસુમસ્ખલદ્ભ્રમરમણ્ડલી-ગુઞ્જિતૈઃ

નિગૂઢતિમિઘટ્ટનસ્ફુરિતદીર્ઘિકાસંભ્રમ- ત્રસત્કમલકોટરસ્થિતમરાલ-બાલસ્વનૈઃ ।
રટત્પટહઝલ્લરીમુરજતૂર્યભેરીગણ- પ્રણાદમુખરીભવદ્ભવન-બર્હિકેકારવૈઃ

સુધામધુરવારુણીરસકષાયકણ્ઠોદ્ભવ- ન્નવશ્રુતિરસાયનપ્રગુણગાયનીગીતકૈઃ ।
પ્રવીણપરિવાદકોદિતવિભાસરાગસ્વર- ક્રમાનુગતવલ્લકીવિકચકીચક-પ્રક્વણૈઃ

પ્રભાતગુણવર્ણનપ્રવણબન્દિવૃન્દસ્તુતિ- પ્રબુદ્ધશુકસારિકાકલહકેલિકોલાહલૈઃ ।
બહિર્વિહરદઙ્ગનારણિતરત્નકાઞ્ચીગુણ- ક્વણત્કનકકિઙ્કિણીઝણઝણારવાડમ્બરૈઃ

ખુરક્ષતવસુન્ધરોદ્ધુરતુરઙ્ગહેષોન્મિષ- ત્પ્રબોધધુતકન્ધરદ્વિરદકણ્ઠઘણ્ટારવૈઃ ।
સ્મરાઽલસવિલાસિનીસ્તનભરોપરુદ્ધોરસ- સ્ત્યજન્તિ શયનં શનૈરુષસિ શંભુશંસાજુષઃ

(પઞ્ચભિઃ કુલકમ્)
અન્વય-શમ્ભુશંસાજુષઃ (શ્રીપરમેશ્વરસ્તુતિકર્તારઃ કવયઃ શ્રોતારશ્ચ સહૃદયાઃ)
સ્મરાલસવિલાસિનીસ્તનભરોપરુદ્ધોરસઃ સન્તહ્ ઉષસિ
અદૂરબહિરઙ્ગનોપવનજાતચૂતાવલીવિલીનકલકોકિલાકલિતકાકલીકૂજિતૈઃ
વલન્મલયમારુતપ્રચલદુલ્લસન્મલ્લિકા-વિકાસિ-કુસુમ-સ્ખલદ્ભ્રમરમણ્ડલીગુઞ્જિતૈઃ તથા-
નિગૂઢતિમિ-ઘટ્ટનસ્ફુરિતદીર્ઘિકાસમ્ભ્રમત્રસત્કમલકોટરસ્થિતમરાલ-બાલસ્વનૈઃ
રટત્પટહઝલ્લરીમુરજતૂર્યભેરીગણપ્રણાદમુખરીભવદ્ભવનબર્હિકે-કારવૈઃ
સુધામધુરવારુણીરસકષાયકણ્ઠોદ્ભવન્નવશ્રુતિરસાયનપ્રગુણ-ગાયનીગીતકૈઃ
પ્રવીણપરિવાદકોદિતવિભાસરાગસ્વરક્રમાનુગતવલ્લકીવિકચકીચક-પ્રક્વણૈઃ
પ્રભાતગુણવર્ણનપ્રવણબન્દિવૃન્દસ્તુતિપ્રબુદ્ધશુકશારિકાકલહકેલિ-કોલાહલૈઃ
બહિર્વિહરદઙ્ગનારણિતરત્નકાઞ્ચીગુણક્વણત્કનકકિઙ્કિણીઝણઝણા-રવારમ્બરૈઃ
ખુરક્ષતવસુન્ધરોદ્ધુરતુરઙ્ગહેષોન્મિષત્પ્રબોધધુતકન્ધરદ્વિરદ-કણ્ઠઘણ્ટારવૈઃ શનૈઃ શયનમ્
(નિદ્રારસમ્) ત્યજન્તિ ।
ઇતિ શ્રી પ્રેમમકરન્દોપેતં કાશ્મીરક-મહાકવિ-શ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટ વિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ કરુણાક્રન્દનં નામ દશમં સ્તોત્રમ્
એકાદશં સ્તોત્રમ્
ધન્યોઽસ્મિ સમ્યગમૃતં કિમપિ સ્રવન્તી સઞ્જીવનં ભગવતી વિદધાતિ યસ્ય । સ્નેહ-સ્નુતસ્તનયુગા જનનીવ
જીવ- રક્ષાર્થમાર્ત્તિવિધુરસ્ય મમોક્તિદેવી

અન્વય-(શિશોઃ) જીવરક્ષાર્થમ્ કિમપિ અમૃતમ્ સ્રવન્તી સ્નેહસ્નુતસ્તનયુગા જનની ઇવ કિમપિ સમ્યક્ અમૃતમ્
સ્રવન્તી ભગવતી ઉક્તિદેવી આર્ત્તિવિધુરસ્ય યસ્ય મમ સઞ્જીવનમ્ વિદધાતિ (આપ્યાયનમ્ કરોતિ) [સોઽહમ્]
ધન્યઃ અસ્મિ ।
ધન્યોઽસ્મિ દુઃસહવિપત્પતિતસ્ય યસ્ય વાણીધૃતોન્નતિરપુણ્યકૃતામભૂમિઃ । કલ્યાણિની
સુમનસામુપસેવનીયા સૌમેરવીવ પદવી ન દવીયસીયમ્

અન્વય-દુઃસહવિપત્પતિતસ્ય ધૃતોન્નતિઃ અપુણ્યકૃતામ્ અભૂમિઃ (અગમ્યા) કલ્યાણિની [કલ્યાણં સુવર્ણં
તન્મયી કનકમયત્વાત્ સુમેરોઃ] સુમનસામ્ ઉપસેવનીયા સૌમેરવી [સુમેરુગિરિસમ્બન્ધિની] પદવી ઇવ
(સરણિરિવ) ઇયમ્-ધૃતોન્નતિઃ અપુણ્યકૃતામ્ અભૂમિઃ (અપ્રાપ્યા) કલ્યાણિની (સમસ્તમઙ્ગલવતી) સુમનસામ્
ઉપસેવનીયા વાણી દુઃસહવિપત્પતિતસ્ય યસ્ય (મમ) દવીયસી (અતિશયેન દૂરસ્થિતા) ન (ભવતિ કિન્તુ
નિકટસ્થિતૈવ [સ્વમુખ એવ તત્સ્થાનાત્ ]) [સોઽહમ્] ધન્યઃ અસ્મિ ।
ધન્યોઽસ્મિ મોહતિમિરાન્ધદૃશોઽપિ યસ્ય સાનુગ્રહેણ વિધિના પરિકલ્પિતા મે । વલ્ગુસ્વના ગુણવતી
ધૃતવક્રભઙ્ગિ- રારાધનાય ગિરિશસ્ય સરસ્વતીયમ્

અન્વય-યથા તિમિરાન્ધદૃશઃ પુરુષસ્ય સાનુગ્રહેણ વિધિના વલ્ગુસ્વના (મધુરસ્વના) ગુણવતી
(તન્ત્રીયુક્તા) ધૃતવક્રભઙ્ગિઃ (કુટિલા) ચ સરસ્વતી (વીણા) ગિરિશસ્ય આરાધનાય ક્રિયતે તથા- (મયિ)
સાનુગ્રહેણ વિધિના મોહતિમિરાન્ધદૃશઃ અપિ યસ્ય મે ગિરિશસ્ય આરાધનાય ઇયમ્ વલ્ગુસ્વના ગુણવતી
ધૃતવક્રભઙ્ગિઃ સરસ્વતી (વાણી) પરિકલ્પિતા (સોઽહમ્) ધન્યઃ અસ્મિ ।
સઞ્જીવનૌષધિરબૈમિ નવા ભવાગ્નિ- ભસ્મીકૃતસ્ય વિધિના મમ નિર્મિતેયમ્ । વાણી
શિવૈકવિષયાભિનવોઢગૌરી- દૃષ્ટિચ્છટેવ ચકિતા મકરધ્વજસ્ય

અન્વય-(અહમ્ ઇતિ) અવૈમિ ભવાગ્નિભસ્મીકૃતસ્ય મકરધ્વજસ્ય નવા સઞ્જીવનૌષધિઃ શિવૈકવિષયા ચકિતા
અભિનવોઢગૌરીદૃષ્ટિચ્છટા ઇવ- વિધિના ઇયમ્ શિવૈકવિષયા વાણી ભવાગ્નિભસ્મીકૃતસ્ય મમ નવા
સઞ્જીવનૌષધિઃ નિર્મિતા ।
જાને કથઞ્ચિદુદિતા મમ શોકવહ્નિ- તપ્તાત્સ્ખલન્મૃદુપદા હૃદયાદિયં ગૌઃ । ચેતઃ પ્રવેક્ષ્યતિ શનૈઃ
કરુણામૃતૌઘ- નિઃષ્યન્દશીતમપિ શીતમયૂખમૌલેઃ

અન્વય- [યથા ગૌઃ [ધેનુઃ ।] વહ્નિતપ્તાત્ સ્થાનાત્ ઉદિતા સ્ખલન્મૃદુપદા (સતી) શનૈઃ
અમૃતૌઘનિઃષ્યન્દશીતમ્ [જલપ્રવાહશીતલમ્ ।] આસ્પદમ્ પ્રવિશતિ તથા-] શોકવહ્નિતપ્તાત્ મમ હૃદયાત્
કથઞ્ચિત્ ઉદિત [ઉત્પન્ના ઉત્થિતા ચ] સ્ખલન્મૃદુપદા ઇયમ્ ગૌઃ (મમ વાણી) કરુણામૃતૌઘનિઃષ્યન્દશીતમ્
શીતમયૂખમૌલેઃ ચેતઃ અપિ શનૈઃ પ્રવેક્ષ્યતિ (ઇતિ અહમ્) જાને ।
યચ્ચાટુચાપલમલઙ્ઘ્યભવભ્રમોઽહં મોહં વહન્નિહ મુહુર્મુહુરાચરામિ । તત્ર
સ્પૃહાવહમહાર્યમહાર્યપુત્રી- ભર્તુઃ પરાર્ધ્યમપરાધ્યતિ સૌકુમાર્યમ્

અન્વય-મોહમ્ વહન્ અલઙ્ઘ્યભવભ્રમઃ ઇહ (જગતિ) મુહુર્મુહુઃ યત્ ચાટુચાપલમ્ આચરામિ તત્ર
(ચાટુચાપલકરણે) અહાર્યપુત્રીભર્તુઃ (ગિરિજાપતેઃ) અહાર્યમ્ સ્પૃહાવહમ્ પરાર્ધ્યમ્ સૌકુમાર્યમ્ એવ
અપરાધ્યતિ ।
યો મૂર્ધનિ ધ્વનદનર્ગલનિર્ઝરૌઘ- ઝાઙ્કારિણીમમરનિર્ઝરિણીં દધાનઃ । ગૃહ્ણાતિ ભક્તજનતઃ
કલશાભિષેકં કસ્તં ન વિજ્ઞપયિતું વિભુમુત્સહેત્

અન્વય-યઃ (વિભુઃ) શિરસિ ધ્વનદનર્ગલનિર્ઝરૌઘઝાઙ્કારિણીમ્ અમરનિર્ઝરિણીમ્ દધાનઃ (સન્ અપિ)
ભક્તજનતઃ કલશાભિષેકમ્ ગૃહ્ણાતિ તમ્ (દયાલુ-શિરોમણિમ્) વિભુમ્ વિજ્ઞપયિતુમ્ (નિજાવસ્થાં નિવેદયિતુમ્)
કઃ ન ઉત્સહેત ? (અપિ તુ સર્વ એવેત્યર્થઃ) ।
દગ્ધોસ્મિ તાવદમુના દમુના મમાઽન્ત- ર્યઃ પ્રજ્જ્વલત્યઘનિદાઘનિદાનજન્મા । મુક્તસ્ય મે
પ્રતિભયાતિભયાકુલસ્ય વાણી કથં વિગલતો ગલતોઽભ્યુદેતિ

અન્વય-યઃ અઘનિદાઘનિદાનજન્મા દમુના (અગ્નિઃ) મમ અન્તઃ પ્રજ્જ્વલતિ અમુના તાવત્ (પ્રાથમ્યે) અહમ્ દગ્ધઃ
અસ્મિ અતઃ પ્રતિભયા મુક્તસ્ય અતિભયાકુલસ્ય વિગલતઃ (પતતઃ) મે ગલતઃ વાણી કથમ્ અભ્યુદેતિ ?
ક્રન્દામ્યતઃ કિમપિ નામ પિનાકપાણે તીવ્રાર્ત્તિનિસ્તરણકારણ કાતરોઽહમ્ ।
મોહાટવીવિકટસઙ્કટ-સંસ્થિતસ્ય તન્મેઽવધારય શિવાય શિવાતુરસ્ય

અન્વય-અયિ પિનાકપાણે ! હે તીવ્રાર્ત્તિનિસ્તરણકારણ !! અતઃ (પૂર્વોક્તકારણાત્) કાતરઃ અહમ્ કિમ્ અપિ
(ઉચ્ચાવચમ્) ક્રન્દામિ અયિ શિવ ! મોહાટવીવિકટસઙ્કટસંસ્થિતસ્ય મે શિવાય તત્ (વિલપિતમ્) અવધારય ।
આક્રન્દમિન્દુધર ધારય દેવ કર્ણે કસ્ત્વત્પરઃ પરમકારણ કર્ણધારઃ । મૂર્ધ્ના
વહન્નુડુપખણ્ડમખણ્ડપુણ્યં કં કં ન તારયસિ સંસૃતિસાગરાદ્યઃ

અન્વય-હે ઇન્દુધર ! હે દેવ !! (મમ) આક્રન્દમ્ કર્ણે ધારય (શૃણુષ્વેત્યર્થઃ) અયિ પરમકારણ ! ત્વત્પરઃ
કર્ણધારઃ કઃ (અસ્તિ ?) યઃ ઉડુપખણ્ડમ્ મૂર્ધ્ના વહન્ સંસૃતિસાગરાત્ કમ્ કમ્ અખણ્ડપુણ્યમ્ ન
તારયસિ ?
અસ્માદૃશૈરશુચિભિશ્ચટુચાપલાનિ કૢપ્તાન્યવૈમિ ન મનસ્તવ નન્દયન્તિ । આવર્જનાય વિહિતાન્યપિ ચન્દ્રમૌલે
કૌલેયકસ્ય લડિતાનિ કિમાદ્રિયન્તે

-------------- બહુવિધપરિભ્રામ્યન્માયાતરઙ્ગશતાકુલાદ્- ભવજલનિધેઃ કો વા ત્રાદો સમાસ્તિ સુદુસ્તરાત્ ।
તરણિમુડુપં રક્ષન્નિત્યં વિલોચનગોચરે સ ભવતિ વિભુર્યસ્ય સ્વામી કૃપૈકસુધામ્બુધિઃ ॥
કથં ન લોકે પરિહાસ્યતામહં વ્રજામ્યતીવાર્ત્તિકદર્થિતાશયઃ । ભવામ્બુધિં તર્ત્તુમકર્ણધારકં
જડો યતો યામ્યુડુપાર્ધધારિણમ્ ॥ --------------
અન્વય-અયિ ચન્દ્રમૌલે ! અસ્માદૃશૈઃ અશુચિભિઃ કૢપ્તાનિ ચટુચાપલાનિ તવ મનઃ ન નન્દયન્તિ (ઇતિ અહમ્)
અવૈમિ (દૃષ્ટં ચૈતત્-) આવર્જનાય વિહિતાનિ અપિ કૌલેયકસ્ય (શુનઃ) લડિતાનિ (જનૈઃ) કિમ્ આદ્રિયન્તે ?
(નાદ્રિયન્તે ઇત્યર્થઃ) ।
યદ્વા ન મુગ્ધચરિતાન્યપિ ન પ્રસાદ- મુત્પાદયન્તિ ભવતઃ કરુણાર્ણવસ્ય । સ્વામિન્દરત્પુરવિહારપરસ્ય
કિં ન ચેતો હરન્તિ તવ બાલકવલ્ગિતાનિ

અન્વય-યત્ વા હે સ્વામિન્ ! મુગ્ધચરિતાનિ અપિ ભવતઃ કરુણાર્ણવસ્ય પ્રસાદમ્ ન ઉત્પાદયન્તિ ઇતિ ન (કિન્તુ
ઉત્પાદયન્ત્યેવ) તથા હિ- હે વિભો ! દરત્પુરવિહારપરસ્ય (તદ્દેશીયબાલકૈઃ સહ ક્રીડાપરસ્ય) તવ
બાલકવલ્ગિતાનિ કિમ્ ચેતઃ ન હરન્તિ ? (હરન્ત્યેવેત્યર્થઃ) ।
દીનૈર્વિમુગ્ધવચનૈરસમઞ્જસાર્થૈર્- યદ્વદ્દ્રવન્તિ હૃદયાનિ દયાનિધીનામ્ । તદ્વન્ન
દૃષ્ટસભસપ્રતિભપ્રગલ્ભ-સન્દર્ભગર્ભરચનાઞ્ચિતવાક્પ્રપઞ્ચૈઃ

અન્વય-દીનૈઃ અસમઞ્જસાર્થૈઃ વિમુગ્ધવચનૈઃ યદ્વત્ દયાનિધીનામ્ હૃદયાનિ દ્રવન્તિ તદ્વત્
દૃષ્ટસભસપ્રતિભ-પ્રગલ્ભ-સન્દર્ભગર્ભરચનાઞ્ચિતવાક્પ્રપઞ્ચૈઃ ન દ્રવન્તિ ।
દુગ્ધાબ્ધિદોઽપિ પયસઃ પૃષતં વૃણોષિ દીપં ત્રિધામનયનોઽપ્યુરરીકરોષિ । વાચાં પ્રસૂતિરપિ
મુગ્ધવચઃ શૃણોષિ કિં કિં કરોષિ ન વિનીતજનાનુરોધાત્

અન્વય-હે વિભો ! દુગ્ધાબ્ધિદઃ અપિ ત્વમ્ (પૂજાસમયે ભક્તજનેન વિતીર્ણમ્) પયસઃ પૃષતમ્ વૃણોષિ
ત્રિધામનયનઃ અપિ દીપમ્ ઉરરીકરોષિ વાચામ્ (બ્રાહ્મી-વાણીનામ્) પ્રસૂતિઃ અપિ મુગ્ધવચઃ શૃણોષિ । (અયિ
દયાલો !) (ત્વમ્) વિનીતજનાનુરોધાત્ કિમ્ કિમ્ ન કરોષિ ?
યત્સત્યવત્યપિ જગદ્વિદિતાઽનસૂયા વાણી મમેયમિદમેવ હિ દેવ ચિત્રમ્ । અત્યદ્ભુતં પુનરિદં યદરુન્ધતીયં
ત્વામારિરાધયિષુરેવમુદીરિતાઽપિ

અન્વય - હે દેવ ! જગદ્વિદિતા સત્યવતી અપિ યદ્ ઇયમ્ મમ વાણી અનસૂયા (ભવતિ) ઇદમ્ એવ ચિત્રમ્ ? (આશ્ચર્યમ્)
એવમ્ ઉદીરિતા અપિ (ત્વામ્) અરુન્ધતી (અપ્રાપ્તવતી સતી) ઇયમ્ યત્ ત્વામ્ એવ આરિરાધયિષુઃ (અસ્તિ) તત્ પુનઃ
અત્યદ્ભુતમ્ ! (અત્યાશ્ચર્યમ્) ।
------------- ગઙ્ગાધરોઽપિ વૃણુષે પયસેઓઽભિષેકં ગૃહ્ણાસિ ચાર્ઘ્ય કણિકાઃ સ્વયમપ્યનર્ઘ્યઃ ।
જ્યોતિઃ પરં ત્વમસિ દીપમુરીકરોષિ કિં કિં કરોષિ ન વિનીતજનાનુરોધાત્ ॥ ------------- સ્વે ધામ્નિ મે
હૃદિ કૃતસ્થિતિમુક્તિદેવીં કૃત્વા પ્રવેશમનયઃ સ્વયમુન્મુખત્વમ્ । ધારાધિરૂઢવિરહવ્યથિતામિદાની-
માધાય ધૈર્યમવધારયસીત્યયુક્તમ્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! સ્વે ધામ્નિ મે હૃદિ પ્રવેશમ્ કૃત્વા (તત્રૈવ) કૃતસ્થિતિમ્ (મમ) ઉક્તિદેવીમ્ સ્વયમ્ એવ (ત્વમ્)
ઉન્મુખત્વમ્ અનયઃ । (ત્વં પુનઃ તસ્યાઃ) ધૈર્યમ્ આધાય ઇદાનીમ્ ધારાધિરૂઢવિરહવ્યથિતામ્ (તામ્) યત્
(ઇત્થમ્) અવધારયસિ તત્ ઇતિ અયુક્તમ્ ।
એકા ત્વમેવ ભવિતાસિ મમ પ્રિયેતિ દત્તં વરં સ્મરસિ ચેદ્ગિરિરાજપુત્ર્યાઃ । પ્રેમ્ણા બિભર્ષિ
કથમમ્બરસિન્ધુમિન્દુ- લેખાં ચ મૂર્ધ્નિ હૃદયે દયિતાં દયાં ચ

અન્વય-હે અપર્ણે ! ત્વમ્ એવ એકા મમ પ્રિયા ભવિતાસિ ઇતિ દત્તમ્ વરમ્ ગિરિરાજપુત્ર્યાઃ સ્મરસિ ચેત્ તર્હિ હે
સ્વામિન્ ! (ત્વમ્) પ્રેમ્ણા અમ્બરસિન્ધુમ્ ઇન્દુલેખામ્ ચ મૂર્ધ્નિ દયિતામ્ દયાં ચ હૃદિ કથમ્ બિભર્ષિ ?
એતાં નિસર્ગસરલામભિજાતમુગ્ધા- મદ્ધાઽવધીરયસિ ધીરગભીરમાની । જાનાસિ કિં ન શતશો
નતસાન્ત્વનેષુ યદ્વૃદ્ધયા કરુણયા નરિનર્તિતોઽસિ

અન્વય-અદ્ધા હે વિભો ! ધીરગભીરમાની (ત્વમ્) નિસર્ગસરલામ્ અભિજાતમુગ્ધામ્ એતામ્ (મમ સ્તુતિમ્) અવધીરયસિ
તત્કિં ન જાનાસિ ? યત્ શતશઃ નતસાન્ત્વનેષુ વૃદ્ધયા કરુણયા (જરત્યા) નરિનર્ત્તિતઃ અસિ ?
પ્રસ્તૌતિ નિસ્ત્રપતયાર્ત્તિકદર્થિતેયં ચાટૂનિ કર્ત્તુમપિ મૌગ્ધ્યવિસંસ્થુલાનિ । કાત્યાયનીવચનદુર્લલિતસ્ય
તાનિ મુક્તોપમાનિ ન મનસ્તવ નન્દયન્તિ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! આર્ત્તિકદર્થિતા (કેન કેન પ્રકારેણાહં નાથસ્ય પ્રિયતમા સ્યામિત્યાધિના પીડિતા) ઇયમ્
(મમ વાણી) નિસ્ત્રપતયા મગ્ધ્યવિસંથુલાનિ ચાટૂનિ અપિ કર્તુમ્ પ્રસ્તૌતિ કિન્તુ મુક્તોપમાનિ તાનિ
(મદીયવાણ્યાઃ ચાટૂનિ) કાત્યાયનીવચનદુર્લલિતસ્ય તવ મનઃ ન નન્દયન્તિ ।
અસ્યામસહ્યવિરહજ્વરકાતરાયાં પ્રીતિર્ન તે યદિ પરં નિરવગ્રહસ્ય । સર્વાન્તરાર્ત્તિદલનાય દૃઢા
પ્રતિજ્ઞા વિજ્ઞાતતત્ત્વ કથમીશ્વર વિસ્મૃતા તે

અન્વય-હે વિજ્ઞાતતત્વ ! હે ઈશ્વર !! નિરવગ્રહસ્ય (નિરઙ્કુશસ્ય) તવ પ્રીતિઃ પરમ્ [કેવલમ્]
અસહ્યવિરહજ્વરકાતરાયામ્ અસ્યામ્ (મમ સ્તુતૌ) યદિ ન (ભવતિ) તર્હિ હે વિભો ! સર્વાન્તરાર્તિદલનાય દૃઢા
પ્રતિજ્ઞા તે કથમ્ વિસ્મૃતા ?
સત્યં કલાં વહસિ બિભ્રદુમાં યદર્ધે ધત્સે દયાં હૃદિ યયાર્થિષુ નર્તયન્ત્યા । નીતોઽસિ નીલગલ
નીલગલત્વમેવ મદ્વાચિ સાચિ તુ મુખં કુરુષે રુષેવ

અન્વય-હે નીલગલ ! (ત્વમ્) સત્યમ્ કલામ્ વહસિ ! યત્ અર્ધે (શરીરાર્ધે) ઉમામ્ બિભ્રત્ તામ્ દયામ્ હૃદિ ધત્સે
યયા (દયયા) અર્થિષુ (ત્વામ્) નર્તયન્ત્યા ત્વમ્ નીલગલત્વમ્ એવ નીતઃ અસિ કિન્તુ હે પ્રભો ! (ત્વમ્) મદ્વાચિ તુ
રુષા ઇવ સાચિ મુખમ્ કુરુષે ।
ગૃહ્ણાસિ મૂર્ધનિ જલૈર્ધવલૈર્વિલોલૈ- રુદ્વેલિતાં નિજપદસ્ખલિતાં દ્યુસિન્ધુમ્ । એતામનન્યગતિમુજ્ઝસિ
સાધુવૃત્તાં વાચં સ્વતન્ત્રચરિતસ્ય કિમુચ્યતે તે

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! ધવલૈઃ વિલોલૈઃ જલૈઃ ઉદ્વેલિતામ્ નિજપદસ્ખલિતામ્ દ્યુસિન્ધુમ્ મૂર્ધનિ ગૃહ્ણાસિ
અનન્યગતિમ્ સાધુવૃત્તામ્ એતામ્ (મમ) વાચમ્ ઉજ્ઝસિ (અતઃ) સ્વતન્ત્રચરિતસ્ય તે કિમ્ ઉચ્યતે ?
કિં ભૂયસા યદિ ન તે હૃદયઙ્ગમેય- મસ્યા ગૃહે વસસિ કિં હૃદયે મદીયે । સાર્ધં પ્રિયેણ વસનં
તદુપેક્ષણં ચ દુઃખાવહં હિ મરણાદપિ માનિનીનામ્

અન્વય-ભૂયસા (બહુનોક્તેન) કિમ્ ? ઇયમ્ (મદીયા વાણી) યદિ તે હૃદયઙ્ગમા ન (ભવતિ), તર્હિ અસ્યા ગૃહે
મદીયે હૃદયે કિમ્ વસસિ ? હિ-પ્રિયેણ સાર્ધમ્ વસનમ્ તદુપેક્ષણમ્ ચ માનિનીનામ્ મરણાત્ અપિ દુઃખાવહમ્
(ભવતિ) ।
માતઃ સરસ્વતિ બધાન ધૃતિં ત્વદીયાં વિજ્ઞપ્તિમાર્ત્તિવિધુરાં વિભવે નિવેદ્ય । દેવી શિવા શશિકલા
ગગનાપગા ચ કુર્વન્ત્યવશ્યમબલાજનપક્ષપાતમ્

અન્વય-અયિ માતઃ સરસ્વતિ ! ધૃતિમ્ બધાન શિવા દેવી શશિકલા ગગનાપગા ચ ત્વદીયામ્ આર્તિવિધુરામ્
વિજ્ઞપ્તિમ્ વિભવે (સ્વામિને) નિવેદ્ય અવશ્યમ્ (એવ) અબલાજનપક્ષપાતમ્ કુર્વન્તિ ।
એષા નિસર્ગકુટિલા યદિ ચન્દ્રલેખા સ્વર્ગાપગા ચ યદિ નિત્યતરઙ્ગિતેયમ્ । દેવી દયાર્દ્રહૃદયા તુ
નગેન્દ્રકન્યા ધન્યા કરિષ્યતિ ન તે નિબિડામવજ્ઞામ્

અન્વય-(અયિ માતઃ સરસ્વતિ !) યદિ એષા ચન્દ્રલેખા નિસર્ગકુટિલા (ભવતિ) સ્વર્ગાપગા ચ નિત્યતરઙ્ગિતા
(ભવતિ) તર્હિ દયાર્દ્રહૃદયા ધન્યા દેવી નગેન્દ્રકન્યા તુ તે નિબિડામ્ અવજ્ઞામ્ ન કરિષ્યતિ ।
ત્વામેવ દેવિ શરણીકરવાણિ વાણિ કલ્યાણિ સૂક્તિભિરુપસ્તુહિ ચન્દ્રમૌલિમ્ । માતર્નયામિ ન
પુનભવતીમલીક- વાચાલબાલિશવિલઙ્ઘનભાજનત્વમ્

અન્વય-હે દેવિ ! હે કલ્યાણિ વાણિ !! (અહમ્) ત્વામ્ એવ શરણીકરવાણિ (ત્વમ્) સૂક્તિભિઃ ચન્દ્રમૌલિમ્ ઉપસ્તુહિ ।
હે માતઃ (અહમ્) ભવતીમ્ અલીકવાચાલબાલિશવિલઙ્ઘનભાજનત્વમ્ [તિરસ્કૃતિભાજનત્વં] પુનઃ ન નયામિ ।
દેવિ પ્રપન્નવરદે ગુણગૌરિ ગૌરિ યદ્ગૌરિયં પરિમિતં સ્રવતીહ કિઞ્ચિત્ । તત્સ્વામિને સમુચિતે સમયે સુપાક-
માકૂતવેદિનિ નિવેદયિતું પ્રસીદ

અન્વય-[ગૌઃ (ધેનુઃ) યત્ કિઞ્ચિત્ પરિમિતમ્ ક્ષીરમ્ સ્રવતિ તચ્ચ સુપાકં (વહ્નિના સુપક્વમ્) કૃત્વા યથા કોઽપિ
(પુરુષઃ) પ્રભવે નિવેદયતિ તથા-] હે પ્રપન્નવરદે ! હે ગુણગૌરિ દેવિ ગૌરિ !! ઇયમ્ ગૌઃ (વાણી) ઇહ યત્
કિઞ્ચિત્ પરિમિતમ્ સ્રવતિ તત્ સુપાકમ્ સમુચિતે સમયે આકૂતવેદિનિ સ્વામિને નિવેદયિતુમ્ પ્રસીદ ।
સ્વેચ્છાવિકલ્પિતમદૃષ્ટવિશિષ્ટપાકં માત્રાવિહીનમિદમાર્યજનૈરજુષ્ટમ્ । ઉન્મત્તભાષિતમથાપિ
ભવત્યવશ્યં સદ્ભેષજં વિષમયસ્ય ભવામયસ્ય

અન્વય-(યદ્યપિ) ઇદમ્ (મમ વચનમ્) સ્વેચ્છાવિકલ્પિતમ્ અદૃષ્ટવિશિષ્ટપાકમ્ માત્રાવિહીનમ્ આર્યજનૈઃ અજુષ્ટમ્
ઉન્મત્તભાષિતમ્ અવશ્યમ્ ભવતિ અથાપિ (એવમેવ સતિ) ઇદમ્ વિષમયસ્ય ભવામયસ્ય સદ્ભેષજમ્ ભવતિ ।
ભાલાનલં તવ યથા મુકુટસ્થિતૈવ શક્નોતિ નો શમયિતું કિલ સિદ્ધસિન્ધુઃ । તદ્વજ્જ્વલન્તમનિશં હૃદિ
શોકવહ્નિં વક્ત્રે વસન્ત્યપિ મમાઽત્ર સરસ્વતીયમ્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! યથા કિલ તવ મુકુટસ્થિતા એવ સિદ્ધસિન્ધુઃ તવ ભાલાનલમ્ શમયિતુમ્ ન શક્નોતિ તદ્વત્
મમ હૃદિ અનિશમ્ જ્વલન્તમ્ શોકવહ્નિમ્ શમયિતુમ્ અત્ર મમ વક્ત્રે વસન્તી અપિ ઇયમ્ મમ સરસ્વતી (ત્વત્કૃપાં
વિના) ન શક્નોતિ ।
પ્રાક્ચેન્મયા વિહિતમાવિલમેવ કર્મ સ્વામિન્ કુતસ્ત્વયિ મમૈષ દૃઢોઽનુરાગઃ । એકાન્તશુક્લમથ
ચેદતિદુઃસહોઽયં શોકાનલો હૃદયદાહકરઃ કિમન્તઃ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! ચેત્ મયા પ્રાક્ (પૂર્વજન્મનિ) આવિલમ્ એવ કર્મ વિહિતમ્ તદા ત્વયિ (વિષયે) મમ એષ દૃઢઃ
અનુરાગઃ કુતઃ સ્યાત્ ? અથ ચેત્ મયા એકાન્તશુક્લમ્ (એવ) કર્મ વિહિતમ્ તર્હિ અયમ્ અતિદુઃસહઃ હૃદયદાહકરઃ
શોકાનલઃ (મમ) અન્તઃ કિં સ્યાત્ ? ।
ક્વાપ્યન્યજન્મનિ વિધાય વિભોરવશ્ય- મારાધનામનુશયાલુ મનો મમાભૂત્ । નો ચેત્ કથં
કુલગુણાદિપવિત્રમેત- ત્સર્વં નૃજન્મ મમ નિષ્ફલમેવ જાતમ્

અન્વય-અયિ વિભો ! ક્વાપિ અન્યજન્મનિ વિભોઃ આરાધનામ્ વિધાય મમ મનઃ અવશ્યમ્ (એવ) અનુશયાલુ અભૂત્
(ઇત્યહં જાને) નો ચેત્ તર્હિ કુલગુણાદિપવિત્રમ્ (અપિ) એતત્ મમ નૃજન્મ સર્વં નિષ્ફલમ્ એવ કથમ્ જાતમ્ ? ।
માનુષ્યનાવમધિગમ્ય ચિરાદવાપ્ય નિસ્તારકં ચ કરુણાભરણં ભવન્તમ્ । યસ્યાઽભવદ્ભરવશસ્તરિતું
ભવાબ્ધિં સોઽહં બ્રુડામિ વદ કસ્ય વિડમ્બનેયમ્

અન્વય-હે પ્રભો ! ચિરાત્ માનુષ્યનાવમ્ અધિગમ્ય ચિરાત્ (અપારભવાર્ણવાત્) નિસ્તારકમ્ કરુણાભરણમ્
ભવન્તમ્ અવાપ્ય યસ્ય (મમ) ભવાબ્ધિમ્ તરિતુમ્ ભરવશઃ (મહાન્ પ્રત્યયઃ) અભવત્ સઃ અહમ્ યદિ (તત્રૈવ)
બ્રુડામિ તર્હિ ઇયમ્ વિડમ્બના (લોકોપહાસઃ) કસ્ય (ભવતિ ? ઇતિ ત્વં) વદ (અર્થાત્ તવૈવ) ।
સ્વામી પ્રસાદમુપકારિષુ સેવકેષુ યોગ્યેષુ સાધુષુ કરોતિ કિમત્ર ચિત્રમ્ । સન્તસ્ત્વભાજનજનેષ્વપિ
નિર્નિમિત્તં ચિત્તં વહન્તિ કરુણામૃતસારસિક્તમ્

અન્વય-સ્વામી ઉપકારિષુ સેવકેષુ યોગ્યેષુ સાધુષુ (વિનીતેષુ ભક્તજનેષુ યદિ) પ્રસાદમ્ કરોતિ અત્ર કિમ્ ચિત્રમ્
? સન્તઃ તુ અભાજનજનેષુ અપિ નિર્નિમિત્તમ્ કરુણામૃતસારસિક્તમ્ ચિત્તમ્ વહન્તિ ।
તસ્માત્સમાપ્તસકલાઽભ્યુદયાભ્યુપાય- માયસ્તચેતસમસંભવ-ભગ્નવૃત્તમ્ ।
સીદન્તમન્તકભયાદભયાર્પણેન સંભાવય સ્વયમનર્થકદર્થિતં મામ્

અન્વય-તસ્માત્ સમાપ્તસકલાભ્યુદયાભ્યુપાયમ્ આયસ્તચેતસમ્ અસંભવભગ્નવૃત્તમ્ અન્તકભયાત્ સીદન્તમ્
અનર્થકદર્થિતમ્ મામ્ (વરાકમ્) અભયાર્પણેન સ્વયમ્ સમ્ભાવય ।
ત્વાં નીતિમાન્ ભજતિ યઃ સ ભવત્યનીતિ- ર્મુક્તઃ સ યો હિ ભવતા હૃદયાન્ન મુક્તઃ । યસ્તે
રતોઽપચિતયેઽપચિતિં સ નૈતિ તત્ત્વાં શ્રિતોઽસ્મિ ભવમસ્મ્યભવો ન કસ્માત્

અન્વય-અપિ નાથ ! યઃ નીતિમાન્ (કાર્યાઽકાર્યવિચારપરો નરઃ) ત્વામ્ ભજતિ સઃ અનીતિઃ (ઈતિરહિતઃ
અનુપદ્રવ ઇત્યર્થઃ) ભવતિ તથા-યઃ ભવતા હૃદયાત્ ન મુક્તઃ સઃ હિ મુક્તઃ ભવતિ યઃ તે અપચિતયે
(પૂજાયૈ) રતઃ સઃ અપચિતિમ્ (અપચયમ્) ન એતિ તત્ અહમ્ ત્વામ્ ભવમ્ શ્રિતઃ અસ્મિ તર્હિ (અહમ્) અભવઃ કસ્માત્ ન
અસ્મિ ? ।
સ્વાપઃ સચિન્તમનસો નિશિ મે દુરાપો નિર્દાહ એવ ગમયામિ કદા સદાહઃ । રક્ષ ત્વદેકવશગં શિવ
મામવશ્યં કસ્માદ્ભવસ્યપરુષો મમ કર્કશસ્ત્વમ્

અન્વય-હે વિભો ! સચિન્તમનસઃ મે નિશિ સ્વાપઃ દુરાપઃ (ભવતિ) હે ભગવન્ ! (ભવદનુગ્રહેણ) અહમ્
નિર્દાહઃ સન્ સદા અહઃ [અહાનિ ઇત્યર્થઃ અત્ર જાતાવેકવચનમ્ ।] કદા ગમયામિ ? હે શિવ ! ત્વદેકવશગમ્
મામ્ અવશ્યમ્ રક્ષ ત્વમ્ અપરુષઃ મમ કર્કશઃ કસ્માત્ ભવસિ ? ।
પાપઃ ખલોઽહમિતિ નાઽર્હસિ માં વિહાતું કિં રક્ષયા કૃતમતેરકુતોભયસ્ય ।
યસ્માદસાધુરધમોઽહમપુણ્યકર્મા તસ્માત્તવાસ્મિ સુતરામનુકમ્પનીયઃ

અન્વય-અયિ વિભો ! અયમ્ ખલઃ પાપઃ ઇતિ (હેતોઃ) મામ્ વિહાતુમ્ ન અર્હસિ અકુતો-ભયસ્ય કૃતમતેઃ (પ્રાજ્ઞસ્ય)
રક્ષયા કિમ્ (ભવતિ ?) યસ્માત્ અહમ્ અસાધુઃ અધમઃ અપુણ્યકર્મા અસ્મિ તસ્માત્ તવ સુતરામ્ અનુકમ્પનીયઃ અસ્મિ
।
સ્વૈરેવ યદ્યપિ ગતોઽહમધઃ કુકૃત્યૈ- સ્તત્રાપિ નાથ તવ નાસ્મ્યવલેપપાત્રમ્ । દૃપ્તઃ પશુઃ પતતિ યઃ
સ્વયમન્ધકૂપે નોપેક્ષતે તમપિ કારુણિકો હિ લોકઃ

અન્વય-અયિ નાથ ! યદ્યપિ અહમ્ સ્વૈઃ એવ કુકૃત્યૈઃ અધઃ ગતઃ અસ્મિ તત્રાપિ તવ અવલેપપાત્રમ્ ન અસ્મિ હિ-યઃ
દૃપ્તઃ (તારુણ્યમદેન સગર્વઃ) પશુઃ સ્વયમ્ (એવ) અન્ધકૂપે પતતિ તમ્ અપિ કારુણિકઃ લોકઃ ન ઉપેક્ષતે ।
અત્યુન્નતાન્નિજપદાચ્ચપલશ્ચ્યુતોઽયં ભૂરીન્ભ્રમિષ્યતિ જડપ્રકૃતિઃ કુમાર્ગાન્ । મત્વેતિ ચેત્ત્યજસિ
મામયમીદૃગેવ ગાઙ્ગસ્ત્વયા કિમિતિ મૂર્ધ્નિ ધૃતઃ પ્રવાહઃ

હન્તાઽયમાર્તિમપિ નારકિણાં ધૃતશ્ચે- ન્મૂર્ધ્ના કિલેતિ વહસે યદિ ગાઙ્ગમોઘમ્ ।
એતત્તવોચિતમનાથજનાર્તિભઙ્ગ- હેવાકિનો ઘનઘૃણામૃતસાગરસ્ય

અસ્માદૃશસ્ય રસના તુ સહસ્રધેયં ગચ્છેદવાપ્ય તવ શીર્ષમિતીરયન્તી । કિં તૂદ્ધરામિ
ભવદગ્રપદાવમર્શ- માત્રાદહં ત્રિજગતીમિતિ મે પ્રતિજ્ઞા

(તિલકમ્)
અન્વય-હે વિભો ! અત્યુન્નતાત્ નિજપદાત્ ચ્યુતઃ ચપલઃ અયમ્ જડપ્રકૃતિઃ ભૂરીન્ કુમાર્ગાન્ ભ્રમિષ્યતિ ઇતિ
મત્વા (ત્વમ્) મામ્ ત્યજસિ ચેત્ તર્હિ ઈદૃગ્ એવ અયમ્ ગાઙ્ગઃ પ્રવાહઃ મૂર્ધ્નિ ત્વયા કિમિતિ ધૃતઃ ? કિલ
મૂર્ધ્ના ધૃતઃ ચેત્ તદા અયમ્ (ગાઙ્ગઃ ઓઘઃ) નારકિણામ્ આર્તિમ્ હન્તા (દૂરીકરિષ્યતિ) ઇતિ (હેતોઃ) હે
નાથ ! યદિ ત્વમ્ ગાઙ્ગમ્ ઓઘમ્ (શિરસિ) વહસિ તદા અનાથજનાર્તિભઙ્ગહેવાકિનઃ ઘનઘૃણામૃતસાગરસ્ય
તવ એતત્ ઉચિતમ્ (એવાસ્તિ) અસ્માદૃશસ્ય (ભક્તજનસ્ય) ઇયમ્ રસના તવ શીર્ષમ્ અવાપ્ય (અહમ્ ગઙ્ગાવત્ સુખમ્
તિષ્ઠામિ) ઇતિ ઈરયન્તી સહસ્રધા ગચ્છેત્ કિંતુ (ભવચ્છીર્ષપ્રાપ્તિમનોરથસ્ય તુ કૈવ કથા)
ભવદગ્રપદાવમર્શમાત્રાત્ અહમ્ ત્રિજગતીમ્ (ક્ષણાત્) ઉદ્ધરામિ ઇતિ મે પ્રતિજ્ઞા (નારકિણાં તુ કૈવ
કથેતિભાવઃ) ।
ક્ષામો નિકામજડિમા કુટિલઃ કલાવાન્ દોષાકરોઽયમિતિ ચેત્ત્યજસિ પ્રભો મામ્ । એતાદૃશૈરુપગતોઽપિ
સમસ્તદોષૈઃ કસ્માત્ત્વયા શિરસિ નાથ ધૃતઃ શશાઙ્કઃ

અન્વય-હે પ્રભો ! અયમ્ ક્ષામઃ નિકામજડિમા કુટિલઃ કલાવાન્ દોષાકરઃ ઇતિ (હેતોઃ) ચેત્ મામ્ ત્યજસિઃ
તર્હિ-હે નાથ ! એતાદૃશૈઃ (ક્ષામત્વાદિભિઃ) સમસ્તદોષૈઃ ઉપગતઃ અપિ અયં શશાઙ્કઃ ત્વયા શિરસિ
કસ્માત્ ધૃતઃ ? ।
શાન્તાકૃતિર્દ્વિજપતિર્વિમલઃ કલઙ્ક- મુક્તઃ કિલેતિ યદિ મૂર્ધ્નિ વિધું બિભર્ષિ । એવંવિધોઽપિ ભવતા
કથમઙ્ઘ્રિ પીઠ- પ્રાન્તેઽપિ ધર્તુમુચિતો ન સમર્થિતોઽહમ્

અન્વય-કિલ (અયમ્ ચન્દ્રઃ) શાન્તાકૃતિઃ દ્વિજપતિઃ વિમલઃ કલઙ્કમુક્તઃ ઇતિ (હેતોઃ) યદિ ત્વમ્ વિધુમ્ મૂર્ધ્નિ
બિભર્ષિ તર્હિ-એવંવિધઃ અપિ અહમ્ ભવતા અઙ્ઘ્રિ પીઠપ્રાન્તે અપિ ધર્તુમ્ ઉચિતઃ કથમ્ ન સમર્થિતઃ ?
પાપગ્રહો ધૃતિમુપૈતિ વિના પરેષાં ન સ્વાપહારમયમિત્યથ માં જહાસિ । એવંવિધોઽપિ તવ
દક્ષિણદૃષ્ટિપાત- પાત્રત્વમીશ્વર કથં રુચિમાનુપેતઃ

અન્વય-હે ઈશ્વર ! અથ અયમ્ પાપગ્રહઃ પરેષામ્ સ્વાપહારમ્ વિના ધૃતિમ્ ન ઉપૈતિ ઇતિ (હેતોઃ) ચેત્ મામ્ જહાસિ
તર્હિ એવંવિધઃ અપિ અયમ્ રુચિમાન્ (સૂર્યઃ) તવ દક્ષિણદૃષ્ટિપાતપાત્રત્વમ્ કથમ્ ઉપેતઃ ?
મિત્રત્વમેષ ભવતો ગુણિબન્ધુતાં ચ પ્રખ્યાપ્ય ચેદુપગતસ્તવ વલ્લભત્વમ્ । દાસત્વમેવ તવ નિત્યમુપેત્ય
ભૂત્વા સેવાપરશ્ચ ગુણિનાં કથમપ્રિયોઽહમ્

અન્વય-એષઃ (સૂર્યઃ) ભવતઃ મિત્રત્વમ્ ગુણિબન્ધુતામ્ ચ પ્રખ્યાપ્ય ચેત્ તવ વલ્લભત્વમ્ ઉપગતઃ તર્હિ નિત્યમ્
તવ દાસત્વમ્ એવ ઉપેત્ય ગુણિનામ્ સેવાપરઃ ચ ભૂત્વા અહમ્ કથમ્ તવ અપ્રિયઃ (અસ્મિ ?) ।
અત્યૂષ્મલં મલિનમાર્ગમનેકજિહ્વં સ્પર્શેઽપ્યનર્હમવધાર્ય જહાસિ ચેન્મામ્ । એતાદૃશોઽપિ
શુભદૃષ્ટિનિવેશનસ્ય પાત્રીકૃતઃ કથમયં ભવતાઽઽશ્રયાશઃ

અન્વય-અત્યૂષ્મલમ્ મલિનમાર્ગમ્ અનેકજિહ્વમ્ સ્પર્શે અપિ અનર્હમ્ અવધાર્ય ચેત્ મમ્ જહાસિ તર્હિ એતાદૃશઃ અપિ અયમ્
આશ્રયાશઃ (અગ્નિઃ) ભવતા શુભદૃષ્ટિનિવેશનસ્ય કથમ્ પાત્રીકૃતઃ ? ।
યદ્બન્ધુજીવદલસદ્રુચિરર્થિભાવ- માયાતિ સાધુવિબુધવ્રજજીવનાય । યન્મિત્રમણ્ડલમુખેન ચ વિશ્વમેષઃ
પુષ્ણાતિ તેન દહને યદિ સાદરોઽસિ

આપ્યાયનં સુમનસામનિશં વિધાતુ- મર્થીભવામિ યદિ કોઽપિ ન મેઽસ્તિ દાતા । કર્તું ચ
બન્ધુજનજીવનમક્ષમોઽહં વિશ્વં ચ પોષયિતુમીશ સુહૃન્મુખેન

તેનાઽત્ર માં નિરપરાધમવેહિ દેહિ દૃષ્ટિં પ્રસાદવિશદામમૃતદ્રવાર્દ્રામ્ । દીનં
દયાસ્પદમદભ્રમદભ્રમેણ ભ્રૂવિભ્રમેણ સદયં ભજ ભઙ્ગુરેણ

(તિલકમ્)
અન્વય-બન્ધુજીવદલસદ્રુચિઃ એષઃ (અગ્નિઃ) સાધુ (કૃત્વા) વિબુધવ્રજજીવનાય યત્ અર્થિભાવમ્ આયાતિ યત્ ચ
મિત્રમણ્ડલમુખેન વિશ્વમ્ પુષ્ણાતિ તેન (હેતુના) યદિ દહને સાદરઃ અસિ । હે ઈશ ! સુમનસામ્ અનિશમ્
આપ્યાયનમ્ વિધાતુમ્ યદિ (અહમ્) અર્થીભવામિ તર્હિ (તાદૃશઃ અન્યઃ) કઃ અપિ દાતા મે નાસ્તિ । (અતઃ) અહમ્
બન્ધુજનજીવનમ્ કર્તુમ્ સુહૃન્મુખેન વિશ્વમ્ પોષયિતુમ્ ચ અક્ષમઃ અસ્મિ । તેન (હેતુના) હે ઈશ ! અત્ર (વિષયે)
મામ્ નિરપરાધમ્ અવેહિ પ્રસાદવિશદામ્ અમૃતદ્રવાર્દ્રામ્ દૃષ્ટિમ્ દેહિ દયાસ્પદમ્ દીનમ્ અદભ્રમદભ્રમેણ
ભઙ્ગુરેણ ભ્રૂવિભ્રમેણ સદયમ્ ભજ ।
અન્વગ્રહીરમલદૃષ્ટિસમર્પણેન મિત્રં શુચિં દ્વિજપતિં યદિ યુક્તમેતત્ । એવંવિધેઽપિ ભગવન્
દૃશમપ્રસન્નાં ધત્સે મયીતિ વિધિરેષ પરાઙ્મુખો મે

અન્વય-અયિ ભગવન્ ! યદિ અમલદૃષ્ટિસમર્પણેન મિત્રમ્ (સૂર્યમ્) શુચિમ્ (અગ્નિમ્) દ્વિજપતિમ્ (ચન્દ્રમસમ્ ચ)
અન્વગ્રહીઃ તદેતત્ યુક્તમ્ । (કિન્તુ) એવંવિધે અપિ મયિ યત્ અપ્રસન્નામ્ દૃશમ્ ધત્સે તત્ એષઃ મે વિધિઃ (દૈવમ્)
પરાઙ્મુખઃ અસ્તિ (એષા મમૈવાઽભાગ્યચાતુરીત્યર્થઃ) ।
નિષ્કર્ણ એષ કુસૃતિવ્યસની દ્વિજિહ્વો મત્વેતિ ચેત્ત્યજસિ નિઃશરણં પ્રભો મામ્ । એતાદૃશોઽપિ પવનાશન
એષ કસ્મા- ચ્છ્રીકણ્ઠ કણ્ઠપુલિને ભવતા ગૃહીતઃ

અન્વય-હે પ્રભો ! એષઃ નિષ્કર્ણઃ કુસૃતિવ્યસની દ્વિજિહ્વઃ (ચ અસ્તિ) ઇતિ મત્વા મામ્ નિઃશરણમ્ જહાસિ ચેત્
તર્હિ હે શ્રીકણ્ઠ ! એતાદૃશઃ અપિ એષઃ પવનાશનઃ ભવતા કણ્ઠપુલિને કસ્માત્ ગૃહીતઃ ?
જિહ્વાસહસ્રયુગલેન પુરા સ્તુતસ્ત્વ- મેતેન તેન યદિ તિષ્ઠતિ કણ્ઠપીઠે । એકૈવ મે તવ નુતૌ રસનાઽસ્તિ
તેન સ્થાનં મહેશ ભવદઙ્ઘ્રિતલે મમાઽસ્તુ

અન્વય-હે મહેશ ! એતેન (શેષનાગેન) પુરા જિહ્વાસહસ્રયુગલેન (સહસ્રશિરસ્ત્વાચ્છેષસ્ય) ત્વમ્ સ્તુતઃ (અસિ)
તેન (હેતુના) યદિ (સઃ) તવ કણ્ઠપીઠે તિષ્ઠતિ તદા મે તવ નુતૌ એકા એવ રસના અસ્તિ તેન હે ઈશ !
ભવદઙ્ઘ્રિતલે (એવ) મમ સ્થાનમ્ અસ્તુ ।
શૃઙ્ગી વિવેકરહિતઃ પશુરુન્મદોઽયં મત્વેતિ ચેત્પરિહરસ્યતિકાતરં મામ્ । એવંવિધોઽપિ
વૃષભશ્ચરણાર્પણેન નીતસ્ત્વયા કથમનુગ્રહભાજનત્વમ્

અન્વય-અયમ્ શૃઙ્ગી વિવેકરહિતઃ પશુઃ ઉન્મદઃ ઇતિ મત્વા ચેત્ અતિકાતરમ્ મામ્ પરિહરસિ તર્હિ એવંવિધઃ અપિ
વૃષભઃ ત્વયા ચરણાઽર્પણેન અનુગ્રહભાજનત્વમ્ કથમ્ નીતઃ ?
પૃષ્ઠે ભવન્તમયમુદ્વહતે કદાચિ- દેતાવતા યદિ તવૈતિ દયાસ્પદત્વમ્ । સ્વામિન્નહં તુ
હૃદયેઽન્વહમુદ્વહામિ ત્વામિત્યતઃ કથમહો ન તવાઽનુકમ્પ્યઃ

અન્વય-(યત્) અયમ્ (વૃષભઃ) કદાચિત્ ભવન્તમ્ પૃષ્ઠે ઉદ્વહતે એતાવતા યદિ તવ દયાસ્પદત્વમ્ એતિ તર્હિ હે
સ્વામિન્ ! અહમ્ તુ અન્વહમ્ ત્વામ્ હૃદયે ઉદ્વહામિ ઇત્યતઃ અહો !! (અહમ્) કથમ્ ન તવ અનુકમ્પ્યઃ (અસ્મિ) ?
ક્રૂરઃ પરાઙ્મુખમસાવનૃજુર્જહાતિ યોગ્યં ગુણગ્રહણકર્મણિ માર્ગણૌઘમ્ । મત્વેતિ ચેત્ત્યજસિ માં
કથમીદૃગેવ સ્વામિન્ધૃતઃ કરતલે ભવતા પિનાકઃ

અન્વય-અસૌ ક્રૂરઃ અનૃજુઃ ગુણગ્રહણકર્મણિ યોગ્યં માર્ગણૌઘમ્ (માર્ગણાનાં યાચકાનાં ઓઘમ્
સમૂહમ્) પરાઙ્મુખમ્ (કૃત્વા) જહાતિ ઇતિ મત્ત્વા ચેત્ મામ્ ત્યજસિ તર્હિ હે સ્વામિન્ ! ઈદૃગેવ (અર્થાત્ ક્રૂરઃ
અનૃજુઃ ગુણગ્રહણકર્મણિ [પ્રત્યઞ્ચાગ્રહણવિધૌ] યોગ્યમ્ માર્ગણૌઘમ્ [શરસમૂહમ્] પરાઙ્મુખમ્ ત્યજન્
અયમ્) પિનાકઃ ભવતા કરતલે કથમ્ ધૃતઃ ? ।
કોટિં પરામુપગતેઽપિ ગુણે નિતાન્તં નમ્રં વિમૃશ્ય યદિ નાઽજગવં જહાસિ । સ્વલ્પે ગુણેઽપિ
નતિમાનતિમાત્રમેવ કિં તચ્ચ યેન ન ભવામિ તવાનુકમ્પ્યઃ

અન્વય-પરામ્ કોટિમ્ (ધનુરગ્રમ્ સંખ્યાવિશેષમ્ ચ) ઉપગતે ગુણે (પ્રત્યઞ્ચાયાં દયાદાક્ષિણ્યાદૌ ચ)
નિતાન્તમ્ નમ્રમ્ વિમૃશ્ય યદિ અજગવમ્ ન જહાસિ તદા સ્વલ્પે ગુણે (દયાદાક્ષિણ્યાદૌ) અપિ અતિમાત્રમ્ એવ
નતિમાન્ (વિનીતોઽસ્મિ) તત્ ચ કિમ્ યેન તવ અનુકમ્પ્યઃ ન ભવામિ ?
અત્યન્તતીક્ષ્ણમતિકર્કશમાર્જવેન કૃત્વા પ્રવેશમતિમાત્રમરુન્તુદં મામ્ । મત્વા જહાસિ યદિ નાથ
કિમર્થમેત- દેવંવિધં વહસિ હસ્તગતં ત્રિશૂલમ્

અન્વય-અત્યન્તતીક્ષ્ણમ્ અતિકર્કશમ્ (અભિમુખે) આર્જવેન પ્રવેશમ્ કૃત્વા (પશ્ચાત્) અતિમાત્રમ્ અરુન્તુદમ્ મત્વા
યદિ મામ્ જહાસિ તર્હિ હે નાથ ! એવંવિધમ્ હસ્તગતમ્ એતત્ ત્રિશૂલમ્ કિમર્થમ્ વહસિ ?
જ્ઞાત્વાઽથ ચેત્સમરસંહિતકર્મયોગ્યં કોટિત્રયોજ્જ્વલમુખં ત્રિશિખં બિભર્ષિ । નિઃસ્વં ન કિં
સમરસં હિતકર્મયોગ્યં માં વેત્સિ યેન કુરુષે મયિ ન પ્રસાદમ્

અન્વય-અથ સમરસંહિતકર્મયોગ્યમ્ કોટિત્રયોજ્જ્વલમુખમ્ જ્ઞાત્વા ચેત્ ત્રિશિખમ્ બિભર્ષિ તર્હિ મામ્ નિઃસ્વમ્
સમરસમ્ હિતકર્મયોગ્યમ્ કિમ્ ન વેત્સિ ? યેન મયિ પ્રસાદમ્ ન કુરુષે ।
ન્યગ્ભાવિતદ્વિજમખર્વિતપૂર્વદેવ- ગુર્વાઽપદર્પણપરં કૃતગોત્રભેદમ્ । સંભાવ્ય ચેત્ત્યજસિ માં
કથમીદૃગેવ નેત્રોત્સવસ્તવ જગદ્વિજયી કુમારઃ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! મામ્ ન્યગ્ભાવિતદ્વિજમ્ અખર્વિતપૂર્વદેવગુર્વાપદર્પણપરમ્ કૃતગોત્રભેદમ્ સંભાવ્ય ચેત્
ત્યજસિ તર્હિ ઈદૃક્ એવ (ન્યગ્ભાવિતદ્વિજઃ [અર્થવશાદ્ વિભક્તિવિપરિણામઃ]
અખર્વિતપૂર્વદેવગુર્વાપદર્પણપરઃ કૃતગોત્રભેદઃ) જગદ્વિજયી કુમારઃ કથમ્ તવ નેત્રોત્સવઃ
(નયનપ્રકાશકરઃ અતિપ્રિયઃ સુતઃ ઇત્યર્થઃ) ।
મત્ત્વાઽથ નાથ શુચિજાતિમમું વિશાખ- મસ્મિન્મનો યદિ બિભર્ષિ દૃઢપ્રસાદમ્ ।
એવંવિધોઽપ્યહમનન્યપરાયણસ્તે કસ્માદ્ભવામિ ભગવન્નવલેપભૂમિઃ

અન્વય-હે નાથ ! અથ અમુમ્ શુચિજાતિમ્ વિશાખમ્ મત્વા યદિ અસ્મિન્ મનઃ દૃઢપ્રસાદમ્ બિભર્ષિ તર્હિ હે
ભગવન્ ! એવંવિધઃ અપિ અનન્યપરાયણઃ અહમ્ તે અવલેપભૂમિઃ કસ્માત્ ભવામિ ?
સર્વાપહારરતિરુન્મદવક્રવક્ત્ર- સ્ત્યાજ્યોઽસ્મિ કર્ણચપલો યદિ તુન્દિલસ્તે । એવંવિધોઽપિ ભગવન્
ગણનાયકત્વે કસ્માદયં ગજમુખો ભવતા નિયુક્તઃ

અન્વય-હે ભગવન્ ! સર્વાપહારરતિઃ ઉન્મદવક્રવક્ત્રઃ કર્ણચપલઃ તુન્દિલઃ (અહમ્) યદિ તે ત્યાજ્યઃ અસ્મિ
તર્હિ એવંવિધઃ અપિ અયમ્ ગજમુખઃ ભવતા ગણનાયકત્વે કસ્માત્ નિયુક્તઃ ?
હસ્તં સદા વહતિ દાનજલાવસિક્તં તેનૈષ ચેદલભત પ્રમથાધિપત્યમ્ । દાનં પ્રદાતુમધનો યદિ ન
ક્ષમોઽહં દાસત્વમસ્તુ મમ દેવ ભવદ્ગણાનામ્

અન્વય-હે દેવ ! એષઃ (ગજમુખઃ) યતઃ દાનજલાવસિક્તમ્ [મદામ્ભસાઽવસિક્તમ્ દાનાર્થં જલેન અવસિકઞ્ચ]
હસ્તમ્ સદા વહતિ તેન (હેતુના) એષઃ પ્રમથાધિપત્યમ્ અલભત ચેત્ તર્હિ અધનઃ અહમ્ દાનમ્ પ્રદાતુમ્ યદિ ન
ક્ષમઃ (અસ્મિ) તદા ભવદ્ગણાનામ્ દાસત્વમ્ (એવ) મમ અસ્તુ ।
હેયોઽસ્મ્યસેવકતયા તવ ચેદ્ ગ્રહેષુ કુર્વત્સુ તુલ્યમખિલેષ્વપિ રાશિભોગમ્ । દ્વાવુજ્ઝતસ્તવ ન
દૃક્પથમર્કચન્દ્રા- વેતાવતા પરિહૃતા ભવતા કિમન્યે

અન્વય-હે નાથ ! અખિલેષુ અપિ ગ્રહેષુ તુલ્યમ્ (એવ) રાશિભોગમ્ કુર્વત્સુ (સત્સુ) અર્કચન્દ્રૌ દ્વૌ (એવ) તવ
દૃક્પથમ્ ન ઉજ્ઝતઃ ચેત્ તર્હિ એતાવતા (એવ) ભવતા અન્યે (ભૌમાદ્યાઃ ગ્રહાઃ) કિમ્ પરિહૃતાઃ (અહમ્)
અસેવકતયા કથમ્ હેયઃ અસ્મિ ?
બલાવુભૌ દ્વિજપતી તવ નાથ ભક્તા- વેકસ્તયોર્હરતિ સન્તમસં પ્રજાનામ્ । તેનાવૃતં યદિ પરં સહસે
મહેશ દ્રષ્ટું તતો વિષમદૃષ્ટિરિતિ શ્રુતોઽસિ

અન્વય-હે નાથ ! બાલૌ ઉભૌ દ્વિજપતી (એકઃ દ્વિજપતિર્બાલેન્દુઃ અન્યો દ્વિજપતિર્બ્રાહ્મણઃ તૌ) તવ ભક્તૌ
(સ્તઃ) તયોઃ એકઃ (દ્વિજપતિઃ તવ મૌલિસ્થો બાલેન્દુઃ) પ્રજાનામ્ સન્તમસમ્ હરતિ પરમ્ દ્વિજપતિમ્ (મામ્ બાલમ્)
તેન (સન્તમસેન) આવૃતમ્ દ્રષ્ટું યદિ સહસે તતઃ (એવ) હે મહેશ ! (ત્વમ્) વિષમદૃષ્ટિઃ ઇતિ શ્રુતઃ અસિ ।
યુક્તં રિપૌ સુહૃદિ વા સમદર્શનસ્ય દોષોદ્ધતેઽપિ યદિ તે હૃદયં દયાર્દ્રમ્ । તત્સામ્પ્રતં
ગતિવિહીનમનાત્મનીનં દીનં જનં પ્રતિ કુતઃ કરુણાઽવલેપઃ

અન્વય-અયિ ભગવન્ ! દોષોદ્ધતે અપિ રિપૌ સુહૃદિ વા સમદર્શનસ્ય તે હૃદયમ્ યદિ દયાર્દ્રમ્ (અસ્તિ તત્) યુક્તમ્ ।
તત્ સામ્પ્રતમ્ ગતિવિહીનમ્ અનાત્મનીનમ્ દીનમ્ જનમ્ ((મામ્) પ્રતિ કુતઃ તવ કરુણાવલેપઃ ?
અભ્યુદ્ગમોઽયમશનેરમૃતાંશુમ્બિમ્બા ત્સ્વામિન્નસૌ દિનમણેસ્તિમિરપ્રરોહઃ । યુષ્માદૃશસ્ય
કૌણામ્બુનિધેરકસ્મા- દસ્માદૃશેષ્વશરણેષ્વવધીરણં યત્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! યુષ્માદૃશસ્ય (એકનિમેષેણૈવ ત્રિજગદુદ્ધારકસ્ય) કરુણામ્બુનિધેઃ અકસ્માત્ અસ્માદૃશેષુ
અશરણેષુ યત્ અવધીરણમ્ (અસ્તિ) અયમ્ અમૃતાંશુબિમ્બાત્ અશનેઃ અભ્યુદ્ગમઃ (ભવતિ) તથા અસૌ દિનમણેઃ
તિમિરપ્રરોહઃ (ભવતિ) ।
સ્વામિન્ મૃડસ્ત્વમુરુદુઃખભરાર્દિતોઽહં મૃત્યુઞ્જયસ્ત્વમથ મૃત્યુભયાકુલોઽહમ્ ।
ગઙ્ગાધરસ્ત્વમહમુગ્રભવોપતાપ- તપ્તઃ કથં કથમહં ન તવાનુકમ્પ્યઃ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! ત્વમ્ મૃડઃ (અસિ) અહમ્ ઉરુદુઃખભરાર્દિતઃ (અસ્મિ) ત્વમ્ મૃત્યુઞ્જયઃ (અસિ) અથ અહમ્
મૃત્યુભયાકુલઃ (અસ્મિ) ત્વમ્ ગઙ્ગાધરઃ (અસિ) અહમ્ ઉગ્રભવોપતાપતપ્તઃ (અસ્મિ) અતઃ હે વિભો ! અહમ્ તવ
કથં કથમ્ ન અનુકમ્પ્યઃ (અસ્મિ) ।
----------- ભવજીર્ણજ્વરાતાપ-મોહકમ્પાકુલાય મે । એકં સુદર્શનસ્યાંશં દેહિ વિશ્વચિકિત્સક ! ॥
----------
ભક્તપ્રિયઃ સ્વયમપિ ક્ષુધયાઽન્વિતસ્ય પાનોત્સવૈકરસિકોઽપિ પિપાસિતસ્ય । તાપાતુરસ્ય ઘનસેવનસાદરોઽપિ
જાનાસિ નાથ ન કથં સહસા મમાર્તિમ્

અન્વય-હે નાથ ! (ત્વમ્) સ્વયમપિ ભક્તપ્રિયઃ (સન્) ક્ષુધયા (ત્વદ્દર્શનબુભુત્સયા) અન્વિતસ્ય મમ આર્તિમ્
સહસા કથમ્ ન જાનાસિ ? પાનોત્સવૈકરસિકઃ (સન્) અપિ પિપાસિતસ્ય (ત્વદાલોકનપિપાસાકુલિતસ્ય) મમ આર્તિમ્
કથં ન જાનાસિ ? તથા ઘનસેવનસાદરઃ સન્ અપિ તાપાતુરસ્ય મમ આર્ત્તિમ્ સહસા કથમ્ ન જાનાસિ ।
સર્વજ્ઞ સર્વમવગચ્છસિ ભૂતભાવિ ભાગ્યક્ષયઃ પુનરસૌ ભગવન્ મમૈવ । જાનાસિ યસ્ય હૃદયસ્થિત એવ
નાર્તીં જ્ઞાત્વાઽપિ વા ગજનિમીલિતમાતનોષિ

અન્વય-હે સર્વજ્ઞ ! (ત્વમ્) સર્વમ્ ભૂતભાવિ અવગચ્છસિ । હે ભગવન્ ! પુનઃ મમ એવ અસૌ ભાગ્યક્ષયઃ (અસ્તિ)
યસ્ય હૃદયસ્થિત એવ (મમ) આર્ત્તિમ્ ન જાનાસિ જ્ઞાત્વા અપિ વા ગજનિમીલિતમ્ આતનોષિ ।
ભાલેઽનલં તવ ગલે ગરલં કરે ચ શૂલં પ્રકાશમખિલોઽયમવૈતિ લોકઃ । અન્તર્ગતં ત્રયમિદં તુ મમ
ત્વમેવ જાનાસિ નાસિ ચ દયાલુરતો હતોઽહમ્

અન્વય-અયિ નાથ ! તવ ભાલે અનલમ્ ગલે ગરલમ્ કરે ચ શૂલમ્ પ્રકાશમ્ (સ્ફુટમેવ) અયમ્ અખિલઃ લોકઃ અવૈતિ
। મમ તુ અન્તર્ગતમ્ ઇદમ્ ત્રયમ્ [આશ્વાસકારણશુદ્ધજ્ઞાનવિયોગશોકાગ્નિમ્ મધુમુખં પરિણામદારુણં
દુષ્કર્મ્મરૂપં ગરલમ્ જરામરણાખ્યં શૂલમ્] ત્વમ્ એવ (અન્તર્યામિધુરીણઃ) જાનાસિ દયાલુઃ ચ ન અસિ
અતઃ (એવ) અહમ્ હતઃ ।
એકસ્ત્વમેવ ભવિનામનિમિત્તબન્ધુ- ર્નૈસર્ગિકી તવ કૃપા સવિતુઃ પ્રભેવ । વામઃ પુનર્મમ વિધિઃ
પરિદેવિતાનિ જાતાન્ય [જાનાસિ] રણ્યરુદિતેન સમાનિ યસ્ય

અન્વય-હે ઈશ ! એકઃ ત્વમ્ ભવિનામ્ એવ અનિમિત્તબન્ધુઃ (અસિ) સવિતુઃ પ્રભા ઇવ તવ (એવ) નૈસર્ગિકી કૃપા
(અસ્તિ) પુનઃ યસ્ય પરિદેવિતાનિ અરણ્યરુદિતેન સમાનિ જાતાનિ (તસ્ય) મમ (એષઃ) વિધિઃ વામઃ (અસ્તિ) ।
અત્યન્તદુર્ભગમયોગ્યમભાગ્યભાજ- માજન્મનર્મવિમુખં મુખરોગ્રવાચમ્ । દૈવાદવાપ્ય સકલાપસદં મહેશ
નૈવાઽત્યજત્કુલવધૂરિવ દુર્ગતિર્મામ્

અન્વય-હે મહેશ ! અત્યન્તદુર્ભગમ્ અયોગ્યમ્ અભાગ્યભાજમ્ આજન્મનર્મવિમુખમ્ મુખરોગ્રવાચમ્ સકલાપસદમ્ મામ્
દૈવાત્ અવાપ્ય ઇયમ્ દુર્ગતિઃ કુલવધૂઃ ઇવ (મામ્) નૈવ અત્યજત્ ।
મુક્ત્વા સમાધિમસમાધિહરં પરં ચ પ્રોદ્દામધામ શિવ ધામ સુધામયં તે । ભ્રાન્તોઽસ્મિ તેન
મલયાનિલવેલ્લ્યમાન- કલ્લોલલોલનિધનાનિ ધનાનિ લબ્ધુમ્

અન્વય-હે શિવ ! તેન (પૂર્વોક્તહેતુના) અસમાધિહરમ્ સમાધિમ્ મુક્ત્વા પરમ્ પ્રોદ્દામધામ તે સુધામયમ્ ધામ
ચ મુક્ત્વા (અહમ્) મલયાનિલવેલ્લ્યમાનકલ્લોલલોલનિધનાનિ ધનાનિ લબ્ધુમ્ (દશ દિશઃ) ભ્રાન્તઃ અસ્મિ ।
આરાધિતાઃ પ્રચપલાશ્ચપલાવદેવ દુષ્ટેશ્વરા ન ગુરવો ગુરવો ગુણૌઘૈઃ । યાતાનિ તાનિ મમ હાનિમહાનિ
મિથ્યા શ્રાન્તોઽસ્મિ હા વિતતમોહતમોહતોઽહમ્

અન્વય-હે વિભો ! (મયા મૂઢેન) ચપલાવદ્ પ્રચપલાઃ દુષ્ટેશ્વરાઃ એવ આરાધિતાઃ । ગુણૌઘૈઃ ગુરવઃ
ગુરવઃ ન આરાધિતાઃ (અતઃ) મમ તાનિ અહાનિ મિથ્યા હાનિમ્ યાતાનિ હા ! વિતતમોહતમોહતઃ અહમ્ શ્રાન્તઃ
અસ્મિ ।
તૃષ્ણા દિનાદ્દિનમબૃંહત બંહિમન- માયામિની મનસિ હૈમનયામિનીવ । નાથ
ત્રિધામનયનાઽર્પયદૃક્પ્રસાદં સાદં નયાન્ધતમસં ભ્રમસંભૃતં મે

અન્વય-હે નાથ ! (મમ) મનસિ તૃષ્ણા આયામિની હૈમનયામિની ઇવ દિનાદ્દિનમ્ બંહિમાનમ્ અબૃંહત અયિ
ત્રિધામનયન ! (ત્વં મયિ) દૃક્પ્રસાદમ્ અર્પય ભ્રમસંભૃતમ્ મે અન્ધતમસમ્ સાદમ્ નય ।
સ્તમ્ભં વિજૃમ્ભયતિ દમ્ભમયં ભ્રમં ચ કંચિત્પ્રપઞ્ચયતિ યચ્છતિ વાચિ મુદ્રામ્ । કં નામ
નાઽઽમયમયં પ્રથયત્યખર્વ- ગર્વજ્વરજ્વલનદુઃસહસન્નિપાતઃ

અન્વય-હે પ્રભો ! અયમ્ અખર્વગર્વજ્વરજ્વલનદુઃસહસન્નિપાતઃ દમ્ભમયમ્ સ્તમ્ભમ્ વિજૃમ્ભયતિ ભ્રમમ્ ચ
કઞ્ચિત્ પ્રપઞ્ચયતિ વાચિ મુદ્રામ્ યચ્છતિ કમ્ નામ આમયમ્ ન પ્રથયતિ ।
તત્સામ્પ્રતં ભુવનવિશ્રુતહસ્તસિદ્ધિં ત્વામોષધીપતિશિખામણિમાશ્રયામિ । મૌનં વિમુદ્રય દરિદ્રય
મોહનિદ્રાં વિદ્રાવય દ્રુતમુપદ્રવમિન્દ્રિયાણામ્

----------- તસ્તૈરુગ્રૈર્વિવિધરચનૈઃ સંભૃતે યત્ર દોષૈ- રુત્પદ્યન્તે સતતમરુચિત્રાસમોહપ્રલાપાઃ ।
સંસારાખ્યં તમતિવિષમં સન્નિપાતં નરાણા- મેકો હન્તું પ્રભવતિ વિભુર્લીલયાઽસૌ કિરાતઃ

------------
અન્વય-તત્ હે નાથ ! સામ્પ્રતમ્ ભુવનવિશ્રુતહસ્તસિદ્ધિમ્ ત્વામ્ ઓષધીપતિશિખામણિમ્ (અહમ્) આશ્રયામિ હે
વિભો ! (મમ) મૌનમ્ વિમુદ્રય મોહનિદ્રામ્ દરિદ્રય ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉપદ્રવમ્ દ્રુતમ્ વિદ્રાવય ।
વિસ્રમ્ભમમ્ભસિ ભજે ભગવન્નગાધે બાધે રિપુવ્યવસિતેઽપ્યલસીભવામિ । જાગર્મિ યન્ન સમવર્તિનિ હન્તુકામે
કા મે ગતિર્યદિ કરોષિ મનાગવજ્ઞામ્

-------------- મોહાન્ધ્યહરણાત્તીવ્રભવજ્વર-નિવારણે । દેહિનાં દક્ષ એકસ્ત્વમોષધીશશિખામણિઃ ॥
---------------
અન્વય-હે ભગવન્ ! (અહં મૂઢઃ) અગાધે અમ્ભસિ (ભવાર્ણવે) વિસ્રમ્ભમ્ ભજે રિપુવ્યવસિતે બાધે અપિ
અલસીભવામિ (કુતઃ) યત્ હન્તુકામે સમવર્તિનિ (યમે) ન જાગર્મિ । હે વિભો ! (ત્વમ્ દયાલુઃ) યદિ મનાક્ (એવ)
અવજ્ઞામ્ કરોષિ તર્હિ મે કા ગતિઃ ।
યસ્તે દદાતિ રવમસ્ય વરં દદાસિ યો વા મદં વહતિ તસ્ય દમં વિધત્સે । ઇત્યક્ષરદ્વયવિપર્યયકેલિશીલઃ
કિં નામ કુર્વતિ નમો ન મનઃ કરોષિ

અન્વય-હે વિભો ! યઃ (ધન્યઃ પૂજાસમયે) તે રવમ્ (મુખવાદ્યમ્ વિલાપેનાક્રન્દં વા) દદાતિ અસ્ય ત્વમ્ વરમ્
દદાસિ યઃ વા મદમ્ (ગર્વં) વહતિ તસ્ય (ત્વમ્) દમમ્ વિધત્સે । ઇતિ અક્ષરદ્વયવિપર્યયકેલિશીલઃ (ત્વમ્)
નમઃ (નમસ્કારમ્) કુર્વતિ (મયિ) મનઃ (ચિત્તમ્) કિં નામ ન કરોષિ ? (અત્રાપિ વિપર્યયં કર્તું
યુક્તમિત્યર્થઃ) ।
ચન્દ્રઃ કરે શિરસિ ચક્ષુષિ પાદમૂલે મૂર્તાવપીતિ શિવ ચન્દ્રસુભિક્ષમેતત્ । તાપાન્ધકારવિધુરં
શરણાગતં કિ- માયાતુ લઙ્ઘિતવતસ્તવ મોઘભાવમ્

અન્વય-હે શિવ ! તવ કરે શિરસિ ચક્ષુષિ પાદમૂલે મૂર્ત્તૌ અપિ ચન્દ્રઃ ઇતિ તત્ એતત્ (તવ) ચન્દ્રસુભિક્ષમ્
તાપાન્ધકારવિધુરમ્ મામ્ શરણાગતમ્ લઙ્ઘિતવતઃ તવ મોઘભાવમ્ કિમ્ આયાતુ ? (એતેન સ્વાયત્તેન
ચન્દ્રસુભિક્ષેણ મદીયં તાપમન્ધકારં ચ નિર્વાપ્ય તત્સાફલ્યં કુર્વિત્યર્થઃ ।)
કૌટિલ્યમિન્દુદલતો ન સુધામયત્વ- મૂષ્માણમૂર્ધ્વનયનાન્ન પરં પ્રકાશમ્ । માલિન્યમેવ ગલતો ન
ગભીરભાવં ત્વત્તોઽપિ મે તિત-ઉકલ્પમવાપ ચેતઃ

અન્વય-હે નાથ ! (પ્રતિક્ષણં ભવદીયધ્યાનાસક્તં) તિત-ઉકલ્પમ્ મે ચેતઃ (તવ) ઇન્દુદલતઃ કૌટિલ્યમ્
(એવ) અવાપ સુધામયત્વમ્ ન અવાપ ઊર્ધ્વનયનાત્ ઊષ્માણમ્ (એવ) અવાપ પરમ્ પ્રકાશમ્ ન (અવાપ) ગલતઃ
માલિન્યમ્ એવ અવાપ ત્વત્તઃ અપિ ગભીરભાવમ્ ન અવાપ ।
કિં વર્ણયામિ ગુરુતાં વિપદઃ પદે માં સ્થાણોર્ન્યયુઙ્ક્ત યદિયં સહસોપદિશ્ય । નિઃશાખતાં
સુમનસામનુમેયભાવં વિચ્છાયતાં વિફલતાં રસહીનતાં ચ

અન્વય-અહમ્ વિપદઃ ગુરુતામ્ કિં વર્ણયામિ યત્ ઇયમ્ (વિપત્) નિઃશાખતામ્ સુમનસામ્ અનુપેયભાવમ્ વિચ્છાયતામ્
વિફલતામ્ રસહીનતામ્ ચ ઉપદિશ્ય સહસા મામ્ સ્થાણોઃ પદે (શ્રી શમ્ભુચરણે) ન્યયુઙ્ક્ત ।
સર્વજ્ઞશમ્ભુશિવશઙ્કરવિશ્વનાથ- મૃત્યુઞ્જયેશ્વરમૃડપ્રભૃતીનિ દેવ । નામાનિ તેઽન્યવિષયે
ફલવન્તિ કિન્તુ ત્વં સ્થાણુરેવ ભગવન્ મયિ મન્દભાગ્યે

અન્વય-હે દેવ ! સર્વજ્ઞ-શમ્ભુ-શિવશઙ્કર-વિશ્વનાથ-મૃત્યુઞ્જયમૃડપ્રભૃતીનિ તે નામાનિ અન્યવિષયે
ફલવન્તિ (સન્તિ) । કિન્તુ હે વિભો ! મન્દભાગ્યે મયિ ત્વમ્ સ્થાણુઃ એવ (અસિ) ।
શ્વેતે સુદર્શનસમર્પણતત્પરસ્ય કૃષ્ણે ચ યસ્ય ન બભૂવ વિશેષબુદ્ધિઃ । સત્ત્વં શ્રિયં સૃજસિ
પુણ્યજનેષુ માં ચ મુઞ્ચસ્યપુણ્યજનમેષ વિધિઃ ક્ષતો મે

અન્વય-હે વિભો ! શ્વેતે (શ્વેતાખ્યનૃપતૌ) સુદર્શનસમર્પણતત્પરસ્ય (સુ=શોભનં દર્શનં તસ્ય સમર્પણે
તત્પરસ્ય) તથા કૃષ્ણે ચ (શ્રીકૃષ્ણે ચ) સુદર્શનસમર્પણતત્પરસ્ય (સુદર્શનાખ્યચક્રસમર્પણે
તત્પરસ્ય) યસ્ય (તવ) વિશેષબુદ્ધિઃ ન બભૂવ । સઃ ત્વમ્ પુણ્યજનેષુ (કુબેરાદિષુ) શ્રિયમ્ સૃજસિ મામ્
અપુણ્યજનમ્ (=પુણ્યહીનં જનમ્) મુઞ્ચસિ (યત્) એષઃ મે વિધિઃ ક્ષતઃ ।
આવર્જનં ક્રતુભુજાં ગજવાજિરત્ન- શ્રીપારિજાતમદિરેન્દુસુધાઽર્પણેન । કૃત્વાઽગ્રહીર્ગરલમાત્મનિ
યન્મહિમ્ના સા તે ક્વ સમ્પતિ કૃપા મયિ મન્દભાગ્યે

અન્વય-હે વિભો ! ગજવાજિરત્ન-શ્રીપારિજાતમદિરેન્દુસુધાર્પણેન ક્રતુભુજામ્ આવર્જનમ્ (વશીકરણમ્
પરમસંતોષમ્ ચ) કૃત્વા (ત્વમ્) આત્મનિ યન્મહિમ્ના ગરલમ્ અગ્રહીઃ સા તે કૃપા સમ્પ્રતિ મન્દભાગ્યે મયિ ક્વ
(અસ્તિ) ?
દૃપ્તેષુ તે મદનદક્ષયમાઽન્ધકેષુ પ્રાદુર્ભવન્મનસિ રોષવિષપ્રરોહઃ । સિક્તઃ સુધામયમસૂત યયા
પ્રસાદં સા તે ક્વ સમ્પ્રતિ કૃપા મયિ ભાગ્યહીને

અન્વય-દૃપ્તેષુ મદનદક્ષયમાઽન્ધકેષુ તે મનસિ પ્રાદુર્ભવન્ (યઃ) રોષવિષપ્રરોહઃ યયા સિક્તઃ સન્
સુધામયમ્ પ્રસાદમ્ અસૂત સા તે કૃપા સમ્પ્રતિ ભાગ્યહીને મયિ ક્વ (અસ્તિ) ?
કેચિદ્વરસ્ય ભગવન્નભયસ્ય કેચિ- ત્સાન્દ્રસ્ય કેચિદમૃતસ્ય કરસ્થિતસ્ય । પ્રાપુઃ કૃપાપ્રણયિનસ્તવ
ભાજનત્વં શૂલસ્ય કેવલમભાગ્યપરિક્ષતોઽહમ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! કેચિત્ કૃપાપ્રણયિનઃ (કૃપાપ્રાર્થકા ભક્તજનાઃ) તવ વરસ્ય ભાજનત્વમ્ પ્રાપુઃ કેચિત્
તવ અભયસ્ય ભાજનત્વમ્ પ્રાપુઃ કેચિત્ તવ કરસ્થિતસ્ય સાન્દ્રસ્ય અમૃતસ્ય ભાજનત્વમ્ પ્રાપુઃ (કિન્તુ)
અભાગ્યપરિક્ષતઃ અહમ્ કેવલમ્ શૂલસ્ય ભાજનત્વમ્ (પ્રાપમ્) ।
અભ્રાન્તવૃત્તિ ભવતાન્તરધિષ્ઠિતં મે ચેતઃ પ્રકાશવપુષા રવિણેવ બિમ્બમ્ । સોપપ્લવં યદિ કૃતં
તમસા કદાચિ- દક્ષીણપુણ્યમહિમૈવ તદા વિભાતિ

------------ હા હા મહાર્ત્યાઽસ્મિ વિમોહિતોઽહં જરાદિદુઃખેન સદૈકશૂલી । ત્રિશૂલિનં તં
ત્રિજગત્પ્રસિદ્ધં ચિકિત્સકં યામિ યદસ્ય શાન્ત્યૈ ॥ -------------
અન્વય-[ઇવ=યથા તથા] યથા હે પ્રભો ! પ્રકાશવપુષા રવિણા અન્તઃ અધિષ્ઠિતમ્ અભ્રાન્તવૃત્તિ બિમ્બમ્
યદિ કદાચિત્ તમસા (રાહુણા) સોપપ્લવમ્ કૃતમ્ તદા (તત્) અક્ષીણપુણ્યમહિમ વિભાતિ ।
તથા-પ્રકાશવપુષા ભવતા અન્તઃ અધિષ્ઠિતમ્ અભ્રાન્તવૃત્તિ (ત્વત્પરાયણમ્) મે ચેતઃ યદિ કદાચિત્ તમસા
(અજ્ઞાનેન) સોપપ્લવમ્ કૃતમ્ તદા (તત્રાપિ) અક્ષીણપુણ્યમહિમ એવ વિભાતિ ।
જાનામિ નાઽમૃતમયં હૃદયં પ્રવેષ્ટુ-મુદ્દામદુઃખદવદાહહતસ્તવાઽહમ્ । ધર્તું હૃદિ
ત્રિદશસિન્ધુસુધા-સુધાંશુ- શીતં ભવન્તમપિ ન પ્રભવામિ ધિઙ્મામ્

અન્વય-હે વિભો ! ઉદ્દામદુઃખદવદાહહતઃ અહમ્ તવ અમૃતમયમ્ હૃદયમ્ પ્રવેષ્ટુમ્ ન જાનામિ
ત્રિદશસિન્ધુસુધાસુધાંશુશીતમ્ ભવન્તમ્ અપિ હૃદિ ધર્તુમ્ ન પ્રભવામિ (ઇતિ ઉભયથા) મામ્ ધિક્ ।
ક્ષીણઃ ક્ષતાઽખિલકલઃ પ્રવિલીનધામા ત્વામાશ્રિતોઽસ્મિ સવિતારમિવાઽમૃતાંશુઃ । નાસ્ત્યેવ
જીવનકલા મમ કાચિદન્યા પાદાર્પણેન કુરુષે યદિ ન પ્રસાદમ્

અન્વય-ક્ષીણઃ ક્ષતાખિલકલઃ પ્રવિલીનધામા (અહમ્) શીતાંશુઃ સવિતારમ્ ઇવ ત્વામ્ આશ્રિતઃ અસ્મિ । હે
વિભો ! યદિ (ત્વમ્) પાદાર્પણેન પ્રસાદમ્ ન કુરુષે તર્હિ મમ કાચિત્ અન્યા જીવનકલા નાસ્ત્યેવ ।
ઘોરાન્ધકારવિધુરં વિવિધોપતાપ- તપ્તં વિપદ્ગુરુતુષારપરાહતં મામ્ । ત્વં ચેજ્જહાસિ વદ
કસ્તપનેન્દુવહ્નિ- નેત્રો હરિષ્યતિ પરસ્ત્રિવિધાં મમાર્તિમ્

અન્વય-પ્રભો ! ઘોરાન્ધકારવિધુરમ્ વિવિધોપતાપતપ્તમ્ વિપદ્ગુરુતુષારપરાહતમ્ મામ્ (વરાકમ્) ત્વમ્ ચેત્
જહાસિ તદા (ત્વમેવ) વદ કઃ પરઃ તપનેન્દુવહ્નિનેત્રઃ મમ ત્રિવિધામ્ આર્તિમ્ હરિષ્યતિ ? ।
વ્યક્તિર્ન યસ્ય ન મતિર્ન ગતિર્ન શક્તિ- ર્નાપિ સ્મૃતિર્વિપદપસ્મૃતિપીડિતસ્ય । તસ્યૌષધીશમુકુટં
ત્રિજગદ્ગુરું ત્વાં મુક્ત્વા કરિષ્યતિ પરો મમ કશ્ચિકિત્સામ્

અન્વય-પ્રભો ! વિપદપસ્મૃતિપીડિતસ્ય યસ્ય વ્યક્તિઃ ન મતિઃ ન તથા ગતિઃ (ચ) ન શક્તિઃ ન સ્મૃતિઃ અપિ ન
(અસ્તિ) તસ્ય મમ ત્રિજગદ્ગુરુમ્ ત્વામ્ ઓષધીશમુકુટમ્ મુક્ત્વા પરઃ કઃ ચિકિત્સામ્ કરિષ્યતિ ?
ત્વં નિર્ગુણઃ શિવ તથાહમથ ત્વદીયં શૂન્યં પરં કિમપિ ધામ તથા મદીયમ્ । ત્વં ચેદ્ગવિ
પ્રવિદધાસિ ધૃતિં તથાઽહં કષ્ટં શિવસ્ત્વમશિવસ્તુ વિધિક્ષતોઽહમ્

અન્વય-હે શિવ ! (યથા) ત્વમ્ નિર્ગુણઃ [સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થા મૂલપ્રકૃતિઃ ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ
પુરુષ ઇતિ સાંખ્યાઃ] અસિ તથા અહમ્ (અપિ) નિર્ગુણઃ (દાક્ષિણ્યાદિગુણરહિતઃ અસ્મિ) અથ ત્વદીયમ્ પરમ્
ધામ કિમપિ શૂન્યમ્ [બ્રહ્માણ્ડોર્ધ્વે શૂન્યાસ્પદત્વાત્પર જ્યોતિઃ સ્વરૂપસ્ય પરમાત્મનઃ] તથા મદીયમ્ અપિ
ધામ (ગૃહમ્) પરમ્ શૂન્યમ્ (વ્યાવહારિકોપકરણહીનમ્ અસ્તિ) ત્વમ્ ચેત્ ગવિ ધૃતિમ્ (સ્થિતિમ્) વિદધાસિ તથા
અહમ્ અપિ ગવિ (વાણ્યામ્) ધૃતિમ્ (પ્રીતિમ્) વિદધામિ । (કિન્તુ) કષ્ટમ્ તુ (એતત્) ત્વમ્ શિવઃ અસિ વિધિક્ષતઃ અહમ્
તુ અશિવઃ અસ્મિ !
કામસ્ત્વયીવ મયિ નિષ્ફલતામવાપ ક્ષિપ્તો મયાપિ વિફલો ભવતેવ કાલઃ । વિધ્વસ્તધામ મમ દેવ
વપુસ્તવેવ કષ્ટં શિવસ્ત્વમશિવસ્તુ વિધિક્ષતોઽહમ્

અન્વય-હે વિભો ! કામઃ ત્વયિ ઇવ મયિ નિષ્ફલતામ્ અવાપ ભવતા ઇવ મયા અપિ કાલઃ વિફલઃ ક્ષિપ્તઃ । અયિ
દેવ ! તવ વપુઃ ઇવ મમ (અપિ) વપુઃ વિધ્વસ્તધામ અસ્તિ કષ્ટં ત્વેતત્ ત્વમ્ શિવઃ અસિ વિધિક્ષતઃ અહમ્ તુ
અશિવઃ (અસ્મિ) ।
યદ્વદ્વિભો તવ હૃદિ પ્રવિભાતિ નાગ- સ્તદ્વન્મમાપિ ભવદેકપરાયણસ્ય । યદ્વત્સ્વધર્મનિરતસ્ત્વમહં
તથૈવ કષ્ટં શિવસ્ત્વમશિવસ્તુ વિધિક્ષતોઽહમ્

અન્વય-હે વિભો ! યદ્વત્ તવ હૃદિ નાગઃ (વાસુકિઃ) પ્રવિભાતિ તદ્વત્ ભવદેકપરાયણસ્ય મમ અપિ હૃદિ નાગઃ
(ન આગઃ=અપરાધઃ) પ્રવિભાતિ । યદ્વત્ ત્વમ્ સ્વધર્મનિરતઃ અસિ તથૈવ અહમ્ અપિ સ્વધર્મનિરતઃ (અસ્મિ)
કષ્ટં તુ એતત્-હે વિભો ! ત્વમ્ શિવઃ (અસિ) વિધિક્ષતઃ અહમ્ તુ અશિવઃ (અસ્મિ) ।
મૂર્ત્તિસ્તવેવ શિવ મે વિધુરોચિતેયં દૃષ્ટિસ્તવેવ ભગવન્ વિષમા મમાપિ । શૂલી વિષાદહતશક્તિરહં
યથા ત્વં કષ્ટં શિવસ્ત્વમશિવસ્તુ વિધિક્ષતોઽહમ્

અન્વય-હે શિવ ! તવ મૂર્તિઃ ઇવ ઇયમ્ મે મૂર્તિઃ વિધુરોચિતા અસ્તિ મમાપિ દૃષ્ટિઃ તવ દૃષ્ટિઃ ઇવ વિષમા
અસ્તિ । યથા ત્વમ્ વિષાત્ અહતશક્તિઃ (અસ્તિ) તથૈવ અહમ્ (અપિ) વિષાદહતશક્તિઃ અસ્મિ કષ્ટમ્ તુ એતત્-ત્વમ્
શિવઃ (અસિ) વિધિક્ષતઃ અહમ્ અશિવઃ અસ્મિ ।
કણ્ઠે વિષં વસતિ મે વિષમં તવેવ ભૂતેશ્વરઃ પશુપતિશ્ચ ભવાનિવાઽહમ્ । અઙ્ગં મમાપિ
ગુરુરુગ્જવલિતં તવેવ કષ્ટં શિવસ્ત્વમશિવસ્તુ વિધિક્ષતોઽહમ્

અન્વય-હે વિભો ! યથા તવ કણ્ઠે વિષમમ્ વિષમ્ [કાલકૂટમ્] વસતિ તથા મે કણ્ઠે (અપિ) વિષમમ્ વિષં
[માત્સર્યરૂપમ્] વસતિ । યથા ભવાન્ ભૂતેશ્વરઃ પશુપતિઃ ચ અસિ તથૈવ અહમપિ ભૂતેશ્વરઃ
[લક્ષણયા મહોગ્રાણાં અગ્રણીઃ] પશુપતિઃ [ઉપચારેણ-અજ્ઞાનાં પતિઃ] અસ્મિ । યથા તવ અઙ્ગમ્ ગુરુ-રુગ્
જ્વલિતમ્ [ગુર્વી યા રુક્ કાન્તિઃ તયા દીપ્તમ્] અસ્તિ તથૈવ મમાપિ અઙ્ગં ગુરુરુગ્જ્વલિતમ્ [મહાવ્યાધિદગ્ધમ્]
અસ્તિ કિન્તુ કષ્ટમેતત્-ત્વમ્ શિવઃ અસિ વિધિક્ષતઃ અહમ્ તુ અશિવઃ (અસ્મિ) ।
સ્વર્ભાનુગીર્ણમિવ પૂર્ણશશાઙ્કબિમ્બં બાલાઙ્ગનાઙ્ગમિવ દારુણરુગ્વિરુગ્ણમ્ ।
શ્રીખણ્ડચન્દનમિવાઽજગરોપગૂઢં વ્યૂઢં નૃપસ્ય પિશુનૈરિવ પાદમૂલમ્

હાલાહલાક્તમિવ દુગ્ધમહાબ્ધિનીરં તીરં મહામકરરુદ્ધમિવ દ્યુસિન્ધોઃ । દારિદ્ર્યદગ્ધમિવ
સાધુગૃહસ્થવૃત્તં ચિત્તં સમત્સરમિવ શ્રુતવિશ્રુતસ્ય

વિદ્યાવિહીનમિવ સત્કુલજસ્ય રૂપં નિર્દાનભોગમિવ કાપુરુષસ્ય વિત્તમ્ ।
માનુષ્યમુજ્જ્વલકુલ-શ્રુત-શીલશુદ્ધં જાતં વિપદ્વિધુરિતં મમ શોચનીયમ્

(તિલકમ્)
અન્વય-સ્વર્ભાનુગીર્ણમ્ પૂર્ણશશાઙ્કબિમ્બમ્ ઇવ દારુણરુગ્વિરુગ્ણમ્ બાલાઙ્ગનાઙ્ગમ્ ઇવ અજગરોપગૂઢમ્
શ્રીખણ્ડચન્દનમ્ ઇવ પિશુનૈઃ વ્યૂઢમ્ નૃપસ્ય પાદમૂલમ્ ઇવ હાલાહલાક્તમ્ દુગ્ધમહાબ્ધિનીરમ્ ઇવ
મહામકરરુદ્ધમ્ દ્યુસિન્ધોઃ તીરમ્ ઇવ દારિદ્ર્યદગ્ધમ્ સાધુગૃહસ્થવૃત્તમ્ ઇવ શ્રુતવિશ્રુતસ્ય સમત્સરમ્
ચિત્તમ્ ઇવ સત્કુલજસ્ય વિદ્યાવિહીનમ્ રૂપમ્ ઇવ કાપુરુષસ્ય નિર્દાનભોગમ્ વિત્તમ્ ઇવ
ઉજ્જ્વલકુલશ્રુતશીલશુદ્ધમ્ (અપિ ઇદમ્) મમ માનુષ્યમ્ વિપદ્વિધુરિતમ્ સત્ શોચનીયમ્ જાતમ્ ।
પશ્ચાત્પુરઃ પ્રતિદિશં ચ વિમૃશ્ય પશ્ય- ન્ક્રૂરં કૃતાન્તહતકં ફણિપાશપાણિમ્ । ભૂમૌ પતામિ
કૃપણં પ્રલપામિ પાદ- પીઠે લુઠામિ શઠવત્કઠિનોઽસિ કસ્માત્

અન્વય-હે વિભો ! પશ્ચાત્ પુરઃ પ્રતિદિશમ્ ચ વિમૃશ્ય ક્રૂરમ્ ફણિપાશપાણિમ્ કૃતાન્તહતકમ્ (દુષ્ટંયમમ્)
પશ્યન્ (અહમ્) ભૂમૌ પતામિ કૃપણમ્ પ્રલપામિ (તવ) પાદપીઠે લુઠામિ । (તથાપિ) ત્વમ્ શઠવત્
કઠિનઃ કસ્માત્ અસિ ?
આઃ કિં ન રક્ષસિ નયત્યયમન્તકો માં હેલાવલેપસમયઃ કિમયં મહેશ । મા નામ ભૂત્કરુણયા હૃદયસ્ય
પીડા વ્રીડાપિ નાસ્તિ શરણાગતમુજ્ઝતસ્તે

અન્વય-હે મહેશ ! અયમ્ અન્તકઃ (હઠાત્) મામ્ નયતિ આઃ (ત્વમ્) મામ્ કિં ન રક્ષસિ ? કિમ્ અયમ્
હેલાવલેપસમયઃ (અસ્તિ ?) નામ કરુણયા (તવ) હૃદયસ્ય પીડા મા ભૂત્ (પરન્તુ) શરણાગતમ્ (મામ્)
ઉજ્ઝતઃ તે વ્રીડા અપિ નાસ્તિ !
------------- જલધર ઇવ ગર્જિતં વિતન્વન્નયમયમાગત એવ પાશહસ્તઃ । શરણમશરણસ્ય કો દયાલો !
મમ કૃપણસ્ય દયાં કુરુ ત્વમત્ર ॥ -------------- અજ્ઞોઽસિ કિં કિમબલોઽસિ કિમાકુલોઽસિ વ્યગ્રોઽસિ કિં
કિમઘૃણોસિ કિમક્ષમોઽસિ । નિદ્રાલસઃ કિમસિ કિં મદઘૂર્ણિતોઽસિ ક્રન્દન્તમન્તકભયાર્ત્તમુપેક્ષસે યત્

અન્વય-પ્રભો (ત્વં) કિં અજ્ઞઃ (પરપીડાઽનભિજ્ઞઃ) અસિ ? કિમ્ અબલઃ
(=ઈદૃશસઙ્કટસ્થશરણાગતસંરક્ષણસામર્થ્યહીનઃ) અસિ ? કિમ્ વા વ્યગ્રઃ અસિ ? કિમ્ અઘૃણઃ અસિ ?
કિંવા અક્ષમઃ અસિ ? કિંવા નિદ્રાલસઃ અસિ ? કિમ્ મદઘૂર્ણિતઃ અસિ ? યત્ (ઈદૃશમ્) ક્રન્દન્તમ્ (અપિ મામ્)
અન્તકભયાર્તમ્ ઉપેક્ષસે ।
------------ કિં સુપ્તોસિ કિમાકુલોસિ જગતઃ સૃષ્ટસ્ય રક્ષાવિધૌ । કિં વા નિષ્કરુણોસિ નૂનમથવા
ક્ષીવઃ સ્વતન્ત્રોસિ કિમ્ । કિં વા માદૃશનિઃશરણ્યકૃપણાઽભાગ્યૈર્જડોઽવાગસિ સ્વામિન્યન્ન શૃણોષિ મે
વિલપિતં યન્નોત્તરં યચ્છસિ ॥ -------------
દ્વેષઃ કિમેષ કૃપણે કિમુતાઽક્ષમેયં નિસ્ત્રિંશતા કિમથવા કિમશક્તિરેવ ।
હુઙ્કારમાત્રકનિરાકરણીયગર્વે સર્વેશ કાલહતકે યદિયત્યુપેક્ષા

અન્વય-અયિ સર્વેશ ! (મયિ) કૃપણે એષઃ દ્વેષઃ કિમ્ ? ઉત ઇયમ્ અક્ષમા કિમ્ ? નિસ્ત્રિંશતા કિમ્ ? અથવા
અશક્તિઃ એવ કિમ્ ? યત્ (કેવલમ્) હુઙ્કારમાત્રકનિરાકરણીયગર્વે કાલહતકે (અપિ) ઇયતી ઉપેક્ષા (ભવતિ) ?
ઇત્યાદિ દૂઢ્ય ઇવ નિષ્ઠુરપુષ્પ્તભાષી યત્કિઞ્ચન ગ્રહગૃહીત ઇવાઽસ્તશઙ્કઃ । આર્ત્યા
મુહુર્મુહુરયુક્તમપિ બ્રવીમિ તત્રાપિ નિષ્કૃપ ભિનત્સિ ન મૌનમુદ્રામ્

અન્વય-દૂઢ્યઃ ઇવ નિષ્ઠુરપુષ્ટભાષી ગ્રહગૃહીતઃ ઇવ અસ્તશઙ્કઃ (અહમ્) આર્ત્યા મુહુર્મુહુઃ અયુક્તમ્ અપિ
ઇત્યાદિ યત્કિંચન બ્રવીમિ તત્રાઽપિ હે નિષ્કૃપ ! (ત્વમ્) મૌનમુદ્રામ્ ન ભિનત્સિ ?
ભીતે ભવાર્તિવિધુરે ચરણાવલગ્ને ભગ્નેપ્સિતે ગતિમપશ્યતિ કાંચિદન્યામ્ । કસ્માદનાગસિ મનાગસિ
વિશ્વસાક્ષિ- ન્દાક્ષિણ્યદિગ્ધહૃદયોપિ પરાઙ્મુખસ્ત્વમ્

અન્વય-અયિ વિશ્વસાક્ષિન્ ! ભીતે ભવાર્તિવિધુરે ચરણાવલગ્ને ભગ્નેપ્સિતે તથા કાંચિત્ અન્યામ્ ગતિમ્ અપશ્યતિ
અનાગસિ (મયિ) દાક્ષિણ્યદિગ્ધહૃદયઃ અપિ ત્વમ્ મનાક્ (અપિ) પરાઙ્મુખઃ કસ્માત્ અસિ ?
સ્વામિન્નિસર્ગમલિનઃ કુટિલશ્ચલોઽહ- મેતાદૃગેવ ચ રિપુર્મમ મૃત્યુપાશઃ । ભ્રૂપલ્લવસ્તવ તથાવિધ એવ
તસ્ય શાન્ત્યૈ વિષે હિ વિષમે વિષમેવ પથ્યમ્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! અહમ્ નિસર્ગમલિનઃ કુટિલઃ ચલઃ ચ અસ્મિ મમ રિપુઃ મૃત્યુપાશઃ ચ એતાદૃક્ એવ અસ્તિ ।
તથાવિધ એવ (નિસર્ગમલિનઃ કુટિલઃ ચલઃ ચ) તવ ભ્રૂપલ્લવઃ તસ્ય (મમ રિપોર્મૃત્યુપાશસ્ય) શાન્ત્યૈ
(ક્ષમઃ અસ્તિ) હિ-વિષમે વિષે વિષમ્ એવ પથ્યમ્ (ભવતિ) ।
કિં કાર્યમેભિરનિશં પુનરુક્તશુક્તૈ- રુદ્વેગકારિભિરલબ્ધફલૈઃ પ્રલાપૈઃ । એવં વિદન્નપિ મુહુર્મુખરં
વિરૌમિ પશ્યામિ ન ત્વદિતરં હિ પરં શરણ્યમ્

------------- દુઃખિતસ્ય બહુદુઃખસંચયૈર્દુઃખમુગ્રમપિ કિં કરિષ્યતિ । નાહિફેનમહિફેનસેવિનઃ ક્વાપિ
દુર્જરતરં ભવિષ્યતિ ॥ --------------
અન્વય-હે વિભો ! પુનરુક્તશુક્તૈઃ ઉદ્વેગકારિભિઃ અલબ્ધફલૈઃ એભિઃ પ્રલાપૈઃ અનિશમ્ કિમ્ કાર્યમ્ ? એવમ્
વિદન્ અપિ અહમ્ મુહુઃ મુખરમ્ વિરૌમિ હિ ત્વદિતરમ્ પરમ્ શરણ્યમ્ ન પશ્યામિ ।
ત્વં ચેત્પ્રસાદસુમુખઃ પ્રણયોક્તિભિઃ કિં ત્વં ચેદનાદરપરઃ પ્રણયોક્તિભિઃ કિમ્ । ભાગ્યોદયે સતિ
વૃથૈવ ગુણેષુ યત્ન- સ્તસ્મિન્નસત્યપિ વૃથૈવ ગુણેષુ યત્નઃ

અન્વય-હે નાથ ! ત્વમ્ ચેત્ પ્રસાદસુમુખઃ (ભવસિ) તર્હિ પ્રણયોક્તિભિઃ કિમ્ ? તથા ત્વમ્ ચેત્ અનાદરપરઃ
(ભવસિ) તર્હિ પ્રણયોક્તિભિઃ કિમ્ (ભવતિ ?) (દૃષ્ટં ચૈતત્-) ભાગ્યોદયે સતિ ગુણેષુ યત્નઃ વૃથૈવ
(ભવતિ) તસ્મિન્ અસતિ અપિ ગુણેષુ યત્નઃ વૃથૈવ (ભવતિ) ।
જાનન્નપીતિ વિરમામિ ન યત્પ્રલાપા- દાર્ત્તેર્મહેશ મહિમૈષ દૃશસ્તવૈવ । યા રાત્રિમેવ દિવસં તિમિરં
પ્રકાશ- મગ્નિં હિમં ગરલમપ્યમૃતં કરોતિ

અન્વય-હે મહેશ ! ઇતિ (પૂર્વોક્તપ્રકારેણ) જાનન્ અપિ (અહમ્) યત્ (અસ્માત્) પ્રલાપાત્ ન વિરમામિ એષઃ તવ
દૃશઃ ઇવ (મમ) આર્તેઃ (એવ) મહિમા (અસ્તિ) યા રાત્રિમ્ એવ દિવસં કરોતિ તિમિરમ્ (અપિ) પ્રકાશમ્ કરોતિ અગ્નિમ્
(અપિ) હિમમ્ કરોતિ ગરલમ્ (અપિ) અમૃતમ્ કરોતિ ।
---------------- અરિર્મિત્રં વિષં પથ્યમધર્મો ધર્મતામિયાત્ । અનુકૂલે જગન્નાથે વિપરીતે વિપર્યયઃ ॥
-----------------
આર્ત્તિઃ શ્રુતૈવ કૃપણાત્કરુણાં તવાન્ત- રુત્પાદયત્યનિશમગ્નિશિખાં શમીવ । જાતૈવ નિર્દહતિ
તામિયમિત્યમુત્ર કિં બ્રૂમહે મહદનઙ્કુશમીશ્વરસ્ય

અન્વય-પ્રભો કૃપણાત્ શ્રુતા એવ (શ્રુતમાત્રૈવ) આર્તિઃ તવ (દયાલોઃ) અન્તઃ શમી અગ્નિશિખામ્ ઇવ અનિશમ્
કરુણામ્ ઉત્પાદયતિ તથા ઇયમ્ (કરુણા) જાતા એવ (જાતમાત્રૈવ) તામ્ (દીનજનાર્તિમ્) નિર્દહતિ । ઇતિ (હેતોઃ)
અમુત્ર (અસ્મિન્ વિષયે) ઈશ્વરસ્ય મહત્ અનઙ્કુશમ્ (વયમ્) કિમ્ બ્રૂમહે ?
યન્નામ પામરજનોચિતમત્ર કિઞ્ચિ- દૌચિત્યમુક્તમસમઞ્જસમભ્યધાયિ । તત્રાપિ ભર્તુરુચિતા
રુચિરીશ્વરાણાં ચેતશ્ચમત્કૃતિકરી કપિઝમ્પિકાઽપિ [એવ]

અન્વય-હે વિભો ! અત્ર (સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ) યત્ કિઞ્ચિત્ પામરજનોચિતમ્ ઔચિત્યમુક્તમ્ અસમઞ્જસમ્ અભ્યધાયિ નામ
તત્રાપિ (માદૃશપામરજનવિરચિતસ્તુતિવચનેઽપિ) ભર્તૂઃ (સ્વામિસ્તવ) રુચિઃ ઉચિતા (યુક્તા એવ) દૃષ્ટં
ચૈતત્-કપિઝમ્પિકા અપિ ઈશ્વરાણામ્ (સ્વતન્ત્રાણાં પ્રભૂણામ્) ચેતશ્ચ મત્કૃતિકરી (ભવત્યેવ) ।
ચૌરૈર્ગૃહીતમપિ દષ્ટમપિ દ્વિજિહ્વૈ- ર્ગ્રસ્તં ગ્રહૈરપિ નિરુદ્ધમપિ દ્વિષદ્ભિઃ । વ્યાઘ્રૈરુપદ્રુતમપિ
દ્રુતમાક્ષિપદ્ભિ- રન્વિષ્ટમપ્યવનિભૃત્પુરુષૈઃ સરોષૈઃ

ભૂતાઽભિભૂતમપિ સિન્ધુજલેઽપિ મગ્નં ભગ્નં રણેઽપિ પતિતં દવપાવકેઽપિ । કિં ભૂયસા
યમભટૈરપિ કૃષ્યમાણં કસ્ત્રાતુમર્હતિ મહેશ્વરમન્તરેણ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-ચૌરૈઃ ગૃહીતમ્ અપિ દ્વિજિહ્વૈઃ દષ્ટમ્ અપિ ગ્રહૈઃ (બ્રહ્મરાક્ષસવેતાલાદિભિઃ) ગ્રસ્તમ્ અપિ
દ્વિષદ્ભિઃ નિરુદ્ધમ્ અપિ દ્રુતમ્ આક્ષિપદ્ભિઃ વ્યાઘ્રૈઃ ઉપદ્રુતમ્ અપિ સરોષૈઃ અવનિભૃત્પુરુષૈઃ અન્વિષ્ટમ્
અપિ ભૂતાભિભૂતમ્ અપિ સિન્ધુજલે મગ્નમ્ અપિ રણે ભગ્નમ્ અપિ તથા દવપાવકે પતિતમ્ અપિ ભૂયસા (બહૂક્તેન)
કિમ્ ? (એતેભ્યોઽપ્યતિસઙ્કટં મહાભયમ્-) યમભટૈઃ અપિ કૃષ્યમાણમ્ (આર્ત્તજનમ્) ત્રાતુમ્ (કેવલમ્
કરુણાસિન્ધુમ્) મહેશ્વરમ્ અન્તરેણ (અપરઃ) કઃ અર્હતિ ?
તજ્જ્ઞો બતાસ્મ્યભિલષન્ સુખમક્ષયં ય- દ્દુઃખૈકધામ વપુરસ્થિરમર્થયામિ । યદ્વા ભવાબ્ધિતરણાય
પુરાણમુગ્ર- શીલં પુમાંસમુડુપાર્ધધરં શ્રયામિ

અન્વય-બત ! (અહમ્) તજ્જ્ઞઃ અસ્મિ ? (વિચક્ષણોઽસ્મિ ?) યત્ (અહમ્) અક્ષયમ્ સુખમ્ અભિલષન્ દુઃખૈકધામ
અસ્થિરમ્ વપુઃ અર્થયામિ । યદ્વા ભવાબ્ધિતરણાય ઉગ્રશીલમ્ પુરાણમ્ પુરુષમ્ ઉડુપાર્ધધરમ્ શ્રયામિ !
દૃઙ્માર્ગમાત્રપતિતાઃ સહસૈવ યસ્ય પઞ્ચત્વમિન્દુરવિહવ્યભુજોઽપ્યવાપુઃ । ધીમાનહં બત તમેવ
સદાશિવં ય- દ્દેવં શ્રયામિ શરણં-મરણાર્ત્તિભીરુઃ

અન્વય-યસ્ય દૃઙ્માર્ગમાત્રપતિતાઃ ઇન્દુ-રવિ-હવ્યભુજઃ અપિ સહસા એવ પઞ્ચત્વમ્ (પઞ્ચસઙ્ખ્યાવત્ત્વમ્ અથ
ચ મરણમપિ) અવાપુઃ બત ! અહમ્ ધીમાન્ યત્ મરણાર્તિભીરુઃ સન્ તમ્ એવ દેવમ્ સદાશિવમ્ શરણમ્ શ્રયામિ
સ્થાણુઃ સ યત્ર વિભુરસ્ય વધૂરપર્ણા સા યત્ર યત્ર ચ તયોસ્તનયો વિશાખઃ । પ્રજ્ઞાવતામહમહો
પ્રવરઃ પ્રવેષ્ટુ- મિચ્છામિ ધામ તદભીષ્ટફલાપ્તયે યત્

અન્વય-યત્ર (ધામનિ) સઃ સ્થાણુઃ વિભુઃ (અસ્તિ) યત્ર ચ અસ્ય (સ્થાણોઃ) વધૂઃ સા અપર્ણા યત્ર ચ તયોઃ
તનયઃ વિશાખઃ (અસ્તિ) અહમ્ યત્ અભીષ્ટ-ફલાપ્તયે તત્ ધામ પ્રવેષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તત્ અહમ્ પ્રજ્ઞાવતામ્
પ્રવરઃ (અસ્મિ) ?
માર્જારશૂકરશૃગાલ-કરાલવક્ત્ર- વેતાલભૂતશતસઙ્કુલમીશ્વરસ્ય । ભીષ્મં નિશાચરપિશાચરવૈઃ
પ્રવેષ્ટુ- મિચ્છામિ ધામ મતિમાનતિમાત્રભીરુઃ

અન્વય-અતિમાત્રભીરુઃ (સન્ અહમ્) માર્જાર-શૂકર-શૃગાલ-કરાલ-વક્ત્રવેતાલભૂતશતસઙ્કુલમ્
નિશાચરપિશાચરવૈઃ ભીષ્મમ્ ઈશ્વરસ્ય ધામ પ્રવેષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ (તદહં) મતિમાન્ અસ્મિ ।
કર્ણેક્ષણાદચરણાત્ત્રિફણાત્કૃતાન્ત- પાશાત્ત્રસન્ધૃતસહસ્રફણોરગેન્દ્રમ્ । પ્રાજ્ઞઃ સહસ્રશિરસં
પુરુષં સહસ્ર- નેત્રં સહસ્રચરણં શરણં શ્રયામિ

અન્વય-અહમ્ પ્રાજ્ઞઃ યત્ કર્ણેક્ષણાત્ અચરણાત્ ત્રિફણાત્ કૃતાન્તપાશાત્ ત્રસન્ ધૃતસહસ્રફણોરગેન્દ્રમ્
સહસ્રશિરસમ્ સહસ્રનેત્રમ્ સહસ્રચરણમ્ પુરુષમ્ શરણમ્ શ્રયામિ ।
ત્રસ્તઃ સમસ્ત-જનતાઽપહૃતિપ્રગલ્ભા- દ્દીપ્તાઽનલોલ્બણદૃશઃ શિવ જીવિતેશાત્ । પ્રાજ્ઞઃ
સમસ્તજનતાપહૃતિપ્રગલ્ભં ત્વાં જીવિતેશમનલોગ્રદૃશં શ્રયામિ

અન્વય-હે શિવ ! સમસ્તજનતાઽપહૃતિપ્રગલ્ભાત્ દીપ્તાનલોલ્બણદૃશઃ જીવિતેશાત્ (કાલાત્) ત્રસ્તઃ (અહમ્)
પ્રાજ્ઞઃ સમસ્તજન-તાપહૃતિપ્રગલ્ભમ્ અનલોગ્રદૃશમ્ ત્વામ્ જીવિતેશમ્ આશ્રયામિ ।
નિર્ભર્ત્સિતક્રતુમૃગં સમશિશ્રિયત્ત્વાં સંન્યસ્તલાઞ્છનમૃગઃ કલયા મૃગાઙ્કઃ । યત્કામવૈરિણમવેત્ય
સકામ એવ ત્વામાશ્રિતોઽસ્મિ સુધિયામધિકસ્તતોઽહમ્

અન્વય-હે વિભો ! નિર્ભર્ત્સિતક્રતુમૃગમ્ ત્વામ્ મૃગાઙ્કઃ સંન્યસ્તલાઞ્છનમૃગઃ સન્ કલયા (વૃદ્ધિરૂપેણ
વ્યાજેન ચ) સમશિશ્રિયત્ (તદ્યુક્તમેવેત્યર્થઃ) યત્ (તુ) કામવૈરિણમ્ (ત્વામ્) અવેત્ય સકામઃ એવ (સાભિલાષ
એવ) ત્વામ્ આશ્રિતઃ અસ્મિ તતઃ અહમ્ સુધિયામ્ (મધ્યે) અધિકઃ ?
પદ્માશ્રિતઃ શતધૃતિશ્ચતુરાનનોઽપિ યસ્માત્પરાભવમવાપદવાચ્યમેવ । ત્યક્તઃ શ્રિયા
ગતધૃતિર્મૃદુમન્દવક્ત્રઃ પ્રાજ્ઞસ્તમીશ્વરમનુગ્રહમર્થયેઽહમ્

અન્વય-પદ્માશ્રિતઃ શતધૃતિઃ ચતુરાનનઃ અપિ (બ્રહ્માઽપિ) યસ્માત્ (ઈશ્વરાત્) અવાચ્યમ્ એવ પરાભવમ્
અવાપત્ અહમ્ પ્રાજ્ઞઃ (તદ્વિપરીતઃ) શ્રિયા ત્યક્તઃ ગતધૃતિઃ મૃદુ મન્દવક્ત્રઃ સન્ તમ્ ઈશ્વરમ્ અનુગ્રહમ્
અર્થયે ।
આજન્મ કર્મ વિરચય્ય ફલં યદાપ્તં હૃત્ત્વા ક્ષણાત્તદખિલં ચિરકાલભોગ્યમ્ । યઃ
સ્વીકરોત્યપુનરાગમનાય ભક્તં સેવે તમીશ્વરમહો મતિમત્તમોઽહમ્

અન્વય-(ભક્તેન) આજન્મ કર્મ વિરચય્ય યત્ (શુભાશુભમ્) ફલમ્ આપ્તમ્ તત્ ચિરકાલભોગ્યમ્ અખિલમ્ ક્ષણાત્
હૃત્વા યઃ ભક્તમ્ અપુનરાગમનાય સ્વીકરોતિ અહો ! અહમ્ મતિમત્તમઃ તમ્ ઈશ્વરમ્ સેવે । ---------------
તવૈશ્વર્યં યત્નાદ્યદુપરિ વિરિઞ્ચો હરિરધઃ પરિચ્છેત્તું યાતાવનલમનલસ્કન્ધવપુષઃ । તતો
ભક્તિશ્રદ્ધાભરગુરુગૃણદ્ભ્યાં ગિરિશ યત્ સ્વયં તસ્થે તાભ્યાં તવ કિમનુવૃત્તિર્ન ફલતિ ॥
-----------------
શ્મશાનૈકસ્થાનવ્યસનમનલોત્તાલનયનં વિષજ્જ્યોતિર્જ્વાલાજટિલકુટિલવ્યાલવલયમ્ । વિભું
મુણ્ડશ્રેણી-વિકટમુકુટં ભીરુહૃદયઃ શ્રયન્ ભીમં ધીમાનહમહસનીયઃ કૃતધિયામ્

અન્વય-શ્મશાનૈકસ્થાનવ્યસનમ્ અનલોત્તાલનયનમ્ વિષજ્યોતિર્જ્વાલાજટિલકુટિલવ્યાલવલયમ્
મુણ્ડશ્રેણીવિકટમુકુટમ્ ભીમમ્ (અતિભયાનકમ્) વિભુમ્ શ્રયન્ ભીરુહૃદયઃ અહમ્ ધીમાન્ કૃતધિયામ્
અહસનીયઃ ।
અહો તત્ત્વજ્ઞોહં કરતલવિલીનૈકફણિનઃ સમુત્ત્રસ્યન્કાલાત્ક્રમકવલિતૈકૈકભવિનઃ । મહાકાલં
સર્વાવયવસુલભાનલ્પભુજગં સકૃદ્વિશ્વગ્રાસપ્રવણમતિમભ્યેમિ શરણમ્

અન્વય-અહો ! કરતલવિલીનૈકફણિનઃ ક્રમકવલિતૈકૈકભવિનઃ કાલાત્ સમુત્ત્રસ્યન્ અહમ્ (યત્)
સર્વાવયવસુલભાનલ્પભુજગમ્ સકૃદ્વિશ્વગ્રાસપ્રવણમતિમ્ મહાકાલમ્ શરણમ્ અભ્યેમિ (તત્) અહમ્ તત્ત્વજ્ઞઃ
અસ્મિ ।
શૃઙ્ગી યત્ર સ્ફટિકશિખરી યત્ર શૃઙ્ગી પિનાકઃ શૃઙ્ગી સોઽપિ સ્ફુરતિ વૃષભો વલ્લભો યત્ર ભર્તુઃ
। તત્ર ત્રસ્તઃ પ્રકૃતિસરલઃ સ્વલ્પવાગપ્રગલ્ભઃ પ્રાજ્ઞઃ સેવાસમયમુચિતં સ્વામિનઃ પ્રાર્થયેઽહમ્

અન્વય-યત્ર ભર્ત્તુઃ વલ્લભઃ સ્ફટિકશિખરી શૃઙ્ગી (પર્વતઃ અથ ચ ગર્વી) યત્ર ચ ભર્તુઃ વલ્લભઃ
પિનાકઃ (અપિ) શૃઙ્ગી (શૃઙ્ગનિર્મિતઃ ગર્વી ચ) યત્ર ચ ભર્તુઃ વલ્લભઃ સઃ વૃષભઃ અપિ શૃઙ્ગી
(શૃઙ્ગદ્વયવાન્ દર્પી ચ) સ્ફુરતિ તત્ર (મહારાજદ્વારિ) ત્રસ્તઃ પ્રકૃતિસરલઃ સ્વલ્પવાક્ અપ્રગલ્ભઃ અહમ્
પ્રાજ્ઞઃ સમુચિતમ્ સેવાસમયમ્ સ્વામિનઃ પ્રાર્થયે ।
વિશ્રાન્તિર્ન ક્વચિદપિ વિપદ્ગ્રીષ્મભીષ્મોષ્મતપ્તે ચિત્તે વિત્તે ગલતિ ફલતિ પ્રાક્પ્રવૃત્તે કુવૃત્તે ।
તેનાત્યન્ધં સપદિ પતિતં દીર્ઘદુઃખાન્ધકૂપે મામુદ્ધર્ત્તું પ્રભવતિ ભવ ત્વાં દયાબ્ધિં વિનાકઃ

અન્વય-હે વિભો ! વિત્તે ગલતિ પ્રાક્પ્રવૃત્તે કુવૃત્તે ફલતિ (સતિ) વિપદ્ગ્રીષ્મભીષ્મોષ્મતપ્તે ચિત્તે ક્વચિત્ અપિ
વિશ્રાન્તિઃ ન અસ્તિ તેન અત્યન્ધમ્ સપદિ દીર્ઘદુઃખાન્ધકૂપે પતિતમ્ મામ્ ઉર્દ્ધર્ત્તુમ્ હે ભવ ! ત્વામ્ દયાબ્ધિમ્
વિના કઃ પ્રભવતિ ?
પ્. ૩૫૫)
યેષામેષા તનુધનલવપ્રાર્થનાઽનર્થકન્થા પન્થાનં ન પ્રદિશતિ પરં સ્થાનમાનન્દિ લબ્ધુમ્ ।
તેષામેષામકૃપણ કૃપાભાજનાનાં જનાના- માશાપાશાકુલિતમનસાં દૃષ્ટિમિષ્ટાં નિધેહિ

અન્વય-હે અકૃપણ ! એષા તનુધનલવપ્રાર્થનાનર્થકન્થા યેષામ્ પરમ્ આનન્દિ સ્થાનમ્ લબ્ધુમ્ પન્થાનમ્ ન
પ્રદિશતિ તેષામ્ એષામ્ (અસ્મલ્લક્ષણાનામ્) કૃપાભાજનાનામ્ આશાપાશાકુલિતમનસામ્ જનાનામ્ ઇષ્ટામ્
દૃષ્ટિમ્ નિધેહિ ।
ઉદઞ્ચય મુખં મનાગભયઘોષમુદ્ઘોષય પ્રયચ્છ વિશદાં દૃશં ગતિવિહીનમાશ્વાસય
[ધૃતિવિહીનમિત્યપિ] । કિમન્યદયમાગતઃ કુપિતદૃષ્ટિરુત્કન્ધરઃ કૃતાન્ત ઇતિ મા સ્મ
ભૂરવિરલાવલેપાલસઃ

અન્વય-હે વિભો ! મનાક્ મુખમ્ ઉદઞ્ચય અભયઘોષમ્ ઉદ્ઘોષય વિશદામ્ દૃશમ્ પ્રયચ્છ ગતિવિહીનમ્ આશ્વાસય
। કિમ્ અન્યત્ (વચ્મિ) અયમ્ ઉત્કન્ધરઃ કુપિતદૃષ્ટિઃ કૃતાન્તઃ આગતઃ ઇતિ અવિરલાવલેપાલસઃ મા સ્મ ભૂઃ ।
મુહુઃ કિમપરં બ્રુવે ભુજગપાશપાણિં પુરઃ સ્ફુરન્તમિવ રોષણં રવિજકિઙ્કરં પશ્યતઃ ।
ધૃતિશ્ચલતિ મે ગતિઃ સ્ખલતિ મૂર્તિરુદ્વેલ્લતિ સ્થિતિર્જ્વલતિ નિર્વૃતિર્વિગલતિ સ્મૃતિર્મીલતિ

અન્વય-હે
વિભો ! મુહુઃ કિમ્ અપરમ્ બ્રુવે રોષણમ્ ભુજગપાશપાણિમ્ રવિજકિઙ્કરમ્ પુરઃ સ્ફુરન્તમ્ ઇવ પશ્યતઃ મે
ધૃતિઃ ચલતિ ગતિઃ સ્ખલતિ મૂર્તિઃ ઉદ્વેલ્લતિ સ્થિતિઃ જ્વલતિ નિર્વૃતિઃ વિગલતિ સ્મૃતિઃ મીલતિ ।
-------------------- ત્રૈલોક્યોદ્ધરણૈકદક્ષ કરુણાસિન્ધો વતેમં જનં ત્વં
શ્વેતાઽભયદાનવિશ્રુતયશઃસ્તોમો ન ચેદ્રક્ષસિ । ક્રુદ્ધ્યત્કાલકરાલહુઙ્કૃતિપરિત્રસ્તોઽહમુચ્ચૈસ્તરા-
મબ્રહ્મણ્યમુદીરયામ્યશરણઃ સ્વામિન્નયે કં પ્રતિ ॥ ---------------------
દુર્ગં યત્સુગમત્વમેતિ ભજતે દૂરં યદભ્યર્ણતાં યત્ક્રીડોપવનત્વમેતિ મરુભૂર્મિત્રાયતે યદ્રિપુઃ ।
યસ્યાઃ સા ભુવિ શક્તિરપ્રતિહતા સાર્ત્તિસ્ત્વદાક્રન્દને સ્વામિન્મામનુદત્કૃપાઽપિ નુદતુ ત્વાં મત્સમાશ્વાસને

અન્વય-યત્ (યસ્યાઃ આર્ત્તેઃ સામર્થ્યાત્) દુર્ગમ્ સુગમત્વં એતિ યત્ દૂરમ્ અભ્યર્ણતામ્ ભજતે યત્ (સામર્થ્યાત્)
મરુભૂઃ ક્રીડોપવનત્વમ્ એતિ યત્ રિપુઃ (અપિ) મિત્રાયતે ભુવિ સા યસ્યાઃ શક્તિઃ અપ્રતિહતા (દુર્નિવારા)
(અસ્તિ) સા આર્ત્તિઃ ત્વદાક્રન્દને મામ્ અનુદત્ હે સ્વામિન્ ! મત્સમાશ્વાસને કૃપા અપિ ત્વામ્ નુદતુ ।
દ્વારિ શ્રીશ્ચ સરસ્વતી ચ વસતઃ સ્વામિંસ્તવાઽસ્તક્રુધૌ માં તુ શ્રીર્ભવદઙ્ઘ્રિવિષ્ટરતલે
નિત્યપ્રરૂઢસ્થિતિમ્ । યાવન્માત્રસરસ્વતીપરિચયદ્વેષાદહાસીદતો વહ્નિં દુર્વહમુદ્વહામિ હૃદયે
ગ્લાયન્નુદન્વાનિવ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! અસ્તક્રુધૌ શ્રીઃ સરસ્વતી ચ તવ દ્વારિ વસતઃ કિન્તુ ભવદઙ્ઘ્રિવિષ્ટરતલે
નિત્યપ્રરૂઢસ્થિતિમ્ મામ્ તુ યાવન્માત્રસરસ્વતીપરિચયદ્વેષાત્ શ્રીઃ અહાસીત્ અતઃ ઉદન્વાન્ ઇવ ગ્લાયન્ (અહમ્)
હૃદયે દુર્વહમ્ વહ્નિમ્ ઉદ્વહામિ ।
નાથ પ્રાથમિકં વિવેકરહિતં તિર્યગ્વદસ્તં વય- સ્તારુણ્યં વિહતં
વિરાધિતવધૂવિસ્રમ્ભણારમ્ભણૈઃ । સ્વામિન્સંપ્રતિ જર્જરસ્ય જરસા યાવન્ન ધાવન્નયં મૃત્યુઃ
કર્ણમુપૈતિ તાવદવશં પાદાશ્રિતં પાહિ મામ્

અન્વય-હે નાથ ! (મયા) પ્રાથમિકમ્ વયઃ તિર્યગ્વત્ વિવેકરહિતમ્ અસ્તમ્ (અતિવાહિતમ્)
વિરાધિતવધૂવિસ્રમ્ભણારમ્ભણૈઃ તારુણ્યમ્ વિહતમ્ (નિર્નાશિતમ્) હે સ્વામિન્ ! સમ્પ્રતિ જરસા જર્જરસ્ય
(મમ) ધાવન્ અયમ્ મૃત્યુઃ યાવત્ કર્ણમ્ ન ઉપૈતિ તાવદેવ અવશમ્ પાદાશ્રિતમ્ મામ્ પાહિ ।
આસીદ્યાવદખર્વગર્વકરણગ્રામાભિરામાકૃતિ- સ્તાવન્મોહતમોહતેન ન મયા શ્વભ્રં પુરઃ પ્રેક્ષિતમ્ ।
અદ્યાઽકસ્મિકપાતકાતરમતિઃ કં પ્રાર્થયે કં શ્રયે કિં શક્નોમિ કરોમિ કિં કુરુ કૃપામાત્મદ્રુહં પાહિ
મામ્

અન્વય-પ્રભો ! યાવત્ (મમ) અખર્વગર્વકરણગ્રામાઽભિરામાકૃતિઃ આસીત્ તાવત્ મોહતમોહતેન મયા પુરઃ
(સ્થિતમ્) શ્વભ્રમ્ ન પ્રેક્ષિતમ્ અદ્ય આકસ્મિકપાતકાતરમતિઃ (અહમ્) કમ્ પ્રાર્થયે કમ્ શ્રયે કિમ્ શક્નોમિ કિમ્
કરોમિ ? હે વિભો ! કૃપામ્ કુરુ મામ્ આત્મદ્રુહમ્ પાહિ ।
જાત્યન્ધઃ પથિ સઙ્કટે પ્રવિચરન્હસ્તાઽવલમ્બં વિના યાતશ્ચેદવટે નિપત્ય વિપદં તત્રાઽપરાધોઽસ્ય
કઃ । ધિગ્ધિઙ્માં સતિ શાસ્ત્રચક્ષુષિ સતિ પ્રજ્ઞાપ્રદીપે સતિ સ્નિગ્ધે સ્વામિનિ માર્ગદર્શિનિ શઠઃ
શ્વભ્રે પતત્યેવ યઃ

અન્વય-હે વિભો ! જાત્યન્ધઃ (પુરુષઃ) સઙ્કટે પથિ હસ્તાવલમ્બમ્ વિના પ્રવિચરન્ અવટે નિપત્ય ચેત્ વિપદમ્
યાતઃ તર્હિ તત્ર અસ્ય કઃ અપરાધઃ ? (સઃ નિન્દાપાત્રં ન ભવતીત્યર્થઃ) તમ્ મામ્ ધિક્ ધિક્ (અસ્તુ) યઃ
શઠઃ શાસ્ત્રચક્ષુષિ સતિ પ્રજ્ઞાપ્રદીપે સતિ માર્ગદર્શિનિ સ્નિગ્ધે સ્વામિનિ ચ સતિ શ્વભ્રે એવ પતતિ !
ત્રાતા યત્ર ન કશ્ચિદસ્તિ વિષમે તત્ર પ્રહર્તું પથિ દ્રોગ્ધારો યદિ જાગ્રતિ પ્રતિવિધિઃ કસ્તત્ર શક્યક્રિયઃ
। યત્ર ત્વં કરુણાર્ણવસ્ત્રિભુવનત્રાણપ્રવીણઃ પ્રભુ- સ્તત્રાપિ પ્રહરન્તિ ચેત્પરિભવઃ કસ્યૈષ
ગર્હાવહઃ

અન્વય-યત્ર વિષમે પથિ કશ્ચિત્ અપિ ત્રાતા નાઽસ્તિ તત્ર દ્રોગ્ધારઃ યા પુરઃ (સ્થિતમ્) શ્વભ્રમ્ ન
પ્રેક્ષિતમ્(વધકાઃ) યદિ પ્રહર્તુમ્ જાગ્રતિ તર્હિ તત્ર કઃ પ્રતિવિધિઃ (પ્રતીકારઃ) શક્યક્રિયઃ ? યત્ર (તુ)
ત્વમ્ કરુણાર્ણવઃ ત્રિભુવનત્રાણપ્રવીણઃ પ્રભુઃ (ત્રાતા અસિ) તત્રાઽપિ (આન્તરાઃ કામક્રોધાદ્યાઃ)
દ્રોગ્ધારઃ ચેત્ (શરણાગતમ્) પ્રહરન્તિ તર્હિ એષઃ પરિભવઃ કસ્ય ગર્વાવહઃ ? (પ્રભો ! ત્વમેવાઽત્ર
વિચારં કુર્વિત્યર્થઃ) ।
કિં શક્તેન ન યસ્ય પૂર્ણકરુણા-પીયૂષસિક્તં મનઃ કિં વા તેન કૃપાવતા પરહિતં કર્તું સમર્થો ન
યઃ । શક્તિશ્ચાસ્તિ કૃપા ચ તે યમભયાદ્ભીતોઽપિ દીનો જનઃ પ્રાપ્તો નિઃશરણઃ પુરઃ પરમતઃ સ્વામી
સ્વયં જ્ઞાસ્યતિ

અન્વય-યસ્ય (પુંસઃ) પૂર્ણકરુણાસિક્તમ્ મનઃ ન અસ્તિ તેન શક્તેન (અપિ) કિમ્ (ભવતિ ?) યઃ પરહિતમ્ કર્તુમ્
ન સમર્થઃ તેન કૃપાવતા (દયાલુનાઽપિ) કિમ્ ? હે વિભો ! શક્તિઃ કૃપા ચ તે (તવૈવ) અસ્તિ । યમભયાત્
ભીતઃ નિઃશરણઃ દીનઃ જનઃ અપિ (તવ) પુરઃ પ્રાપ્તઃ અતઃ પરમ્ સ્વામી સ્વયમ્ (એવ) જ્ઞાસ્યતિ ।
ભૃઙ્ગારે કરપુષ્કરપ્રણયિનિ સ્વર્નિમ્નગાનિર્ઝરે સમ્પૂર્ણે કરુણારસે પરિણતસ્ફારે તુષારત્વિષિ । અસ્તિ
સ્વાદુ ચ શીતલં ચ સુલભં પીયૂષમોષચ્છિદે પ્રાપ્તશ્ચ પ્રણયી પુરઃ પરમતઃ સ્વામી સ્વયં
જ્ઞાસ્યતિ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! ઓષચ્છિદે કરપુષ્કરપ્રણયિનિ ભૃઙ્ગારે સ્વર્નિમ્નગાનિર્ઝરે સમ્પૂર્ણે કરુણારસે
પરિણતસ્ફારે તુષારત્વિષિ ચ સ્વાદુ શીતલમ્ ચ સુલભમ્ ચ પીયૂષમ્ અસ્તિ પુરઃ (અયમ્) પ્રણયી ચ પ્રાપ્તઃ
અતઃ પરમ્ સ્વામી સ્વયમ્ (એવ) જ્ઞાસ્યતિ ।
આર્ત્તિઃ શલ્યનિભા દુનોતિ હૃદયં નો યાવદાવિષ્કૃતા સૂતે લાઘવમેવ કેવલમિયં વ્યક્તા ખલસ્યાઽગ્રતઃ
। તસ્માત્સર્વવિદઃ કૃપાઽમૃતનિધેરાવેદિતા સા વિભો- ર્યદ્યુક્તં કૃતમેવ તત્પરમતઃ સ્વામી સ્વયમ્
જ્ઞાસ્યતિ

અન્વય-શલ્યનિભા આર્તિઃ યાવત્ (સહૃદયાગ્રે) નો આવિષ્કૃતા તાવત્ ઇયમ્ હૃદયમ્ દુનોતિ ખલસ્ય અગ્રતઃ વ્યક્તા
(સતી) ઇયમ્ કેવલમ્ (વક્તુઃ) લાઘવમ્ એવ સૂતે । તસ્માત્ સા (આર્તિઃ) સર્વવિદઃ કૃપામૃતનિધેઃ વિભોઃ (તવ
પુરઃ) મયા આવેદિતા । યત્ યુક્તમ્ (આસીત્) તત્ કૃતમ્ એવ અતઃ પરમ્ સ્વામી સ્વયમ્ જ્ઞાસ્યતિ ।
લેખાઃ સન્તુ પ્રસન્ના બુધસદસિ શુચેરાગમસ્યાસ્તુ લબ્ધિ- ર્મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ચ માભૂદનુપધિરહતો
દીર્ઘકાલોઽસ્તુ ભોગઃ । સભ્યાઃ સર્વેઽનુવૃત્તિં વિદધતુ તદપિ ન્યાયતો નાસ્તિ મુક્તિઃ સમ્યગ્દર્શી પ્રમાતા
રચયતિ ન ભવાનીશ્વરશ્ચેદ્વિચારમ્

અન્વય-બુધસદસિ (દેવસભાયામ્) લેખાઃ (દેવાઃ) પ્રસન્નાઃ સન્તુ તથા બુધસદસિ (પણ્ડિતસભાયામ્)
શુચેઃ આગસ્ય લાભઃ અસ્તુ । મિથ્યાદૃષ્ટિઃ (અજ્ઞાનં નાસ્તિકતા ચ) ચ મા ભૂત્ અનુપધિઃ અહતઃ
દીર્ઘકાલઃ ભોગઃ અસ્તુ સર્વે સભ્યાઃ અનુવૃત્તિમ્ (તદનુવર્તનમ્) વિદધતુ । તદપિ ન્યાયતઃ મુક્તિઃ (મોક્ષઃ)
નાઽસ્તિ (યાવત્) સમ્યગ્દર્શી સ્વયમ્ પ્રમાતા ભવાનીશ્વરઃ (શિવઃ) ચેત્ વિચારમ્ ન રચયતિ ।
જાનુભ્યામુપસૃત્ય રુગ્ણચરણઃ કો મેરુમારોહતિ શ્યામાકામુકબિમ્બમમ્બરતલાદુત્પ્લુત્ય ગૃહ્ણાતિ કઃ । કો વા
બાલિશભાષિતૈઃ પ્રભવતિ પ્રાપ્તું પ્રસાદં પ્રભો-રિત્યન્તર્વિમૃશન્નપીશ્વર બલાદાર્ત્યાસ્મિ વાચાલિતઃ

અન્વય-હે ઈશ્વર ! રુગ્ણચરણઃ જાનુભ્યામ્ ઉપસૃત્ય મેરુમ્ કઃ આરોહતિ ? (ન કોઽપિ) ઉત્પ્લુત્ય અમ્બરતલાત્
શ્યામાકામુકબિમ્બમ્ (ચન્દ્રબિમ્બમ્) કઃ ગૃહ્ણાતિ ? કઃ વા બાલિશભાષિતૈઃ પ્રભોઃ પ્રસાદમ્ પ્રાપ્તુમ્
પ્રભવતિ ? ઇતિ અન્તઃ વિમૃશન્ અપિ (અહમ્) આર્ત્ત્યા (ત્વત્સ્તવને) બલાત્ વાચાલિતઃ (અસ્મિ) ।
ધત્તે પૌણ્ડ્રકશર્કરાઽપિ કટુતાં કણ્ઠે ચિરં ચર્વિતા વૈરસ્યં વરનાયિકાઽપિ કુરુતે સક્ત્યા ભૃશં
સેવિતા । ઉદ્વેગં ગગનાપગાઽપિ જનયત્યન્તર્મુહુર્મજ્જનાદ્ વિશ્રદ્ધાં મધુરાઽપિ પુષ્યતિ કથા દીર્ઘેતિ
વિશ્રમ્યતે

અન્વય-(યથા-) પૌણ્ડ્રકશર્કરા અપિ ચિરમ્ ચર્વિતા (સતી) કણ્ઠે કટુતામ્ ધત્તે વરનાયિકા અપિ સક્ત્યા
ભૃશમ્ સેવિતા (સતી) વૈરસ્યમ્ કુરુતે અન્તઃ મુહુઃ મજ્જનાત્ ગગનાપગા અપિ ઉદ્વેગમ્ જનયતિ (તથૈવ-) મધુરા
અપિ કથા દીર્ઘા (સતી) વિશ્રદ્ધામ્ પુષ્યતિ ઇતિ (હેતોઃ) મયા વિશ્રમ્યતે ।
ઇત્થં તત્તદનન્તસન્તતલસચ્ચિન્તાશતવ્યાયત- વ્યામોહવ્યસનાવસન્નમનસા દીનં યદાક્રન્દિતમ્ ।
તત્કારુણ્યનિધે નિધેહિ હૃદયે ત્વં હ્યન્તરાત્માઽખિલં વેત્સ્યન્તઃસ્થમતોઽર્હસિ પ્રણયિનઃ ક્ષન્તું
મમાઽતિક્રમમ્

અન્વય-ઇત્થમ્ તત્તદનન્તસન્તતલસચ્ચિન્તાશતવ્યાયતવ્યામોહવ્યસનાવસન્ન-મનસા (મયા) યત્ દીનમ્ આક્રન્દિતમ્
હે કારુણ્યનિધે ! તત્ (સર્વમ્) હૃદયે નિધેહિ હિ ત્વમ્ અન્તરાત્મા અખિલમ્ અન્તઃસ્થમ્ વેત્સિ અતઃ પ્રણયિનઃ મમ
અતિક્રમમ્ ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દનામ્નીટીકોપેતં કાશ્મીરક-મહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો
મહેશ્વરસ્ય સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ દીનાક્રન્દનં નામૈકાદશં સ્તોત્રમ્ ।
દ્વાદશં સ્તોત્રમ્
મખૈરુપાસ્યોઽપિ નયજ્ઞસેવ્યો નિરામયોઽપિ પ્રથિતોગ્રશૂલઃ । વેદપ્રિયોઽપ્યશ્રુતિવલ્લભો યઃ શ્રયામિ તં
દેવમચિન્યશક્તિમ્

અન્વય-યઃ (દેવઃ) મખૈઃ ઉપાસ્યઃ અપિ નયજ્ઞસેવ્યઃ નિરામયઃ અપિ પ્રથિતોગ્રશૂલઃ વેદપ્રિયઃ અપિ
અશ્રુતિવલ્લભઃ (અસ્તિ) તમ્ અચિન્ત્યશક્તિમ્ દેવમ્ (અહમ્) શ્રયામિ । ------------------- (૧) શીતાતપૌ શરીરસ્ય
લોભમોહૌ ચ ચેતસઃ । પ્રણસ્ય ક્ષુત્પિપાસે દ્વે ષડૂર્મીરહિતઃ શિવઃ ॥ ---------------------
સ્તુત્યસ્ત્વમેવ સ્તુતિકૃત્ત્વમેવ સ્તુતિસ્ત્વમેવ ત્વદૃતેઽસ્તિ નાન્યત્ । ઇયં ત્વવિદ્યા યદહં સ્તુવે ત્વાં સ્તુત્યેતિ
મિથ્યા પૃથગર્થબુદ્ધિઃ

અન્વય-હે વિભો ! સ્તુત્યઃ ત્વમેવ (અસિ) સ્તુતિકૃત્ ત્વમેવ (અસિ) સ્તુતિઃ ચ ત્વમેવ (અસિ) ત્વદૃતે અન્યત્ ન (કિઞ્ચિત્
અસ્તિ) યદ્ અહમ્ સ્તુત્યા ત્વામ્ સ્તુવે ઇયમ્ મિથ્યા પૃથગર્થબુદ્ધિઃ તુ અવિદ્યા (અજ્ઞાનમેવ) ।
સ્તૌમ્યેવ તત્રાપિ પુનઃ પુનસ્ત્વાં નશ્યત્યવિદ્યા યદવિદ્યયૈવ । રજઃપ્રરૂઢં મુકુરે પ્રમાર્ષ્ટું રજો
વિના ન હ્યપરોઽસ્ત્યુપાયઃ

અન્વય-તત્રાપિ (એવમેવ સત્યપિ) અહમ્ ત્વામ્ પુનઃ પુનઃ સ્તૌમિ એવ યત્ અવિદ્યા અવિદ્યયા એવ નશ્યતિ હિ મુકુરે
પ્રરૂઢમ્ રજઃ પ્રમાર્ષ્ટુમ્ રજઃ વિના અપરઃ ઉપાયઃ ન અસ્તિ ।
વિજૃમ્ભમાણે તમસિ પ્રગલ્ભે યથા ભવાસક્તમતિઃ સ્થિતોઽહમ્ । હતેઽપિ તસ્મિન્નુદિતાવબોધસ્તથા
ભવાસક્તમતિર્ભવેયમ્

અન્વય-પ્રગલ્ભે તમસિ વિજૃમ્ભમાણે (સતિ) યથા (અહમ્) ભવાસક્તમતિઃ (સંસારાસક્તબુદ્ધિઃ) સ્થિતઃ (અસ્મિ)
તથા તસ્મિન્ હતે અપિ ઉદિતાઽવબોધઃ સન્ ભવાસક્તમતિઃ (સદાશિવાસક્તમતિઃ) ભવેયમ્ ।
જગદ્વિધેયં સસુરાસુરં તે ભવાન્ વિધેયો ભગવન્ કૃપાયાઃ । સા દીનતાયા નમતાં વિધેયા
મમાઽસ્ત્યયત્નોપનતૈવ સેતિ

અન્વય-હે ભગવન્ ! સસુરાસુરમ્ જગત્ તે વિધેયમ્ (અસ્તિ) ભવાન્ કૃપાયાઃ વિધેયઃ (અસ્તિ) સા (કૃપા) નમતામ્
દીનતાયાઃ વિધેયા (અસ્તિ) સા (દીનતા) મમ અયત્નોપનતા એવ અસ્તિ ।
જાને ન શૈથિલ્યમુપૈષ્યવશ્યં મમાર્તિભઙ્ગે ભગવ&સ્તથાપિ । વિજ્ઞપ્યસે કર્મ મમૈવ માભૂન્મયિ
પ્રસાદપ્રતિઘસ્તવેતિ

અન્વય-હે ભગવન્ ! (ત્વમ્) અવશ્યમ્ મમ (દીનસ્ય) આર્તિભઙ્ગે શૈથિલ્યમ્ ન ઉપૈષિ (ઇત્યહમ્) જાને તથાપિ
મમૈવ કર્મ મયિ તવ પ્રસાદપ્રતિઘઃ માભૂત્ ઇતિ (હેતોઃ) ત્વમ્ વિજ્ઞપ્યસે ।
પથ્યં ચ તથ્યં ચ ભરક્ષમં ચ સ્નિગ્ધં ચ મુગ્ધં ચ મનોહરં ચ । સલીલમુન્મીલ્ય વચઃ પ્રસન્નં
પ્રપન્નમાશ્વાસય ચન્દ્રમૌલે

અન્વય-અયિ ચન્દ્રમૌલે ! પથ્યમ્ તથ્યમ્ ચ ભરક્ષમમ્ ચ સ્નિગ્ધમ્ ચ મુગ્ધમ્ ચ મનોહરમ્ ચ સલીલમ્ પ્રસન્નમ્
વચઃ ઉન્મીલ્ય મામ્ પ્રપન્નમ્ આશ્વાસય ।
મધુદ્રવાર્દ્રં વિષમાહરામઃ પિણ્ડીનિગૂઢં બડિશં ગિલામઃ । અન્તર્નિવિષ્ટોત્કટકણ્ટકૌઘં
ગ્રસામહે પૌણ્ડ્રક [પુણ્ડ્રકપિણ્ડખણ્ડમ્] પિણ્ડખણ્ડમ્

યદા મુખે કામધુરાનજસ્રં વિપાકરૂક્ષાન્ વિષયાન્ ભજામઃ । વિભો વિદન્તોઽપિ કિમત્ર કુર્મો જહાતિ સક્તિં
ન મતિર્વરાકી

(યુગ્મમ્)
અન્વય-પ્રભો ! (વયમ્) યત્ આમુખે કામધુરાન્ વિપાકરૂક્ષાન્ વિષયાન્ અજસ્રમ્ ભજામઃ (તદેતત્)
મધુદ્રવાર્દ્રમ્ વિષમ્ આહરામઃ પિણ્ડીનિગૂઢમ્ બડિશમ્ ગિલામઃ અન્તર્નિવિષ્ટોત્કટકણ્ટકૌઘમ્
પૌણ્ડ્રકપિણ્ડખણ્ડમ્ ગ્રસામહે । હે વિભો ! (એવમ્) વિદન્તઃ અપિ અત્ર (વિષયે) વયમ્ કિમ્ કુર્મઃ ? (ઇઅય્મ્
વરાકી મતિઃ સક્તિમ્ (વિષયેષ્વાસક્તિમ્) ન જહાતિ ।
મુક્તામયા દીર્ઘગુણાઃ સુવૃત્તા નૈર્મલ્યભાજો દધતઃ ફલર્દ્ધિમ્ । કથં ન હારા ઇવ ભક્તિમન્તઃ પદં
હૃદીશસ્ય ભજન્તિ સન્તઃ

અન્વય-ભક્તિમન્તઃ સન્તઃ મુક્તામયાઃ દીર્ઘગુણાઃ સુવૃત્તાઃ નૈર્મલ્યભાજઃ ફલર્દ્ધિમ્ દધતઃ
ભક્તિમન્તઃ (વિચ્છિત્તિયુક્તાઃ) હારાઃ ઇવ ઈશસ્ય હૃદિ પદમ્ (સ્થાનમ્) કથમ્ ન ભજન્તિ ।
ગુહાશ્રિતો ધર્મરતિર્ગિરીશપ્રથાં દધાનો ભવતઃ પ્રસાદાત્ । સત્યાહિતપ્રીતિરહીનભક્તિર્ભવાનિવાહં
ભગવન્ ભવેયમ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! ભવતઃ પ્રસાદાત્ અહમ્ ભવાન્ ઇવ ગુહાશ્રિતઃ ધર્મરતિઃ ગિરીશપ્રથામ્ દધાનઃ
સત્યાહિતપ્રીતિઃ અહીનભક્તિઃ (કદા) ભવેયમ્ ?
યમેકમારાધ્ય મહારિસઙ્ગમાદસંશયં ભક્તજનઃ પ્રમુચ્યતે । ઉપસ્થિતસ્તસ્ય ભવત્પ્રસાદતઃ કથં
હરેરુગ્ર મહારિસઙ્ગમઃ

અન્વય-હે ઉગ્ર ! યમ્ એકમ્ (હરિમ્) આરાધ્ય ભક્તજનઃ મહારિસઙ્ગમાત્ અસંશયમ્ પ્રમુચ્યતે તસ્ય હરેઃ
ભવત્પ્રસાદતઃ મહારિસઙ્ગમઃ (સુદર્શનચક્રસંગમઃ) કથમ્ ઉપસ્થિતઃ ?
સુદુર્લભોઽયં ભવતિ ગ્રહઃ પુનર્મુખેઽપ્યસૌ સન્નિહિતા સરસ્વતી । ઇદં કુરુક્ષેત્રમતીવપાવનં
કિમર્થમર્થિન્યુચિતે વિલમ્બસે

અન્વય-હે વિભો ! ભવતિ (ત્વયિ વિષયે) અયમ્ ગ્રહઃ (મમ ભક્તિ-સક્તિઃ) સુદુર્લભઃ (અસ્તિ) પુનઃ મમ મુખે અસૌ
સરસ્વતી અપિ સન્નિહિતા (અસ્તિ) અતઃ હે ભગવન્ ! ઇદમ્ ક્ષેત્રમ્ (મામ્) અતીવપાવનમ્ કુરુ । ઉચિતે અર્થિનિ કિમર્થમ્
વિલમ્બસે ?
ન કસ્ય સૌભાગ્યવતી ચમત્કૃતિં દિશત્યસૌ ભાગ્યવતી સરસ્વતી । વિભું જિતક્લેશમપિ સ્થિરાજિનં કરોતિ
યત્સમ્મુખમસ્થિરાજિનમ્

અન્વય-સૌભાગ્યવતી ભાગ્યવતી અસૌ સરસ્વતી (સ્તુતિઃ) કસ્ય ન ચમત્કૃતિમ્ દિશતિ ? યત્ (ઇયમ્) જિતક્લેશમ્
સ્થિરાજિનમ્ અસ્થિરાજિનં વિભુમ્ અપિ સમ્મુખમ્ કરોતિ ।
અનુજ્ઝિતાનુત્તમદાનસંપદઃ સદાખિલજ્ઞાનવિહીનચેતસઃ । અકાલભીતિગ્લપિતાન્કરોતિ યઃ પ્રભુઃ પ્રસન્નઃ
કુપિતશ્ચ દેહિનઃ

પુરા ચિરં યો વિદધે વનાન્તરે વિધુઃ પદં રૂઢકુરઙ્ગસૌહૃદઃ । સદા પરસ્વાપહરોઽપિ યો રવિસ્તયોઃ
સમત્વં દૃશિ યસ્ય ભાસતે

કથં વિભો તસ્ય તવ પ્રવર્તતાં સતામસેવ્યે પથિ પાતિતાત્મસુ । દયાવિધેયસ્ય સદાઽસ્મદાદિષુ
પ્રસાદપાત્રેષુ મનાગનાદરઃ

(તિલકમ્)
અન્વય-યઃ પ્રભુઃ પ્રસન્નઃ સન્ દેહિનઃ અનુજ્ઝિતાનુત્તમદાનસમ્પદઃ સદા અખિલજ્ઞાન્ અવિહીનચેતસઃ
અકાલભીતિગ્લપિતાન્ કરોતિ તથા કુપિતઃ ચ સન્ દેહિનઃ અનુજ્ઝિતાનુત્તમદાન્ અસંપદઃ સદા
અખિલજ્ઞાનવિહીનચેતસઃ અકાલભીતિગ્લપિતાન્ કરોતિ । રૂઢકુરઙ્ગસૌહૃદઃ યઃ વિધુઃ (ચન્દ્રઃ) પુરા
ચિરમ્ વનાન્તરે (જલાન્તરે) પદમ્ (સ્થિતિમ્) વિદધે યઃ રવિઃ સદા પરસ્વાપહરઃ અપિ તયોઃ (ચન્દ્રસૂર્યયોઃ)
સમત્વમ્ યસ્ય દૃશિ ભાસતે । હે વિભો ! સદા દયાવિધેયસ્ય તસ્ય (પૂર્વોક્તસ્ય સમદૃષ્ટેઃ) તવ સતામ્ અસેવ્યે
પથિ પાતિતાત્મસુ અસ્મદાદિષુ પ્રસાદપાત્રેષુ કથમ્ મનાક્ અનાદરઃ પ્રવર્તતામ્ ?
વિભો ભવદ્ભાલવિલોચનાઽનલપ્રસૂતધૂમૈરિવ સાશ્રુલોચનઃ । સઘર્મલેશસ્તવ
દક્ષિણેક્ષણપ્રરૂઢચણ્ડદ્યુતિભાભરૈરિવ

ઘનપ્રરોહત્પુલકાઙ્કુરો ભવચ્છિખણ્ડખણ્ડેન્દુકરોત્કરૈરિવ ।
સદન્તવીણસ્તુહિનૌઘશીતલત્વદુત્તમાઙ્ગદ્યુનદીજલૈરિવ

તરઙ્ગિતાઙ્ગો ભવદઙ્ગદસ્ફુરત્ફણીન્દ્રફૂત્કારસમીરણૈરિવ । ભવેયમાનન્દસુધાપરિપ્લુતઃ
પ્રસન્નમાલોક્ય ભવન્તમગ્રતઃ

(તિલકમ્)
અન્વય-હે વિભો ! અગ્રતઃ પ્રસન્નમ્ ભવન્તમ્ આલોક્ય આનન્દસુધાપરિપ્લુતઃ સન્ (અહમ્)
ભવદ્ભાલવિલોચનાનલપ્રસૂતધૂમૈઃ ઇવ સાશ્રુલોચનઃ તવ દક્ષિણેક્ષણપ્રરૂઢચણ્ડદ્યુતિભાભરૈઃ
ઇવ સઘર્મલેશઃ ભવચ્છિખણ્ડખણ્ડેન્દુકરોત્કરૈઃ ઇવ ઘનપ્રરોહત્પુલકાઙ્કુરઃ
તુહિનૌઘશીતલત્વદુત્તમાઙ્ગદ્યુનદીજલૈઃ ઇવ સદન્તવીણઃ
ભવદઙ્ગદસ્ફુરત્ફણીન્દ્રફૂત્કારસમીરણૈઃ ઇવ તરઙ્ગિતાઙ્ગ (કમ્પિતાઙ્ગઃ) ભવેયમ્ ।
યદેષ સેહે પરશુક્ષતવ્યથાં પ્રભોઃ પ્રિયઃ સ્યામિતિ ચન્દનદ્રુમઃ । ભુજઙ્ગમાલિઙ્ગિતકન્ધરો દ્રુવં
બિભર્તિ સામ્યં ગિરિજાપતેરતઃ

અન્વય-યત્ એષઃ ચન્દનદ્રુમઃ (અહમ્) પ્રભોઃ પ્રિયઃ સ્યામ્ ઇતિ (હેતોઃ) પરશુવ્યથામ્ સેહે અતઃ (એવ)
ભુજઙ્ગમાલિઙ્ગિતકન્ધરઃ (સન્) ગિરિજાપતેઃ સામ્યમ્ ધ્રુવમ્ બિભર્તિ ।
યચ્ચક્રિરે ધૃતનખાન્તનિપાતપીડાઃ પ્રીતિં પ્રભોઃ સુમનસાં સુમનસ્ત્વમેતત્ । યત્સ્વામિનો ન દહનેઽપિ
નિપત્ય સેવા- હેવાકમૌજ્ઝદગુરોરપિ ગૌરવં તત્

અન્વય-(પૂજાર્થમ્ પુષ્પાવચયસમયે) ધૃતનખાન્તનિપાતપીડાઃ સુમનસઃ યત્ પ્રભોઃ પ્રીતિમ્ ચક્રિરે એતત્
(એવ) સુમનસામ્ સુમનસ્ત્વમ્ । [અગુરુઃ ચ] યત્ દહને અપિ નિપત્ય સ્વામિનઃ સેવાહેવાકમ્ ન ઔજ્ઝત્ તત્ અગુરોઃ અપિ
ગૌરવમ્ ।
આદૌ પ્રદર્શ્ય પરમામૃજુતામથાન્ત- રાવિશ્ય મર્મણિ ન યન્નિશિતાસ્તુદન્તિ । સ્વામિન્ શરા ઇવ ખલાઃ
કૃતિનો વનેષુ સ ત્વત્પદામ્બુજરજઃકણજઃ પ્રસાદઃ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! આદૌ પરમામ્ ઋજુતામ્ પ્રદર્શ્ય અથ અન્તઃ આવિશ્ય નિશિતાઃ શરાઃ ઇવ ખલાઃ યત્ વનેષુ
(સ્થિતાન્) કૃતિનઃ ન તુદન્તિ સઃ ત્વત્પદામ્બુજરજઃકણજઃ પ્રસાદઃ (અસ્તિ) ।
ત્વન્નામ પામરજનૈરપિ ગીયમાન- માનન્દમર્પયતિ યં હૃદિ ભક્તિભાજામ્ । સ્વામિન્નમાનવયવેષ્વખિલેષુ
નૂન- મુદ્ભિદ્યતે બહિરસૌ પુલકચ્છલેન

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! (હાલાકાદૌ) પામરજનૈઃ અપિ ગીયમાનમ્ ત્વન્નામ ભક્તિભાજામ્ હૃદિ યમ્ આનન્દમ્ અર્પયતિ
નૂનમ્ અસૌ (આનન્દઃ) અખિલેષુ અવયવેષુ (અઙ્ગેષુ) અમાન્ (અવર્તમાનઃ સન્) પુલકચ્છલેન બહિઃ ઉદ્ભિદ્યતે ।
ઘર્મઃ પ્રકમ્પપુલકૌ ગિરિ ગદ્ગદત્વ- મિત્યાદયોઽન્ત્યસમયે પ્રભવન્ત્યવસ્થાઃ । ત્વદ્દર્શનાત્કૃતધિયાં
દધતામમન્દ- માનન્દમન્તકભયાદ્ભગવન્ પરેષામ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! ત્વદ્દર્શનાત્ અમન્દમ્ આનન્દમ્ દધતામ્ કૃતધિયામ્ અન્ત્યસમયે ઘર્મઃ પ્રકમ્પપુલકૌ ગિરિ
ગદ્ગદત્વમ્ ઇત્યાદયઃ અવસ્થાઃ પ્રભવંતિ પરેષામ્ (અકૃતધિયાં પાપિનામ્ તુ) એતાઃ અવસ્થાઃ અન્તકભયાત્
(મૃત્યુક્ષણે) પ્રભવન્તિ ।
અન્ત્યક્ષણે ભવ ભવચ્ચરણાબ્જસેવા- હેવાકિનો દધતિ કેચન કણ્ઠપીઠે । ભોગીન્દ્રભોગમધિગમ્ય
ભવદ્ગણત્વ- મન્યે કૃતાન્તકરકોટરકોટિકૃષ્ટમ્

અન્વય-હે ભવ ! ભવચ્ચરણાબ્જસેવાહેવાકિનઃ કેચન (વિરલાઃ સુકૃતિનઃ) અન્ત્યક્ષણે ભવદ્ગણત્વમ્
અધિગમ્ય કણ્ઠપીઠે ભોગીન્દ્રભોગમ્ દધતિ અન્યે (પાપિનસ્તુ) કૃતાન્તકરકોટરકોટિકૃષ્ટમ્ દધતિ ।
ભીતાભયાર્પણવિધૌ કિલ કાલનાશં કર્તું ન યઃ ક્ષણમપિ ક્ષમતે કદાપિ । શ્વેતાભયાર્પણપરસ્ય
કથં નુ કાલ- નાશક્ષમત્વમભવત્તવ તસ્ય દેવ

અન્વય-હે દેવ ! યઃ (ભવાન્) ભીતાભયાર્પણવિધૌ કાલનાશમ્ કર્તુમ્ ક્ષણમ્ અપિ કદાપિ ન ક્ષમતે કિલ ।
તસ્ય તવ શ્વેતાઽભયાર્પણસ્ય કાલનાશક્ષમત્વમ્ કથમ્ નુ અભવત્ ?
ભઙ્ક્તું ન પારયતિ યઃ ક્વચિદેવ દેવ કામં કૃપામૃતમૃદુસ્તવ દૃષ્ટિપાતઃ । ઉદ્દામરોષપરુષઃ કિલ
કામભઙ્ગ- મઙ્ગીચકાર કથમેષ મહેશ પૂર્વમ્

અન્વય-હે દેવ ! કૃપામૃતમૃદુઃ યઃ તવ દૃષ્ટિપાતઃ (પ્રહ્વજનસ્ય) કામમ્ ભઙ્ક્તુમ્ ક્વચિત્ એવ ન પારયતિ
હે મહેશ ! એષઃ (એવ) તવ દૃષ્ટિપાતઃ ઉદ્દામરોષપરુષઃ (સન્) કામભઙ્ગમ્ પૂર્વમ્ કથમ્ અઙ્ગીચકાર ?
કિં મેરુમન્દરમુખા ગિરયઃ શિરોભિ- રત્યુન્નતૈર્દધતિ ગર્વમખર્વમેતે । એતત્તુષારકિરણાભરણપ્રણામ-
પ્રહ્વં જગજ્જયતિ મામકમુત્તમાઙ્ગમ્

અન્વય-એતે મેરુમન્દરમુખાઃ ગિરયઃ અત્યુન્નતૈઃ શિરોભિઃ અખર્વમ્ ગર્વમ્ કિમ્ દધતિ ? એતત્
તુષારકિરણાભરણપ્રણામપ્રહ્વમ્ મામકમ્ ઉત્તમાઙ્ગમ્ જગત્ જયતિ ।
ગાત્રાન્તરાતિશયશંસિ યદેતદુચ્ચૈ- ર્નામોત્તમાઙ્ગમિતિ નાથ શિરો બિભર્તિ । તદ્યુજ્યતે ભવ
ભવચ્ચરણારવિન્દ- પીઠપ્રણામપરમસ્ય નમસ્યમસ્ય

અન્વય-હે નાથ ! હે ભવ ! યત્ એતત્ શિરઃ ગાત્રાન્તરાતિશયશંસિ ઉત્તમાઙ્ગમ્ ઇતિ ઉચ્ચૈઃ નામ બિભર્તિ તત્
ભવચ્ચરણારવિન્દપીઠપ્રણામપરમસ્ય અસ્ય નમસ્યમ્ યુજ્યતે (એવ) ।
કિં શ્રીઘનોઽપ્યસુગતઃ કિમુમાધવોઽપિ ન ત્વં કદાચન જનાર્દનતાં બિભર્ષિ । સ્વામિન્ ગજારિરપિ કિં
નગજા-પ્રિયસ્ત્વં સ્વાતન્ત્ર્યમસ્તિ યદિ વા ભવતઃ કિમન્યત્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! શ્રીઘનઃ અપિ ત્વમ્ અસુગતઃ કિમ્ ઉમાધવઃ અપિ ત્વમ્ જનાર્દનતામ્ કદાચન ન બિભર્ષિ કિમ્ ?
ગજારિઃ અપિ ત્વમ્ નગજાપ્રિયઃ કિમ્ (ભવસિ) યદિ વા ભવતઃ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ અસ્તિ કિમ્ અન્યત્ બ્રૂમહે ।
અરુણદ્યુતિગ્લપિતશીતદીધિતિપ્રકટીકૃતાલિકમલં વિલોક્ય મે । ભવતઃ પ્રભાતમિવ ભાલલોચનં ભજતે
કદા નુ વિષમં શમં તમઃ

અન્વય-(ઇવ=યથા તથા) યથા-અરુણદ્યુતિગ્લપિતશીતદીધિતિપ્રકટીકૃતાલિકમલમ્ પ્રભાતમ્ વિલોક્ય વિષમમ્
તમઃ શમમ્ ભજતે તથા- અલમ્ (અત્યર્થમ્) અરુણદ્યુતિગ્લપિતશીતદીધિતિપ્રકટીકૃતાલિકમ્ ભવતઃ
ભાલલોચનમ્ વિલોક્ય મે વિષમમ્ તમઃ શમમ્ કદા નુ ભજતે ?
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દનામ્નીટીકોપેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો
મહેશ્વરસ્ય સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ તમઃશમનં નામ દ્વાદશં સ્તોત્રમ્
ત્રયોદશં સ્તોત્રમ્
અથ નુતિભિરમન્થરાક્ષરાભિઃ સુજનમનોમૃગવાગુરાભિરાભિઃ ।
વિભુમભયદમાદરાદરાતિક્ષપણપણપ્રવણં પ્રસાદયામઃ

અન્વય-અથ અમન્થરાક્ષરાભિઃ સુજનમનોમૃગવાગુરાભિઃ આભિઃ નુતિભિઃ અભયદમ્
અરાતિક્ષપણપણપ્રવણમ્ વિભુમ્ આદરાત્ પ્રસાદયામઃ ।
સુરમુકુટવિટઙ્કરત્નરોચિઃખચિતનખાંકુરકેસરાભિરામમ્ । પુરહરચરણારવિન્દયુગ્મં શિરસિ વિધત્ત
કિરીટવાઞ્ચ્છયા કિમ્

અન્વય-અયિ ભાવુકાઃ સુરમુકુટવિટઙ્કરત્નરોચિઃખરિતનખાઙ્કુરકેસરાભિરામમ્ પુરહરચરણારવિન્દયુગ્મમ્
શિરસિ વિધત્ત કિરીટવાઞ્છયા કિમ્ (ભવતિ) ?
કલયતુ ભવતામભગ્નવૃત્તિર્હરહરશઙ્કરશઙ્કરેતિ સૂક્તિઃ । અવિરલગલમણ્ડનપ્રતિષ્ઠાં
કિમમલમૌક્તિકદામકામનાભિઃ

અન્વય-(અયિ રસિકા ભાવુકાઃ) અભગ્નવૃત્તિઃ હરહરશઙ્કરશઙ્કરેતિ સૂક્તિઃ ભવતામ્
અવિરલગલમણ્ડનપ્રતિષ્ઠામ્ કલયતુ અમલમૌક્તિકદામકામનાભિઃ કિમ્ ભવતિ ?
કલયત મણિકુણ્ડલેઽવલેપં શ્લથયત નિર્મ્મલમલ્લિકાભિલાષમ્ । હરચરિતનુતિક્રમૈરજસ્રં કુરુત
નવશ્રવણાવતંસલીલામ્

અન્વય-અયિ ભક્તજનાઃ ! યૂયમ્ મણિકુણ્ડલે અવલેપં કલયત નિર્મલમલ્લિકાભિલાષમ્ શ્લથયત અજસ્રમ્
હરચરિતનુતિક્રમૈઃ નવશ્રવણાવતંસલીલામ્ કુરુત ।
ઇહ વિહતભવોપતાપમાપત્પ્રશમસમર્થમનર્થનાશહેતુમ્ । નમતિ ન મતિમાનમાનવીયપ્રમદવિધાનપરં
પરં હરં કઃ

અન્વય-ઇહ વિહતભવોપતાપમ્ આપત્પ્રશમસમર્થમ્ અનર્થનાશહેતુમ્ અમાનવીયપ્રમદવિધાનપરમ્ પરમ્ હરમ્
કઃ મતિમાન્ ન નમતિ ? અપિ તુ સર્વ એવેત્યર્થઃ ।
ત્રિજગતિ ભજતિ સ્થિતિં બુધાનાં ધુરિ દુરિતક્ષતિશિક્ષિતઃ સ એકઃ ।
શશિશકલશિખામણિપ્રણામપ્રણયિ બિભર્તી શિરશ્ચિરસ્થિરં યઃ

અન્વય-ય (ભાગ્યવાન્) શશિશકલશિખામણિપ્રણામપ્રણયિ શિરઃ ચિરસ્થિરમ્ બિભર્તિ સઃ એકઃ
દુરિતક્ષતિશિક્ષિતઃ ત્રિજગતિ (અપિ) બુધાનામ્ ધુરિ સ્થિતિમ્ ભજતિ ।
સ જયતિ જગદીશશક્તિપાતસ્તવ કવિતુર્યદસક્તમુક્તિદેવી । રસમસમચમત્કૃતિપ્રસૂતિં વિતરતિ
કાઞ્ચનસિદ્ધિમેતિ યેન

અન્વય-હે જગદીશ ! સઃ તવ શક્તિપાતઃ જયતિ (યસ્માત્) ઉક્તિદેવી કવિતુઃ અસક્તમ્ અસમચમત્કૃતિપ્રસૂતિમ્ તમ્
રસમ્ વિતરતિ યેન કામ્ ચ ન સિદ્ધિમ્ એતિ (અપિ તુ સર્વામપિ અણિમાદિસિદ્ધિં એતિ) ।
ઇહ વિદધતુ નામ પામરાણાં પ્રણતિકૃતામપરે પ્રભુપ્રતીતિમ્ । પ્રભવતિ ન તુ મૃત્યુભીતિભઙ્ગે જગતિ
ભવન્તમૃતેઽમૃતેશ કશ્ચિત્

અન્વય-અપરે (અન્યે લોકાઃ) પ્રણતિકૃતામ્ પામરાણામ્ પ્રભુપ્રતીતિમ્ (અયં નઃ સ્વામીતિપ્રતીતિમ્) વિદધતુ
નામ । ઇહ તુ (સકલેઽપિ) જગતિ હે અમૃતેશ ! ભવન્તમ્ (પ્રભુમ્) ઋતે મૃત્યુભીતિભઙ્ગે કશ્ચિત્ ન પ્રભવતિ ।
-------------------- કૃષ્ણાભ્રં મારિતં યેન પારદં ચ વશીકૃતમ્ । દ્વારમુદ્ઘાટિતં તેન કુબેરસ્ય
યમસ્ય ચ ॥ --------------------
વિયદિયતિ મહસ્વિમણ્ડલે કઃ શ્રિતવતિ કર્તુમનષ્ટચેષ્ટમીષ્ટે । વિષમતમતમઃ પ્રબન્ધમન્ધં
જગદગદં ઘૃણિમન્તમન્તરેણ

અન્વય-ઇયતિ (મહતિ અપિ) મહસ્વિમણ્ડલે વિયત્ (આકાશમ્) શ્રિતવતિ (સતિ) વિષમતમ તમઃ પ્રબન્ધમ્ અન્ધમ્
જગત્ અનષ્ટચેષ્ટમ્ અગદમ્ કર્તુમ્ (કેવલમ્) ઘૃણિમન્તમ્ અન્તરેણ કઃ ઈષ્ટે ?
શકલિતકલિતર્ષં સપ્રકર્ષ પ્રકટિતહર્ષ મહર્ષભાધિરૂઢ । દિશ
વિશદમદભ્રમભ્રસિન્ધુદ્રવધવલં ભવલઙ્ઘનં પ્રસાદમ્

પ્રભવતિ ભવતિ પ્રસાદરમ્યાં દિશતિ દૃશં ન વિભા વિભાવરીણામ્ । સવિતરિ વિતરિષ્યતિ પ્રકાશં નહિ
મહિમપ્રભવો વિભાવરીણામ્

(યુગ્મમ્)
અન્વય-અયિ શકલિતકલિતર્ષ ! અયિ સપ્રકર્ષ ! હે પ્રકટિતહર્ષ ! અયિ મહર્ષભાધિરૂઢ ! અદભ્રમ્
અભ્રસિન્ધુદ્રવધવલમ્ ભવલઙ્ઘનમ્ વિશદમ્ પ્રસાદમ્ દિશ ભવતિ વિભૌ પ્રસાદરમ્યામ્ દૃશમ્ દિશતિ (સતિ)
અરીણામ્ (કામાદીનાં બાહ્યાનાં ચ) વિભા ન પ્રભવતિ હિ-સવિતરિ પ્રકાશમ્ વિતરિષ્યતિ (સતિ)
વિભાવરીણામ્ મહિમપ્રભવઃ ન (ભવતિ) ।
સમુચિતસદસદ્વિચારચર્યાચતુરતરઃ કતરઃ કલૌ મદન્યઃ । ઇહ પરમશિવં ભવં વિજેતું પરમશિવં
ભવમેવ સેવતે યઃ

અન્વય-કલૌ સમુચિતસદસદ્વિચારચર્યાચતુરતરઃ મદન્યઃ કતરઃ (અસ્તિ) યઃ ઇહ પરમ્ અશિવમ્ ભવમ્
(સંસારમ્) વિજેતુમ્ પરમશિવમ્ ભવમ્ એવ સેવતે ।
શમયિતુમલમગ્નિમગ્નિરેવ ગ્લયપતિ હન્ત હિમં હિમં વિવૃદ્ધમ્ । જરયતિ ચ પયઃ પયઃ કિમન્ય- દ્ધરતિ
ભવં ભવ એવ ભક્તિભાજામ્

અન્વય-હન્ત ! વિવૃદ્ધમ્ અગ્નિમ્શમયિતુમ્ અગ્નિઃ એવ અલમ્ (ભવતિ) વિવૃદ્ધમ્ હિમમ્ હિમમ્ (એવ) ગ્લપયતિ પયઃ
(અગ્નિના તપ્તમ્ પય એવ) પયઃ જરયતિ । અન્યત્ કિમ્ ? ભક્તિભાજામ્ ભવમ્ (સંસારમ્) ભવ એવ (શમ્ભુરેવ)
હરતિ ।
વરમજિનજટાભૃતઃ કપાલપ્રણયિકરસ્ય નરસ્ય ભૈક્ષ્યવૃત્તિઃ । સ્મરહરચરણારવિન્દસેવાવિરહવતી ન
તુ ચક્રવર્તિમૂર્તિઃ

અન્વય-અજિનજટાભૃતઃ કપાલપ્રણયિકરસ્ય નરસ્ય ભૈક્ષ્યવૃત્તિઃ વરમ્ ન તુ
સ્મરહરચરણારવિન્દસેવાવિરહવતી ચક્રવર્તિભૂમિઃ (વરમ્ ભવતિ) ।
મરુભુવિ વરમુષ્ણરશ્મિરશ્મિ-પ્રકરકદર્થિતમૂર્તિરેકભેકઃ । ન તુ
ભવદનુરાગભાગધેયગ્લપનવિપદ્વિકલીકૃતો મનુષ્યઃ

અન્વય-મરુભુવિ ઉષ્ણરશ્મિરશ્મિપ્રકરકદર્થિતમૂર્તિઃ એકભેકઃ વરમ્ (અસ્તિ) કિન્તુ હે વિભો !
ભવદનુરાગભાગધેયગ્લપનવિપદ્વિકલીકૃતઃ મનુષ્યઃ ન વરમ્ ।
કલિમલપટલી મલીમસત્વં નયતિ મતિં હતદર્પ દર્પણાભામ્ । ઇતિ શિતિગલ શીતરશ્મિ-પ્રસરસિતં
રસિતં તવાઽર્થયામઃ

અન્વય-હે હતદર્પ ! (ઇયમ્) કલિમલપટલીદર્પણાભામ્ મતિમ્ મલીમસત્વમ્ નયતિ ઇતિ (હેતોઃ) હે શિતિકણ્ઠ !
શીતરશ્મિરશ્મિપ્રસરસિતમ્ તવ રસિતમ્ અર્થયામઃ ।
નુતિમુખરમુખઃ પ્રસાદપાત્રં ભવતિ મમેતિ યદૈષ તે કૃતાન્તઃ । અપિ કવલિતસપ્તલોકલોકઃ પ્રભવતિ
નૈવ તદૈષ મે કૃતાન્તઃ

અન્વય-પ્રભો ! નુતિમુખરમુખઃ (પુરુષઃ) મમ પ્રસાદપાત્રમ્ ભવતિ ઇતિ એષઃ (યદિ) તે કૃતાન્તઃ
(સિદ્ધાન્તઃ અસ્તિ) તદા કવલિતસપ્તલોકલોકઃ અપિ એષઃ કૃતાન્તઃ (યમઃ) મે ન પ્રભવતિ (મામ્ ત્રાસયિતું
સમર્થો ન ભવતીત્યર્થઃ)
તવ રવિજપુરાન્ધકપ્રમાથે દૃશિ વિશિખે ત્રિશિખે ચ યઃ કૃતાસ્થઃ । પરિચરણપરઃ પુરાવિરાસીત્ સ
જયતિ દૈવતમુત્તમં કૃશાનુઃ

અન્વય-હે પ્રભો ! રવિજપુરાન્ધકપ્રમાથે (ક્રમેણ) દૃશિ વિશિખે ત્રિશિખે ચ કૃતાસ્થઃ (સન્) તવ
પરિચરણપરઃ યઃ (કૃશાનુઃ) પુરા આવિરાસીત્ સઃ ઉત્તમમ્ દૈવતમ્ કૃશાનુઃ જયતિ ।
સમજનિ જનિતસ્પૃહઃ સ એકસ્ત્રિજગતિ ચન્દ્રકિરીટ કૃષ્ણસારઃ । ઉપકરણપદં જગામ કૃત્તિસ્તવ
ચરણાસ્તરણક્રમેણ યસ્ય

અન્વય-અયિ ચન્દ્રકિરીટ ! (ત્વદ્ભક્ત્યાસક્તજનસ્ય) જનિતસ્પૃહઃ સઃ (એવ) એકઃ કૃષ્ણસારઃ ત્રિજગતિ
સમજનિ યસ્ય કૃત્તિઃ તવ ચરણાસ્તરણક્રમેણ ઉપકરણપદમ્ જગામ ।
જનિરપિ જયતિ વિનીતરીતિર્જગતિ ભુજઙ્ગમપુંગવસ્ય તસ્ય । મણિકટકમુદસ્ય યસ્ય શસ્યં ભવ
ભવદઙ્ગદભઙ્ગિમેતિ ભોગઃ

અન્વય-હે ભવ ! જગતિ તસ્ય ભુજઙ્ગમપુંગવસ્ય વિનીતરીતિઃ જનિઃ અપિ જયતિ યસ્ય ભોગઃ શસ્યમ્
મણિકટકમ્ ઉદસ્ય ભવદઙ્ગદભઙ્ગિમ્ એતિ ।
અલભત ભગવન્નબન્ધ્યમેકસ્ત્રિભુવનસીમનિ જન્મ પુઙ્ગવેન્દ્રઃ । તવ ભવ શવભસ્મરૂષિતોંઽઘ્રિઃ શિરસિ
ધૃતો વિનયાનતેન યેન

અન્વય-હે ભગવન્ ! ભવ ! ત્રિભુવનસીમનિ (સઃ) એકઃ પુઙ્ગવેન્દ્રઃ અબન્ધ્યમ્ જન્મ અલભત વિનયાનતેન યેન
તવ શવભસ્મરૂષિતઃ અંઘ્રિઃ શિરસિ ધૃતઃ ।
જનયતિ જગતિ સ્પૃહાં ન કેષાં જનિરપિ કુઞ્જરશેખરસ્ય તસ્ય । ત્રિભુવનમહિતસ્ય યસ્ય કૃત્તિર્ભવ
ભવદમ્બરડમ્બરં બિભર્તિ

અન્વય-હે ભવ ! ત્રિભુવનપૂજિતસ્ય તસ્ય કુઞ્જરશેખરસ્ય જનિ અપિ જગતિ કેષામ્ (ભક્તજનાનામ્) સ્પૃહામ્ ન
જનયતિ ? યસ્ય કૃત્તિઃ ભવદમ્બરડમ્બરમ્ બિભર્તિ ।
સ જયતિ જિતકાલ કાલકૂટઃ સ્વજનિપવિત્રિતમુગ્ધદુગ્ધસિન્ધુઃ । તવ કવલભુવં જવાદવાપ્તઃ કલયતિ
યઃશિતિકણ્ઠ કણ્ઠપીઠમ્

અન્વય-હે જિતકાલ ! શિતિકણ્ઠ ! સ્વજનિપવિત્રિતમુગ્ધદુગ્ધસિન્ધુઃ સઃ કાલકૂટઃ જયતિ યઃ તવ
કવલભુવમ્ જવાત્ અવાપ્તઃ (સન્) કણ્ઠપીઠમ્ કલયતિ ।
પરિણતશરદિન્દુસુન્દરાભં વદનમનભ્રનભોનિભશ્ચ કણ્ઠઃ । ઇતિ શુભમુભયં
વિભોરભિન્નત્રિદશધુનીયમુનાવિડમ્બિ વન્દો

અન્વય-વિભોઃ પરિણતશરદિન્દુસુન્દરાભમ્ વદનમ્ અનભ્રનભોનિભઃ કણ્ઠઃ ચ ઇતિ શુભમ્ ઉભયમ્
અભિન્ન-ત્રિદશધુનીયમુનાવિડમ્બિ વન્દે ।
હિમહિમકરહારિ વારિ ગાઙ્ગં કુવલયકાન્તિકલિન્દકન્યકામ્ભઃ । ઇતિ શુભમુભયં પ્રભુપ્રસાદાદ્વપુરિવ
હારિહરં વરં પ્રપદ્યે

અન્વય-હિમહિમકરહારિ ગાઙ્ગમ્ વારિ કુવલયકાન્તિકલિન્દકન્યકામ્ભઃ (ચ) ઇતિ શુભમ્ ઉભયમ્ વરમ્
પ્રભુપ્રસાદાત્ હારિહરમ્ વપુઃ ઇવ (કદા) પ્રપદ્યે ।
ધૃતકુટિલકલઃ કિલાન્ધકારી રુચિતમલીમસભોગિભોગયોગઃ । ત્વયિ સપદિ પરાઙ્મુખે યથાઽહં ત્વમિવ
મહાકલિકાલભગ્નશક્તિઃ

કવલિતવિષમક્લમં દધાનઃ સતતસમાશ્રિતતારકારિરૂપમ્ । દ્વિજપતિમુકુટસ્તથૈવ જાતુ ત્વમિવ શિવ
ત્વયિ સમ્મુખે ભવેયમ્

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે શિવ ! સપદિ (ઇદાનીમ્) ત્વયિ પરાઙ્મુખે (સતિ) યથા અહમ્ ત્વમ્ ઇવ ધૃતકુટિલકલઃ અન્ધકારી
રુચિતમલીમસભોગિભોગયોગઃ મહાકલિકાલભગ્નશક્તિઃ (અસ્મિ) તથૈવ ત્વયિ સમ્મુખે સતિ ત્વમ્ ઇવ
કવલિતવિષમક્લમમ્ સતતસમાશ્રિતતારકારિરૂપમ્ દધાનઃ દ્વિજપતિમુકુટઃ ચ જાતુ (કદા) ભવેયમ્ ।
જય જયદ વચો વિમુઞ્ચ મુઞ્ચન્મધુ મધુરં જનરઞ્જનપ્રગલ્ભમ્ । હર હર દુરિતં મમાઽદ્ય માદ્યદ્ભવ
ભવ ભીમદભીમદર્શનસ્ત્વમ્

અન્વય-હે જયદ્ ! ત્વમ્ મધુરમ્ જનરઞ્જનપ્રગલ્ભમ્ મધુ મુઞ્ચત્ વચઃ વિમુઞ્ચ હે હર ! અદ્ય માદ્યત્ મમ
દુરિતં હર હે ભવ ! ભીમદભીમદર્શનઃ ભવ ।
નિજવૃજિનવિજૃમ્ભિતં મમૈતત્ત્રિજગદનુગ્રહનિત્યદીક્ષિતસ્ત્વમ્ । ક્વચિદપિ ભગવન્નદૃષ્ટપૂર્વં પ્રથયસિ
યન્મયિ વિહ્વલેઽવલેપમ્

અન્વય-હે બહ્ગવન્ ! ત્રિજગદનુગ્રહનિત્યદીક્ષિતઃ ત્વમ્ ક્વચિત્ અપિ અદૃષ્ટપૂર્વમ્ અવલેપમ્
(શરણાગતાઽવગણનામ્) યત્ મયિ વિહ્વલે પ્રથયસિ તત્ એતત્ મમ (એવ) નિજદુરિતવિજૃમ્ભિતમ્ (અસ્તિ) ।
પ્રણમતિ વિધુરે પુરોઽવલગ્ને દધતિ મયિ પ્રસભં ગદાભિયોગમ્ । કિમિતિ પરિજને દયામૃતાર્દ્રાં
દૃશમપકારવતીવ નો દધાસિ

અન્વય-અયિ પ્રભો ! પ્રણમતિ વિધુરે પુરઃ અવલગ્ને પ્રસભમ્ ગદાઽભિયોગમ્ દધતિ પ્રણમતિ મયિ પરિજને
અપકારવતિ ઇવ દયામૃતાર્દ્રાં દશમ્ કિમિતિ નો દદાસિ ?
સ્ફુટવિકટવિકસ્વરપ્રદીપ્તજ્વલનમહીનમહીન્દ્રહાર ચક્ષુઃ ।
બલવદલવદર્પકાલકામક્ષયકરમાકરમાશુ મુઞ્ચ સિદ્ધેઃ

અન્વય-હે અહીન્દ્રહાર ! (દીનજનં પ્રતિ) સ્ફુટવિકટવિકસ્વરપ્રદીપ્તજ્વલનમ્
બલવદલવદર્પકાલ-કામક્ષયકરમ્ સિદ્ધેઃ આકરમ્ અહીનમ્ ચક્ષુઃ મુઞ્ચ ।
હિમકરમકરધ્વજૌ ન રૂપં કવિધિષણૌ ધિષણૌચિતીં ન તીવ્રામ્ । રણમરુણમરુત્સખૌ
જિગીષોરનુહરતો હરતોષિણો ન તેજઃ

અન્વય-જિગીષોઃ હરતોષિણઃ રૂપમ્ હિમકરમકરધ્વજૌ (અપિ) ન અનુહરતઃ (તસ્ય) તીવ્રામ્ ધિષણૌચિતીમ્
કવિધિષણૌ (અપિ) ન અનુહરતઃ તથા અરુણમરુત્સખૌ (અપિ શિવભક્તસ્ય) રણમ્ તેજઃ ચ ન અનુહરતઃ ।
રવિકરવિકસત્સિતાબ્જશુભ્રપ્રસૃમરચામરચારુહાસિની શ્રીઃ । ભવ ન ભવનમુજ્ઝતિ ક્ષણં
યત્સુકૃતવતાં તવ તાં પ્રણૌમિ શક્તિમ્ [ભક્તિમ્]

અન્વય-હે ભવ ! રવિકરવિકસત્સિતાબ્જશુભ્રપ્રસૃમરચામરચારુહાસિની શ્રીઃ યત્ સુકૃતવતામ્ ભવનમ્
ક્ષણમ્ (અપિ) ન ઉજ્ઝતિ તત્ તવ તામ્ શક્તિમ્ પ્રણૌમિ ।
યદભયદ ભવત્યવસ્થિતેઽન્તઃ સમહિમ નો હિ મનો વિશોકમાસીત્ । વિશદવિશદકર્મકર્દમે તત્સપદિ વિષાદિ
વિષાદ કેન જાતમ્

અન્વય-હે અભયદ ! હે વિષાદ ! હિ ભવતિ અન્તઃ અવસ્થિતે (સતિ) સમહિમ નઃ મનઃ યત્ વિશોકમ્ આસીત્ તત્ (એવ
એતત્ નો મનઃ) સપદિ અવિશદકર્મકર્દમે વિશત્ (સત્) વિશાદિ કેન જાતમ્ (ન જાને) ।
નયવિનયવિશુદ્ધમન્તરુદ્યદ્દહનસમાનસમાપ્તરોષદોષમ્ । યમનિયમનિયન્ત્રિતં મનો મે કુરુ
સવિલાસવિલાસિનીવિરક્તમ્

અન્વય-હે વિભો ! મે મનઃ નયવિનયવિશુદ્ધં અન્તઃ ઉદ્યદ્દહનસમાનસમાપ્તરોષદોષમ્ યમનિયમનિયન્ત્રિતમ્
સવિલાસવિલાસિનીવિરક્તમ્ કુરુ । ------------------ (૧) આનૃશંસ્યં ક્ષમા સત્યમહિંસા ચ દયા સ્પૃહા ।
ધ્યાનં પ્રસાદો માધુર્યમાર્જવં ચ યમા દશ ॥
(૨) શૌચમિજ્યા તપો દાનં સ્વાધ્યાયોપસ્થનિગ્રહૌ । વ્રતોપવાસૌ મૌનં ચ સ્નાનં ચ નિયમા દશ ॥
-------------------
અવસર-સરસાલસાલઘૂદ્યન્મધુર-વધૂરવધૂતચિત્તચિન્તઃ । સ સકલકલધૌતધૌત મૂર્તિસ્તવ
નતિમાનતિમાત્રચિત્રચિદ્યઃ

અન્વય-હે વિભો ! અતિમાત્રચિત્રચિત્ યઃ (જનઃ) તવ નતિમાન્ (ભવતિ) સઃ
અવસરસરસાલસાઽલઘૂદ્યન્મધુરવધૂરવધૂત-ચિત્તચિન્તઃ સકલકલધૌતધૌતમૂર્તિઃ (ભવતિ) ।
મલમલમલઘું વિહન્તુમાપ્તું મુદમુદયં સમયં સમર્થ્ય ચાન્તઃ ।
મહમહમહહેશ્વરપ્રશંસામયમયમાશ્રયમાશ્રયં સુખાનામ્ [ગુણાનામ્]

અન્વય-અહહ ! અન્તઃ (સ્વમનસિ) ઉદયમ્ સમયમ્ સમર્થ્ય અલઘુમ્ મલમ્ અલમ્ વિહન્તુમ્ મુદમ્ આપ્તુમ્ સુખાનામ્ આશ્રયમ્
ઈશ્વરપ્રશંસામયમ્ મહમ્ અયમ્ અહમ્ આશ્રયમ્ (શ્રિતોઽસ્મિ) ।
ગુણિભિર્વિબુધૈર્હરીન્દ્રમુખ્યૈર્ભવ સંસારરિપોર્દ્વિષઃ સ્તુતસ્ય । હિતમાતનુતે તવ
પ્રસાદાદસુહૃત્પ્રાણહરોઽપિ પુણ્યભાજામ્

અન્વય-હે ભવ ! ગુણિભિઃ હરીન્દ્રમુખ્યૈઃ વિબુધૈઃ સ્તુતસ્ય સંસારરિપોઃ દ્વિષઃ તવ પ્રસાદાત્
પ્રાણહરઃ અપિ અસુહૃત્ (શત્રુઃ) પુણ્યભાજામ્ હિતમ્ આતનુતે ।
અપિ નાથ જનાર્દનસ્ય વિષ્ણોરપિ વૈકુણ્ઠ ઇતિ પ્રસિદ્ધિભાજઃ । અધિકંસરુષોઽપિ ચેદ્ભવત્તો
ઝગિતિપ્રાગભવત્સુદર્શનાપ્તિઃ

અપિ સર્વજનાઽવિરુદ્ધબુદ્ધેરપિ તીક્ષ્ણસ્ય પરં જિતક્રુધોઽપિ । ન કથં મમ સાધુનાઽપિ યદ્વા
જગદીશોઽસિ વિભુઃ કિમુચ્યતે તે

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે નાથ ! જનાર્દનસ્ય અપિ વૈકુણ્ઠ ઇતિ પ્રસિદ્ધિભાજઃ અપિ અધિકંસરુષઃ અપિ વિષ્ણોઃ
સુદર્શનાપ્તિઃ ભવતઃ (સકાશાત્) પ્રાક્ ઝગિતિ અભવત્ । તર્હિ-સર્વજનાવિરુદ્ધબુદ્ધેઃ અપિ તથા-તીક્ષ્ણસ્ય
(કુણ્ઠાદ્ભિન્નસ્ય) અપિ જિતક્રુધઃ અપિ મમ અધુના અપિ સા સુદર્શનાપ્તિઃ કથમ્ ન ભવતિ ? યદ્વા ત્વં
જગદીશઃ વિભુઃ અસિ મયા તે કિમ્ ઉચ્યતે ?
સુમનઃસુલભે તથા ન નાકે સુમનઃસુન્દરસૌરભે ન ચાસ્થામ્ । સુમનઃસુ ચ નાશ્નુતે સુધાર્દ્રાસુ મનઃ
સુષ્ઠુ યથા ભવત્કથાસુ

અન્વય-હે પ્રભો ! (ભક્તજનસ્ય) મનઃ સુમનઃસુલભે નાકે અપિ તથા આસ્થામ્ ન અશ્નુતે (ન ભજતિ)
સુમનઃસુન્દરસૌરભે ચ (તાદૃશીમ્) આસ્થામ્ ન અશ્નુતે । સુમનઃસુ ચ તથા આસ્થામ્ ન અશ્નુતે યથા
સુધાર્દ્રાસુ ભવત્કથાસુ સુષ્ઠુ આસ્થાં અશ્નતે ।
શ્રીર્દેવી જયતિ યયા કટાક્ષિતાનાં હસ્તસ્થા સકલસમીહિતાર્થસિદ્ધિઃ । સા યસ્માદજનિ
તમબ્ધિમર્ભકાય પ્રાદાદ્યઃ કથમિવ વર્ણ્યતે સ દેવઃ

અન્વય-યયા કટાક્ષિતાનામ્ સકલસમીહિતાર્થસિદ્ધિઃ હસ્તસ્થા (ભવતિ) સા શ્રીઃ દેવી જયતિ સા શ્રીઃ
યસ્માત્ અજનિ તમ્ અબ્ધિમ્ અર્ભકાય યઃ પ્રાદાત્ સઃ દેવઃ કથમ્ ઇવ વર્ણ્યતે ।
નાર્હત્યમન્દરયમન્દરયત્નલબ્ધા સ્પર્ધાં સુધા ન વસુધાઽનવધિશ્ચ યસ્ય । સોઽયં નવઃ શિવનવઃ
શિવતાતયેઽસ્તુ વિદ્વત્સભાજનસભાજનભાજનં વઃ

અન્વય-અમન્દરયમન્દરયત્નલબ્ધા સુધા અનવધિઃ વસુધા ચ યસ્ય (શિવનવસ્ય) સ્પર્ધામ્ ન અર્હતિ સઃ અયમ્
વિદ્વત્સભાજનસભાજનભાજનમ્ નવઃ (પ્રભુપ્રસાદનાખ્યઃ) શિવનવઃ વઃ શિવતાતયે અસ્તુ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દનામ્નીટીકોપેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો
મહેશ્વરસ્ય સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ પ્રભુપ્રસાદનં નામ ત્રયોદશં સ્તોત્રમ્ ।
ચતુર્દશં સ્તોત્રમ્
યેન નેત્રકરશેખરસ્પૃશા હન્તિ સન્તમસમન્તરીશ્વરઃ । ઐન્દવં દવથુહારિ હારિ તદ્ધામ
કામદમદભ્રમસ્તુ વઃ

અન્વય-નેત્રકરશેખરસ્પૃશા યેન (ચાન્દ્રતેજસા) ઈશ્વરઃ (ભક્તજનસ્ય) અન્તઃ સન્તમ્ અસમ્ (અજ્ઞાનાખ્યમ્)
હન્તિ । હારિ દવથુહારિ તત્ ઐન્દવમ્ ધામ વઃ અનભ્રમ્ કામદમ્ અસ્તુ ।
ભક્તિનિર્ભરગભીરભારતીવૈભવો ભવ ભવન્નવેષુ યઃ । શુષ્કશષ્પમિવ તસ્ય ભાસતે
વાસવાસનપરિગ્રહગ્રહઃ

અન્વય-હે ભવ ! યઃ (પુરુષઃ) ભવન્નવેષુ ભક્તિનિર્ભરગભીરભારતીવૈભવઃ (ભવતિ) તસ્ય (ધન્યસ્ય)
વાસવા-સનપરિગ્રહગ્રહઃ શુષ્કશષ્પમ્ ઇવ ભાસતે ।
ઉલ્લસત્પુલકલાઞ્છિતં વપુર્બાષ્પપૂરિતપુટે વિલોચને । ગદ્ગદા હરહરેતિ ભારતી સંભવન્તિ
ભવભક્તિશાલિનામ્

અન્વય-ભવભક્તિશાલિનામ્ ઉલ્લસત્પુલકલાઞ્છિતમ્ વપુઃ બાષ્પપૂરિતપુટે વિલોચને હરહરેતિ ગદ્ગદા ભારતી
સંભવન્તિ ।
નીલકણ્ઠ તરુણેન્દુશેખર ત્રયમ્બક ત્રિનયનેતિ ભક્તિતઃ । ગદ્ગદં નિગદતસ્તૃણોપમં
હેમપૂર્ણમખિલં મહીતલમ્

અન્વય-હે નીલકણ્ઠ ! હે તરુણેન્દુશેખર ! હે ત્ર્યમ્બક ! હે ત્રિનયન ! (માં પાહિ) ઇતિ ભક્તિતઃ ગદ્ગદમ્
નિગદતઃ (કસ્યાપિ ધન્યસ્ય) હેમપૂર્ણમ્ અપિ અખિલમ્ મહીતલમ્ તૃણોપમમ્ (ભવતિ) ।
અન્તકભ્રુકુટિભીતિવિહ્વલશ્વેતસાન્ત્વનવિધૌ બભૂવ યત્ । માં પ્રતિ પ્રતિપદં કદર્થિતં તત્ક્વ સંપ્રતિ
કૃપામૃતં તવ

અન્વય-હે વિભો ! અન્તકભ્રુકુટિભીતિવિહ્વલશ્વેતસાન્ત્વનવિધૌ યત્ (તવ કૃપામૃતમ્) બભૂવ તત્ તવ
કૃપામૃતમ્ (કરુણામૃતવાક્યમ્) પ્રતિપદમ્ કદર્થિતમ્ મામ્ પ્રતિ સમ્પ્રતિ ક્વ (ગતમ્) ?
વહ્નિશીતકરઘર્મરશ્મયો લોચનત્રિતયવર્તિનસ્તવ । શીતતાપતિમિરાર્દિતસ્ય મે નાથ ચિત્રલિખિતા ઇવ
સ્થિતાઃ

અન્વય-હે નાથ ! તવ લોચનત્રિતયવર્તિનઃ વહ્નિશીતકરઘર્મરશ્મયઃ શીતતાપતિમિરાર્દિતસ્ય મે
ચિત્રલિખિતાઃ ઇવ સ્થિતાઃ ।
સમ્ભ્રમભ્રમદમન્દમન્દર-ક્ષીરનીરધિગભીરયા ગિરા । ત્રાતુમર્હસિ
કૃતાન્તકિઙ્કરૈર્મામશર્મભિરભિદ્રુતં દ્રુતમ્

અન્વય-અશર્મભિઃ કૃતાન્તકિઙ્કરૈઃ અભિદ્રુ તમ્ મામ્ સમ્ભ્રમભ્રમદમન્દમન્દરક્ષીરનીરધિગભીરયા ગિરા
દ્રુતમ્ ત્રાતુમ્ અર્હસિ ।
કાલકિઙ્કરકરાન્તરસ્ફુરદ્ભોગભોગિપરિણદ્ધકન્ધરમ્ । અન્તરેણ ભવદીયહુંકૃતિં નાથ મોચયિતુમુત્સહેત
કઃ

અન્વય-હે નાથ ! કાલકિઙ્કરકરાન્તરસ્ફુરદ્ભોગભોગિપરિણદ્ધકન્ધરમ્ (પુરુષમ્) મોચયિતુમ્ (કેવલમ્)
ભવદીયહુંકૃતિમ્ અન્તરેણ કઃ ઉત્સહત ? (ન કોઽપીત્યર્થઃ) ।
ઉત્કટભ્રુકુટિભીમદર્શનદ્વાઃસ્થહુઙ્કૃતિખલીકૃતાત્મભિઃ । દ્વારિ યઃ ક્ષિતિભુજાં પરાભવઃ સહ્યતે
દ્રવિણલેશતૃષ્ણયા

સ ત્વદાયતનદેહલીતલે પુષ્પપાત્રકરપત્રિકાકરમ્ । કંચિદેવ ભવદર્ચનોત્સુકં ચન્દ્રશેખર કરોતિ કાતરમ્

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે ચન્દ્રશેખર ! ઉત્કટભ્રુકુટિભીમદર્શનદ્વાઃસ્થહુઙ્કૃતિખલીકૃતાત્મભિઃ (જનૈઃ) ક્ષિતિભુજામ્
દ્વારિ દ્રવિણલેશતૃષ્ણયા યઃ પરાભવઃ સહ્યતે સઃ (પરાભવઃ) ત્વદાયતનદેહલીતલે ભવદર્ચનોત્સુકમ્
કંચિદેવ પુષ્પપાત્રકરપત્રિકાકરમ્ કાતરમ્ કરોતિ ।
અન્તરેણ ભવદંઘ્રિસેવનં દેવ કેવલમિયં વિડમ્બના । યન્નૃણાં કમલિનીદલસ્ખલન્નીરશીકરચલા
વિભૂતયઃ

અન્વય-હે દેવ ! નૃણામ્ યત્ કમલિનીદલસ્ખલન્નીરશીકરચલાઃ વિભૂતયઃ (ભવન્તિ) સા ઇયમ્
ભવદંઘ્રિસેવનમ્ અન્તરેણ કેવલમ્ વિડમ્બના (એવ) ।
યત્તુ નિર્જરતરઙ્ગિણીતટે સૌહૃદંહરિણબાલકૈઃ સમમ્ । ભૂભૃતાં ચ તૃણવદ્વિલોકનં શ્રીરિયં
ભવ ભવત્પ્રસાદતઃ

અન્વય-યત્ તુ નિર્જરતરઙ્ગિણીતટે હરિણબાલકૈઃ સમમ્ સૌહૃદમ્ ભૂભૃતામ્ ચ તૃણવત્ વિલોકનમ્ ઇયમ્
(અદ્ભુતા) શ્રીઃ હે ભવ ! ભવત્પ્રસાદતઃ (ભવતિ) ।
ત્વામુપેત્ય શરણં મહેશ્વરં દેવ નિઃશરણ એવ ચેદહમ્ । દોષ એષ મમ જાહ્નવીજલે તર્ષુલો હિ શફરઃ
સ્વદુષ્કૃતૈઃ

અન્વય-હે દેવ ! ત્વામ્ મહેશ્વરમ્ શરણમ્ ઉપેત્ય ચેત્ અહમ્ નિઃશરણ એવ (વિમુખો વ્રજામિ) સ એષ દોષઃ મમ
(એવાસ્તિ) હિ જાહ્નવીજલે શફરઃ સ્વદુષ્કૃતૈઃ (એવ) તર્ષુલઃ (ભવતિ) ।
ગદ્ગદોદ્ગતગિરશ્ચિરસ્થિરપ્રેમહેમનિકષોપલોપમમ્ । શંસતઃ શિવ શિવેતિ શામ્ભવં નામ કામપિ દશાં
પ્રશાસ્તિ મે

અન્વય-ગદ્ગદોદ્ગતગિરઃ શંસતઃ મે ચિરસ્થિરપ્રેમહેમનિકષોપલોપમમ્ શિવશિવેતિ શામ્ભવમ્ નામ કામ્ અપિ
(અનિર્વાચ્યાં) દશામ્ પ્રશાસ્તિ ।
વારિ વારિતભવાર્તિ મૂર્ધ્નિ તે ભાતિ ભાઽતિધવલે હિમત્વિષઃ । તેન તે નતિમિમો દવચ્છિદે દેહિ દેહિષુ
કરાવલમ્બનમ્

અન્વય-પ્રભો ! હિમત્વિષઃ ભાઽતિધવલે તે મૂર્ધ્નિ વારિતભવાર્તિ વારિ ભાતિ તેન (હેતુના) વયમ્ દવચ્છિદે
તે નતિમ્ ઇમઃ (અતઃ) દેહિષુ કરાવલમ્બનમ્ દેહિ ।
મૂઢમૂઢવિપદં પદં શુચામન્ધમન્ધકરિપોઽરિપોથિતમ્ । મોઘમોઘમિતમેતમેનસાં માં તમાન્તકરતાર
તારય

અન્વય-હે અન્ધકરિપો ! હે તમાન્તકર-તાર ! મૂઢમ્ ઊઢવિપદમ્ શુચામ્ પદમ્ અન્ધમ્ અરિપોથિતમ્ મોઘમ્ એનસામ્
ઓઘમ્ ઇતમ્ એતમ્ મામ્ (ભવોદધેઃ) તારય ।
યં સ્વયં સ્વરસભૈરવૈ રવૈરક્ષર ક્ષપિતરાક્ષસેક્ષસે । મારમાર ભુવિ ભાસતે સ તે
ભાનુ-ભાનુ-ભર-ભાસુરઃ સુરઃ

અન્વય-સ્વરસભૈરવૈઃ રવૈઃ ક્ષપિતરાક્ષસ ! હે અક્ષર ! હે મારમાર ! (ત્વમ્) યમ્ સ્વયમ્ ઈક્ષસે સઃ તે
સુરઃ ભાનુભાનુભરભાસુરઃ ભુવિ ભાસતે ।
બાણબાણકૃતપૂજનૈર્જનૈરાદરાદઘટિ યૈસ્તવ સ્તવઃ । વાસ્તવાસ્તવ ત એવ તાવતા
બન્દિવન્દિતયશોગણા ગણાઃ

અન્વય-હે વિભો ! બાણબાણકૃતપૂજનૈઃ યૈઃ જનૈઃ આદરાત્ તવ સ્તવઃ અઘટિ તાવતા એવ તે વાસ્તવાઃ
બન્દિવન્દિત-યશોગણાઃ ગણાઃ (તવાઽનુચરાઃ ભવન્તિ) ।
ત્વાં સતામરસવાસવાઽઽસવાઃ જ્ઞાતદુર્ગમગમાગમાઽઽગમાઃ । અર્ચયન્તિ સદિનં દિનંદિનં
ગીર્ભિરમ્બરસદઃસદઃ સદઃ

અન્વય-હે પ્રભો ! સતામરસવાસવાઽઽસવાઃ જ્ઞાતદુર્ગમગમાગમાઽઽગમાઃ અમ્બરસદઃસદઃ સદઃ ત્વામ્
સદિનમ્ દિનંદિનમ્ ગીર્ભિઃ અર્ચયન્તિ ।
ન મે તથા પ્રીતિમનેકપાલી કરોતિ નો વા દયિતાઽઙ્કપાલી । યથોક્તિદેવી સ વિભુઃ કપાલી યયાઽર્ચ્યતે
સેવકલોકપાલી

અન્વય-સેવકલોકપાલી કપાલી સઃ વિભુઃ યયા અર્ચ્યતે (સા) ઉક્તિદેવી યથા મે પ્રીતિમ્ કરોતિ (સા) અનેકપાલી
દયિતાઽઙ્કપાલી વા તથા મે પ્રીતિમ્ નો કરોતિ ।
ભવન્તમારાધ્ય પરાર્ધ્યવૈભવં ભવં વિધાય દ્વિષતાં પરાભવમ્ । ભવં ચ જિત્વા જહતઃ
પુનર્ભવં ભવન્તિ મુક્તાઃ પદમાપ્ય શામ્ભવમ્

અન્વય-ભક્તાઃ પરાર્ધ્યવૈભવમ્ ભવન્તમ્ ભવમ્ આરાધ્ય દ્વિષતામ્ પરાભવમ્ વિધાય ભવં ચ જિત્વા
પુનર્ભવં જહતઃ શામ્ભવમ્ પદમ્ આપ્ય મુક્તાઃ ભવન્તિ ।
ન વંશવૃત્તેર્ગણયામિ તાનવં ન બન્ધુરં કઞ્ચન નૌમિ માનવમ્ । નવં તવાનન્દિતદેવદાનવં ન
વઞ્ચિતોઽહં રચયન્સદા નવમ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! અહમ્ વંશવૃત્તેઃ તાનવમ્ ન ગણયામિ કઞ્ચન બન્ધુરમ્ માનવમ્ ન નૌમિ ।
આનન્દિતદેવદાનવમ્ નવમ્ નવમ્ રચયન્ અહમ્ (વિધિના) ન વઞ્ચિતઃ ।
ધનઞ્જયાક્ષં સકલાર્થસાધનં ધનઞ્જયારાધિતમાધિબાધનમ્ । ધનં વિદિત્વા વિપદાં વિશોધનં
ધનન્તિ ધન્યા વિભુમૃદ્ધિવર્ધનમ્

અન્વય-વિપદામ્ વિશોધનમ્ ધનમ્ (શ્રીશિવસ્તુતિરૂપમ્) વિદિત્વા ધન્યાઃ ધનઞ્જયાક્ષમ્ સકલાર્થસાધનમ્
ધનઞ્જયારાધિતમ્ આધિવાધનમ્ ઋદ્ધિવર્ધનમ્ વિભુમ્ ધનન્તિ (યાચન્તે) ।
કલાપિનઃ પ્રાવૃષિ યદ્વદમ્બુદધ્વનિર્ઘનાનન્દવિશઙ્કલાપિનઃ ।
કલાપિનદ્ધસ્ફુટજૂટધારિણસ્તથાઽમૃતં વર્ષતુ ગીઃ કલાપિ નઃ

અન્વય-યદ્વત્ પ્રાવૃષિ અમ્બુદધ્વનિઃ ઘનાનન્દવિશઙ્કલાપિનઃ કલાપિનઃ (મયૂરસ્ય) અમૃતમ્ (વર્ષતિ) તથા
કલાઽપિ (મધુરાપિ) કલાપિનદ્ધસ્ફુટજૂટધારિણઃ ગીઃ નઃ અમૃતમ્ વર્ષતુ ।
નૃજન્મ તસ્યૈવ ભવાનવદ્યં ભવાનવદ્યન્દવમીક્ષતે યમ્ । ત્યજત્યજાતોપરમા સમાનં
રમાઽસમાનન્દકરી ન ચૈનમ્

અન્વય-હે ભવ ! દવમ્ અવદ્યન્ ભવાન્ યમ્ ઈક્ષતે તસ્યૈવ નૃજન્મ અનવદ્યમ્ (ભવતિ) અજાતોપરમા
અસમાનન્દકરી રમા (મોક્ષલક્ષ્મીઃ) ચ સમાનમ્ એનમ્ ન ત્યજતિ ।
અતઃ પરં જગતિ કિમસ્તિ નીરસં યદુક્તમપ્યસકૃદુદીર્યતે વચઃ । સહસ્રશશ્ચિરમપિ ચર્વિતા પુન-
ર્નવંનવં સ્રવતિ રસં શિવસ્તુતિઃ

અન્વય-અસકૃત્ (પુનઃ પુનઃ) ઉક્તમ્ અપિ વચઃ યત્ (કેનાપિ) ઉદીર્યતે જગતિ અતઃ પરમ્ નીરસમ્ કિમ્ અસ્તિ ? (ન
કિઞ્ચિત્ કિન્તુ) સહસ્રશઃ ચિરમ્ અપિ ચર્વિતા શિવસ્તુતિઃ પુનઃ નવમ્ નવમ્ રસમ્ સ્રવતિ !
મૃત્યું મૃત્યુઞ્જય જય જગદ્ઘસ્મરં ભસ્મભાવં કામં કામં નય નયનજોદ્ધામધામચ્છટાભિઃ ।
ભવ્યાભ વ્યાકુલકુલવધૂરુત્કયેત્યાચરન્તં સત્રાસત્રાણચણ ચરિતાન્યદ્ભુતાનિ સ્તુમસ્ત્વામ્

અન્વય-હે ભવ્યાભ ! (મત્સેવક !) મૃત્યુઞ્જય ! (ત્વમ્ મદનુગ્રહેણ) જગદ્ઘસ્મરમ્ મૃત્યુમ્ જય
નયનજોદ્દામધામચ્છટાભિઃ કામમ્ (નિશ્ચયેન) કામમ્ ભસ્મભાવમ્ નય । વ્યાકુલકુલવધૂઃ ઉત્કય ઇતિ
(અનેકપ્રકારેણ) અદ્ભુતાનિ ચરિતાનિ આચરન્તમ્ ત્વામ્ હે સત્રાસત્રાણચણ ! મૃત્યુઞ્જય ! (વયમ્) સ્તુમઃ ।
યત્તત્સર્ગ-નિસર્ગનિર્મિતિકરં યદ્રાવણદ્રાવણ- વ્યાપારાઽવસરાવસક્તમથ યત્સંવર્તસંવર્તકમ્ ।
સ્વાભાસં ભવસંભવસ્થિતિલયસ્ફારોચિતં રોચિતં ભાસા કારણકારણં દિશતુ તદ્ધામેહિતં મે હિતમ્

અન્વય-યત્ (ધામ બ્રહ્મરૂપેણ) તત્સર્ગનિસર્ગનિર્મિતિકરમ્ યત્ (વિષ્ણુરૂપેણ)
રાવણદ્રાવણવ્યાપારાવસરાવસક્તમ્ અથ યત્ (રુદ્રરૂપેણ) સંવર્તસંવર્તકમ્ (ભવતિ) તત્ સ્વાભાસમ્
ભવસંભવસ્થિતિલયસ્ફારોચિતમ્ ભાસા રોચિતમ્ કારણકારણમ્ ધામ ઈહિતમ્ હિતમ્ મે દિશતુ ।
ઇતિ શ્રી પ્રેમમકરન્દનામ્ન્યા ટીકયોપેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો
મહેશ્વરસ્ય સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ હિતં નામ ચતુર્દશં સ્તોત્રમ્ ।
પઞ્ચદશં સ્તોત્રમ્
અધુના તપસેવ દેવતામભિ યોગેન સરસ્વતીમિવ । સુહૃદેવ સમીહિતાં શ્રિયં પ્રગુણેનેવ ગુણેન સંસદમ્

પ્રતિભામિવ કાવ્યકર્મ્મણા વસુના કીર્તિમિવાર્થિગામિના । મનસીવ શમેન નિર્વૃતિં સુકૃતેનેવ પરત્ર
સદ્ગતિમ્

કરુણાં હરિણાઙ્કલક્ષ્મણઃ સકલાર્થાઽર્પણકલ્પવલ્લરીમ્ । વિપદન્તકરીમુપાસિતું સ્તુતિ-લેશેન મનઃ
પ્રવર્તતે

(તિલકમ્)
અન્વય-સકલાર્થાર્પણકલ્પવલ્લરીમ્ વિપદન્તકરીમ્ દેવતામ્ તપસા ઉપાસિતુમ્ ઇવ અભિયોગેન સરસ્વતીમ્ ઉપાસિતુમ્
ઇવ સુહૃદા સમીહિતામ્ શ્રિયમ્ ઉપાસિતુમ્ ઇવ પ્રગુણેન ગુણેન સંસદમ્ ઉપાસિતુમ્ ઇવ કાવ્યકર્મણા પ્રતિભામ્
ઉપાસિતુમ્ ઇવ અર્થિગામિના વસુના કીર્તિમ્ ઉપાસિતુમ્ ઇવ શમેન મનસિ નિર્વૃતિમ્ ઉપાસિતુમ્ ઇવ સુકૃતેન પરત્ર
સદ્ગતિમ્ ઉપાસિતુમ્ ઇવ અધુના સ્તુતિલેશેન સકલાર્થાર્પણકલ્પવલ્લરીમ્ વિપદન્તકરીમ્ હરિણાઙ્કલક્ષ્મણઃ
કરુણામ્ ઉપાસિતુમ્ (મે) મનઃ પ્રવર્તતે ।
કરુણાં ભવતો વિકાસિનીમમલૈરીશ ગુણૈરલંકૃતામ્ । નલિનીમલિનીવ ભારતી ભજતીયં મમ
વલ્ગુવાદિની

અન્વય-હે ઈશ ! વલ્ગુવાદિની અલિની વિકાસિનીમ્ અમલૈઃ ગુણૈઃ અલંકૃતામ્ નલિનીમ્ ઇવ ઇયમ્ વલ્ગુવાદિની મમ
ભારતી વિકાસિનીમ્ અમલૈઃ ગુણૈઃ અલંકૃતામ્ ભવતઃ કરુણામ્ ભજતિ ।
ઉપલક્ષ્ય તવાન્ધકારિતાં મયિ ધત્તે પદમન્ધકારિતા । વિષમામવલોક્ય તે દૃશં મમ
દૃષ્ટિર્વિષમત્વમશ્નુતે

અન્વય-હે ઈશ ! તવ અન્ધકારિતામ્ ઉપલક્ષ્ય મયિ અન્ધકારિતા (અજ્ઞાનરૂપતા) પદમ્ ધત્તે તે વિષમામ્ દૃશમ્
અવલોક્ય મમ (અપિ) દૃષ્ટિઃ વિષમત્વમ્ (ઉગ્રત્વમ્) અશ્નુતે ।
તવ વીક્ષ્ય વૃષાધરીકૃતિં ઘટતે મેઽપિ વૃષાધરીકૃતિઃ । ધૃતવક્રકલત્વમીક્ષ્ય તે પ્રથતે
વક્રકલત્વમેવ મે

અન્વય-હે વિભો ! તવ વૃષાધરીકૃતિમ્ વીક્ષ્ય મે અપિ વૃષાઽધરીકૃતિઃ ઘટતે તે ધૃતવક્રકલત્વમ્
ઈક્ષ્ય મે અપિ વક્રકલત્વમ્ એવ પ્રથતે ।
તવ વીક્ષ્ય ચ ભગ્નકામતામુદિતેયં મમ ભગ્નકામતા । કરુણામપિ તે સમીક્ષ્ય મે કરુણા ગીર્ન કથં
પ્રવર્તતામ્

અન્વય-હે પ્રભો ! તવ ભગ્નકામતામ્ વીક્ષ્ય મયિ ચ ઇયમ્ ભગ્નકામતા ઉદિતા તે કરુણામ્ અપિ સમીક્ષ્ય મે (અપિ)
કરુણા ગીઃ કથં ન પ્રવર્તતામ્ ?
સસુરાસુરમાનુષં જગદ્યદધીનં સ ભવાનપીશ્વરઃ । વશવર્તિપદે યયાઽર્પિતો જયતીયં કરુણૈવ
તાવકી

અન્વય-સસુરાસુરમાનુષમ્ જગત્ યદધીનમ્ (અસ્તિ) સઃ ભવાન્ ઈશ્વરઃ (અપિ) યયા (કરુણયા) વશવર્ત્તિપદે
અર્પિતઃ (સા) ઇયમ્ તાવકી કરુણા એવ જયતિ ।
કરુણા તવ જીવિતેશ્વરીમતિશેતે ભગવન્નુમામપિ । ઉમયા હૃતમર્ધમેવ યત્સકલસ્ત્વં પુનરેતયા હૃતઃ

અન્વય-હે ભગવન્ ! તવ (નિમેષમાત્રેણૈવ ત્રિજગદુદ્ધારકારિણી) કરુણા તવ જીવિતેશ્વરીમ્ ઉમામ્ અપિ
અતિશેતે યત્ ઉમયા (અપર્ણયા-તાદૃશાઽનન્યસાધારણતપોવિશેષક્લિષ્ટયાઽપિ) તવ વપુષઃ અર્ધમેવ
(અર્ધનારીશ્વરરૂપત્વેન) હૃતમ્ એતયા પુનઃ કરુણયા તુ ત્વમ્ સકલઃ હૃતઃ (સકલવપુસ્ત્વં નીત
ઇત્યર્થઃ) ।
કરુણા તવ શસ્યતે યયા જિતકામોઽપિ ભવાન્ વશીકૃતઃ । ઇદમન્યદિયં યદમ્બિકામપિ દેવીમનયદ્વિધેયતામ્

અન્વય-(અસ્માભિઃ) સા તવ કરુણા શસ્યતે યયા જિતકામઃ અપિ ભવાન્ વશીકૃતઃ । ઇદમ્ (ચ) અન્યત્ (અદ્ભુતમ્
?) યત્ ઇયમ્ (તવ કરુણા) દેવીમ્ અમ્બિકામ્ અપિ વિધેયતામ્ અનયત્ ।
જગદમ્બુભુવા ભુવામ્ભસા સિતભાસા નભસા નભસ્વતા । ધૃતમુષ્ણરુચાત્મના ચ યત્કરુણાયા મહિમા
તવેશ સઃ

અન્વય-હે ઈશ ! (જગદ્રક્ષણાયાઽષ્ટમૂર્તિધરેણ ત્વયા) યત્ અમ્બુભુવા [અગ્નિના અદ્ભયોઽગ્નિર્જાજાતઃ ઇતિ
શ્રુતેઃ] ભુવા અમ્ભસા સિતભાસા (ચન્દ્રમસા) નભસા નભસ્વતા ઉષ્ણરુચા આત્મના [પ્રકૃતિવિકૃતિપૃથક્
સ્થિતેન યજમાનરૂપેણ] ચ જગત્ ધૃતમ્ સઃ મહિમા તવ કરુણાયાઃ (એવ) ।
અહતપ્રસરાં પ્રસાદિનીં સહસાઽપોહિતતાપસંપદમ્ । શરણં કરુણાતરઙ્ગિણીં પ્રતિપદ્યે તવ દેવ
પાવનીમ્

અન્વય-દેવ ! અહતપ્રસરામ્ પ્રસાદિનીમ્ સહસા અપોહિતતાપસંપદમ્ પાવનીમ્ તવ કરુણાતરઙ્ગિણીમ્ (અહમ્)
શરણમ્ પ્રતિપદ્યે ।
પ્રણયેન ચિરં પ્રસાદિતા મદનાશાકુલિતેન ચેતસા । તરુણી કરુણા કરોતિ તે ન કથં નાથ હૃદિ સ્થિરં
પદમ્

અન્વય-હે નાથ ! મદનાશાકુલિતેન ચેતસા ચિરમ્ પ્રણયેન પ્રસાદિતા તરુણી કરુણા તે હૃદિ સ્થિરમ્ પદમ્
કથં ન કરોતિ (અપિ તુ કરોત્યેવ)
ભુજગા ઇવ ચન્દનદ્રુમં ગ્લપયન્તો વિષમા નયન્તિ મામ્ । પરિહાર્યદશામરાતયો મદમાનપ્રમુખા
ધૃતિચ્છિદઃ

અન્વય-ધૃતિચ્છિદઃ વિષમ્ ગ્લપયન્તઃ (વમન્તઃ) ભુજગાઃ ચન્દનદ્રુમમ્ ઇવ ધૃતિચ્છિદઃ વિષમાઃ
મદમાનપ્રમુખાઃ વય-ધૃતિચ્છિદઃ વિષમ્ ગ્લપયન્તઃ (વમન્તઃ) ભુજગાઃ ચન્દનદ્રુમમ્ ઇવ ધૃતિચ્છિદઃ
વિષમાઃ મદમાનપ્રમુખાઽરાતયઃ (મામ્) ગ્લપયન્તઃ (હન્યમાનાઃ) મામ્ પરિહાર્યદશામ્ નયન્તિ ।
કરુણામરુણાઽનુજન્મનસ્તનુમુચ્ચૈરિવ પક્ષપાતિનીમ્ । સમુપૈમિ ધૃતાચ્યુતશ્રિયં શરણં
ભૂધરપુત્રિકાપતેઃ

અન્વય-ઉચ્ચૈઃ પક્ષપાતિનીમ્ ધૃતાઽચ્યુતશ્રિયમ્ અરુણાનુજન્મનઃ (ગરુડસ્ય) તનુમ્ ઇવ (ભક્તજનેષુ)
પક્ષપાતિનીમ્ ધૃતાચ્યુતશ્રિયમ્ ભૂધરપુત્રિકાપતેઃ કરુણામ્ શરણમ્ સમુપૈમિ ।
સ્ફુરિતારુણચારુચક્ષુષા વપુષા નિર્ભરઘર્મવિપ્રુષા । પરુષાશયતામુપેયુષા સરુષા યત્પ્રહરન્તિ
યોષિતઃ

ભગવન્ દૃઢબદ્ધમૂલયોર્દ્વિષતોરેષ સહસ્રશાખયોઃ । અવિષહ્યનિપાતપીડયોરનુભાવઃ
કુસુમેષુ-રોષયોઃ

અનયોઃ કરુણૈવ તાવકી નિયતં મૂલનિકૃન્તનક્ષમા । યમલાઽર્જુનયોરિવોર્જિતા શિશુલીલા
નરકાન્તકારિણઃ

(તિલકમ્)
અન્વય-સ્ફુરિતારુણચારુચક્ષુષા નિર્ભરઘર્મવિપ્રુષા પરુષાશયતામ્ ઉપેયુષા સરુષા વપુષા યોષિતઃ યત્
પુરુષાન્ પ્રહરન્તિ હે ભગવન્ ! એષઃ દૃઢબદ્ધમૂલયોઃ સહસ્રશાખયોઃ અવિષહ્યનિપાતપીડયોઃ
દ્વિષતોઃ કુસુમેષુરોષયોઃ (કામક્રોધયોઃ એવ) અનુભાવઃ (અસ્તિ) અનયોઃ (પુનઃ) નરકાન્તકારિણઃ ઊર્જિતા
શિશુલીલા યમલાર્જુનયોઃ ઇવ તાવતી કરુણા એવ નિયતમ્ મૂલનિકૃન્તનક્ષમા (ભવતિ) ।
ન વિધિર્નિધિલાભસંભૃતો ન વિનોદો મૃગનાભિસમ્ભવઃ । ન ચ શારદચન્દ્રચન્દ્રિકા ન કલં
કોકિલકણ્ઠકૂજિતમ્

ન શિશોરસમઞ્જસં વચો ન મૃગાક્ષીપરિરમ્ભવિભ્રમઃ । મધુરા ન કવીન્દ્રભારતી ન ચ
સામ્રાજ્યવિભૂતિજૃમ્ભિતમ્

ન રસાયનપાનકૌતુકં ન ચ શક્રાસનવાસવાસના । પરિપૂરયિતું ક્ષમેત તે કરુણાયા હર ષોડશીં
કલામ્

(તિલકમ્)
અન્વય-હે હર ! નિધિલાભસંભૃતઃ વિધિઃ તે કરુણાયાઃ ષોડશીમ્ કલામ્ પરિપૂરયિતુમ્ ન ક્ષમેત
મૃગનાભિસમ્ભવઃ વિનોદઃ (અપિ) તે કરુણાયાઃ ષોડશીમ્ કલામ્ પરિપૂરયિતુમ્ ન ક્ષમેત
શારદચન્દ્રચન્દ્રિકા ચ તે૦ ન ક્ષમેત કલમ્ કોકિલકણ્ઠકૂજિતમ્ (અપિ) તે૦ ન ક્ષમેત શિશોઃ અસમઞ્જસમ્
વચઃ (ચ) તે૦ ન ક્ષમેત મૃગાક્ષીપરિરમ્ભવિભ્રમઃ (ચ) તે૦ ન ક્ષમેત મધુરા કવીન્દ્રભારતી (ચ) તે૦ ન
ક્ષમેત સામ્રાજ્યવિભૂતિજૃમ્ભિતમ્ ચ તે૦ ન ક્ષમેત રસાયનપાનકૌકતુમ્ (અપિ) તે૦ ન ક્ષમેત
શક્રાસનવાસવાસના ચ તે કરુણાયાઃ ષોડશીમ્ કલામ્ (અપિ) પૂરયિતુમ્ ન ક્ષમેત ।
સુરભિર્ન મમ સ્પૃહાસ્પદં સુરભિર્દક્ષિણમારુતોઽપિ વા । સુરભિક્ષુવિતીર્ણવાઞ્છિતા સુરભિર્નો કરુણા
યથા તવ

અન્વય-હે વિભો ! યથા તવ કરુણા મમ સ્પૃહાસ્પદમ્ (ભવતિ) તથા સુરભિઃ (વસન્તઃ) ન સુરભિઃ
દક્ષિણમારુતઃ અપિ વા સુરભિક્ષુવિતીર્ણવાઞ્છિતા સુરભિઃ (કામધેનુઃ ચ) તથા મમ સ્પૃહાસ્પદમ્ નો
ભવતિ ।
સમુદેતિ યદશ્રુ શોકજં રુચિરાનન્દમયં વિભાતિ તત્ । પુલકઃ પ્રથતે ભયેન યઃ સ ચમત્કારકૃતઃ
પ્રવર્તતે

ક્લમજં દૃશિ યન્નિમીલનં પરમાર્થાનુભવાદુદેતિ તત્ । શરણં કરુણામુપેયુષાં કૃતિનાં
ચન્દ્રકિરીટ તાવકીમ્

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે ચન્દ્રકિરીટ ! શોકજમ્ યત્ અશ્રુ સમુદેતિ તત્ તાવકીમ્ કરુણામ્ શરણમ્ ઉપેયુષામ્ કૃતિનામ્
રુચિરાનન્દમયમ્ વિભાતિ ભયેન (જન્મમરણભીત્યા) યઃ પુલકઃ પ્રથતે સઃ ચમત્કારકૃતઃ પ્રવર્તતે
દૃશિ યત્ ક્લમજમ્ નિમીલનમ્ તત્ પરમાર્થાનુભવાત્ ઉદેતિ ।
ભજતઃ સરલેવ ભારતી નરકઙ્કાલકૃતગ્રહસ્ય મે । કરુણા પ્રથતામુમાપતે કલિકાલાઞ્છિતવિગ્રહસ્ય તે

અન્વય-હે ઉમાપતે ! કાલકૃતગ્રહસ્ય કલિકાલાઽઞ્છિતવિગ્રહસ્ય નરકમ્ ભજતઃ મે ભારતી સરલા ઇવ
(સાધ્વી સ્ત્રીવ) પ્રથતામ્ । (મામ્ દૃષ્ટ્વા) નરકઙ્કાલકૃતગ્રહસ્ય કલિકા-લાઞ્છિત-વિગ્રહસ્ય તે કરુણા
(અપિ) પ્રથતામ્ ।
ભગવન્ મદિરામદોન્મદપ્રમદાપાઙ્ગતરઙ્ગભઙ્ગુરમ્ । જરસા તરસાવસાદિતં વપુરાયાતિ ન યાવદાપદમ્

કુપિતાન્તકકિઙ્કરેરિતઃ કુટિલાં તદ્ભ્રુકુટિં વિડમ્બયન્ । ન ઘનાઞ્જનપુઞ્જસન્નિભો ભુજગો યાવદુપૈતિ
કન્ધરામ્

ન કુકર્મવિપાકકલ્પિતા નરકે યાવદુદેતિ વેદના । ગદિતા શમનાનુગામિભિઃ પરુષા ગીરિવ મર્મભેદિની

યદિ તાવદિયં ન ગાહતે હૃદયં તે કરુણાતરઙ્ગિણી । બત દુઃસહતાપ-સંપદામિતરા કા
શરણાર્થિનાં ગતિઃ

(કલાપમ્)
અન્વય-હે ભગવન્ ! મદિરામદોન્મદપ્રમદાપાઙ્ગતરઙ્ગભઙ્ગુરમ્ જરસા તરસા અવસાદિતમ્ (મમ) વપુઃ યાવત્
આપદમ્ ન આયાતિઃ કુપિતાન્તકકિઙ્કરેરિતઃ કુટિલામ્ તદ્ભ્રુકુટિમ્ વિડમ્બયન્ ઘનાઽઞ્જન-પુઞ્જસન્નિભઃ
ભુજગઃ ચ યાવત્ કન્ધરામ્ ન ઉપૈતિ કુકર્મવિપાકકલ્પિતા વેદના નરકે શમનાનુગામિભિઃ ગદિતા પરુષા
મર્મભેદિની ગીઃ ઇવ યાવત્ ન ઉદેતિ હે દયાલો ! તાવત્ યદિ ઇયમ્ તે કરુણાતરઙ્ગિણી તે હૃદયમ્ ન ગાહતે
તર્હિ બત ! દુઃસહતાપસમ્પદામ્ શરણાર્થિનામ્ ઇતરા કા ગતિઃ ? (ન કાચિદિત્યર્થઃ) ।
ન સમાનસમાગમા તથા પ્રમદાય પ્રમદા યતાત્મનામ્ । શિવદા શિવદાસ્યકૃદ્યથા
સ્વદમાન-સ્વદમાઽનઘા મતિઃ

અન્વય-યથા સ્વદમાન-સ્વદમા શિવદા શિવદાસ્યકૃત્ અનઘા મતિઃ યતાત્મનામ્ પ્રમદાય (ભવતિ) તથા
સમાન-સમાગમા પ્રમદા ન (ભવતિ) ।
એકઃ પુરન્દરપુરં દરવેલ્લિતભ્રૂઃ કિંસ્વિજ્જનઙ્ગમજનં ગમયેન્મહર્ષિઃ । કિં તામસં
પદમસમ્પદમિન્દ્રમન્યો ધન્યોદયા ભવ દયા ભવતો ન ચેત્સ્યાત્

અન્વય-હે ભવ ! ભવતઃ ધન્યોદયા દયા ચેત્ ન સ્યાત્ તર્હિ દરવેલ્લિતભ્રૂઃ એકઃ મહર્ષિઃ (વિશ્વામિત્રઃ)
જનઙ્ગમજનમ્ (વશિષ્ઠશાપેન ચાણ્ડાલીભૂતં ત્રિશંકુમ્) પુરન્દરપુરમ્ કિંસ્વિત્ ગમયેત્ ? તથા અન્યઃ
મહર્ષિઃ (ગૌતમઃ) ઇન્દ્રમ્ અસમ્પદમ્ (સહસ્રભગરૂપમ્) તામસમ્ પદમ્ કિં ગમયેત્ કથં ગમયેદિત્યર્થઃ ।
આર્દ્રે મનસ્યુદિતમાર્તજનોપતાપ- સંપર્કતોઽથ દૃશિ કન્દલિતં શુભાયામ્ । વાચિ ક્ષણાત્કુસુમિતં
ફલિતં ચ કૃત્યે કારુણ્યબીજમજરં જયતીન્દુમૌલેઃ

અન્વય-(વિભોઃ) આર્દ્રે મનસિ આર્તજનોપતાપસંપર્કતઃ ઉદિતમ્ અથ શુભાયામ્ દૃશિ કન્દલિતમ્ વાચિ ક્ષણાત્
કુસુમિતમ્ (પુનઃ) કૃત્યે (રક્ષાકર્મણિ) ફલિતમ્ ઇન્દુમૌલેઃ અજરમ્ કારુણ્યબીજમ્ જયતિ ।
રોગૈરુગ્રૈરખિલવિગલત્સૌષ્ઠવો નષ્ટચેષ્ટઃ પર્યસ્તાઙ્ગોઽશુચિનિ શયને ભગ્નસર્વાભ્યુપાયઃ ।
યાવજ્જીવં વિહિતમહિતં કર્મ કર્તવ્યમૂઢઃ સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા દલિતહૃદયઃ કાતરઃ કાન્દિશીકઃ

અન્ય-ઉગ્રૈઃ રોગૈઃ અખિલવિગલત્સૌષ્ઠવઃ નષ્ટચેષ્ટઃ (અત એવ) અશુચિનિ શયને પર્યસ્તાઙ્ગઃ
ભગ્નસર્વાભ્યુપાયઃ કર્તવ્યમૂઢઃ સન્ યાવજ્જીવમ્ વિહિતમ્ અહિતમ્ કર્મ સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા દલિતહૃદયઃ
કાતરઃ કાન્દિશીકઃ [કાં દિશમ્ યામીતિ ભયેન ત્રસ્તઃ]-
તર્ષોત્કર્ષાત્કલુષપરુષૈઃ કર્મભિઃ શર્મહૃદ્ભિ- ર્યત્સમ્પ્રાપ્તં કથમપિ [કૃશમપિ ઇત્યપિ પાઠઃ]
ભૃશં ક્લેશયિત્વા શરીરમ્ । રિક્થગ્રાહૈર્દ્રવિણમખિલં લુણ્ઠ્યમાનં તદગ્રે પશ્યન્નશ્યત્સકલકરણો
દહ્યમાનઃ શુચાન્તઃ [શુચાર્ત્તઃ ।]

અન્વય-તર્ષોત્કાર્ષાત્ કલુષપરુષૈઃ શર્મહૃદ્ભિઃ કર્મભિઃ ભૃશમ્ શરીરમ્ ક્લેશયિત્વા કથમપિ યત્
સમ્પ્રાપ્તમ્ તત્ અખિલમ્ દ્રવિણમ્ રિક્થગ્રાહૈઃ અગ્રે લુણ્ઠ્યમાનમ્ પશ્યન્ નશ્યત્સકલકરણઃ અન્તઃ શુચા
દહ્યમાનઃ સન્-
શોકોદ્રેકાદવિરલગલદ્બાષ્પપૂર્ણેક્ષણાભિઃ સત્પત્નીભિશ્ચકિતચકિતં [ચકિતચકિતૈરિત્યપિ]
લોચનૈરીક્ષ્યમાણઃ । પુત્રૈર્મિત્રૈઃ સહજસચિવૈર્બન્ધુભિર્ભૃત્યવર્ગૈ- રાક્રન્દદ્ભિઃ કરુણકરુણૈઃ
પીડ્યમાનઃ પ્રલાપૈઃ

અન્વય-શોકોદ્રેકાત્ અવિરલગલદ્વાષ્પપૂર્ણેક્ષણાભિઃ સત્પત્નીભિઃ ચકિતચકિતમ્ લોચનૈઃ ઈક્ષ્યમાણઃ સન્
પુત્રૈઃ મિત્રૈઃ સહજસચિવૈઃ બન્ધુભિઃ ભૃત્યવર્ગૈઃ આક્રન્દદ્ભિઃ કરુણકરુણૈઃ પ્રલાપૈઃ
પીડ્યમાનઃ સન્-
સ્વસ્થાવસ્થૈર્ભૃશમશુચિતાશઙ્કિભિર્વેશ્મગર્ભા- દન્તર્લીનસ્મૃતિરપિ હઠાન્નિષ્ઠુરૈઃ કૃષ્યમાણઃ ।
યસ્મિન્કાલે કવલિતવપુર્મૃત્યુનાઽભ્યેતિ ભીતિં તત્ર ત્રાતા ક ઇવ કરુણામૈશ્વરીમન્તરેણ

(સંદાનિતકમ્)
અન્વય-સ્વસ્થાવસ્થૈઃ ભૃશમ્ અશુચિતાશઙ્કિભિઃ નિષ્ઠુરૈ (બન્ધુવર્ગૈઃ) કિઞ્ચિત્ અન્તર્લીનસ્મૃતિઃ અપિ
વેશ્મગર્ભાત્ હઠાત્ (દાહાર્થમ્) કૃષ્યમાણઃ (સન્) યસ્મિન્ કાલે મૃત્યુના કબલિતવપુઃ ભીતિમ્ અભ્યેતિ તત્ર
(તાદૃશિ સમયે) ઐશ્વરીમ્ કરુણામ્ અન્તરેણ ક ઇવ ત્રાતા (ભવતિ ન કોઽપીત્યર્થઃ)
વપુઃખણ્ડે ખણ્ડઃ પ્રતિવસતિ શૈલેન્દ્રદુહિતુઃ- શિખણ્ડે ખણ્ડેન્દુઃ સ્વયમપિ વિભુઃ ખણ્ડપરશુઃ
। તથાપિ પ્રત્યગ્રં શરણમુપયાતં પ્રતિ વિભો- રખણ્ડો વ્યાપારો જગતિ કરુણાયા વિજયતે

અન્વય-(પ્રભોઃ) વપુઃખણ્ડે (શરીરાર્ધે) શૈલેન્દ્રદુહિતુઃ ખણ્ડઃ પ્રતિવસતિ શિખણ્ડે (કિરીટે)
ખણ્ડેન્દુઃ પ્રતિવસતિ સ્વયમ્ અપિ વિભુઃ ખણ્ડપરશુઃ તથાપિ (સર્વથૈવ ખણ્ડત્વેઽપિ સતિ) પ્રત્યગ્રમ્
શરણમ્ ઉપયાતમ્ પ્રતિ વિભોઃ કરુણાયાઃ અખણ્ડઃ વ્યાપારઃ જગતિ વિજયતે ।
જય જિતામય જય સુધામય જય ધૃતામૃતદીધિતે- જય હતાન્ધક જય પુરાન્તક જય કૃતાન્તકસંહૃતે ।
જય પરાપર જય દયાપર જય નતાઽર્પિતસદ્ગતે જય જિતસ્મર જય મહેશ્વર જય જય ત્રિજગત્પતે

અન્વય-હે જિતામય ! (ત્વમ્) જય હે સુધામય ! (ત્વમ્) જય હે ધૃતામૃતદીધિતે ! (ત્વમ્) જય હે હતાન્તક !
(ત્વમ્) જય હે પુરાન્તક ! (ત્વમ્) જય હે કૃતાન્તકસંહૃતે ! (ત્વમ્) જય હે પરાપર ! (ત્વમ્) જય હે દયાપર !
(ત્વમ્) જય હે નતાર્પિતસદ્ગતે ! (ત્વમ્) જય હે જિતસ્મર ! (ત્વમ્) જય હે મહેશ્વર ! (ત્વમ્) જય હે ત્રિજગત્પતે !
(ત્વમ્) જય જય ।
સ્થાનાઽસ્થાનનિયન્ત્રણાવિરહિતો નિર્હેતુરપ્રાર્થિતઃ સત્યં સત્ત્વહિતાર્થ એવ તરણેરમ્ભોભૃતશ્ચોદ્યમઃ ।
તૃષ્ણાતાપશમક્ષમસ્તુ ન રવિર્ન ધ્વાન્તશીતાન્તકૃ- ન્મેઘઃ સ ત્વખિલાર્તિહૃદ્વિજયતે
માહેશ્વરોઽનુગ્રહઃ

અન્વય-સ્થાનાઽસ્થાનનિયન્ત્રણાવિરહિતઃ નિર્હેતુઃ અપ્રાર્થિતઃ તરણેઃ અમ્ભોભૃતઃ ચ ઉદ્યમઃ
સત્વહિતાર્થઃ એવ ભવતિ ઇતિ સત્યમ્ કિં તુ મેઘઃ તૃષ્ણાતાપશમક્ષમઃ ન (ભવતિ) તથા રવિઃ
ધ્વાન્તશીતાન્તકૃત્ ન (ભવતિ) સઃ માહેશ્વરઃ અનુગ્રહઃ તુ અખિલાર્ત્તિહૃત્ વિજયતે ।
બહુના કિમત્ર કરુણામુમાપતેઃ સુદશાવતારકૃતમૂર્જિતશ્રિયમ્ । ભજતાઽનિરુદ્ધ
હૃદયેપ્સિતાગમપ્રવણાં વિભૂતિમિવ કૈટભદ્વિષઃ

અન્વય-અયિ ભાવુકાઃ ! અત્ર કિમ્ બહુના (ઉક્તેન ભવતિ) કૈટભદ્વિષઃ વિભૂતિમ્ ઇવ સુદશાવતારકૃતમ્
ઊર્જિતશ્રિયમ્ અનિરુદ્ધહૃદયેપ્સિતાગમપ્રવણામ્ ઉમાપતેઃ કરુણામ્ ભજત ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ કરુણારાધનં નામ પઞ્ચદશં સ્તોત્રમ્ ।
ષોડશં સ્તોત્રમ્
વૃષલક્ષ્મણઃ પ્રણતલોકબન્ધવઃ કલિતાલિકસ્ખલિતસિદ્ધસિન્ધવઃ । દ્યુતિભિર્જયન્તિ
તુલિતોદિતેન્દવશ્ચરણારવિન્દમકરન્દબિન્દવઃ

અન્વય-પ્રણતલોકબન્ધવઃ કલિતાલિકસ્ખલિતસિદ્ધસિન્ધવઃ દ્યુતિભિઃ તુલિતેન્દવઃ વૃષલક્ષ્મણઃ
ચરણારવિન્દમકરન્દબિન્દવઃ જયન્તિ ।
અમલૈઃ ફલૈરવિરલૈરલઙ્કૃતા હરિતાઽરુણપ્રણતશાલિશાલિની । પ્રતિભાતિ જીર્ણતૃણવત્તવ સ્તવં
વસુધા સુધાદ્યુતિવતંસ શંસતઃમ્

અન્વય-હે સુધાદ્યુતિવતંસ ! તવ સ્તવમ્ શંસતઃ અવિરલૈઃ અમલૈઃ ફલૈઃ અલઙ્કૃતા
હરિતારુણપ્રણતશાલિશાલિની (અપિ) વસુધા જીર્ણતૃણવત્ પ્રતિભાતિ ।
તિમિરં ચિરન્તનમનન્ત સન્તતગ્લપિતાવલોકમવલોકનાર્થિનઃ । સૃજતાઽમૃતં દશસુ દિક્ષુ
ચક્ષુષાકલિકાલકલ્મષમુષામુષાણ મે

અન્વય-હે અનન્ત ! અવલોકનાર્થિનઃ મે સન્તતગ્લપિતાવલોકમ્ ચિરન્તનમ્ તિમિરમ્ (ત્વમ્) દશસુ દિક્ષુ અમૃતમ્
સૃજતા કલિકાલકલ્મષમુષા ચક્ષુષા (પ્રસન્નદૃષ્ટ્યા) મુષાણ ।
વહતા હતાન્ધતમસામસાદિતાં દ્યુતિભિઃ કલામવિકલાં કલાવતઃ । દિશતા પ્રકાશવિશદાશમાશયં
વપુષા શિવં શિવપુષા પુષાણ મે

અન્વય-હે પ્રભો ! હતાન્ધતમસામ્ અસાદિતામ્ દ્યુતિભિઃ અવિકલામ્ કલાવતઃ કલામ્ વહતા પ્રકાશવિશદાશમ્
આશયમ્ દિશતા શિવપુષા વપુષા મે શિવમ્ પુષાણ ।
ઘનઘર્મલઙ્ઘિતકપોલભિત્તયઃ શ્વસિતાનુબન્ધવિધુરીકૃતાધરાઃ । ધનિનાં પુરઃ પ્રકટયન્તિ દુર્ગતિ.
દ્યુતિહીનદીનવદના ધનાર્થિનઃ

તદનન્તરં તરલિતાક્ષરાં ગિરં ચિરસમ્ભૃતપ્રમદસાદગદ્ગદામ્ ।
વિહિતાવહેલજગતીપતીક્ષિતાસ્ત્રપયાપયાપિતમુખાઃ પ્રયુઞ્જતે

અવધીર્યમાણમથ દીર્ઘમત્સરૈરવબોધવન્ધ્યહૃદયૈરનાદૃતમ્ । ગુણકૌશલં શલભજૃમ્ભિતોપમં
પ્રથયન્તિ યાન્તિ ચ પરં પરાભવમ્

ઇતિ દીર્ઘદુર્ભરકુટુમ્બડમ્બરા ધનસંગ્રહગ્રહગૃહીતચેતસઃ । સુધિયોઽપિ યાન્તિ નિબિડં વિડમ્બનં
વનવાસિભિઃ પ્રહસિતપ્રવૃત્તયઃ

(ચક્કલકમ્)
અન્વય-(ધનલવપ્રાપ્ત્યાશયા ધાવંધાવં દૂરગમનાત્) ઘનઘર્મલઙ્ઘિતકપોલભિત્તયઃ
શ્વસિતાનુબન્ધવિધુરીકૃતાધરાઃ દ્યુતિહીનવદનાઃ ધનાર્થિનઃ ધનિનામ્ પુરઃ (સ્વામ્) દુર્ગતિમ્
પ્રકટયન્તિ તદનન્તરમ્ વિહિતાવહેલજગતીપતીક્ષિતાઃ ત્રપયાપયાપિતમુખાઃ (ત એવ ધનાર્થિનઃ
યાચ્ઞ્યયા) તરલિતાક્ષરામ્ ચિરસંભૃતપ્રમદસાદગદ્ગદામ્ ગિરમ્ પ્રયુઞ્જતે । અથ દીર્ઘમત્સરૈઃ
અવધીર્યમાણમ્ અવબોધવન્ધ્યહૃદયૈઃ અનાદૃતમ્ શલભજૃમ્ભિતોપમમ્ ગુણકૌશલમ્ પ્રથયન્તિ પરમ્
પરાભવમ્ ચ યાન્તિ ઇતિ દીર્ઘદુર્ભરકુટુમ્બડમ્બરાઃ ધનસંગ્રહગ્રહગૃહીતચેતસઃ સુધિયઃ અપિ
વનવાસિભિઃ પ્રહસિતપ્રવૃત્તયઃ (સન્તઃ) નિબિડમ્ વિડમ્બનમ્ યાન્તિ ।
કૃતિનઃ પુનર્મૃદુમૃદઙ્ગમઙ્ગલ- સ્વનસન્નિભધ્વનિતનિર્ઝરોર્મિષુ । કૃતવૃત્તયઃ સુલભશાદ્વલાવલી-
વલિતસ્થલેષુ [લલિતસ્થલીષુ] તુહિનાદ્રિસાનુષુ

સુરસિન્ધુરોધસિ ગૃહીતકેતકી- ચલિતા[દલિત]ઙ્ગુલીકિસલયેન પાણિના । વિવિધાં વિધાય વિધિના પિનાકિનઃ
કરુણાર્ણવસ્ય ચરણાબ્જસત્ક્રિયામ્

હરિણૈઃ કુશાગ્રકવલાભિલાષિભિ- ર્ભરણાર્થિભિશ્ચ કલવિઙ્કશાવકૈઃ ।
અતિથીભવદ્ભિરહતાહ્નિકક્રિયાઃ ફલમૂલકલ્પિતશરીરવૃત્તયઃ

દિવસાવસાનસમયે સરન્મરુ- ત્પરિકીર્ણજીર્ણતૃણપર્ણમર્મરાઃ । તનુજાહ્નવીસલિલશીકરોત્કરૈઃ
શિશિરાઃ શિવાય [ચિરાયેત્યપિ] ચરિતા વનસ્થલીઃ

ધવલીકૃતાસ્વમલભાનુભાનુભિ- ર્જ્વલિતૌષધીષુ રજનીષ્વનન્તરમ્ । કલકણ્ઠ-કણ્ઠકુહરોદ્ગતસ્વર-
સ્વરસાર્પિતશ્રુતિસુખાસુ શેરતે

ઇતિ બિભ્રતઃ પરિકરં પ્રિયઙ્કરં હરપાદપઙ્કજરજઃપ્રસાદજમ્ । વિહસન્તિ મૂઢમનસાં મહીભુજાં
ગજકર્ણતાલતરલાશ્રયાઃ શ્રિયઃ

(ષડ્ભિઃ કુલકમ્)
અન્વય-પુનઃ (પૂર્વોક્તધનલવલુબ્ધાઽસન્તુષ્ટજનેભ્યો વ્યતિરિક્તાઃ) કૃતિનઃ
મૃદુમૃદઙ્ગમઙ્ગલસ્વનસન્નિભધ્વનિતનિર્ઝરોર્મિષુ સુલભશાદ્વલીવલિતસ્થલેષુ તુહિનાદ્રિસાનુષુ
કૃતવૃત્તયઃ (સન્તઃ) સુરસિન્ધુરોધસિ ગૃહીતકેતકીચલિતાઙ્ગુલીકિસલયેન પાણિના કરુણાર્ણવસ્ય
પિનાકિનઃ વિવિધામ્ ચરણાબ્જસત્ક્રિયામ્ વિધિના વિધાય કુશાગ્રકવલાભિલાષિભિઃ હરિણૈઃ
ભરણાર્થિભિઃ કલવિઙ્કશાવકૈઃ ચ અતિથીભવદ્ભિઃ અહતાઽહ્નિકક્રિયાઃ ફલમૂલકલ્પિતશરીરવૃત્તયઃ
દિવસાવસાનસમયે સરન્મરુત્પરિકીર્ણજીર્ણતૃણપર્ણમર્મરાઃ તનુજાહ્નવીસલિલશીકરોત્કરૈઃ શિશિરાઃ
વનસ્થલીઃ શિવાય ચરિતાઃ (સન્તઃ) અનન્તરમ્ અમલભાનુભાનુભિઃ અમલાસુ જ્વલિતૌષધીષુ
કલકણ્ઠકણ્ઠકુહરોદ્ગતસ્વરસ્વરસાર્પિતશ્રુતિસુખાસુ રજનીષુ શેરતે ઇતિ
હરપાદપઙ્કજરજઃપ્રસાદજમ્ પ્રિયઙ્કરમ્ પરિકરમ્ બિભ્રતઃ (કૃતિનઃ) મૂઢમનસામ્ મહીભુજામ્
ગજકર્ણતાલતરલાશ્રયાઃ શ્રિયઃ વિહસન્તિ ।
દધદુદ્ધતં હર પુરઃ પુરંધ્રિભિઃ પ્રબલં બલં ગલદપાઙ્ગભઙ્ગિભિઃ । હૃદયં ભિનત્તિ મમ
ઘસ્મરઃ સ્મરઃ શરપાતકાતરદૃશો ભૃશં કૃશમ્

જનયન્નયં નયનયોરધીરતાં ભ્રમયન્ભ્રુવં ભૃશમદભ્રસંભ્રમામ્ । શ્લથયન્પ્રયત્નકૃતસંગમં
શમં હસનીયતાં નયતિ રોષ ઈશ મામ્

ધનલાભસંભ્રતવિલાસવાસનાવ્યથમાનમાનસમસત્યસઙ્ગરમ્ । ન વિશોભિલોભવિવશં સ્પૃશન્તિ માં
સુહૃદોઽપિ કોપિતકદર્થિતાર્થિનમ્

ઉચિતત્રિવર્ગરહિતં તિરોહિતં ઘનમોહમૂઢમનસં હસન્તિ મામ્ । કૃતમેધસામધિસદઃ સદઃસદઃ
સદસદ્વિવેકવિકલં કલઙ્કિતમ્

ઇતિ તર્જયન્તિ રિપવઃ સુદુર્જયાઃ પરિવર્જયન્તિ ચ વિશુદ્ધબુદ્ધયઃ । ન પુનર્જયન્તિ વિધુરં યથા તથા
કુરુ હે મહેશ દૃશમેહિ દેહિ નઃ

અન્વય-હે હર ! પુરઃ ગલદપાઙ્ગભઙ્ગિભિઃ પુરંધ્રિભિઃ પ્રબલમ્ બલમ્ દધત્ ઘસ્મરઃ સ્મરઃ
શરપાતકાતરદૃશઃ મમ ભૃશમ્ કૃશમ્ હૃદયમ્ ભિનત્તિ હે ઈશ ! નયનયોઃ અધીરતામ્ જનયન્ ભૃશમ્
અદભ્રસંભ્રમામ્ ભ્રુવમ્ ભ્રમયન્ પ્રયત્નકૃતસઙ્ગમ્ શમમ્ શ્લથયન્ અયમ્ રોષઃ મામ્ હસનીયતામ્ નયતિ ।
ધનલાભસંભ્રતવિલાસવાસનાવ્યથમાનમાનસમ્ અસત્યસઙ્ગં વિશોભિલોભવિવશમ્ કોપિતકદર્થિતાર્થિનમ્
મામ્ સુહૃદઃ અપિ ન સ્પૃશન્તિ (કિં પુનરિતરે જનાઃ ?) ઉચિતત્રિવર્ગરહિતમ્ (સાધુજનેન) તિરોહિતમ્
ઘનમોહમૂઢમનસમ્ સદસદ્વિવેકવિકલમ્ કલઙ્કિતમ્ મામ્ કૃતમેધસામ્ અધિસદઃ (સદસિ) સદઃસદઃ
(સભ્યાઃ) હસન્તિ । ઇતિ (પૂર્વોક્તપ્રકારેણ) સુદુર્જયાઃ (કામક્રોધલોભમોહાખ્યાઃ) રિપવઃ મામ્ તર્જયન્તિ
વિશુદ્ધબુદ્ધયઃ (વિદ્વાંસઃ) મામ્ પરિવર્જયન્તિ હે મહેશ ! (અધુના) તે મામ્ વિધુરમ્ પુનઃ યથા ન જયન્તિ
તથા કુરુ (ત્વમ્) શીઘ્રમ્ એહિ નઃ (અસ્મભ્યમ્) (અનુગ્રહમયીં) દૃશમ્ દેહિ ।
ક્વ મહેશ્વરસ્મરણસમ્ભવં ભવ- ભ્રમભીમઘર્મશમસંમુખં સુખમ્ । વિપદાં પદં
મૃદુમૃણાલિનીદલ- સ્ખલદમ્બુબિન્દુતરલાઃ ક્વ સમ્પદઃ

ક્વ શિવેશ્વરેતિ કૃતગણ્ડમણ્ડલી પુલકોદ્ગમપ્રમદમન્થરા ગિરઃ । ક્વ યથાર્થપાર્થિવનિરર્થકાઽનૃત-
સ્તુતિવિસ્તરૈરપથપાતપાતકમ્

ક્વ સમાધિબાધિતદુરાધિસાધિમા ભવ-સમ્ભવશ્રમદમક્ષમઃ શમઃ । ક્વ મદઃ પ્રદર્શિતસમગ્રવિગ્રહઃ
પ્રહસન્મનસ્વિજનગર્હિત-સ્થિતિઃ

ઇતિ મામનર્ગલમમાર્ગમાર્ગણ- પ્રવણાવિવેકવિકલીકૃતાશયમ્ । કરુણાનિધાન પરિબોધય ક્ષણં
ક્ષણદાવિશેષકશિખાશિખામણે

(ચક્કલકમ્)
અન્વય-ભવભ્રમભીમઘર્મશમસંમુખમ્ મહેશ્વરસ્મરણસમ્ભવમ્ સુખમ્ (અત્યુત્કૃષ્ટમ્) ક્વ
મૃદુમૃણાલિનીદલસ્ખલદમ્બુબિન્દુતરલાઃ વિપદામ્ પદમ્ સંપદઃ (અત્યન્ત ગર્હ્યાઃ) ક્વ ?
કૃતગણ્ડમણ્ડલીપુલકોદ્ગમપ્રમદમન્થરાઃ હે શિવ ! હે ઈશ્વર ! (માં પાહીતિ
સકલવિદ્વજ્જનમનોહરાઃ) ગિરઃ ક્વ યથાર્થપાર્થિવનિરર્થકાનૃતસ્તુતિવિસ્તરૈઃ અપથપાતપાતકમ્ ક્વ ?
(અત્યન્ત ગર્હણીયમિત્યર્થઃ) તથા સમાધિબાધિતદુરાધિસાધિમા ભવસમ્ભવશ્રમદમક્ષમઃ શમઃ
(જિતેન્દ્રિયત્વમ્) ક્વ (અતિપ્રશસ્યમિત્યર્થઃ) પ્રદર્શિતસમગ્રવિગ્રહઃ પ્રહસન્મનસ્વિજનગર્હિતસ્થિતિઃ
(નિતાન્તગર્હ્યઃ) મદઃ ક્વ ? હે ક્ષણદાવિશેષકશિખાશિખામણે ! હે કરુણાનિધાન ! ઇતિ (પ્રકારેણ)
અનર્ગલમ્ અમાર્ગમાર્ગણપ્રવણાઽવિવેકવિકલીકૃતાશયમ્ મામ્ ક્ષણમ્ પરિબોધય ।
પ્રમદા મદારુણદૃશઃ કૃશોદરાસ્તનયા નયાનતસમસ્તમસ્તકાઃ । સુહૃદો હૃદન્તરગતેઙ્ગિતસ્પૃશઃ
પ્રણયાર્દ્રનિર્ભરગિરશ્ચ બન્ધવઃ

દધતઃ પ્રસાદમધુરાં ધુરામપિ પ્રભવોઽમૃતદ્રવસમાનમાનસાઃ । મુખવીક્ષણપ્રણયિનઃ
પ્રતિક્ષણં પરિચારકાશ્ચ જયજીવવાદિનઃ

ન ભયં ભયઙ્કરકૃતાન્તકિઙ્કરભ્રુકુટીભવં ઝટિતિ હન્તુમીશતે । ભજતામતઃ ક્ષપયદાપદં
પદં હૃદયે દયામૃતનિધે નિધેહિ નઃ

(તિલકમ્)
અન્વય-હે પ્રભો ! મદારુણદૃશઃ કૃશોદરાઃ પ્રમદાઃ નયાનતસમસ્તમસ્તકાઃ તનયાઃ
હૃદન્તરગતેઙ્ગિતસ્પૃશઃ સુહૃદઃ પ્રણયાર્દ્રનિર્ભરગિરઃ બન્ધવઃ ચ પ્રસાદમધુરામ્ ધુરામ્ અપિ
દધતઃ અમૃતદ્રવસમાનમાનસાઃ પ્રભવઃ પ્રતિક્ષણમ્ મુખવીક્ષણપ્રણયિનઃ જયજીવવાદિનઃ
પરિચારકાઃ ચ ભયઙ્કરકૃતાન્તકિઙ્કરભ્રુકુટીભવમ્ ભયમ્ ઝટિતિ હન્તુમ્ નર્ ઈશતે । અતઃ હે
દયામૃતનિધે ! આપદમ્ ક્ષપયત્ ભજતામ્ નઃ હૃદયે પદમ્ નિધેહિ ।
હન્તાઽહન્તા પ્રથયતિ મતિહ્રાસમાસઞ્જયન્તી માયામાયાસિત-સિતશમા યામિની યામિનીવ ।
તસ્માદસ્માન્રવિશશિશિખિપ્રેઙ્ખિતોદ્દામધામ ક્ષિપ્ત્વા ચક્ષુર્મુદિતમુદિતાઽવન્ધ્યબોધાન્વિધેહિ

અન્વય-હન્ત ! આયાસિતસિતશમા માયામ્ આસઞ્જયન્તી યામિની (વિસ્તારવતી) યામિની ઇવ (ઇયમ્) અહન્તા (નઃ)
મતિહ્રાસમ્ પ્રથયતિ । તસ્માત્ હે વિભો ! રવિશશિ-શિખિ-પ્રેઙ્ખિતોદ્દામધામ મુદિતમ્ ચક્ષુઃ ક્ષિપ્ત્વા અસ્માન્
મુદિતાઽવન્ધ્યબોધાન્ વિધેહિ ।
---------------------- તાતસ્ત્રાતા નહિ ન સહજાશ્વાસનં યંત્ર ચામ્બા- સ્નેહારમ્ભો ભવતિ વિફલો બન્ધવો
યત્ર બન્ધ્યાઃ । ચૌરાહર્યં ક્ષયવિરહિતં ખિદ્યતાં દેહભાજા- મેકં તસ્મિન્પથિ સુમધુરં શમ્બલં
શમ્ભુનામ ॥ -----------------------
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દવ્યાખ્યાસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ કુસુમાઞ્જલૌ ઉપદેશનં નામ ષોડશં સ્તોત્રમ્ ।
સપ્તદશં સ્તોત્રમ્
મન્દસ્પન્દે મનસિ રસિકીભાવમાસાદ્ય સદ્યો હૃદ્યોદ્યોગા વિહર વરદે ભારતિ સ્વારતિસ્તે । માતર્જાતસ્પૃહમિવ
મહામોહનિદ્રાવસાને જનીહીમં જનમનલસં શંસિતું શમ્ભુભક્તિમ્

અન્વય-અયિ વરદે ! ભારતિ ! મન્દસ્પન્દે (મે) મનસિ સદ્યઃ રસિકીભાવમ્ આસાદ્ય હૃદ્યોદ્યોગા વિહર તે સ્વારતિઃ
(ભવતિ) હે માતઃ ઇહ મહામોહનિદ્રાવસાને ઇમમ્ જનમ્ શમ્ભુભક્તિમ્ શંસિતુમ્ અનલસમ્ જાતસ્પૃહમ્ જાનીહિ ।
દ્રાક્ષા સાક્ષાદમૃતલહરી કર્કશાત્કાષ્ઠકોષા-દ્ભૂરિચ્છિદ્રાત્પ્રકૃતિમધુરા મૂર્ચ્છના વંશગર્ભાત્
। સૂક્તિવ્યાજાન્મમ ચ વદનાત્કર્ણપેયા સુધેયં નિર્ગચ્છન્તી જનયતિ ન કં વિસ્મયસ્મેરવક્ત્રમ્

અન્વય-કર્કશાત્ કાષ્ઠકોષાત્ નિર્ગચ્છન્તી સાક્ષાત્ અમૃતલહરી દ્રાક્ષા ભૂરિચ્છિદ્રાત્ વંશગર્ભાત્
નિર્ગચ્છન્તી પ્રકૃતિમધુરા મૂર્ચ્છના (એવમેવ) મમ ચ વદનાત્ સૂક્તિવ્યાજાત્ નિર્ગચ્છન્તી ઇયમ્ કર્ણપેયા
સુધા કમ્ (સચેતનમ્) વિસ્મયસ્મેરવક્ત્રમ્ ન જનયતિ ?
ધ્યાત્વા દેવ પ્રમયસમયત્રાસમાસન્નકલ્પં સ્વલ્પં જ્ઞાત્વા સુલભશલભચ્છાયસચ્છાયમાયુઃ । મત્ત્વા ચ
ત્વા સદયહૃદયં ભક્તિવાલ્લભ્યલભ્યં સભ્યંમન્યાસ્તવ નવવિધૌ ધૌતચિત્તા યતંન્તે

અન્વય-હે દેવ ! પ્રમયસમયત્રાસમ્ આસન્નકલ્પમ્ ધ્યાત્વા સુલભશલભચ્છાયસચ્છાયમ્ આયુઃ સ્વલ્પમ્ જ્ઞાત્વા
ત્વા (ત્વામ્) ચ સદયહૃદયમ્ ભક્તિવાલ્લભ્યલભ્યમ્ મત્ત્વા ધૌતચિત્તાઃ સભ્યંમન્યાઃ તવ નવવિધૌ યતન્તે ।
કણ્ઠે કણ્ઠીરવરવસદૃગ્દૃક્સમુદ્ગોદ્ગતાશ્રો- ર્હેલોન્મીલદ્વિપુલપુલકોદ્ભૃત-ભૂતેશભક્તેઃ । યસ્યોદેતિ
ધ્વનિરનિભૃતઃ શર્વશર્વેત્યખર્વં ગર્વં બિભ્રદ્ધસતિ વસતિં વાસવીયાં સ એકઃ

અન્વય-દૃક્સમુદ્ગોદ્ગતાશ્રોઃ હેલોન્મીલદ્વિપુલપુલકોદ્ભૂતભૂતેશભક્તેઃ યસ્ય કણ્ઠે કણ્ઠીરવ-રવસદૃક્
અનિભૃતઃ હે શર્વ ! હે શર્વ ! (માં પાહિ) ઇતિ ધ્વનિઃ ઉદેતિ સ એકઃ અખર્વમ્ ગર્વમ્ બિભ્રત્ વાસવીયામ્
વસતિમ્ હસતિ ।
તન્માનુષ્યં પ્રભવતિ સતામુત્તમા યત્ર જાતિઃ સૈકા જાતિઃ પ્રસરતિ યશો યત્ર પાણ્ડિત્યહેતુ ।
તત્પાણ્ડિત્યં સરસમધુરા જૃમ્ભતે યત્ર વાણી વાણી સાપિ પ્રથયતિ રતિં શાઙ્કરી યત્ર ભક્તિઃ

અન્વય-માનુષ્યં તત્ (એવ) સતામ્ યત્ર ઉત્તમા જાતિઃ પ્રભવતિ સા (એવ) એકા જાતિઃ (પ્રશસ્યા) યત્ર
પાંડિત્યહેતુ યશઃ પ્રસરતિ પાણ્ડિત્યમ્ (અપિ) તત્ (એવ ધન્યમ્) યત્ર સરસમધુરા વાણી જૃમ્ભતે સાઽપિ
વાણી (ધન્યતમા) યત્ર શાઙ્કરી ભક્તિઃ રતિમ્ પ્રથયતિ ।
યેષાં વક્ત્રે સમદમુદિતત્વચ્ચરિત્રાઃ પવિત્રા દ્વિત્રા વિત્રાસિતરવિસુતભ્રૂવિભઙ્ગપ્રસઙ્ગાઃ । નોજ્જૃમ્ભન્તે
મધુકણમુચઃ સૂક્તયો ભક્તિસિક્તા ધિક્તાન્રિક્તાન્ભુવિ ભવ ભવત્પાદસેવારસેન

અન્વય-હે ભવ ! વિત્રાસિતરવિસુતભ્રૂવિભઙ્ગપ્રસઙ્ગાઃ મધુકણમુચઃ ભક્તિસિક્તાઃ પવિત્રાઃ
સમદમુદિતત્વચ્ચરિત્રાઃ દ્વિત્રાઃ સૂક્તયઃ યેષામ્ વક્ત્રે ન ઉજ્જૃમ્ભન્તે ભુવિ ભવત્પાદસેવારસેન રિક્તાન્ તાન્
ધિક્ (અસ્તુ) ।
પ્. ૪૪૭)
નાથ જ્યોત્સ્ના બહુલરજનૌ કાર્તિકીયેવ કાન્તા કાન્તારાન્તર્મથિતપથિકપ્રૌઢતાપા પ્રપેવ । મા મા
ભૈષીરિતિ યમભયે તાવકીનેવ વાણી ભાવત્કી મે સતતમમૃતસ્યન્દિની ભાતિ ભક્તિઃ

અન્વય-હે નાથ ! બહુલરજનૌ કાર્તિકીયા કાન્તા જ્યોત્સ્ના ઇવ કાન્તારાન્તઃ મથિતપથિકપ્રૌઢતાપા પ્રપા
ઇવ યમભયે મા મા ભૈષીઃ ઇતિ તાવકીના વાણી ઇવ ભાવત્કી ભક્તિઃ મે સતતમ્ અમૃતસ્યન્દિની ભાતિ ।
યેષામન્તઃ સુકૃતસરણિઃ સ્થાણવીયા ન ભક્તિ- ર્વ્યક્તિં ધત્તે રસકૃદસકૃન્નાસ્મિ તેષુ સ્મિતેષુ । લોકઃ
શોકં ત્યજતિ સહસા યત્ર તદ્ભક્તિયુક્તં યુક્તં મન્યે રુદિતમુદિતશ્લાઘમુલ્લાઘહેતુમ્

અન્વય-યેષામ્ (પ્રમોદોદ્ધૂતહસિતાનામ્) અન્તઃ સુકૃતસરણિઃ સ્થાણવીયા ભક્તિઃ વ્યક્તિમ્ ન ધત્તે તેષુ
સ્મિતેષુ અસકૃત્ રસકૃત્ ન અસ્મિ (તાનહં નાઽઽશાસે ઇત્યર્થઃ) યત્ર (શ્રી શમ્ભુભક્તિયુક્તે) રુદિતે (અપિ)
લોકઃ (સામાન્યલોકોઽપિ) સહસા શોકમ્ ત્યજતિ તત્ ઉદિતશ્લાઘમ્ ઉલ્લાઘહેતુમ્ ભક્તિયુક્તમ્ રુદિતમ્ (અપિ અહમ્)
યુક્તમ્ મન્યે ।
ધ્વાન્તં શાન્તપ્રશમમહરદ્યન્ન સદ્યઃ સમુદ્ય-ન્નુદ્યોતશ્રીકલિતકમલોલ્લાસભાનુઃ સ ભાનુઃ ।
તદ્વિધ્વસ્તપ્રમદમદમોદ્દીપિતોદ્દામદોષ- પ્લોષં નેતું પ્રભવતિ ભવે શાંભવી ભક્તિરેવ

અન્વય-ઉદ્યોતશ્રીકલિતકમલોલ્લાસભાનુઃ સઃ ભાનુઃ સમુદ્યન્ શાન્તપ્રશમમ્ યત્ ધ્વાન્તમ્ ન અહરત્ । ભવે
વિધ્વસ્તપ્રમદમ્ અદમોદ્દીપિતોદ્દામદોષમ્ તત્ ધ્વાન્તમ્ (અજ્ઞાનરૂપમ્) પ્લોષમ્ નેતુમ્ શામ્ભવી ભક્તિ એવ
પ્રભવતિ ।
યે સન્તોષપ્રશમપિશુને ક્લેશરાશૌ નિમગ્ના ભગ્નાશાભિર્વિષમવિષયોપાસનાવાસનાભિઃ । તેષામેષા
ભવભયભિદારમ્ભસંભાવનાભૂ- ર્ભૂત્યૈ ભૂયસ્ત્રિજગતિ ગતિઃ શામ્ભવી ભક્તિરેવ

અન્વય-યે ભગ્નાશાભિઃ વિષમવિષયોપાસનાવાસનાભિઃ સન્તોષપ્રશમપિશુને ક્લેશરાશૌ નિમગ્નાઃ તેષામ્
એષા ત્રિજગતિ (અગતીનામ્) ગતિઃ ભૂયઃ ભવભયભિદારમ્ભસંભાવનાભૂઃ શામ્ભવી ભક્તિઃ એવ ભૂત્યૈ
(ભવતિ) ।
દમ્ભસ્તમ્ભસ્થગિતગતયઃ સાવહેલા-મહેલા- હેલાલાપભ્રમિતમતયઃ સન્ત્યસંખ્યાઃ પુમાંસઃ । ભાર્ગીં
ભક્તિં દધતિ હૃદયે નિસ્તરઙ્ગામભઙ્ગાં ગઙ્ગાતીરે વિહિતરતયો દુર્લભાઃ પૂરુષાસ્તે

અન્વય-દમ્ભસ્તમ્ભસ્થગિતગતયઃ સાવહેલામહેલાહેલાલાપભ્રભિતમતયઃ પુમાંસઃ (ભુવિ) અસંખ્યાઃ સન્તિ
યે (પુનઃ) ગઙ્ગાતીરે વિહિતરતયઃ (સન્તઃ) હૃદયે નિસ્તરઙ્ગામ્ અભઙ્ગામ્ ભાર્ગીમ્ ભક્તિમ્ દધતિ તે
પૂરુષાઃ દુર્લભાઃ સન્તિ ।
શમ્ભો દમ્ભો દહતિ કુહકારમ્ભસંભાવનાભિઃ સાભિદ્વેષસ્ત્વિષમપકષત્યેષ રોષપ્રદોષઃ ।
સાવષ્ટમ્ભં ભ્રમયતિ બૃહન્મામહઙ્કારભારઃ પારં નેતું પ્રભવતિ ભવદ્ભક્તિરેકા ભવાબ્ધેઃ

અન્વય-અયિ શમ્ભો ! કુહકારમ્ભસંભાવનાભિઃ દમ્ભઃ મામ્ દહતિ સાઽભિદ્વેષઃ એષઃ રોષપ્રદોષઃ (મમ)
ત્વિષમ્ અપકષતિ બૃહત્ અહઙ્કારભારઃ સાવષ્ટમ્ભમ્ મામ્ (કુપથેષુ) ભ્રમયતિ (અતઃ) મામ્ ભવબ્ધેઃ
પારમ્ નેતુમ્ એકા ભવદ્ભક્તિઃ (એવ) પ્રભવતિ ।
દ્રાક્સંધત્તે યુધમધિધનુર્બદ્ધબાણાભિરામૈઃ સભ્રૂ ભઙ્ગૈર્લટભલલનાપાઙ્ગભઙ્ગૈરનઙ્ગઃ ।
દોષપ્લોષક્ષમશમપથાપાતમાતન્વતી મે ભીમે ભક્તિર્ભગવતિ ગતિશ્ચક્ષુષશ્ચન્દ્રિકેવ

અન્વય-અધિધનુઃ બદ્ધબાણાભિરામૈઃ સભ્રૂભઙ્ગૈઃ લટભલલનાપાઙ્ગભઙ્ગૈઃ અનઙ્ગઃ યુધમ્ દ્રાક્
સંધત્તે અતઃ ચક્ષુષઃ ચન્દ્રિકા ઇવ દોષપ્લોષક્ષમશમપથાપાતમ્ આતન્વતી ભગવતિ ભીમે ભક્તિઃ એવ
એકા મે ગતિઃ (અસ્તિ) ।
કામઃ કામં ધનુરનુનિશં કૌસુમં સંવૃણોતુ વ્યાલં કાલઃ સ્વકરકુહરે ભગ્નભોગં વિધત્તામ્ ।
ભાર્ગી ભક્તિઃ સપદિ સકલપ્રાર્થનાકલ્પવલ્લી લબ્ધા દૃબ્ધા જગતિ કતિ ન ક્લેશપાશા હતાશાઃ

અન્વય-કામઃ અનુનિશમ્ કૌસુમમ્ ધનુઃ કામમ્ સંવૃણોતુ (ક્વાપિ સંગોપ્ય રક્ષતુ) । કાલઃ વ્યાલમ્
સ્વકરકુહરે ભગ્નભોગમ્ વિધત્તામ્ । (મયા પ્રાચીનપુણ્યપરિપાકેન) સપદિ સકલપ્રાર્થનાકલ્પવલ્લી ભાર્ગી
ભક્તિઃ લબ્ધા અતઃ જગતિ હતાશાઃ ક્લેશપાશાઃ (મયા) કતિ ન દૃબ્ધાઃ ।
રાજ્ઞામાજ્ઞાવિહતિવિહિતાનીકિનીનીરસશ્રીઃ સ શ્રીલેશસ્તનુરનુચિતપ્રાર્થનસ્તાવદાસ્તામ્ । ઐન્દ્રં યત્ર
ત્રિભુવનજયપ્રાજ્યસામ્રાજ્યલક્ષ્મી- લક્ષ્માવજ્ઞાસ્પદમપિ પદં તાં સ્તુમઃ શમ્ભુભક્તિમ્

અન્વય-રાજ્ઞામ્ આજ્ઞાવિહતિવિહિતાનીકિનીનીરસશ્રીઃ (અત-એવ) અનુચિતપ્રાર્થનઃ સઃ તનુઃ શ્રીલેશઃ
તાવત્ આસ્તામ્ યત્ર ત્રિભુવનજયપ્રાજ્યસામ્રાજ્ય-લક્ષ્મીલક્ષ્મ ઐન્દ્રમ્ પદ્મ અપિ (લબ્ધમ્) અવજ્ઞાસ્પદમ્
(ભવતિ) તામ્ શમ્ભુભક્તિમ્ સ્તુમઃ ।
કાન્તૈકાન્તવ્યસનમનસાં વલ્કલાલઙ્કૃતાનાં જ્ઞાનામ્ભોભિઃ ક્ષપિતરજસાં જાહ્નવીતીરભાજામ્ ।
ગાઢોત્સેકપ્રકટિતજટામણ્ડલીમણ્ડનાનાં નાનાકારા ભવતિ કૃતિનાં મુક્તયે ભર્ગભક્તિઃ

અન્વય-કાન્તૈકાન્તવ્યસનમનસામ્ વલ્કલાલઙ્કૃતાનામ્ જ્ઞાનામ્ભોભિઃ ક્ષપિતરજસામ્ જાહ્નવીતીરભાજામ્
ગાઢોત્સેકપ્રકટિતજટામણ્ડલીમણ્ડનાનામ્ કૃતિનામ્ નાનાકારા ભર્ગભક્તિઃ મુક્તયે ભવતિ ।
મૂર્તિર્ધૂતિં પ્રથયતિ યથા મઞ્જરી જીર્ણપર્ણા કર્ણાભ્યર્ણં પ્રસરતિ જરા સત્યતો મૃત્યુદૂતી ।
ભોગા ભોગા ઇવ વિદધતશ્ચેષ્ટિતં વેષ્ટયન્તે હન્તેદાનીં શરણમપરં નાસ્તિ નઃ શમ્ભુભક્તેઃ

અન્વય-નઃ મૂર્તિઃ જીર્ણપર્ણા મઞ્જરી યથા ધૂતિમ્ પ્રથયતિ સત્યતઃ મૃત્યુદૂતી જરા (નઃ)
કર્ણાભ્યર્ણમ્ પ્રસરતિ ભોગાઃ ભોગાઃ ઇવ વિદધતઃ ચેષ્ટિતમ્ વેષ્ટયન્તે હન્ત ! ઇદાનીમ્ શમ્ભુભક્તેઃ
અપરમ્ નઃ શરણમ્ નાસ્તિ ।
યત્ર ધ્વાન્તક્ષપણનિપુણં દુર્બલં ધામ ચાન્દ્રં સાંદ્રં યત્ર ગ્લપયતિ તમસ્તાપનો યન્ન તાપઃ ।
યત્ર પ્રેઙ્ખન્ન કચતિ શિખી તેજસાઽન્યેન સત્રા તત્રાલોકં દિશતિ વિષમે શાંભવી ભક્તિરેકા

અન્વય-ધ્વાન્તક્ષપણનિપુણમ્ ચાન્દ્રમ્ ધામ યત્ર (મોહાન્ધતમસે નિરાકર્તવ્યે) દુર્બલમ્ (ભવતિ) યત્ર
તાપનઃ તાપઃ સાન્દ્રમ્ તમઃ ન ગ્લપયતિઃ યત્ર (ચ) અન્યેન તેજસા સત્રા (સહ) પ્રેઙ્ખન્ શિખી ન કચતિ
તત્ર વિષમે (મોહાઽન્ધતમસે) એકા શામ્ભવી ભક્તિઃ (એવ) આલોકમ્ દિશતિ ।
મા ભૂદ્ભૂયોઽભ્યસનસુલભાન્વીક્ષિકી નામ વિદ્યા હૃદ્યા દૂરે વિહરતુ વિપત્ખણ્ડિની દણ્ડનીતિઃ ।
ક્વાપિ સ્થેમ્ના લસતુ કલિતોલ્લાઘવાર્તાપિ વાર્તા નાર્તાવર્હં કિમપિ શરણં શમ્ભુભક્તિં વિનાઽન્યત્

અન્વય-ભૂયોઽભ્યસનસુલભા આન્વીક્ષિકી [પ્રત્યક્ષાગમાભ્યામીક્ષિતસ્ય પશ્ચાદીક્ષણમ્ અન્વીક્ષા સા
પ્રયોજનં યસ્યાઃ સા આન્વીક્ષિકી (તર્કવિદ્યા)] વિદ્યા મા ભૂત્ નામ વિપત્ખણ્ડિની હૃદ્યા દણ્ડનીતિઃ
(અપિ) દૂરે વિહરતુ (સાપિ ભવભયહારી નાસ્તીત્યર્થઃ) કલિતોલ્લાઘવાર્તા
(કૃષિપાશુપાલ્યવાણિજ્યાદિરૂપા) વાર્તા અપિ ક્વાપિ સ્થેમ્ના લસતુ આર્તૌ શમ્ભુભક્તિમ્ વિના અન્યત્ શરણમ્
અર્હમ્ ન (ભવતિ) ।
સંસારાબ્ધેઃ પ્રથમલહરી પાતકાપાતકામા રામા નામ સ્થગયતિ ગતિં મજ્જતાં સજ્જનાનામ્ ।
મોહાવર્ત્તભ્રમસમુદયત્ખેદવિચ્છેદહેતુઃ સેતુર્દૂરીભવતિ ચ ભૃશં શેમુષી શેમુષીયમ્

તસ્માદસ્માજ્જનનમરણક્લેશવેશન્તપઙ્કા- ચ્છઙ્કાતઙ્કાકુલિતમતયો યે તિતીર્ષન્તિ તેષામ્ ।
આશાપાશગ્રથિતવપુષાં ક્રન્દતામાતુરાણાં પ્રાણાપાતે વિતરતિ કરાલમ્બનં શમ્ભુભક્તિઃ

(યુગલકમ્)
અન્વય-સંસારાબ્ધેઃ પ્રથમલહરી પાતકાઽઽપાતકામા રામા (ભવાબ્ધૌ) મજ્જતામ્ સજ્જનાનામ્ ગતિમ્
સ્થગયતિ નામ મોહાવર્ત્તભ્રમસમુદયત્ખેદવિચ્છેદહેતુઃ સેતુઃ (સેતુરૂપા) શેમુષી ઇયમ્ શેમુષી ચ
દૂરીભવતિ । તસ્માત્ અસ્માત્ જનનમરણક્લેશવેશન્તપઙ્કાત્ શઙ્કાતઙ્કાકુલિતમતયઃ યે પારમ્ તિતીર્ષન્તિ
તેષામ્ આશાપાશગ્રથિતવપુષામ્ ક્રન્દતામ્ આતુરાણામ્ પ્રાણાપાતે (કેવલમ્) શમ્ભુભક્તિઃ (એવ)
કરાલમ્બનમ્ વિતરતિ ।
એણાક્ષીણાં સ્મરશરશિખાકોટિશૌટીર્યભીમાઃ પ્રેમાકૃષ્ટા ઝગિતિ કુટિલા યે કટાક્ષાઃ પતન્તિ ।
કાલેનૈતે કુલિશનિશિતાસ્તુણ્ડદણ્ડા જડાનાં ભિન્દન્ત્યન્તર્હૃદયમદયમ્ પત્રિણાં નારકાણામ્

અન્વય-સ્મરશરશિખાકોટિશૌટીર્યભીમાઃ પ્રેમાકૃષ્ટાઃ ઝગિતિ એણાક્ષીણામ્ યે કુટિલાઃ કટાક્ષાઃ
(તદાસક્તકામિજનં પ્રતિ) પતન્તિ એતે (એવ) કટાક્ષાઃ કાલેન કુલિશનિશિતાઃ (સન્તઃ) નારકાણામ્
પત્રિણામ્ તુણ્ડદણ્ડાઃ અદયમ્ (કૃત્વા) તેષામ્ મૂઢાનામ્ અન્તઃહૃદયમ્ ભિન્દન્તિ ।
બાહુદ્વન્દ્વં તુલિત-વિવલદ્બાલમાર્ણાલનાલં સાલઙ્કારં રણિતવલયં વેષ્ટિતં કણ્ઠપીઠે ।
મોહાન્ધાનાં મહતિ પતતાં યાતનાતઙ્કપઙ્કે શઙ્કે પઙ્કેરુહદલદૃશઃ પાશતામેતદેતિ

અન્વય-તુલિતવિવલદ્બાલમાર્ણાલનાલમ્ સાલઙ્કારમ્ રણિતવલયમ્ પઙ્કેરુહદલદૃશઃ (યત્) બાહુદ્વન્દ્વમ્
મોહાન્ધાનામ્ કણ્ઠપીઠે વેષ્ટિતમ્ (તદેવ) કાલેન મહતિ યાતનાતઙ્કપઙ્કે પતતામ્ (તેષામ્) પાશતામ્ એતિ
એતત્ (અહમ્) શઙ્કે ।
યત્સાકૂતં મુકુલિતદૃશઃ કેતકામોદહૃદ્યં સદ્યઃ સ્વિદ્યદ્વદનમમૃતસ્યન્દિ પીતં નતાઙ્ગ્યાઃ ।
રાગાન્ધાનાં નિરયનિલયે તદ્દુરાપાવસાને જાને ભૂયઃ પતનશપથાક્રોશકોષત્વમેતિ

અન્વય-સાકૂતમ્ કેતકામોદહૃદ્યમ્ સદ્યઃ સ્વિદ્યત્ અમૃતસ્યન્દિ મુકુલિતદૃશઃ નતાઙ્ગ્યાઃ યત્ વદનમ્
(રાગાન્ધૈઃ) પીતમ્ તદેવ ભૂયઃ (તેષામ્) રાગાન્ધાનામ્ દુરાપાવસાને નરકનિલયે
પતનશપથાક્રોશકોષત્વમ્ એતિ (ઇતિ અહમ્) જાને ।
રાગોદ્રેકાત્કનકકલશાકારમાલમ્બિ હારં સારઙ્ગાક્ષ્યાઃ પૃથુકુચયુગં ગાઢમાલિઙ્ગિતં યત્ ।
તન્મૂઢાનાં નરકકલિલે મજ્જતામન્તકાલે નાલે લગ્નસ્થિરતરગુરુગ્રાવભાવં બિભર્તિ

અન્વય-કનકકલશાકારમ્ આલમ્બિ હારમ્ યત્ સારઙ્ગાક્ષ્યાઃ પૃથુકુચયુગમ્ (મૂઢૈઃ) રાગોદ્રેકાત્ ગાઢમ્
આલિઙ્ગિતમ્ (તદેવ) અન્તકાલે નરકકલિલે મજ્જતામ્ (તેષામ્) નાલે લગ્નસ્થિરતરગુરુગ્રાવભાવમ્ બિભર્તિ ।
કિં ભૂયોભિર્વચનરચનાડમ્બરૈર્દીર્ઘશોકા લોકા યુક્તં શૃણુત સુતરાં પશ્ચિમં વાક્યમેતત્ ।
દુઃખોદર્કં પ્રમુખસુખદં સઙ્ગમુત્સૃજ્ય સાઙ્ગં ગાઙ્ગં લબ્ધ્વા સલિલમમલં શમ્ભુભક્તિં ભજધ્વમ્

(પઞ્ચભિઃ કુલકમ્)
અન્વય-ભૂયોભિઃ વચનરચનાડમ્બરૈઃ (વિવેકોત્પાદકવૈરાગ્યવચનારમ્ભાડંબરૈઃ) કિમ્ (ભવતિ) હે
દીર્ઘશોકાઃ લોકો (એતત્પૂર્વોક્તં મદીયં સૂક્તમવધાર્ય) સુતરામ્ યુક્તમ્ (મમ) એતત્ પશ્ચિમમ્ વાક્યમ્
(સાવધાનાઃ) શૃણુત ! દુઃખોદર્કમ્ પ્રમુખસુખદમ્ સાઙ્ગમ્ સઙ્ગમ્ ઉત્સૃજ્ય અમલમ્ ગાઙ્ગમ્ સલિલમ્ લબ્ધ્વા
શમ્ભુભક્તિમ્ (એવ) ભજધ્વમ્ ।
ત્રૈલોક્યં લમ્ભયન્તસ્તૃણગણગણનાં રોહિણીકાન્તલેખા-રેખાલઙ્કારભક્તિપ્રમુદિતમનસો નિર્મલં ધામ
લબ્ધુમ્ । ધન્યાઃ સંન્યાસિનોઽન્તઃ કલિમલપટલં ભૂરિ ભિન્દન્ત્યમન્દા મન્દાકિન્યાઃ પયોભિઃ
શશિમુકુટજટાવૈજયન્તીદુકૂલૈઃ

અન્વય-ત્રૈલોક્યમ્ તૃણગણગણનામ્ લમ્ભયન્તઃ રોહિણીકાન્તલેખારેખાલઙ્કારભક્તિપ્રમુદિતમનસઃ
ધન્યાઃ અમન્દાઃ સંન્યાસિનઃ નિર્મલમ્ ધામ લબ્ધુમ્ શશિમુકુટજટાવૈજયન્તીદુકૂલૈઃ મન્દાકિન્યાઃ
પયોભિઃ અન્તઃ ભૂરિ કલિમલપટલમ્ ભિન્દન્તિ ।
એવં દેવ પ્રભેવ સ્મરહર સકલદ્વીપદીપસ્ય ભર્ત્તુ- ર્ભાસામાસાદયન્તી વિષમતમતમઃખણ્ડને
ચણ્ડિમાનમ્ । કારાગારાનુકારે પરિભવતિ ભવે બદ્ધમોહાન્ધકારે- ભાવત્કી ભક્તિરેકા
શરણમશરણત્રાણવિશ્રાણિની નઃ

અન્વય-હે દેવ સ્મરહર ! એવં (ઉક્તપ્રકારેણ વર્ણિતા) વિષમતમતમઃખણ્ડને ભાસામ્ ચણ્ડિમાનમ્
આસાદયન્તી વદ્ધમોહાન્ધકારે કારાગારાનુકારે ભવે પરિભવતિ (સતિ) સકલદ્વીપદીપસ્ય ભર્તુઃ
(દિનમણેઃ) પ્રભા ઇવ અશરણત્રાણવિશ્રાણિની એકા ભાવત્કી ભક્તિઃ એવ નઃ શરણમ્ !
યે વિશ્વસ્થિતિસર્ગસંહૃતિકૃતો દેવાસ્ત્રયસ્તેઽપિ યં સેવન્તે મુખવીક્ષણપ્રણયિનો દૃક્પાતમાત્રાર્થિનઃ ।
યસ્યાઃ સ પ્રભુરપ્રમેયમહિમા ક્રીડાશકુન્તાયતે તાં ભક્તિં ભુવનત્રયાદ્ભુતમહામાહાત્મ્યશક્તિં
સ્તુમઃ

અન્વય-વિશ્વસ્થિતિસર્ગસંહૃતિકૃતઃ યે ત્રયઃ દેવાઃ (સન્તિ) તે અપિ (કામયં પરમેશ્વરઃ આજ્ઞાં
વિધાસ્યતીતિ-) મુખવીક્ષણપ્રણયિનઃ દૃક્પાતમાત્રાર્થિનઃ સન્તઃ યમ્ (પ્રભુમ્) સેવન્તે ! સઃ
અપ્રમેયમહિમા (અપિ) પ્રભુઃ યસ્યાઃ (ભક્તેઃ) ક્રીડાશકુન્તાયતે તામ્ ભુવનત્રયાદ્ભુતમહામાહાત્મ્યશક્તિમ્
ભક્તિમ્ (વયમ્) સ્તુમઃ ।
ગાવસ્તાવદ્દુહાના રસમસમસુધાસોદરાસ્વાદબન્ધું ભક્તિર્ભર્ગે નિસર્ગક્લમશમનચમત્કારભોગૈકભૂમિઃ ।
તૃપ્તિઃ સ્વાત્માવભાસાદનુપમપરમાનન્દનિઃસ્યન્દસંવિ- દ્વિશ્રાન્ત્યેકાન્તહેતોરિતિ સપતિ વિપત્કિઙ્કરી
કિઙ્કરોતુ

અન્વય-તાવત્ અસમસુધાસોદરાસ્વાદબન્ધુમ્ રસમ્ દુહાના ગાવઃ નિસર્ગક્લમશમનચમત્કારભોગૈકભૂમિઃ
ભર્ગે ભક્તિઃ સ્વાત્માવભાસાત્ અનુપમપરમાનન્દનિઃસ્યંદસંવિદ્વિશ્રાન્ત્યેકાન્તહેતોઃ તૃપ્તિઃ ચ (મે અસ્તિ)
ઇતિ (હેતોઃ) સપદિ કિઙ્કરી વિપત્ કિમ્ કરોતુ ?
ઇતિ શ્રી પ્રેમમકરન્દવ્યાખ્યાસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો
મહેશ્વરસ્ય સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ ભક્તિસ્તોત્રં નામ સપ્તદશં સ્તોત્રમ્
અષ્ટાદશં સ્તોત્રમ્
જયતિ જિતવિકારઃ કૢપ્તલોકોપકારઃ કૃતવિપદપકારઃ શાન્તમોહાન્ધકારઃ । અતુલપુરુષકારઃ
પ્રાપ્તવિશ્વાધિકારઃ સ્મરરચિતનિકારઃ પાર્વતીચાટુકારઃ

અન્વય-જિતવિકારઃ કૢપ્તલોકોપકારઃ કૃતવિપદપકારઃ શાન્તમોહાન્ધકારઃ અતુલપુરુષકારઃ
પ્રાપ્તવિશ્વાધિકારઃ સ્મરરચિતનિકારઃ પાર્વતીચાટુકારઃ જયતિ ।
અતનુમતનુતામું પ્રાણિનાં પૂર્ણશક્તિ- સ્તનુભુવનગણં યઃ શર્મદઃ કર્મભુક્ત્યૈ ।
દિશમદિશદશઙ્કાં શાસ્ત્રરૂપાં ચ મુક્ત્યૈ સ ભવતુ ભવદોષપ્લોષકૃદ્વો મહેશઃ

અન્વય-પૂર્ણશક્તિઃ શર્મદઃ યઃ (વિભુઃ) પ્રાણિનામ્ કર્મભુક્ત્યૈ અતનુમ્ અમુમ્ તનુભુવનગણમ્
(સ્વતનુરૂપનિખિલભુવનાનાં ગણમ્) અતનુત પ્રાણિનામ્ મુક્ત્યૈ અશઙ્કામ્ શાસ્ત્રરૂપામ્ દિશમ્ ચ અદિશત્ સઃ
મહેશઃ વઃ ભવદોષપ્લોષકૃત્ ભવતુ ।
અનલસહિતવૃત્તૌ સત્કલાભાસશુદ્ધે બુધવરમુખપદ્મે ભારતી નિર્મલોર્મિઃ । વરદ
પરમતાપક્લેશજિત્ત્વત્પ્રસાદાત્ પ્રભવતિ ભવદીયે મૂર્ધનિ સ્વર્ધુનીવ

અન્વય-હે વરદ ! અનલ-સહિત-વૃત્તૌ સત્કલાભાસશુદ્ધે ભવદીયે મૂર્ધનિ નિર્મલોર્મિઃ પરમતાપક્લેશજિત્
સ્વર્ધુની ઇવ ત્વત્પ્રસાદાત્ અનલસ-હિતવૃત્તૌ સત્કલાભાસશુદ્ધે બુધવરમુખપદ્મે નિર્મલોર્મિઃ
પરમતાપક્લેશજિત્ ભારતી પ્રભવતિ ।
ભવ ભવમરુચારશ્રાન્તસન્તાપતાન્તિ- પ્રશમનઘનવર્ષાવારિવાહં તવાહમ્ ।
નમદમરકિરીટપ્રોતરત્નાંશુપૂર- સ્ફુરદુરુસુરચાપં પાદપીઠં પ્રપદ્યે

અન્વય-હે ભવ ! અહમ્ ભવમરુચારશ્રાન્તસન્તાપતાન્તિપ્રશમનઘનવર્ષાવારિવાહમ્
નમદમરકિરીટપ્રોતરત્નાંશુપૂરસ્ફુરદુરુસુરચાપમ્ તવ પાદપીઠમ્ પ્રપદ્યે ।
કરકલિતકપોલા બાલશૈવાલશય્યા- તલલુલિતમૃણાલીપેલવમ્લાનમૂર્તિઃ । ચિરવિરહવિનિદ્રા
રુદ્રદૃક્પાતપાત્રં દિશિ દિશિ નિશિ પશ્યત્યઙ્ગનાનઙ્ગભીરુઃ

અન્વય-કરકલિતકપોલા બાલશૈવાલશય્યા-તલલુલિતમૃણાલીપેલવમ્લાનમૂર્તિઃ ચિરવિરહવિનિદ્રા
અનઙ્ગભીરુઃ અઙ્ગના રુદ્રદૃક્પાતપાત્રમ્ (પુરુષમ્) નિશિ દિશિ દિશિ પશ્યતિ ।
હરચરણસરોજદ્વન્દ્વભક્તિપ્રસાદા- દુપરિ કરિવરાણાં સંચરન્તઃ સહેલમ્ ।
ઘનમદભરનિર્યન્નિર્ભરામોદલોભ- સ્ખલદલિકુલગીતં સ્ફીતમાકર્ણયન્તિ

અન્વય-હરચરણસરોજદ્વન્દ્વભક્તિપ્રસાદાત્ કરિવરાણામ્ ઉપરિ સહેલમ્ સઞ્ચરન્તઃ (શિવભક્તાઃ) સ્ફીતમ્
ઘનમદભરનિર્યન્નિર્ભરામોદલોભસ્ખલદલિકુલગીતમ્ આકર્ણયન્તિ ।
ચરણકમલયુગ્મં દેવ નિર્દમ્ભભક્તિ- ગ્રહપુલકિતદેહસ્તાવકં યો નનામ । અધિવસતિ સ
સેવાનમ્રસામન્તમૌલિ- સ્ખલિતબકુલમાલાલાલિતં પાદપીઠમ્

અન્વય-હે દેવ ! નિર્દમ્ભભક્તિગ્રહપુલકિતદેહઃ યઃ તાવકમ્ ચરણકમલયુગ્મમ્ નનામ સઃ (સુકૃતિઃ)
સેવાનમ્રસામન્તમૌલિસ્ખલિતબકુલમાલાલાલિતમ્ પાદપીઠમ્ અધિવસતિ ।
શશિશકલશિખણ્ડ ત્વત્પ્રસાદેન ધન્યાઃ સિતકરધવલાભ્યાં ચામરાભ્યાં વિભાન્તિ । ઉભયત ઇવ
વક્ત્રં ભાવિરુદ્રત્વલાભ- પ્રકટનપિશુનાભ્યાં સ્વર્ણદીનિર્ઝરાભ્યામ્

અન્વય-હે શશિશકલશિખણ્ડ ! ત્વત્પ્રસાદેન ધન્યાઃ (સ્વકીયમ્) વક્ત્રમ્ ઉભયતઃ [પાર્શ્વદ્વયેઽપિ]
સિતકરધવલાભ્યામ્ ચામરાભ્યામ્ ભાવિરુદ્રત્વલાભપ્રકટનપિશુનાભ્યામ્ સ્વર્ણદીનિર્ઝરાભ્યામ્ ઇવ
વિભાન્તિ ।
ક્ષિતિધરપતિપુત્રીવલ્લભ ત્વત્પ્રસાદા- દ્દધતિ જગતિ ધન્યા મૂર્ધ્નિ ધૌતાતપત્રમ્ । ઘટયિતુમધિકત્વં
સ્વાત્મનોઽપિ ત્વયૈત- ત્સકલમિવ વિતીર્ણં મણ્ડલં શીતરશ્મેઃ

અન્વય-હે ક્ષિતિધરપતિપુત્રીવલ્લભ ! ત્વત્પ્રસાદાત્ ધન્યાઃ જગતિ મૂર્ધ્નિ (યત્) ધૌતાતપત્રમ્ દધતિ (તત્)
એતત્ સ્વાત્મનઃ (અર્ધેન્દુધારિણઃ) અપિ અધિકત્વમ્ ઘટયિતુમ્ તેષામ્ ત્વયા સકલમ્ શીતરશ્મેઃ મણ્ડલમ્
વિતીર્ણમ્ ઇવ ! (ઇત્યુત્પ્રેક્ષા) ।
અયિ હૃદય દયાર્દ્રઃ સ્વર્ધુનીનીરધારી ત્વયિ વિહરતિ હસ્તન્યસ્તપીયૂષકુમ્ભઃ । યદિ
હિમકરલેખાશેખરઃ કોઽપરસ્તે ભવદવવિનિવૃત્તૌ શંસ શીતોપચારઃ

અન્વય-અયિ હૃદય ! દયાર્દ્રઃ સ્વર્ધુનીનીરધારી હસ્તન્યસ્તપીયૂષકુમ્ભઃ હિમકરલેખાશેખરઃ
(શ્રીશિવઃ) યદિ ત્વયિ વિહરતિ તર્હિ (ત્વમ્) શંસ તે ભવદવવિનિવૃત્તૌ કઃ અપરઃ શીતોપચારઃ (અસ્તિ) ?
સુરવરનુતધૈર્યા વૈરિદુર્વારવીર્યા જગતિ વિવિધશાસ્ત્રપ્રસ્તુતાચાર્યચર્યાઃ । દધતિ ભુવનતન્ત્રં
કોટિશો રુદ્રવર્યાઃ કૃતસતતસપર્યા યે પુરા શઙ્કરસ્ય

અન્વય-પુરા યે શઙ્કરસ્ય કૃતસતતસપર્યાઃ (ભવન્તિ) તે (સુકૃતિનઃ) સુરવરનુતધૈર્યાઃ
વૈરિદુર્વારવીર્યાઃ જગતિ વિવિધશાસ્ત્રપ્રસ્તુતાચાર્યચર્યાઃ રુદ્રવર્યાઃ (રુદ્રવત્ વરણીયાઃ) કોટિશઃ
ભુવનતન્ત્રમ્ દધતિ ।
ગિરિ ગિરિવરકન્યાકાન્ત શાન્તપ્રથાયાં કરચરણગણેઽપિ ક્ષામતામશ્નુવાને । ગલગલદવકાશે વાપિ
કીનાશપાશે ભવ ભવતિ વિના ત્વાં પ્રાણિનાં ત્રાણકૃત્કઃ

અન્વય-અયિ ગિરિવરકન્યાકાન્ત ! (વદ્ધાવસ્થાયામ્) ગિરિ શાન્તપ્રથાયામ્ (સત્યામ્) કરચરણગણે અપિ
ક્ષામતામ્ અશ્નુવાને (પ્રાપ્તે) કીનાશપાશે ગલગલદવકાશે વા સતિ હે ભવ ! પ્રાણિનામ્ ત્વામ્ વિના કઃ
ત્રાણકૃત્ (ભવતિ) ।
શયશયનનિવિષ્ટં વક્ત્રમાપાણ્ડુગણ્ડં મતિમતિવિરહેણ ગ્લાનિભાજં વહન્તી । તનુતનુલતિકાર્તિં
માનિની વ્યાહરન્તી હર હરતિ ન ધૈર્યં ત્વત્સમાધૌ બુધાનામ્

અન્વય-હે હર ! શયશયનનિવિષ્ટમ્ આપાણ્ડુગણ્ડમ્ વક્ત્રમ્ વહન્તી અતિવિરહેણ ગ્લાનિભાજમ્ મતિમ્ વહન્તી
તનુતનુલતિકા આર્તિમ્ વ્યાહરન્તી માનિની (અપિ) ત્વત્સમાધૌ બુધાનામ્ ધૈર્યમ્ ન હરતિ ।
દલદલઘુવિવેકં વ્યક્તશોકાતિરેકં વિશ વિશદમનન્ત સ્વાન્તમન્તઃ પ્રશાન્તમ્ । ભવ ભવ
ભવદાહધ્વંસવર્ષામ્બુવાહઃ કલિકલિતરુજાનાં સપ્રજાનાં પ્રજાનામ્

અન્વય-હે અનન્ત ! દલદલઘુવિવેકમ્ વ્યક્તશોકાતિરેકમ્ વિશદમ્ અન્તઃ પ્રશાન્તમ્ સ્વાન્તમ્ વિશ હે ભવ !
કલિકલિતરુજાનામ્ સપ્રજાનામ્ પ્રજાનામ્ ભવદાહધ્વંસવર્ષામ્બુવાહઃ ભવ ।
દહદહતમમોઘં પાપ્મનાં દીર્ઘમોઘં રુચિરુચિરમમન્દં સુન્દરાનન્દકન્દમ્ । દિશ દિશદુપદેશં
નાશિતક્લેશલેશં મધુમધુરમુદારં વાક્યપીયૂષસારમ્

અન્વય-હે નાથ ! (ત્વમ્) અહતમ્ પાપ્મનામ્ દીર્ઘમ્ ઓધમ્ દહત્ રુચિરુચિરમ્ અમન્દમ્ સુન્દરાનન્દકન્દમ્
નાશિતક્લેશલેશમ્ ઉપદેશમ્ દિશત્ મધુમધુરમ્ ઉદારમ્ વાક્યપીયૂષસારમ્ દિશ !
સરતિ સરતિરન્તર્ઘસ્મરો મારવીર- શ્ચલતિ ચ લતિકેવ સ્ફીતભીતિર્મનીષા । તમહિત-મહિમાનં નાથ
નિક્ષિપ્ય ચક્ષુઃ શમય શમયમેતિ પ્રીતિમાન્યેન લોકઃ

અન્વય-હે નાથ ! ઘસ્મરઃ સરતિઃ મારવીરઃ અન્તઃસરતિ સ્ફીતભીતિઃ મનીષા લતિકા ઇવ ચલતિ પ્રભો !
ચક્ષુઃ નિક્ષિપ્ય અહિત-મહિમાનમ્ તમ્ કામમ્ શમય યેન (હેતુના) પ્રીતિમાન્ અયમ્ લોકઃ શમ્ એતિ ।
જઘનજઘનશોભા સ્પર્ધમાના સભૃઙ્ગં કમલકમલકાન્તક્રાન્તભાસા મુખેન । મુદિતમુદિતરાગા સેવતે
દેવ રામા મદનમદનવીનૈસ્ત્વત્પ્રપન્નં વિલાસૈઃ

અન્વય-હે દેવ ! જઘનજ-ઘનશોભા અલકાઽન્તક્રાન્તભાસા મુખેન સભૃઙ્ગમ્ કમલકમ્ સ્પર્ધમાના
ઉદિતરાગા રામા મદન-મદનવીનૈઃ વિલાસૈઃ મુદિતમ્ ત્વત્પ્રપન્નમ્ (જનમ્) સેવતે ।
જનિત-જનિતરઙ્ગં જૃમ્ભયન્તી ભવાબ્ધિં કલિત-કલિતમિસ્રા નાથ કાદમ્બિનીવ । હરતિ હર
તિતિક્ષોન્માથિની મોહમૂર્ચ્છા મહિતમહિતવૃદ્ધિઃ શુદ્ધબોધપ્રકાશમ્

અન્વય-હે હર ! જનિત-જનિતરઙ્ગમ્ ભવાબ્ધિમ્ જૃમ્ભયન્તી કલિતકલિતમિસ્રા કાદમ્બિની ઇવ તિતિક્ષોન્માથિની
અહિતવૃદ્ધિઃ મોહમૂર્ચ્છા (પ્રાણિનામ્) મહિતમ્ શુદ્ધબોધપ્રકાશમ્ હરતિ ।
ભજતિ ભજ તિરશ્ચીં દૃષ્ટિમિષ્ટપ્રસાદાં કૃતસુકૃતસુમેધઃપ્રૈધિતાભીષ્ટસિદ્ધિમ્ । તિરયતિ
રયમીશ વ્યાપદાં દુઃસહાનામ્ શમનશમનદક્ષં ત્વાં વિના નાથ કોઽન્યઃ

અન્વય-હે ઈશ ! (ત્વાં) ભજતિ (મયિ) કૃતસુકૃતસુમેધઃપ્રૈધિતાભીષ્ટસિદ્ધિમ્ ઇષ્ટપ્રસાદામ્ તિરશ્ચીમ્
દૃષ્ટિમ્ ભજ હે નાથ ! શમનશમનદક્ષમ્ ત્વામ્ વિના દુઃસહાનામ્ વ્યાપદામ્ રયમ્ અન્યઃ કઃ તિરયતિ ?
સમરસમરજોભિઃ સ્વાન્તમન્તર્વહદ્ભિ- ર્હિતવિહિતવિયોગં મોહમાહન્તુકામૈઃ ।
ભવ-વિભવવિમુક્તૈર્યોગિભિર્યોઽભ્યુપેત- સ્તમહતમહનીયશ્લાઘમીશં પ્રપદ્યે

અન્વય-યઃ (પ્રભુઃ) અન્તઃ સમરસમ્ સ્વાન્તમ્ વહદ્ભિઃ અરજોભિઃ હિતવિહિતવિયોગમ્ મોહમ્ આહન્તુકામૈઃ
ભવવિભવવિમુક્તૈઃ યોગિભિઃ અભ્યુપેતઃ તમ્ અહતમહનીયશ્લાઘમ્ ઈશમ્ (અહમ્) પ્રપદ્યે ।
અકલિતમહિમાનં ધ્વસ્તમિથ્યાભિમાનં દદદમૃતસમાનં બોધમાભાસમાનમ્ । પ્રકટિતલઘિમાનં દુર્વહં
વર્ધમાનં ભવભવમવભાનં ભિન્દ્ધિ મે બાધમાનમ્

અન્વય-અયિ વિભો ! (ત્વમ્) અકલિતમહિમાનમ્ ધ્વસ્તમિથ્યાભિમાનમ્ અમૃતસમાનમ્ આભાસમાનમ્ બોધમ્ (ભક્તજનાય
દદત્ પ્રકટિતલઘિમાનમ્ વર્ધમાનમ્ બાધમાનમ્ ભવભવમ્ મે દુર્વહમ્ અવમાનમ્ ભિન્દ્ધિ ।
કિમિવ મણિભિઃ કિં વા મન્ત્રૈઃ કિમૌષધિસંગ્રહૈ- રિહ બહુવિધૈઃ કિં વા કાર્યં પરૈરપિ ભેષજૈઃ ।
અમૃતમપિ ન પ્રાયઃ પાપોપતાપશમક્ષમં વ્રજત શરણં તસ્માદેકં હરં કરુણાપરમ્

અન્વય-ઇહ મણિભિઃ કિં ઇવ (ભવતિ) મન્ત્રૈઃ વા કિમ્ (ભવતિ) ઔષધિસઙ્ગ્રહૈઃ ચ કિમ્ ? બહુવિધૈઃ પરૈઃ
અપિ ભેષજૈઃ વા કિમ્ કાર્યમ્ ? અમૃતમ્ અપિ પ્રાયઃ પાપોપતાપશમક્ષમમ્ ન (ભવતિ) તસ્માત્ (અયિ ભાવુકાઃ)
કરુણાપરમ્ એકમ્ હરમ્ શરણમ્ વ્રજત ।
ઇહ હિ ગિરિષુ પ્રાલેયાદ્રિર્મહઃસુ વિભાવસુ- ર્ગુરુષુ જનની મન્ત્રેષ્વેકાક્ષરં પરમં પદમ્ । સખિષુ
સુકૃતં વૈરિષ્વંહો નદીષુ નભોનદી પ્રભુષુ ચ પરઃ સ્વામી દેવઃ શશાઙ્કશિખામણિઃ

અન્વય-હિ ઇહ ગિરિષુ પ્રાલેયાદ્રિઃ પરઃ (શ્રેષ્ઠઃ અસ્તિ) મહઃસુ વિભાવસુઃ પરઃ ગુરુષુ જનની પરા
મન્ત્રેષુ એકાક્ષરમ્ પરમં પદમ્ । સખિષુ સુકૃતમ્ વૈરિષુ અહઃ પરઃ નદીષુ નભોનદી પરા પ્રભુષુ ચ
દેવઃ શશાઙ્કશિખામણિઃ સ્વામી પરઃ (અત્યુત્કૃષ્ટઃ અસ્તિ) ।
ન યાવદવહીયતે ધૃતિધુરા જરાવિપ્લવૈ- ર્ન જીર્યતિ સરસ્વતી ન ચ વિશીર્યતે શેમુષી । ન
ચામયભુજઙ્ગમૈરવશમઙ્ગમાલિઙ્ગ્યતે ભજધ્વમજરં વિભું ભવજયાય તાવદ્બુધાઃ

અન્વય-હે બુધાઃ ! (સચેતસઃ !) યાવત્ જરાવિપ્લવૈઃ ધૃતિધુરા ન અવહીયતે યાવત્ સરસ્વતી ન જીર્યતિ
યાવચ્ચ શેમુષી ન વિશીર્યતે યાવત્ આમયભુજઙ્ગમૈઃ અવશમ્ અઙ્ગમ્ ન આલિઙ્ગ્યતે તાવત્ ભવજયાય અજરમ્
વિભુમ્ ભજધ્વમ્ ।
અરાણિ કરુણં મુહુર્મુહુરકારિ ચાટુ પ્રભો- રભાવિ ભવભાવનામુદિતચેતસાન્તર્મુહુઃ । અલોઠિ મુકુટં
મુહુશ્ચરણપીઠિકાવિષ્ટરે કિમન્યદખિલં જિતં કરતલે કૃતાઃ સિદ્ધયઃ

અન્વય-(મયા) પ્રભોઃ પુરઃ મુહુર્મુહુઃ કરુણમ્ અરાણિ (અકથિ) મુહુર્મુહુઃ પ્રભોઃ ચાટુ અકારિ અન્તઃ
ભવભાવનામુદિતચેતસા અભાવિ ચરણપીઠિકાવિષ્ટરે મુકુટમ્ અલોઠિ અન્યત્ કિમ્ (આશાસે) ? મયા અખિલમ્
(વિશ્વમ્) જિતમ્ સમસ્તાઃ સિદ્ધયઃ કરતલે કૃતાઃ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દવ્યાખ્યાસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ સિદ્ધિસ્તોત્રમષ્ટાદશમ્ ।
એકોનવિંશં સ્તોત્રમ્
યત્તે પરં વરદ રૂપમતીતમેવ માર્ગં ગિરાં તદિહ કઃ ક્ષમતે ગૃણાતુમ્ । અગ્રાહિ યત્તુ
નતલોકમનુગ્રહીતું બાલેન્દુલક્ષ્મ ભવતા તદિદં ગૃણામિ

અન્વય-હે વરદ ! યત્ તે પરમ્ અતીતમ્ રૂપમ્ તત્ ઇહ ગિરામ્ માર્ગમ્ ગૃણાતુમ્ કઃ ક્ષમતે ? (અદૃષ્ટપારત્વાત્
બ્રહ્માદયોઽપિ તન્મહિમાનં વર્ણયિતું ન ક્ષમન્ત ઇત્યર્થઃ) કિન્તુ હે દયાલો ! યત્ તુ ભવતા નતલોકમ્
અનુગૃહીતુમ્ બાલેન્દુલક્ષ્મ (રૂપમ્) અગ્રાહિ તત્ (એવ) ઇદમ્ ગૃણામિ ।
આસ્તાં પરં યદપરં તદપિ સ્વકીયં દિવ્યં વપુર્નહિ મહેશ વિમર્શયોગ્યમ્ । યત્કિઞ્ચિદેવ તુ
વિકલ્પવિકલ્પ્યમાન- માનન્દધામ તદપીહ ભવાર્તિભાજામ્ [ભવાર્દ્દિતાનામ્]

અન્વય-હે મહેશ ! ત્વદીયમ્ પરમ્ (રૂપમ્) આસ્તામ્ ! યત્ અપરમ્ તત્ અપિ ત્વદીયમ્ દિવ્યમ્ વપુઃ (દિવ્યચક્ષુષામપિ)
વિમર્શયોગ્યમ્ નહિ (ભવતિ) અસ્માદૃશાં તુ ચર્મચક્ષુષાં કૈવ વાર્તેત્યર્થઃ) તુ યત્ કિંચિત્
વિકલ્પવિકલ્પ્યમાનમ્ [બુદ્ધિવિકલ્પૈર્વિચાર્યમાણમ્] તદપિ ઇહ (જગતિ) ભવાર્તિભાજામ્ આનન્દધામ (ભવતિ) ।
મૂર્ત્તિર્ધ્રુવં તવ શિવામૃતવર્તિરેના- માસાદ્ય યત્કતિચિદશ્રુલવાઃ પતન્તિ । નશ્યત્યઘૌઘપટલં
તિમિરં વ્યપૈતિ રાગઃ પ્રશામ્યતિ દૃશઃ પ્રથતે પ્રસાદઃ

અન્વય-હે શિવ ! ધ્રુવમ્ તવ મૂર્તિઃ અમૃતવર્તિઃ (સુધાગુલિકાસ્તિ) યત્ એનામ્ આસાદ્ય કતિચિત્ અશ્રુલવાઃ પતન્તિ
અઘૌઘપટલમ્ નશ્યતિ તિમિરં વ્યપૈતિ રાગઃ પ્રશામ્યતિ દૃશઃ પ્રસાદઃ પ્રથતે ।
સત્યં મહાર્ઘગુણરત્ન નિધાનમેત- દાલમ્બનં તવ વપુર્વિપદર્દિતાનામ્ । નો ચેન્નખાંશુભરકેસરિતં
કિમત્ર પાદાભિધં યુગપદુદ્ગતમબ્જયુગ્મમ્

અન્વય-હે વિભો ! સત્યમ્ એતત્ વિપદર્દિતાનામ્ આલમ્બનમ્ તવ વપુઃ મહાર્ઘગુણરત્નનિધાનમ્ (અસ્તિ-એવં) નો ચેત્
તર્હિં નખાંશુભરકેસરિતમ્ પાદાભિધમ્ અબ્જયુગ્મમ્ અત્ર કિમ્ ઉદ્ગતમ્ ?
પાદદ્વયં તવ ભવ પ્રણતિપ્રકર્ષ- હર્ષાશ્રુબિન્દુભરદન્તુરિતાઙ્ગુલીકમ્ ।
નીહાર-શીકર-પરિષ્કૃત-પત્રપઙ્ક્તિ- પઙ્કેરુહદ્વિતયકાન્તિ ભજન્તિ ધન્યાઃ

અન્વય-હે ભવ ! ધન્યાઃ પ્રણતિપ્રકર્ષહર્ષાશ્રુબિન્દુભરદન્તુરિતાઙ્ગુલીકમ્ (અતએવ)
નીહારસીકરપરિષ્કૃતપત્રપઙ્ક્તિપઙ્કેરુહદ્વિતયકાન્તિ તવ પાદદ્વયમ્ ભજન્તિ ।
ભસ્મોજ્જ્વલં ત્રિદશશેખરપદ્મરાગ- દીપ્રપ્રભારુણિતમઙ્ઘ્રિસરોજયુગ્મમ્ । વન્દામહે
ઘુસૃણરેણુપરાગગર્ભ- કર્પૂરપાંસુભિરિવ ચ્છુરિતં સ્મરારેઃ

અન્વય-ઘુસૃણરેણુપરાગગર્ભકર્પૂરપાંસુભિઃ છુરિતમ્ ઇવ ભસ્મોજ્જ્વલમ્
ત્રિદશશેખરપદ્મરાગદીપ્રપ્રભારુણિતમ્ સ્મરારેઃ અઙ્ઘ્રિસરોજયુગ્મમ્ વન્દામહે ।
જઙ્ઘાલતાયુગલમાશ્રિતગુલ્ફમૂલ- ભોગીન્દ્રભોગસુભગાભિનવાલવાલમ્ । શંભોરભીષ્ટફલદં
ભવતાપતાન્તિ- શાન્તિક્ષમં શમયિતું વિપદં શ્રયામિ

અન્વય-આશ્રિતગુલ્ફમૂલભોગીન્દ્રભોગસુભગાભિનવાલવાલમ્ અભીષ્ટફલદમ્ ભવતાપતાન્તિશાન્તિક્ષમમ્
શમ્ભોઃ જઙ્ઘાલતાયુગલમ્ (અહમ્) વિપદમ્ શમયિતુમ્ શ્રયામિ ।
વન્દે યુગાન્તસમયોષિતસપ્તલોકં લોકોત્તરં જઠરમીશ્વરભૈરવસ્ય । યત્રૈતિ નાભિકુહરં જગદાદિસર્ગ-
નિર્યજ્જનૌઘનવ-નિર્ગમ-માર્ગ-ભઙ્ગિમ્

અન્વય-યુગાન્તસમયોષિતસપ્તલોકમ્ લોકોત્તરમ્ ઈશ્વરભૈરવસ્ય જઠરમ્ વન્દે યત્ર નાભિકુહરમ્
જગદાદિસર્ગનિર્યજ્જનૌઘનવ-નિર્ગમ-માર્ગભઙ્ગિમ્ એતિ ।
સિન્દૂરિતાઽમરમતઙ્ગજકુમ્ભશોભિ સન્ધ્યાભિતામ્રશરદમ્બુધરાનુકારિ । વન્દે
ફણીન્દ્રફણરત્નરુચારુણાભં ભસ્મૌઘભાસ્વરમુરઃ પુરશાસનસ્ય

અન્વય-સિન્દૂરિતાઽમરમતઙ્ગજકુમ્ભશોભિ સન્ધ્યાભિતામ્રશરદમ્બુધરાનુકારિ
ફણીન્દ્રફણરત્નરુચારુણાભમ્ ભસ્મૌઘભાસ્વરમ્ પુરશાસનસ્ય ઉરઃ (અહમ્) વન્દે ।
સ્વામિન્નમી તવ ભુજા ભુજગાધિરાજ- ભોગોપગૂઢવપુષો હૃદયં મદીયમ્ । આનન્દયન્તિ બત
ભીમભવોપતાપ- નિર્વાપણેન વિટપા ઇવ ચન્દનસ્ય

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! બત ભુજગાધિરાજભોગોપગૂઢવપુષઃ તવ અમી ભુજાઃ ભીમભવોપતાપ-નિર્વાપણેન
મદીયમ્ હૃદયમ્ ભુજગાધિરાજભોગોપગૂઢવપુષઃ ચન્દનસ્ય વિટપા ઇવ આનન્દયન્તિ ।
મધ્યસ્થિતેરુભયપાર્શ્વગતા ચકાસ્તિ હસ્તસ્ય મેરુપરિમર્શવિનાકૃતેયમ્ । અવ્યાહતગ્રહવશાહિતયોગસિદ્ધિ-
ર્નક્ષત્રપંક્તિરિવ દેવ તવાઽક્ષમાલા

અન્વય-હે દેવ ! મધ્યસ્થિતેઃ (માલાયાઃ મધ્યસ્થસ્ય) હસ્તસ્ય ઉભયપાર્શ્વગતા મેરુપરિમર્શવિનાકૃતા
અવ્યાહતગ્રહવશાહિત-યોગસિદ્ધિઃ ઇયમ્ તવ અક્ષમાલા મધ્યસ્થિતેઃ (નક્ષત્રમધ્યસ્થસ્ય) હસ્તસ્ય
ઉભયપાર્શ્વગતા મેરુપરિમર્શવિનાકૃતા અવ્યાહતગ્રહવશાહિતયોગસિદ્ધિઃ નક્ષત્રપંક્તિઃ ઇવ ચકાસ્તિ ।
ત્વં કાલભૈરવવપુર્જ્વલિતાઽનલાશ્રિ- લોલાઙ્ગુલીવલનમણ્ડલિતં દધાનઃ । સંહારરાત્રિષુ
નિનર્તિષુરીશ શૂલં બાલાર્કચુમ્બિત-નવામ્બુદભઙ્ગિમેષિ

અન્વય-હે ઈશ ! જ્વલિતાનલાશ્રિ લોલાંગુલીવલનમણ્ડલિતમ્ શૂલં દધાનઃ સંહારરાત્રિષુ નિનર્તિષુઃ
ત્વમ્ કાલભૈરવવપુઃ બાલાર્કચુમ્બિતનવામ્બુદભઙ્ગિમ્ એષિ ।
શાણોપલોત્કષણશુદ્ધનવેન્દ્રનીલ- નીલદ્યુતિર્જયતિ તે શિતિકણ્ઠ કણ્ઠઃ ।
યસ્મિન્ઘનાઞ્જનરુચિર્ભુજગઃ કલિન્દ- કન્યાહૃદાન્તરિતકાલિયભઙ્ગિમેતિ

------------------
અકારાદિક્ષકારાન્તવર્ણાઃ પઞ્ચાશતિઃ પ્રિયે । શિવશક્તિસ્વરૂપેણ દ્વિગુણાઃ સાષ્ટમૂર્તિકાઃ ॥
અષ્ટોત્તરશતં તેષામક્ષમાલા પ્રકીર્તિતા । (તન્ત્રરાત્ર) -------------------
અન્વય-અયિ શિતિકણ્ઠ ! શાણોપલોત્કષણશુદ્ધનવેન્દ્રનીલનીલદ્યુતિઃ તે કણ્ઠઃ જયતિ યસ્મિન્ (કણ્ઠે)
ઘનાઞ્જનરુચિઃ ભુજગઃ કલિન્દકન્યાહ્રદાન્તરિતકાલિયભઙ્ગિમ્ એતિ ।
કણ્ઠો વહન્નપિ વિષં વિષમં તવૈષઃ સદ્યઃ શ્રિયં સૃજતિ યદ્વચસાશ્રિતેષુ ।
સ્વામિન્નતસ્ત્રિભુવનપ્રથિતપ્રતિષ્ઠં શ્રીકણ્ઠ ઇત્યુચિતમેવ તવાભિધાનમ્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! વિષમમ્ વિષમ્ વહન્ અપિ એષઃ તવ કણ્ઠઃ યત્ વચસા આશ્રિતેષુ સદ્યઃ શ્રિયમ્ સૃજતિ
અતઃ ત્રિભુવનપ્રથિતપ્રતિષ્ઠમ્ શ્રીકણ્ઠઃ ઇતિ તવ અભિધાનમ્ ઉચિતમ્ એવ ।
અન્તર્વિમૃશ્ય ગરલેન ગલે સલીલ- માલિઙ્ગિતં વિમલમાનનમિન્દુમૌલેઃ । હૃષ્યામિ હન્ત
મુહુરમ્બુરુહભ્રમાપ્ત- રોલમ્બડમ્બરવિડમ્બનપણ્ડિતેન

અન્વય-હન્ત ! અમ્બુરુહભ્રમાપ્તરોલમ્બડમ્બરવિડમ્બનપણ્ડિતેન ગરલેન ઇન્દુમૌલેઃ વિમલમ્ આનનમ્ યત્ સલીલમ્
આલિઙ્ગિતમ્ તત્ અન્તઃ વિમૃશ્ય (અહમ્) મુહુઃ હૃષ્યામિ ।
યદ્વદ્વિષં સદમૃતં શિરસિ પ્રસિદ્ધ- મમ્ભસ્તવેશ વિશદં સુમનઃસ્રવન્ત્યાઃ । મન્યે તથૈવ ભગવન્
ભવતો ગલસ્થં સંપદ્યતેઽમૃતમિદં નતસાન્ત્વનેષુ

અન્વય-હે ઈશ ! યદ્વત્ સુમનઃસ્રવન્ત્યાઃ અમ્ભઃ વિષં સત્ તવ શિરસિ વિશદમ્ અમૃતમ્ (ઇતિ) પ્રસિદ્ધમ્
તથૈવ હે ભગવન્ ! (અહમ્) મન્યે ભવતઃ ગલસ્થમ્ ઇદમ્ વિષમ્ નતસાન્ત્વનેષુ અમૃતમ્ સંપદ્યતે ।
તદ્યુક્તમીશ વદનાદ્ભવતઃ સુધાચ્છ- કાન્તેર્યદગ્નિરપતદ્વપુષિ સ્મરસ્ય । યો લઙ્ઘનં
ત્રિભુવનૈકગુરોર્વિધિત્સુ- રુલ્કા ન કિં પતતિ ચન્દ્રમસોઽપિ તસ્ય

અન્વય-હે ઈશ ! સુધાચ્છકાન્તેઃ ભવતઃ વદનાત્ યત્ સ્મરસ્ય વપુષિ અગ્નિઃ અપતત્ તત્ યુક્તમ્ (ઉચિતમેવ) યઃ
ત્રિભુવનૈકગુરોઃ લઙ્ઘનમ્ વિધિત્સુઃ તસ્ય ચન્દ્રમસઃ અપિ ઉલ્કા કિમ્ ન પતતિ ?
દિષ્ટ્યા વિરુદ્ધજનતા દમયન્ત્યપીયં દૃષ્ટિસ્તવેશ્વર બિભર્ત્યનલાશ્રિતત્વમ્ । દિષ્ટ્યા
વનૈકરતિરપ્યવનૈકસક્તિ- રેકસ્ત્વમદ્ભુતનિધે ભગવન્નમસ્તે

અન્વય-હે ઈશ્વર ! દિષ્ટ્યા (આનન્દે) વિરુદ્ધજનતાઃ દમયન્તી અપિ ઇયમ્ તવ દૃષ્ટિઃ અનલાશ્રિતત્વમ્ બિભર્તિ
દિષ્ટ્યા વનૈકરતિઃ અપિ એકઃ ત્વમ્ અવનૈકસક્તિઃ (અસિ) અયિ અદ્ભુતનિધે ભગવન્ ! તે નમઃ (અસ્તુ) ।
ધન્યસ્ય યસ્ય વપુષિ ગ્લપિતે તપોભિઃ સ્વામિન્ પતન્તિ વિષમાણિ તવેક્ષણાનિ । મુષ્ણન્તિ
મુગ્ધમૃગશાવદૃશાં ન ધૈર્ય- સર્વસ્વમસ્ય વિષમાણિ વિલોચનાનિ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! તપોભિઃ ગ્લપિતે યસ્ય ધન્યસ્ય વપુષિ તવ વિષમાણિ (ત્રીણિ) ઈક્ષણાનિ પતન્તિ અસ્ય
ધૈર્યસર્વસ્વમ્ મુગ્ધમૃગશાવદૃશામ્ (અપિ) વિષમાણિ વિલોચનાનિ ન મુષ્ણન્તિ ।
સત્યેવ દૃગ્વિલસિતે કરુણામૃતૌઘ- શીતે જરામરણહારિણિ તાવકીને । નાથ વ્યધાયિ
વિબુધૈરબુધૈર્મુધૈવ દુગ્ધોદધિપ્રમથનેઽનવધિઃ પ્રયાસઃ

અન્વય-હે નાથ ! કરુણામૃતૌઘશીતે જરામરણહારિણિ તાવકીને દૃગ્વિલસિતે સત્યેવ અબુધૈઃ વિબુધૈઃ
દુગ્ધોદધિપ્રમથને અનવધિઃ પ્રયાસઃ મુધા એવ વ્યધાયિ ।
શ્વેતેઽમૃતં યદસૃજદ્રવિજે ચ વહ્નિ- મેકૈવ દૃક્તવ તયોઃ સ નિજઃ પ્રભાવઃ । ઇક્ષૌ સુધા
વિષમુષાણફલે ચ સાર્ધં યદ્વર્ધતે કિમપરાધ્યતિ તત્ર વૃષ્ટિઃ

અન્વય-હે પ્રભો ! એકા એવ તવ દૃક્ શ્વેતે અમૃતમ્ રવિજે ચ વહ્નિમ્ યત્ અસૃજત્ સઃ તયોઃ નિજઃ (એવ) સ્વભાવઃ ।
(દૃષ્ટં ચૈતત્)- ઇક્ષૌ સુધા ઉષાણફલે ચ વિષમ્ યત્ સાર્ધમ્ (સમમેવ) વર્ધતે તત્ર વૃષ્ટિઃ કિમ્
અપરાધ્યતિ ?
નૂનં પયોધિમથનાવસરે પરેશ પીતં ત્વયા તદમૃતં ન તુ કાલકૂટમ્ । અદ્યાપિ યદ્વસતિ તે વચનક્રમે
ચ દૃગ્વિભ્રમે ચ તરુણે કરુણારસે ચ

અન્વય-હે પરેશ ! નૂનમ્ ત્વયા પયોધિમથનાવસરે તત્ અમૃતમ્ (એવ) પીતમ્ ન તુ તત્ કાલકૂટમ્ પીતમ્ યત્
અદ્યાપિ તે વચનક્રમે ચ દૃગ્વિભ્રમે ચ તરુણે કરુણારસે ચ (તત્) વસતિ ?
સત્યં પ્રસાદસમયે ચપલત્વમેતિ ધત્તેઽધિકં ચ કુટિલત્વમિયં તવ ભ્રૂઃ । એતાં વિના
પુનરનર્ગલકાલપાશ- પાતે પરાસ્તિ ન ગતિર્ભયવિહ્વલાનામ્

અન્વય-હે વિભો ! સત્યમ્ ઇયમ્ તવ ભ્રૂઃ પ્રસાદસમયે ચપલત્વમ્ એતિ અધિકમ્ કુટિલત્વમ્ ચ ધત્તે એતામ્ વિના
અનર્ગલકાલપાશપાતે ભયવિહ્વલાનામ્ પુનઃ પરા ગતિઃ ન અસ્તિ ।
આપૂરિતઃ સુરસરિત્પયસાઽમૃતાય જૂટઃ પ્રતપ્તતપનીયપિશઙ્ગકાન્તિઃ । સ્વામિન્નસૌ તવ
નવાતપતામ્રવેલા- શૈલોપગૂઢ ઇવ દુગ્ધનિધિર્ન કસ્ય

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! સુરસરિત્પયસા આપૂરિતઃ પ્રતપ્તતપનીયપિશઙ્ગકાન્તિઃ અસૌ તવ જૂટઃ
નવાતપતામ્રવેલાશૈલોપગૂઢઃ દુગ્ધનિધિઃ ઇવ કસ્ય અમૃતાય ન (ભવતિ ? અપિ તુ સર્વસ્યાપીત્યર્થઃ) ।
સ્વામિન્સુધાવદવદાતરુચિસ્તવેય- માભાતિ હન્ત મુકુટે નૃકપાલમાલા । જૂટાન્તરાલવિલસત્સુરસિન્ધુતીર-
લીલાવિહારરસિકેવ મરાલમાલા

અન્વય- હત ! હે સ્વામિન્ ! સુધાવદવદાતરુચિઃ ઇયમ્ નૃકપાલમાલા તવ મુકુટે
જૂટાન્તરાલવિલસત્સુરસિન્ધુતીરલીલાવિહારરસિકા મરાલમાલા ઇવ આભાતિ ।
બ્રહ્માદિભિસ્તવ જગદ્ગુરુભિઃ શિરાંસિ યાન્યર્પિતાનિ પરમેશ્વર પાદપીઠે । તાન્યેવ મૂર્ધનિ
યદાભરણીકરોષિ સ પ્રૌઢિમા જયતિ કોઽપિ કૃતજ્ઞતાયાઃ

અન્વય-અયિ પરમેશ્વર ! જગદ્ગુરુભિઃ બ્રહ્માદિભિઃ તવ પાદપીઠે યાનિ (નિજાનિ) શિરાંસિ અર્પિતાનિ તાનિ એવ
શિરાંસિ (ત્વમ્) યત્ મૂર્ધનિ આભરણીકરોષિ સઃ કોઽપિ તવ કૃતજ્ઞતાયાઃ પ્રૌઢિમા જયતિ ।
નિર્વાણમેતિ ન જલૈરપિ યત્ર વહ્નિ- ર્યત્રૈષ નો પચતિ તાનિ મહાશિખોઽપિ । માન્દ્યં ન વિન્દતિ તમીરમણઃ
કૃશોઽપિ તાભ્યામસૌ વિજયતે શિતિકણ્ઠ જૂટઃ

અન્વય-હે શિતિકણ્ઠ ! યત્ર (તવ જૂટે) જલૈઃ અપિ વહ્નિઃ નિર્વાણમ્ ન એતિ યત્ર એષઃ (વહ્નિઃ) મહાશિખઃ
અપિ તાનિ (ગઙ્ગાજલાનિ) પચતિ તાભ્યામ્ (જલવહ્નિભ્યામ્) કૃશઃ અપિ તમીરમણઃ માન્દ્યમ્ ન વિન્દતિ અસૌ
(તવ) જૂટઃ વિજયતે ।
ભાલસ્થલે હુતવહં વહતો જલં ચ ચન્દ્રં ચ મૂર્ધ્નિ વિકટં ચ કપાલખણ્ડમ્ । એકત્ર મુણ્ડમપરત્ર
સુધાઘટં ચ હસ્તે ચકાસ્તિ ભવતોઽદ્ભુત એષ વેષઃ

અન્વય-હે વિભો ! ભાલસ્થલે હુતવહમ્ (ગઙ્ગાયાઃ) જલમ્ ચ વહતઃ મૂર્ધ્નિ ચન્દ્રમ્ વિકટમ્ કપાલખણ્ડમ્ ચ
વહતઃ એકત્ર હસ્તે મુણ્ડમ્ અપરત્ર સુધાઘટમ્ ચ વહતઃ ભવતઃ એષઃ વેષઃ અદ્ભુતઃ ચકાસ્તિ ।
દાને નદીનમુપકલ્પયતઃ સહર્ષ- માક્રમ્ય ગામનુપમાં ગતિમાસ્થિતસ્ય । નાગેન્દ્ર-સંભૃતમહાકટકસ્ય
કસ્ય શસ્યં વિના ત્વદિહ રાજશિરોમણિત્વમ્

અન્વય-હે વિભો ! દાને નદીનમ્ (ક્ષીરોદધિમ્) સહર્ષમ્ ઉપકલ્પયતઃ ગામ્ આક્રમ્ય અનુપમામ્ ગતિમ્ આસ્થિતસ્ય
નાગેન્દ્રસંભૃતમહાકટકસ્ય ત્વત્ વિના ઇહ કસ્ય રાજશિરોમણિત્વમ્ શસ્યમ્ ? (ન કસ્યાપીત્યર્થઃ ।)
કણ્ઠે વિષં વિષભૃતોઽપિ વિભૂષણાનિ ગાત્રેષુ મૂર્ધનિ વિષં વિબુધસ્રવન્ત્યાઃ । ઇત્થં
વિષૈકવસતેરપિ તે ચકાસ્તિ કર્ણામૃતં સુકૃતિનામમૃતેશનામ

અન્વય-હે વિભો ! (તવ) કણ્ઠે વિષમ્ ચકાસ્તિ ગાત્રેષુ (અપિ) વિભૂષણાનિ વિષભૃતઃ ચકાસતિ મૂર્ધનિ ચ
વિબુધસ્રવન્ત્યાઃ વિષમ્ ચકાસ્તિ । તત્ ઇત્થમ્ વિષૈકવસતેઃ અપિ તે અમૃતેશઃ નામ સુકૃતિનામ્ કર્ણામૃતમ્
(ભવતિ) ।
ક્ષતવિભવવિશેષાઃ પ્રાણમાત્રાવશેષા વિપદમનુભવામઃ કર્મપાકો હિ વામઃ । તદિહ ભુજગહારઃ
કૢપ્તમોહાપહારઃ સ ભવતિ ગતિરેકઃ કૃત્તશોકાતિરેકઃ

અન્વય-ક્ષતવિભવવિશેષાઃ પ્રાણમાત્રાવશેષાઃ (વયમ્) વિપદમ્ અનુભવામઃ । હિ (અસ્માકમ્) કર્મપાકઃ
વામઃ (અસ્તિ) તત્ ઇહ કૢપ્તમોહાપહારઃ કૃતશોકાતિરેકઃ સઃ એકઃ ભુજગહારઃ (એવ માદૃશામ્) ગતિઃ
ભવતિ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દવ્યાખ્યાસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ ભગવદ્રૂપવર્ણનં નામૈકોનવિંશં સ્તોત્રમ્ ।
વિંશં સ્તોત્રમ્
યત્સૌભગેન ઘનમોઘમમોઘમેઘ- સંઘાતસંભવમવન્ધ્યમધઃ કરોતિ । તચ્છામ્ભવં
ભવમરુભ્રમ-ખેદ-ભેદ- દક્ષં વિલાસ-હસિતં નુતિભિર્ભજામઃ

અન્વય-યત્ સૌભગેન અવન્ધ્યમ્ (સત્) અમોઘમેઘસંઘાતસંભવમ્ ઘનમ્ ઓઘમ્ અધઃ કરોતિ તત્ (દેહિનામ્)
ભવમરુભ્રમખેદભેદદક્ષમ્ શામ્ભવમ્ વિલાસહસિતમ્ વયમ્ નુતિભિઃ ભજામઃ ।
યદ્વાઙ્મયં સકલવાઙ્મનસાતિવૃત્ત- સીમાનમીશ મહિમાનમમાનમેયમ્ । અસ્માદૃશં કૃશદૃશં
ભૃશમામૃશન્ત- મન્તર્વિમૃષ્ય ભવતો ભગવન્નુદેતિ

અન્વય-હે ઈશ ! હે ભગવન્ ! સકલવાઙ્મનસાતિવૃત્તસીમાનમ્ અમાનમેયમ્ (તવ) મહિમાનમ્ ભૃશમ્ આમૃશન્તમ્
અસ્માદૃશમ્ કૃશદૃશમ્ અન્તઃ વિમૃષ્ય ભવતઃ યત્ વાઙ્મયમ્ (વિલાસહસિતં) ઉદેતિ (તદ્વયન્નુતિભિઃ
ભજામઃ ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ) ।
યેનોપમન્યુમપમન્યુમનન્યભાજ- માજન્મતૃષ્ણજમજસ્રમજ શ્રમાર્તમ્ । આનન્દયઃ સ્વયમદીનનદીનદાન-
ભાસ્વન્મહાફલલસત્કુસુમોપમેન

અન્વય-હે અજ ! અપમન્યુમ્ અનન્યભાજમ્ આજન્મતૃષ્ણજમ્ અજસ્રમ્ શ્રમાર્તમ્ (બાલમ્) ઉપમન્યુમ્ યેન
અદીનનદીનદાનભાસ્વન્મહાફલલસત્કુસુમોપમેન (વિલાસહસિતેન) સ્વયમ્ આનન્દયઃ તત્ સ્તુતિભિર્ભજામઃ ઇતિ
પૂર્વવત્ ।
યેનાપિ તાપવિપદં પ્રથમં જહર્થ નાથ પ્રસાદસુભગેન ભગીરથસ્ય । મૂર્ધ્ના
ધૃતત્રિદશસિન્ધુમહાપ્રવાહ- નિર્વાપણેન પુનરસ્ય પિતામહાનામ્

અન્વય-હે નાથ ! પ્રસાદસુભગેન યેન (વિલાસહસિતેન) પ્રથમમ્ ભગીરથસ્ય તાપવિપદમ્ જહર્થ પુનઃ
મૂર્ધ્ના ધૃતત્રિદશસિન્ધુમહાપ્રવાહનિર્વાપણેન અસ્ય પિતામહાનામ્ તાપવિપદમ્ જહર્થ તત્ હસિતં
સ્તુતિભિઃ ભજામ ઇતિ પૂર્વેણાઽન્વયઃ ।
ઉત્પ્રાસનાય શમનસ્ય મનસ્યનલ્પ- દર્પોદ્ગમપ્રશમ-વિક્લવ-વિક્રમસ્ય । આશ્વાસનાય ચ સમં સમભાવિ યેન
કીનાશપાશવિવશસ્ય નરેશ્વરસ્ય

અન્વય-અનલ્પદર્પોદ્ગમપ્રશમવિક્લવવિક્રમસ્ય શમનસ્ય ઉત્પ્રાસનાય કીનાશપાશવિવશસ્ય નરેશ્વરસ્ય
(શ્વેતરાજ્ઞઃ) આશ્વાસનાય ચ યેન સમમ્ મનસિ સમભાવિ તત્ વયં સ્તુતિભિઃ ભજામઃ ।
ભાવત્કભક્તિભરસંભૃતભૂરિભૂતિ- સંભારરૂઢગુરુગર્વગલદ્વિવેકમ્ ।
મોહાન્ધમન્ધકમુપાહિત-સાહસિક્ય- હેવાકમાકલયતો ભવતો યદાસીત્

અન્વય-ભાવત્કભક્તિભર-સંભૃતભૂરિભૂતિસંભારરૂઢગુરુગર્વગલદ્વિવેકમ્ મોહાન્ધમ્ અન્ધકમ્
ઉપાહિતસાહસિક્યહેવાકમ્ આકલયતઃ ભવતઃ યત્ (હસિતમ્) આસીત્ તત્ સ્તુતિભિઃ ભજામઃ ।
લંકેશકમ્પિતકુબેરગિરિપ્રરૂઢ- સંરમ્ભભીરુગિરિજાપરિરમ્ભભાજઃ । યત્તે રુષામવસરેઽપ્યુદિતાનવદ્ય-
હૃદ્યપ્રસાદસુમુખસ્ય સમુજ્જગામ

અન્વય-લઙ્કેશકમ્પિતકુબેરગિરિપ્રરૂઢસંરમ્ભભીરુગિરિજાપરિરમ્ભભાજઃ તે રુષામ્ અવસરે અપિ
ઉદિતાનવદ્યહૃદ્યપ્રસાદસુમુખસ્ય યત્ (હસિતમ્) સમુજ્જગામ તત્ વયં સ્તુતિભિઃ ભજામઃ ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ
।
પૂજાર્થમમ્બુજસહસ્રમુપાહિતં ય- દેકં તતો હૃતવતસ્તવ કૈતવેન । વિષ્ણું વિલોક્ય નિજલોચનમુત્ખનન્ત-
મન્તઃ પ્રસન્નમનસો યદમન્દમાસીત્

અન્વય-હે નાથ ! (વિષ્ણુના) તવ પૂજાર્થમ્ યત્ અમ્બુજસહસ્રમ્ ઉપાહિતમ્ તતઃ એકમ્ કૈતવેન
(અનન્યાસક્તિભક્તિપરીક્ષણરૂપેણ છદ્મના) હૃતવતઃ નિજલોચનમ્ ઉત્ખનન્તમ્ વિષ્ણુમ્ વિલોક્ય અન્તઃ
પ્રસન્નમનસઃ તવ અમન્દમ્ યત્ (હસિતમ્) આસીત્ તદિત્યાદિ સર્વં પ્રાગ્વત્ ।
દૃષ્ટ્વા વધૂજનમનુત્તમરૂપસંપ- ત્સંદર્શનોદ્ભવમનોભવભગ્નવૃત્તમ્ । આષાઢપાણિષુ રુષા
મુનિષુ પ્રહર્ત્તુ- મભ્યુદ્યતેષુ તવ યદ્ભૃશમુદ્બભૂવ

અન્વય-અનુત્તમરૂપસંપત્સંદર્શનોદ્ભવમનોભવભગ્નવૃત્તમ્ (નિજમ્) વધૂજનમ્ દૃષ્ટ્વા રુષા (ત્વામ્)
પ્રહર્ત્તુમ્ અભ્યુદ્યતેષુ આષાઢપાણિષુ મુનિષુ ભૃશમ્ યત્ તવ (હસિતમ્) ઉદ્બભૂવ તદ્વયં નુતિભિર્ભજામઃ
।
અભ્યર્ણવર્તિકરગોચરકાલકૂટ- કૂટપ્રભાનિચયમેચકિતેઽધરોષ્ઠે ।
યત્પૂર્વપર્વતશિખાશ્રિતશીતરશ્મિ- રશ્મિચ્છટાચ્છવિવિડમ્બિ પુરાવિરાસીત્

અન્વય-પુરા અભ્યર્ણવર્તિકરગોચરકાલકૂટકૂટપ્રભાનિચયમેચકિતે અધરોષ્ઠે
પૂર્વપર્વતશિખાશ્રિતશીતરશ્મિરશ્મિચ્છટાચ્છવિવિડમ્બિ યત્ (હસિતમ્) આવિરાસીત્ તદિતિ પૂર્વવત્ ।
યત્કર્ણતાલવલનાનિલધૂત-કુમ્ભ- સિન્દૂર-રેણુ-કણ-કૂણિતલોચનસ્ય । બાલસ્ય નાગવદનસ્ય
મનસ્યભીષ્ટાં દૃષ્ટૈવ નાટ્યઘટનાં તવ સંબભૂવ

અન્વય-હે પ્રભો ! કર્ણતાલવલનાનિલધૂતકુમ્ભસિન્દૂરરેણુકણકૂણિતલોચનસ્ય બાલસ્ય નાગવદનસ્ય મનસિ
અભીષ્ટામ્ નાટ્યઘટનામ્ દૃષ્ટ્વા એવ તવ યત્ (હસિતમ્) સંબભૂવ તદિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
શૈલાદિવાદિતમૃદઙ્ગલયાનુયાત- નૃત્તપ્રવૃત્તગુહવાહવિલોકનેન । સ્વામિન્ મહાપ્રલયભૈરવરૂપિણો ય-
દાવિર્બભૂવ તવ તાણ્ડવડમ્બરેષુ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! મહાપ્રલયભૈરવરૂપિણઃ તવ તાણ્ડવડમ્બરેષુ શૈલાદિ [શિલાદસ્ય મુનેરપત્યં
શૈલાદિઃ નન્દી પ્રમથવિશેષઃ] વાદિતમૃદઙ્ગલયાનુયાતનૃત્તપ્રવૃત્તગુહવાહવિલોકનેન યત્ (હસિતમ્)
આવિર્બભૂવ તદિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
વ્યોમ પ્રચણ્ડભુજદણ્ડવિઘટ્યમાન- તારાવલી-વિરહ-બન્ધુરિતાન્ધકારમ્ । સ્વામિન્ યુગાન્તસમયાભિનયેષુ
યેન સંભાવ્યતે પુનરપિ પ્રચુરપ્રકાશમ્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! યુગાન્તસમયાભિનયેષુ પ્રચણ્ડભુજદણ્ડવિઘટ્યમાનતારાવલીવિરહબન્ધુરિતાન્ધકારમ્
(અપિ) વ્યોમ યેન (તવ હસિતેન) પુનરપિ પ્રચુરપ્રકાશમ્ સંભાવ્યતે તદિતિ પૂર્વવત્ ।
દિક્ચક્રવાલ-મુખરીકરણપ્રગલ્ભ- પ્રાવૃટ્પયોધરગભીરરવાનુકારિ । સ્વામિન્ કઠોરહૃદયસ્ય ભયં
વિધાતું ભીરોશ્ચ દાતુમભયં યુગપત્ક્ષમં યત્

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! દિક્ચક્રવાલમુખરીકરણપ્રગલ્ભપ્રાવૃટ્પયોધરગભીરરવાનુકારિ યત્ (તવ હસિતમ્)
કઠોરહૃદયસ્ય ભયમ્ વિધાતુમ્ ભીરોઃ ચ અભયમ્ વિધાતુમ્ યુગપત્ ક્ષમમ્ (ભવતિ) તદિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
યત્કાલકૂટકવલીકરણપ્રરૂઢ- નીલિમ્નિ કણ્ઠપુલિને વિમલં નિલીનમ્ ।
નીરન્ધ્રનીરભરમેદુર-મેઘ-ખણ્ડ- લગ્નેન્દુમણ્ડલવિડમ્બનમાતનોતિ

અન્વય-પ્રભો ! કાલકૂટકવલીકરણપ્રરૂઢનીલિમ્નિ કણ્ઠપુલિને નિલીનમ્ વિમલમ્ યત્ (હસિતમ્)
નીરન્ધ્રનીરભરમેદુરમેઘખણ્ડલગ્નેન્દુમણ્ડલવિડમ્બનમ્ આતનોતિ તદિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
ધ્યાયન્ત્યનન્યહૃદયા હૃદયાધિનાથ- મદ્ય ક્ષપામગમયં સખિ કલ્પકલ્પામ્ । પ્રાણેશસઙ્ગમનિમિત્તમથ
પ્રભાતે નિદ્રા સખીવ મમ સમ્મુખમાજગામ

અન્વય-(શ્રીગિરિજા ત્વદ્વિયોગેન ભૃશમુદ્વિગ્ના સતી સ્વસખીં જયાં પ્રતિ સ્વપ્નોદિતવૃત્તાન્તમકથયત્-) હે
સખિ જયે ! અનન્યહૃદયા (અહમ્) હૃદયાધિનાથમ્ ધ્યાયન્તી અદ્ય કલ્પકલ્પામ્ ક્ષપામ્ અગમયમ્ અથ પ્રભાતે
પ્રાણેશસઙ્ગમનિમિત્તમ્ સખી ઇવ નિદ્રા મમ સમ્મુખમ્ આજગામ ।
તસ્મિન્ક્ષણે નયનવર્ત્મનિ જીવિતેશઃ શંસન્ દૃશા મધુરયૈવ મનઃપ્રસાદમ્ । ચક્રે પદં મમ
તમોમુકુલીકૃતાયાઃ સ્વૈરં સમેત્ય સવિતેવ સરોરુહિણ્યાઃ

અન્વય-તસ્મિન્ એવ ક્ષણે સ્વૈરમ્ સમેત્ય મધુરયા દૃશા મનઃપ્રસાદમ્ શંસન્ મમ જીવતેશઃ
તમોમુકુલીકૃતાયાઃ મમ નયનવર્ત્મનિ સરોરુહિણ્યાઃ સવિતા ઇવ પદમ્ ચક્રે ।
અસ્મત્કૃતે સિતમયૂખમુખિ ત્વયૈત- ત્કિં પ્રસ્તુતં મુનિભિરપ્યતિદુષ્કરં યત્ । ઉદ્યાનચઙ્ક્રમણકેલિષુ
ખિદ્યતે યા સા તે કથં કથય કષ્ટસહાઽઙ્ગયષ્ટિઃ

અન્વય-અયિ સિતમયૂખમુખિ ! યત્ મુનિભિઃ અપિ અતિદુષ્કરમ્ તત્ એતત્ (કર્મ) ત્વયા અસ્મત્કૃતે કિમ્ પ્રસ્તુતમ્ ? હે
કોમલાઙ્ગિ ! યા (તવાઽઙ્ગયષ્ટિઃ) ઉદ્યાનચઙ્ક્રમણકેલિષુ ખિદ્યતે સા તે અઙ્ગયષ્ટિઃ કથમ્ કષ્ટસહા
(ભવતિ ત્વમેવ) કથય ।
મૂર્તિઃ ક્વ બાલકદલીદલકોમલેયં તીવ્રં તપઃ ક્વ મનસોઽપિ ન ગોચરં યત્ । ક્વેષદ્વિકાસિ કુસુમં
સુમનોલતાયાઃ ક્વોન્મત્તકુઞ્જરકઠોરકરોપમર્દઃ

અન્વય-હે શશિમુખિ ! બાલકદલીદલકોમલા ઇયમ્ (તવ) મૂર્તિઃ ક્વ (ભવતિ) તીવ્રમ્ યત્ મનસઃ અપિ અગોચરમ્ તત્
તપઃ ક્વ (ભવતિ) દૃષ્ટં ચૈતત્-સુમનોલતાયાઃ ઈષદ્વિકાસિ કુસુમં ક્વ ? (તસ્ય)
ઉન્મત્તકુઞ્જરકઠોરકરોપમર્દઃ ક્વ ?
એતેન કર્કશકુશગ્રહણં કરેણ સોઢં કથં પ્રથમ-પલ્લવકોમલેન । પાદૌ કથં કમલગર્ભનિભૌ
શિલાશ્રિ- શ્રેણીષુ તીર્થગમનક્લમમન્વભૂતામ્

અન્વય-હે સુમુખિ ! એતેન પ્રથમપલ્લવકોમલેન (તવ) કરેણ કર્કશકુશગ્રહણમ્ કથમ્ સોઢમ્ ?
કમલગર્ભનિભૌ પાદૌ શિલાશ્રિશ્રેણીષુ તીર્થગમનક્લમમ્ કથમ્ અન્વભૂતામ્ ?
હારોપિ ભાર ઇવ યત્ર કુચદ્વયં ત- ત્સેહે કથં કુલિશકર્કશવલ્કલોલ્કામ્ । એતત્કથં
મૃદુમૃણાલલતાભિજાતં પઞ્ચાગ્નિતાપવિપદઃ પદમઙ્ગમાસીત્

અન્વય-યત્ર (તવ કુચયુગે) હારઃ અપિ ભારઃ ઇવ (ક્લેશાવહો ભવતિ) તત્ (તે) કુચયુગમ્
કુલિશકર્કશવલ્કલોલ્કામ્ કથમ્ સેહે ? હે તન્વઙ્ગિ ! મૃદુમૃણાલલતાભિજાતમ્ એતત્ (તવ) અઙ્ગમ્
પઞ્ચાગ્નિતાપવિપદઃ પદમ્ કથમ્ આસીત્ ?
ઇત્યાદિભિર્દશનચન્દ્રિકયાનુવિદ્ધૈ- રન્તર્બહિશ્ચ તિમિરપ્રસરં હરદ્ભિઃ । આશ્વાસયન્નિવ
નિવર્તિતતીવ્રખેદં ગર્ભીકૃતસ્મિતસુધામધુરૈર્વચોભિઃ

અન્વય-ઇત્યાદિભિઃ દશનચન્દ્રિકયા અનુવિદ્ધૈઃ બહિઃ અન્તઃ ચ તિમિરપ્રસરમ્ હરદ્ભિઃ
ગર્ભીકૃતસ્મિતસુધામધુરૈઃ વચોભિઃ (મામ્) નિવર્તિતતીવ્રખેદમ્ (યથા સ્યાત્તથા) આશ્વાસયન્ ઇવ-
યાવત્ત્રપાપરવશં ક્ષિતિમીક્ષમાણં મુક્તાફલોપમસમુદ્ગતઘર્મલેશમ્ । કિઞ્ચિત્કરેણ
મુખમુન્નમયન્નિયેષ પીયૂષવર્ષમિવ વર્ષિતુમેષ ભૂયઃ

અન્વય-ત્રપાપરવશમ્ ક્ષિતિમ્ ઈક્ષમાણમ્ મુક્તાફલોપમસમુદ્ગતઘર્મલેશમ્ (મદીયમ્) મુખમ્ કરેણ કિઞ્ચિત્
ઉન્નમયન્ એષઃ (પ્રિયતમઃ) ભૂયઃ (વચોભિઃ) પીયૂષવર્ષમ્ ઇવ વર્ષિતુમ્ યાવત્ ઇયેષ ।
તાવત્પ્રબોધિતવતા કૃકવાકુનાદૈ- ર્દુર્વેધસા સખિ તદાચરિતં શઠેન । યત્રૈષ એવ શરણં મમ
જીવિતેશો- યદ્વાઽપરો હરતિ યોઽખિલજન્તુવર્ગમ્

અન્વય-હે સખિ ! તાવત્ (એવ) કૃકવાકુનાદૈઃ (મામ્) પ્રબોધિતવતા શઠેન દુર્વેધસા તત્ (કર્મ) આચરિતમ્
યત્ર એષઃ જીવિતેશઃ એવ (શ્રીશમ્ભુરેવ) મમ શરણમ્ (ભવતિ) યદ્વા (તદલાભે) અપરઃ યઃ
અખિલજન્તુવર્ગમ્ હરતિ સઃ એવ જીવિતેશઃ (યમઃ) મમ શરણમ્ (અસ્તિ) ।
ઇત્યાદિ તીવ્રવિરહજ્વરયા જયાયૈ યત્સ્વપ્નવૃત્તમુદિતં ગિરિરાજપુત્ર્યા । તચ્છૃણ્વતો વનલતાન્તરિતસ્ય યત્તે
જાતં પ્રમોદભરનિર્ભરમાનસસ્ય

(પઞ્ચવિંશત્યા કુલકમ્)
અન્વય-ઇત્યાદિ યત્ સ્વપ્નવૃત્તમ્ તીવ્રવિરહજ્વરયા ગિરિરાજપુત્ર્યા જયાયૈ ઉદિતમ્ તત્ શૃણ્વતઃ
વનલતાન્તરિતસ્ય પ્રમોદભર-નિર્ભરમાનસસ્ય તે યત્ (વિલાસહસિતમ્) જાતમ્ તત્ વયમ્ સ્તુતિભિઃ ભજામઃ ઇતિ
સમ્બન્ધઃ ।
સઞ્જીવનૌષધમિદં હરહુંકૃતાગ્નિ- જ્વાલાવલીઢવપુષઃ કુસુમાયુધસ્ય । બાલે સુધારસમયે સમયે
કિમર્થ- માયાસ્યતે ત્રિભુવનાભરણં શરીરમ્

અન્વય-અયિ બાલે ! હરહુંકૃતાગ્નિજ્વાલાવલીઢવપુષઃ કુસુમાયુધસ્ય સઞ્જીવનૌષધમ્ ઇદમ્
ત્રિભુવનાભરણમ્ શરીરમ્ (ત્વયા અસ્મિન્) સુધારસમયે સમયે કિમર્થમ્ આયાસ્યતે ?
કલ્પદ્રુમૈર્નિધિભિરોષધિકામધેનુ- ચિન્તામણિપ્રભૃતિભિશ્ચ પરિષ્કૃતસ્ય । કિં દુર્લભં તવ
પિતુર્ભુવનાતિશાયિ- શ્રીધામ્નિ ધામનિ યદર્થયસે તપોભિઃ

અન્વય-અયિ બાલે ! કલ્પદ્રુમૈઃ નિધિભિઃ ઓષધિકામધેનુચિન્તામણિપ્રભૃતિભિઃ ચ પરિષ્કૃતસ્ય તવ પિતુઃ
ભુવનાતિશાયિશ્રીધામ્નિ ધામનિ (ગૃહે) કિમ્ (વસ્તુ) દુર્લભમ્ (અસ્તિ) યત્ (ત્વમ્) તપોભિઃ અર્થયસે ?
ત્વં જીવિતાદપિ ગુરોરધિકા સ તાવ- દુત્પાદયેત્તવ ન મન્યુમધીતનીતિઃ । સંભાવ્યતે તવ ચ નાન્યકૃતો
નિકારઃ કુર્વીત કેસરિસટાહઠકર્ષણં કઃ

અન્વય-હે બાલે ! ત્વમ્ ગુરોઃ (પિતુઃ) જીવિતાત્ અપિ અધિકા (પ્રિયા અસિ) તાવત્ અધીતનીતિઃ સઃ (તવ પિતા) તવ
મન્યુમ્ ન ઉત્પાદયેત્ અન્યકૃતઃ નિકારઃ તવ ન સંભાવ્યતે (યતઃ) કેસરિસટાહઠકર્ષણમ્ કઃ કુર્વીત ?
શ્રદ્ધાનુબન્ધવિહિતવ્રતહોમદાન- સ્વાધ્યાયતીર્થગમનાદિનિબન્ધનાનિ । ધન્યસ્ય કસ્ય ફલિતાનિ
તુષારહાર- ગૌરાણિ ગૌરિ સુકૃતાનિ પુરાકૃતાનિ

અન્વય-હે ગૌરિ ! શ્રદ્ધાનુબન્ધવિહિતવ્રતહોમદાનસ્વાધ્યાયતીર્થગમનાદિનિબન્ધનાનિ તુષારહારગૌરાણિ
પુરાકૃતાનિ સુકૃતાનિ કસ્ય ધન્યસ્ય ફલિતાનિ યમ્ ત્વમ્ તપસા પ્રસાદમ્ આનયસીત્યગ્રે કુલકાન્તે સા ત્વં
ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
દુર્વાર-દુર્ગતિ-નિકાર-કદર્થ્યમાન- માલોક્ય લોકમખિલં વિપુલાશયેન । સદ્યઃકૃતં
કનકવર્ષણમિન્દુકાન્ત- વર્ષ્મત્વિષા પરમકારુણિકેન કેન

અન્વય-દુર્વારદુર્ગતિનિકારકદર્થ્યમાનમ્ અખિલં લોકમ્ આલોક્ય ઇન્દુકાન્તવર્ષ્મત્વિષા પરમકારુણિકેન કેન
વિપુલાશયેન સદ્યઃ કનકવર્ષણમ્ કૃતમ્ યમ્ ત્વમ્ તપસા પ્રસન્નમ્ સંપાદયસિ ?
ગાયન્તિ કસ્ય વિષદં વિષમોગ્રકાલ- સંરુદ્ધશક્તિશરણાગતરક્ષણોત્થમ્ । દ્વન્દ્વાનિ
નન્દનસદામપદાનમિન્દુ- ધૌતાસુ કૌમુદ-મહોત્સવયામિનીષુ

અન્વય-વિષમોગ્રકાલસંરુદ્ધશક્તિશરણાગતરક્ષણોત્થમ્ કસ્ય વિષદમ્ અપદાનમ્ (અદ્ભુતં કર્મ)
ઇન્દુધૌતાસુ કૌમુદ મહોત્સવયામિનીષુ નન્દનસદામ્ દ્વન્દ્વાનિ ગાયન્તિ યં ત્વં તપસા પ્રસન્નમ્ સમ્પાદયસિ ?
કેનેશ્વરેણ મહતા વહતાત્રિનેત્ર- સઞ્જાતકાન્તિ વપુરદ્ભુતભૂતિભૂષમ્ ।
ઉદ્દામકામશિતમાર્ગણદૌર્મનસ્ય- વૈરસ્યમિદ્ધમહસા સહસા નિરસ્તમ્

અન્વય-અત્રિનેત્રસઞ્જાતકાન્તિ અદ્ભુતભૂતિભૂષમ્ વપુઃ વહતા ઇદ્ધમહસા કેન મહતા ઈશ્વરેણ
ઉદ્દામકામશિતમાર્ગણદૌર્મનસ્યવૈરસ્યમ્ સહસા નિરસ્તમ્ યં ત્વં તપસા પ્રસાદં આનયસિ ?
ધન્યાઃ કમસ્ખલિતપૌરુષભગ્નભૂરિ- દર્પાન્ધકન્દલિતલોકવિષાદમુચ્ચૈઃ ।
હેલાવલીઢવિષમશ્રમવીર્યવહ્નિ- ભસ્મીકૃતાહિતપુરં કવયઃ સ્તુવન્તિ

અન્વય-હે ગૌરિ ! કમ્ અસ્ખલિતપૌરુષભગ્નભૂરિદર્પાન્ધકન્દલિતલોકવિષાદમ્ ઉચ્ચૈઃ
હેલાવલીઢવિષમશ્રમવીર્યવહ્નિભસ્મીકૃતાહિતપુરમ્ ધન્યાઃ કવયઃ સ્તુવન્તિ ? યં ત્વં તપસા
પ્રસાદયસિ ?
કઃ સ્વર્ધુનીસવનવહ્નિનિષેવણાદિ- ધૌતાં દધત્તનુમનુજ્ઝિતભૈક્ષવૃત્તિઃ । કાલં દ્વિજેન્દ્રમુકુટઃ
પરિશુદ્ધધર્મ- ચર્યારતઃ ક્ષપિતવાનજિનાવૃતાઙ્ગઃ

અન્વય-સ્વર્ધુનીસવનવહ્નિનિષેવણાદિધૌતામ્ તનુમ્ દધત્ અનુજ્ઝિતભૈક્ષવૃત્તિઃ પરિશુદ્ધધર્મચર્યારતઃ
અજિનાવૃતાઙ્ગઃ કઃ દ્વિજેન્દ્રમુકુટઃ કાલમ્ ક્ષપિતવાન્ ? યં ત્વં તપસા પ્રસન્નં સમ્પાદયસિ ।
ઉદ્ધૂલિતશ્ચિતિરજોભિરખણ્ડમુણ્ડ- માલાકરાલશિખરઃ સુચિરં ચચાર । ભીષ્મશ્મશાનવસનવ્યસનઃ
કપાલ- ખટ્વાઙ્ગપાણિરતિતીવ્રમપિ વ્રતં કઃ

અન્વય-ચિતિરજોભિઃ ઉદ્ધૂલિતઃ અખણ્ડમુણ્ડમાલાકરાલ-શિખરઃ ભીષ્મશ્મશાનવસનવ્યસનઃ
કપાલખટ્વાઙ્ગપાણિઃ કઃ અતિતીવ્રમ્ અપિ વ્રતમ્ સુચિરમ્ ચચાર ? યં ત્વં તપસા પ્રસન્નં સંપાદયસિ ।
મન્યે ભવાન્તર-શતોપચિતસ્ય પુણ્ય- પૃથ્વીરુહઃ ફલમલભ્યમભાગ્યભાજામ્ । યસ્યા
દૃગઞ્ચલવિલોકનમાત્રમેવ સંભાવનં તુ વચસા વચસામભૂમિઃ

અન્વય-હે ગૌરિ ! અહં મન્યે યસ્યાઃ (તવ) દૃગઞ્ચલવિલોકનમાત્રમ્ એવ અભાગ્યભાજામ્ અલભ્યમ્
ભવાન્તરશતોપચિતસ્ય પુણ્યપૃથ્વીરુહઃ ફલમ્ (ભવતિ) વચસા સંભાવનમ્ તુ વચસામ્ અભૂમિઃ ।
સા ત્વં મહાર્ઘગુણરત્નસમુદ્રવેલા- લાવણ્યસિન્ધુરકલઙ્કકુલપ્રસૂતિઃ ।
સૌભાગ્યભાગ્યવિભવાદિભવાઽભિમાન- ભૂમાનમાનયસિ યં તપસા પ્રસાદમ્

અન્વય-સા ત્વમ્ મહાર્ઘગુણરત્નસમુદ્રવેલાલાવણ્યસિન્ધુઃ અકલઙ્કકુલપ્રસૂતિઃ
સૌભાગ્યભાગ્યવિભવાદિભવાભિમાનભૂમાનમ્ યમ્ (એવંવિધેન) તપસા પ્રસાદમ્ આનયસિ (સઃ કઃ ?) ।
ઇત્થં વિદગ્ધરસદિગ્ધકથાક્રમેણ દેવ્યા સમં સમભિભાષણલોલુભસ્ય । યદ્વ્યાજવર્ણિ-તરુણસ્ય
તવાઽવહિત્થ- સંરુદ્ધમપ્યતિભરેણ સમુદ્બભૂવ

અન્વય-હે વિભો ! ઇત્થમ્ વિદગ્ધરસદિગ્ધકથાક્રમેણ દેવ્યાઃ સમમ્ સમભિભાષણલોલુભસ્ય
વ્યાજવર્ણિતરુણસ્ય તવ અવહિત્થસંરુદ્ધમ્ અપિ યત્ (વિલાસહસિતમ્) અતિભરેણ સમુદ્બભૂવ તેન મે તાપમ્
વિષમમ્ તમઃ ચ જહીત્યગ્રે સંબન્ધઃ ।
રૂપં પ્રદર્શ્ય વિદધદ્ગિરિ સાનુકમ્પં દિવ્યં ધૃતામૃતરસં ગિરિસાનુકમ્પમ્ । યેન વ્યધા
મુખમખણ્ડસિતાંશુકાન્તં દેવ્યા વપુશ્ચ પુલકોચ્છ્વસિતાંશુકાન્તમ્

સ્વામિન્નુદાર-ઘનસાર-તુષાર-હાર- કહ્લાર-શારદ-નિશારમણોપમેન । તાપં તમશ્ચ વિષમં જહિ મે
સહેલ- મુલ્લાસિતેન હસિતેન સિતેન તેન

(યુગલકમ્)
અન્વય-હે સ્વામિન્ ! દિવ્યમ્ ધૃતામૃતરસમ્ ગિરિ સાનુકમ્પમ્ રૂપમ્ પ્રદર્શ્ય ગિરિ-સાનુ-કમ્પમ્ વિદધત્ (ત્વમ્) યેન
(હસિતેન) દેવ્યાઃ મુખમ્ અખણ્ડસિતાંશુકાન્તમ્ વ્યધાઃ વપુઃ ચ પુલકોચ્છ્વસિતાંશુકાન્તમ્ વ્યધાઃ હે
સ્વામિન્ ! ઉદાર-ઘનસાર-તુષારહારકહ્લારશારદનિશારમણોપમેન સહેલમ્ ઉલ્લાસિતેન તેન સિતેન હસિતેન મે
તાપમ્ વિષમમ્ તમઃ ચ જહિ ।
સહસ્રચરણં રવિં નયનપઙ્કજાન્તઃસ્થિતં સહસ્રનયનં હરિં ચરણપઙ્કજાન્તઃસ્થિતમ્ । વિમૃશ્ય
ધૃતવિસ્મયાં ભગવતીમવેક્ષ્યોદ્ગતં પ્રભોરભિમતાપ્તયે હસિતમસ્તુ શર્વસ્ય મે

અન્વય-સહસ્રચરણમ્ રવિમ્ (પ્રભોઃ) નયનપઙ્કજાન્તઃસ્થિતમ્ વિમૃશ્ય સહસ્રનયનમ્ હરિમ્ (ઇન્દ્રમ્) પ્રભોઃ
ચરણપઙ્કજાન્તઃસ્થિતમ્ વિમૃશ્ય ધૃતવિસ્મયામ્ ભગવતીમ્ અવેક્ષ્ય ઉદ્ગતમ્ પ્રભોઃ શર્વસ્ય હસિતમ્ મે
અભિમતાપ્તયે અસ્તુ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દવ્યાખ્યાસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ હસિતસ્તોત્રં વિંશમ્
એકવિંશં સ્તોત્રમ્
વન્દેમહ્યમલમયૂખમૌલિરત્નં દેવસ્ય પ્રકટિતસર્વમઙ્ગલાખ્યમ્ । અન્યોન્યં સદૃશમહીનકઙ્કણાઙ્કં
દેહાર્ધદ્વિતયમુમાર્ધરુદ્ધમૂર્તેઃ

અન્વય-અમલમયૂખમૌલિરત્નમ્ પ્રકટિતસર્વમઙ્ગલાખ્યમ્ અહીનકઙ્કણાઙ્કમ્ અન્યોન્યમ્ સદૃશમ્
ઉમાર્ધરુદ્ધમૂર્ત્તેઃ દેવસ્ય દેહાર્ધદ્વિતયમ્ (વયમ્) વન્દેમહિ ।
તદ્વન્દે ગિરિપતિપુત્રિકાર્ધમિશ્રમ્ શ્રૈકણ્ઠં વપુરપુનર્ભવાય યત્ર । વક્ત્રેન્દોર્ઘટયતિ ખણ્ડિતસ્ય
દેવ્યા સાધર્મ્યં મુકુટગતો મૃગાઙ્કખણ્ડઃ

અન્વય-યત્ર (અર્ધનારીશ્વરરૂપે) મુકુટગતઃ મૃગાઙ્કખણ્ડઃ ખણ્ડિતસ્ય દેવ્યા વક્ત્રેન્દોઃ સાધર્મ્યમ્
ઘટયતિ તત્ ગિરિપતિપુત્રિકાર્ધમિશ્રમ્ શ્રૈકણ્ઠમ્ વપુઃ અપુનર્ભવાય (અહમ્) વન્દે ।
એકત્ર સ્ફટિકશિલામલં યદર્ધે પ્રત્યગ્રદ્રુતકનકોજ્જ્વલં પરત્ર ।
બાલાર્કદ્યુતિભરપિઞ્જરૈકભાગપ્રાલેયક્ષિતિધરશૃઙ્ગભઙ્ગિમેતિ

અન્વય-યત્ (અર્ધનારીશ્વરરૂપમ્) એકત્ર અર્ધે સ્ફટિકશિલામલમ્ પરત્ર પ્રત્યગ્રદ્રુતકનકોજ્જ્વલમ્ સત્
બાલાર્કદ્યુતિભરપિઞ્જરૈકભાગપ્રાલેયક્ષિતિધરશૃઙ્ગભઙ્ગિમ્ એતિ ।
યત્રૈકં ચકિતકુરઙ્ગભઙ્ગિ ચક્ષુઃ- પ્રોન્મીલત્કુચકલશોપશોભિ વક્ષઃ । મધ્યં ચ
ક્રશિમસમેતમુત્તમાઙ્ગં ભૃઙ્ગાલીરુચિકચસંચયાઞ્ચિતં ચ

સાભોગં ઘનનિબિડં નિતમ્બબિંબં પાદોપિ સ્ફુટમણિનૂપુરાભિરામઃ । આલોક્ય ક્ષણમિતિ
નન્દિનોપ્યકસ્માદાશ્ચર્યં પરમુદભૂદભૂતપૂર્વમ્

(યુગ્મમ્)
અન્વય-યત્ર (દેવીરૂપાર્ધભાગે) એકમ્ ચક્ષુઃ ચકિતકુરઙ્ગભઙ્ગિ (ભવતિ) વક્ષઃ
પ્રોન્મીલત્કુચકલશોપશોભિ (ભવતિ) મધ્યમ્ ચ ક્રશિમસમેતમ્ (ભવતિ) ઉત્તમાંગં ચ
ભૃઙ્ગાલીરુચિકચસઞ્ચયાઞ્ચિતમ્ (ભવતિ) સાભોગમ્ ઘનનિબિડમ્ નિતમ્બબિમ્બમ્ (અસ્તિ) પાદઃ અપિ
સ્ફુટમણિનૂપુરાભિરામઃ (અસ્તિ) ઇતિ આલોક્ય નન્દિનઃ અપિ ક્ષણમ્ અકસ્માત્ પરમ્ અભૂતપૂર્વમ્ આશ્ચર્યમ્
ઉદભૂત્ ।
યત્રાર્ધં ઘટયતિ ભૂરિભૂતિશુભ્રં ચન્દ્રાંશુચ્છુરિતકુબેરશૈલશોભામ્ । અર્ધં ચ
પ્રણિહિતકુઙ્કુમાઙ્ગરાગં- પર્યસ્તારુણરુચિકાઞ્ચનાદ્રિમુદ્રામ્

અન્વય-યત્ર ભૂરિભૂતિશુભ્રમ્ અર્ધમ્ ચન્દ્રાંશુચ્છુરિતકુબેરશૈલશોભામ્ ઘટયતિ અર્ધમ્ ચ
પ્રણિહિતકુઙ્કુમાઙ્ગરામ્ (સત્) પર્યસ્તારુણરુચિકાઞ્ચનાદ્રિમુદ્રામ્ ઘટયતિ ।
યત્કાન્તિં દધદપિ કાઞ્ચનાભિરામાં પ્રોન્મીલદ્ભુજગશુભાઙ્ગદોપગૂઢમ્ । વિભ્રાણં
મુકુટમુપોઢચારુચન્દ્રં સન્ધત્તે સપદિ પરસ્પરોપમાનમ્

અન્વય-યત્ કાઞ્ચન અભિરામામ્ કાન્તિમ્ દધત્ અપિ પ્રોન્મીલદ્ભુજગશુભાઙ્ગદોપગૂઢમ્ ઉપોઢચારુચન્દ્રમ્
મુકુટમ્ વિભ્રાણમ્ (સત્) સપદિ પરસ્પરોપમાનમ્ સન્ધત્તે ।
આશ્ચર્યં તવ દયિતે હિતં વિધાતું પ્રાગલ્ભ્યં કિમપિ ભવોપતાપભાજામ્ । અન્યોન્યં ગતમિતિ
વાક્યમેકવક્ત્ર- પ્રોદ્ભિન્નં ઘટયતિ યત્ર સામરસ્યમ્

અન્વય-યત્ર (ભગવતઃ દેવીં પ્રતિ વાક્યમ્-) હે દયિતે ! ભવોપતાપભાજામ્ હિતમ્ વિધાતુમ્ તવ કિમપિ
(લોકોત્તરમ્) આશ્ચર્યમ્ પ્રાગલ્ભ્યમ્ ગતમ્ તથા (દેવ્યાઃ શિવં પ્રતિ વાક્યમ્-) હે દયિત ! ઇતિ આશ્ચર્યમ્ યત્
ભવોપતાપભાજામ્ ઈહિતમ્ (અભિલષિતમ્) વિધાતુમ્ તવ કિમપિ પ્રાગલ્ભ્યમ્ ગતમ્ ઇતિ (સમવેતયોઃ શિવયોઃ)
એકવક્ત્રપ્રોદ્ભિન્નમ્ વાક્યમ્ અન્યોન્યમ્ સામરસ્યમ્ ઘટયતિ ।
પ્રત્યઙ્ગં ઘનપરિરમ્ભતઃ પ્રકમ્પં વામાર્ધં ભુજગભયાદિવૈતિ યત્ર । યત્રાપિ સ્ફુટપુલકં ચકાસ્તિ
શીત- સ્વઃસિન્ધુસ્નપિતતયેવ દક્ષિણાર્ધમ્

અન્વય-યત્ર વામાર્ધમ્ ઘનપરિરમ્ભતઃ ભુજગભયાત્ ઇવ પ્રત્યઙ્ગમ્ પ્રકમ્પમ્ એતિ તથા યત્ર દક્ષિણાર્ધમ્
અપિ ઘનપરિરમ્ભતઃ શીતસ્વઃસિન્ધુસ્નપિતતયા ઇવ સ્ફુટપુલકમ્ ચકાસ્તિ ।
એકત્ર સ્ફુરતિ ભુજઙ્ગભોગભઙ્ગિ- ર્નીલેન્દીવરદલમાલિકા પરત્ર । એકત્ર પ્રથયતિ ભસ્મનોઽઙ્ગરાગઃ
શુભ્રત્વં મલયજરઞ્જનં પરત્ર

એકત્રાઽર્પયતિ વિષં ગલસ્ય કાર્ષ્ણ્યં કસ્તૂરીકૃતમપિ પુણ્ડ્રકં પરત્ર । એકત્ર
દ્યુતિરમલાઽસ્થિમાલિકાના- મન્યત્ર પ્રસરતિ મૌક્તિકાવલીનામ્

એકત્ર સ્રુતરુધિરા કરીન્દ્રકૃત્તિઃ કૌસુમ્ભં વસનમનશ્વરં પરત્ર । ઇત્યાદીન્યપિ હિ પરસ્પરં વિરુદ્ધા-
ન્યેકત્વં દધતિ વિચિત્રધામ્નિ યત્ર

(તિલકમ્)
અન્વય-યત્ર એકત્ર ભુજઙ્ગભોગભઙ્ગિ સ્ફુરતિ પરત્ર નીલેન્દીવરદલમાલિકા સ્ફુરતિ તથા એકત્ર ભસ્મનઃ
અઙ્ગરાગઃ શુભ્રત્વમ્ પ્રથયતિ પરત્ર મલયજરઞ્જનમ્ શુભ્રત્વમ્ પ્રથયતિ એવં એકત્ર વિષમ્ ગલસ્ય
કાર્ષ્ણ્યં અર્પયતિ પરત્ર અપિ કસ્તૂરીકૃતમ્ પુણ્ડ્રકમ્ ગલસ્ય કાર્ષ્ણ્યમ્ અર્પયતિ એકત્ર અસ્થિમાલિકાનામ્
અમલા દ્યુતિઃ પ્રસરતિ પરત્ર મૌક્તિકાવલીનામ્ અમલા દ્યુતિઃ પ્રસરતિ એકત્ર સ્રુતરુધિરા કરીન્દ્રકૃત્તિઃ
વસનમ્ (ભવતિ) પરત્ર અનશ્વરમ્ કૌસુમ્ભમ્ વસનમ્ (ભવતિ) ઇત્યાદીનિ પરસ્પરમ્ વિરુદ્ધાનિ અપિ (વસ્તૂનિ) યત્ર
વિચિત્રધામ્નિ એકત્વમ્ દધતિ ।
દન્તાનાં સિતિમનિ કજ્જલપ્રયુક્તે- માલિન્યેઽપ્યલિકવિલોચનસ્ય યત્ર । રક્તત્વે કરચરણાધરસ્ય ચાન્યો
નાઽન્યોન્યં સમજનિ નૂતનો વિશેષઃ

અન્વય-યત્ર દન્તાનામ્ સિતિમનિ અલિકવિલોચનસ્ય કજ્જલપ્રયુક્તે માલિન્યે અપિ કરચરણાધરસ્ય રક્તત્વે ચ અન્યોન્યમ્
નૂતનઃ અન્યઃ વિશેષઃ ન સમજનિ ।
કણ્ઠસ્ય ભ્રમરનિભા વિભાર્ધભાગં મુક્ત્વા કિં સ્થિતિમકરોચ્છિરોરુહાર્ધે । અર્ધં વા કનકસદૃગ્રુચિઃ
કચાનાં સન્ત્યજ્ય ન્યવિશત કિં ગલૈકદેશે

સૌવર્ણઃ કરકમલે યથૈવ વામે સવ્યેઽપિ ધ્રુવમભવત્તથૈવ કુમ્ભઃ । ક્રીડૈકપ્રસૃતમતિર્વિભુર્બિભર્તિ
સ્વાચ્છન્દ્યાદુરસિ તમેવ નૂનમેનમ્

યત્રાસીજ્જગદખિલં યુગાવસાને પૂર્ણત્વં યદુચિતમત્ર મધ્યભાગે । સંરમ્ભાદ્ગલિતમદસ્તદેવ નૂનં
વિશ્રાન્તં ઘનકઠિને નિતમ્બબિમ્બે

ઇત્યાદીન્પ્રવિદધુરેવ યત્ર તાવ- ત્સંકલ્પાન્પ્રથમસમાગમે ગણેન્દ્રાઃ । યાવત્સ પ્રણતિવિધૌ પદારવિન્દં
ભૃઙ્ગીશઃ પરિહરતિ સ્મ નાઽમ્બિકાયાઃ

(ચક્કલકમ્)
અન્વય-કણ્ઠસ્ય ભ્રમરનિભા વિભા અર્ધભાગમ્ મુક્ત્વા કિમ્ (દેવ્યાઃ) શિરોરુહાર્ધે સ્થિતિમ્ અકરોત્ ? તથા
કચાનામ્ (કપર્દરૂપાણામ્) કનકસદૃગ્રુચિઃ અર્ધમ્ સન્ત્યજ્ય કિં ગલૈકદેશે ન્યવિશત ? યથૈવ વામે
કરકમલે સૌવર્ણઃ કુમ્ભઃ અભવત્ ધ્રુવમ્ તથૈવ સવ્યે અપિ સૌવર્ણઃ કુમ્ભઃ અભવત્ નૂનમ્ તમ્ એવ એનમ્
(કુમ્ભમ્) ક્રીડૈકપ્રસૃતમતિઃ વિભુઃ સ્વાચ્છન્દ્યાત્ ઉરસિ બિભર્ત્તિ ? યુગાવસાને યત્ર અખિલમ્ જગત્ આસીત્ અત્ર
મધ્યભાગે યત્ પૂર્ણત્વમ્ ઉચિતમ્ તદેવ અદઃ (પૂર્ણત્વમ્) સંરમ્ભાત્ ગલિતમ્ સત્ ઘનકઠિને નિતમ્બબિમ્બે
વિશ્રાન્તમ્ ? યત્ર ઇત્યાદીન્ સઙ્કલ્પાન્ ગણેન્દ્રાઃ પ્રથમસમાગમે એવ તાવત્ પ્રવિદધુઃ યાવત્ સઃ
ભૃઙ્ગીશઃ પ્રણતિવિધૌ અમ્બિકાયાઃ પદારવિન્દમ્ ન પરિહરતિ સ્મ ।
કિમયં શિવઃ કિમુ શિવાઽથ શિવા- વિતિ યત્ર વન્દનવિધૌ ભવતિ । અવિભાવ્યમેવ વચનં વિદુષા-
મવિભાવ્યમેવ વચનં વિદુષામ્

અન્વય-યત્ર વન્દનવિધૌ અયમ્ કિમ્ શિવઃ ? કિમુ શિવા ? અથ કિં શિવૌ ઇતિ વચનં વિદુષામ્ અવિભાવ્યમ્ એવ
ભવતિ અતઃ અત્ર વચનમ્ વિદુષામ્ અવિભાવ્યમ્ એવ ।
એકઃ સ્તનઃ સમુચિતોન્નતિરેકમક્ષિ લક્ષ્યાઞ્જનં તનુરપિ ક્રશિમાન્વિતેતિ । લિઙ્ગૈસ્ત્રિભિર્વ્યવસિતે
સવિભક્તિકેઽપિ યત્રાઽવ્યયત્વમવિખણ્ડિતમેવ ભાતિ

અન્વય-યત્ર એકઃ સ્તનઃ સમુચિતોન્નતિઃ એકમ્ અક્ષિ લક્ષ્યાઞ્જનમ્ તનુઃ અપિ ક્રશિમાન્વિતા ઇતિ ત્રિભિઃ લિઙ્ગૈઃ
વ્યવસિતે અપિ સવિભક્તિકે અવ્યયત્વમ્ અવિખણ્ડિતમ્ એવ ભાતિ ।
યત્ર ધ્રુવં હૃદય એવ યદૈક્યમાસી- દ્વાક્કાયયોરપિ પુનઃ પતિતં તદેવ । યસ્માત્સતાં હૃદિ યદેવ તદેવ
વાચિ યચ્ચૈવ વાચિ કરણેઽપ્યુચિતં તદેવ

કાન્તે શિવે ત્વયિ વિરૂઢમિદં મનશ્ચ મૂર્તિશ્ચ મે હૃદયસંમદદાયિનીતિ । અન્યોન્યમભ્યભિહિતં વિતનોતિ
યત્ર સાધારણસ્મિતમનોરમતાં મુખસ્ય

ઉદ્યન્નિરુત્તરપરસ્પરસામરસ્ય- સંભાવનવ્યસનિનોરનવદ્યહૃદ્યમ્ । અદ્વૈતમુત્તમચમત્કૃતિસાધનં ત-
દ્યુષ્માકમસ્તુ શિવયોઃ શિવયોજનાય

(તિલકમ્)
અન્વય-ધ્રુવમ્ યત્ર (દ્વયોઃ શિવયોઃ) હૃદયે એવ યત્ ઐક્યમ્ આસીત્ પુનઃ તદેવ (ઐક્યમ્) વાક્કાયયોઃ અપિ પતિતમ્
યસ્માત્ સતામ્ યદેવ હૃદિ (ભવતિ) તદેવ (તેષામ્) વાચિ ભવતિ યચ્ચૈવ વાચિ તદેવ કરણે અપિ ઉચિતમ્ । યત્ર હે
કાન્તે ! હે શિવે !! ત્વયિ વિરૂઢમ્ ઇદમ્ મમ મનઃ ત્વયિ વિરૂઢા ઇયમ્ મમ મૂર્તિઃ ચ મે હૃદયસંમદદાયિની
ઇતિ તથા- ત્વયિ શિવે કાન્તે વિરૂઢં મમ મનઃ મૂર્તિઃ ચ મે હૃદયસંમદદાયિની ઇતિ ચ અન્યોન્યમ્ અભિ
અભિહિતમ્ મુખસ્ય સાધારણસ્મિતમનોઇરમતામ્ વિતનોતિ । તત્
ઉદ્યન્નિરુત્તરપરસ્પરસામરસ્યસંભાવનવ્યસનિનોઃ શિવયોઃ અનવદ્યહૃદ્યમ્ ઉત્તમચમત્કૃતિસાધનમ્ અદ્વૈતમ્
(અર્ધનારીશ્વરત્વમ્) યુષ્માકમ્ શિવયોજનાય અસ્તુ ।
લક્ષ્યાણ્યલક્ષ્યાણ્યપરત્ર યત્ર વિલક્ષણાન્યેવ હિ લક્ષણાનિ । સાહિત્યમત્યદ્ભુતમીશયોસ્તન્ન કસ્ય
રોમાઞ્ચમુદઞ્ચયેત્

અન્વય-હિ યત્ર અપરત્ર (ભગવત્પાર્શ્વે) અલક્ષ્યાણિ લક્ષણાનિ વિલક્ષણાનિ એવ લક્ષ્યાણિ તત્ શિવયોઃ
અત્યદ્ભુતમ્ સાહિત્યમ્ કસ્ય રોમાઞ્ચમ્ ન ઉદઞ્ચયેત ?
જૂટાહેર્મુકુટેન્દ્રનીલરુચિભિઃ શ્યામં દધત્યૂર્ધ્વગં ભાગં વહ્નિશિખાપિશઙ્ગમધરં મધ્યે
સુધાચ્છચ્છવિઃ । ધત્તે શક્રધનુઃશ્રિયં પ્રતિમિતા યત્રેન્દુલેખાનૃજુ- ર્યુષ્માકં સ પયોધરો
ભગવતોર્હર્ષામૃતં વર્ષતુ

અન્વય-જૂટાહેઃમુકુટેન્દ્રનીલરુચિભિઃ ઉર્ધ્વગમ્ ભાગમ્ શ્યામમ્ દધતી અધરમ્ ભાગમ્ વહ્નિશિખાપિશઙ્ગમ્
દધતી મધ્યે સુધાચ્છચ્છવિઃ અનૃજુઃ ઇન્દુલેખા યત્ર પ્રતિમિતા સતી શક્રધનુઃશ્રિયમ્ ધત્તે સઃ
ભગવતોઃ પયોધરઃ યુષ્માકમ્ હર્ષામૃતમ્ વર્ષતુ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દવ્યાખ્યાસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ અર્ધનારીશ્વરસ્તોત્રમેકવિંશમ્
દ્વાવિંશં સ્તોત્રમ્
કાવ્યકૌશલકલાસુ કોવિદૈઃ કીર્તિતઃ કવિકુલૈઃ કુતૂહલાત્ । કૌમુદીકુમુદકાન્તકીર્તિભિઃ કામિતઃ
કુશલકાર્યકારિભિઃ

કેરલીકચકલિન્દકન્યકાકૂલકાલિયકડારકન્ધરઃ ।
કિલ્બિષક્ષપણકારણક્રતુક્લાન્તિકૃત્કરટિકૃત્તિકર્પટઃ

કેકિકેતનકૃશાનુકૌશિકૈઃ કિન્નરૈઃ કવિકુબેરકેશવૈઃ । કાલકૂટકવલક્રિયાક્રમે ક્રન્દિતઃ
કલુષકર્ષણક્ષમઃ

કર્ણકીલિતકપાલકુણ્ડલઃ કુણ્ઠિતક્રકચકલ્પકલ્મષઃ । કાલકામકદનઃ
કુમુદ્વતીકાન્તકર્બુરકપર્દકન્દરઃ

કાપિશાયનકષાયકામિનીકેલિકૂજિતકલેન કૌતુકાત્ । ક્રીડિતઃ ક્વણિતકીચકક્વણત્કોકિલાકલકલેન કાનને

કુન્દકુડ્મલકદમ્બકેતકીકાઞ્ચનારકલિકાકદમ્બકૈઃ । કર્ણિકારકરબીરકોરકૈઃ કૈરવૈઃ કુવલયૈઃ
કુશેશયૈઃ

કિંશુકૈઃ કપિકપોલકાન્તિભિઃ કેસરૈઃ કમલકોષકોમલૈઃ । કોવિદારકુટજૈઃ કણેરકૈઃ કેવલૈઃ
કચિતકીર્ણકુન્તલઃ

(યુગ્મમ્)
કૃષ્ણકુણ્ડલિકઠોરકઞ્ચુકૈઃ કૢપ્તકુબ્જકમનીયકઙ્કણઃ ।
ક્રોધકૃત્તકરિકુમ્ભકોટરક્રૂરકેસરિકિશોરકણ્ટકઃ

કાન્તયા કનકકાઞ્ચિકિઙ્કિણીકાન્તયા કલિતકણ્ઠકન્દલઃ । કોપયન્કપટતઃ કિરીટિનં ક્રીડયા
કૃતકિરાતકૈતવઃ

કાકકઙ્કકુરરૈઃ કલઙ્કિતે કશ્મલે કઠિનકૃત્યકારિતે । કાંક્ષિતઃ ક્ષતકલેવરૈઃ કટું
કર્ષયન્કરુણયા કદર્થનામ્

કોપકર્કશકૃતાન્તકિઙ્કરક્લેશકાતરકૃપાકૃતૌ કૃતી । કલ્પતાં
કલિકલઙ્કકન્દલીકન્દકર્ત્તનકુઠારકર્મણે

(એકાદશભિઃ કુલકમ્)
અન્વય-કાવ્યકૌશલકલાસુ કોવિદૈઃ કવિકુલૈઃ કુતૂહલાત્ કીર્તિતઃ કૌમુદીકુમુદકાન્તકીર્તિભિઃ
કુશલકાર્યકારિભિઃ કામિતઃ કેરલીકચકલિન્દકન્યકાકૂલકાલિયકડારકન્ધરઃ
કિલ્બિષક્ષપણકારણક્રતુક્લાન્તિકૃત્ કરટિકૃત્તિકર્પટઃ કાલકૂટકવલક્રિયાક્રમે
કેકિકેતનકૃશાનુકૌશિકૈઃ કિંનરૈઃ કવિકુબેરકેશવૈઃ ક્રન્દિતઃ કલુષકર્ષણક્ષમઃ
કર્ણકીલિતકપાલકુણ્ડલઃ કુણ્ઠિતક્રકચકલ્પકલ્મષઃ કાલકામકદનઃ
કુમુદ્વતીકાન્તકર્બુરકપર્દકન્દરઃ કાનને કાપિશાયનકષાયકામિનીકેલિકૂજિતકલેન
ક્વણિતકીચકક્વણત્કોકિલાકલકલેન ચ કૌતુકાત્ ક્રીડિતઃ
કુન્દકુડ્મલકદમ્બકેતકીકાઞ્ચનારકલિકાકદમ્બકૈઃ કર્ણિકારકરબીરકોરકૈઃ કૈરવૈઃ કુવલયૈઃ
કુશેશયૈઃ કપિકપોલકાન્તિભિઃ કિંશુકૈઃ કમલકોષકોમલૈઃ કેસરૈઃ કોવિદારકુટજૈઃ કણેરકૈઃ
કેવલૈઃ કચિતકીર્ણકુન્તલઃ કૃષ્ણકુણ્ડલિકઠોરકઞ્ચુકૈઃ કૢપ્તકુબ્જકમનીયકઙ્કણઃ
ક્રોધકૃત્તકરિકુમ્ભકોટરક્રૂરકેસરિકિશોરકણ્ટકઃ કનકકાઞ્ચિકિઙ્કિણીકાન્તયા કાન્તયા (ગિરિજયા)
કલિતકણ્ઠકન્દલઃ ક્રીડયા કૃતકિરાતકૈતવઃ સન્ કપટતઃ કિરીટિનમ્ (અર્જુનમ્) કોપયન્
કાકકઙ્કકુરરૈઃ કલઙ્કિતે કઠિનકૃત્યકારિતે કશ્મલે ક્ષતકલેવરૈઃ (શરણમ્) કાઙ્ક્ષિતઃ (તેષામેવ)
કટુમ્ કદર્થનામ્ કરુણયા કર્ષયન્ કોપકર્કશકૃતાન્તકિઙ્કરક્લેશકાતરકૃપાકૃતૌ કૃતી (મહેશ્વરઃ)
કલિકલઙ્કકન્દલીકન્દકર્ત્તનકુઠારકર્મણે કલ્પતામ્ ।
કલ્લોલિનીકુટિલકૈરવિણીકુટુમ્બ- કઙ્કાલકલ્પિતકરાલકિરીટકોટિઃ । કાત્યાયનીકરકરમ્બિતકીર્યમાણ-
કર્પૂરકુઙ્કુમકણઃ કરુણાં કરોતુ

અન્વય-કલ્લોલિનીકુટિલકૈરવિણીકુટુમ્બકઙ્કાલકલ્પિતકરાલકિરીટકોટિઃ
કાત્યાયનીકરકરમ્બિતકીર્યમાણકર્પૂરકુંકુમકણઃ (સઃ) વિભુઃ કરુણામ્ કરોતુ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દાખ્યયા વ્યાખ્યયા સમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટ-વિરચિતે ભગવતો
મહેશ્વરસ્ય સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ કાદિપદબન્ધસ્તોત્રં સમ્પૂર્ણમ્
ત્રયોવિંશં સ્તોત્રમ્
જગતિ વિબોધિતવિધુરં વિધુરઞ્જિતચારુશેખરં ગિરિશમ્ । ગિરિ શંસામિ સસાધ્વસસાધ્વસમાનન્દદાનપરમ્

અન્વય-જગતિ વિબોધિતવિધુરમ્ વિધુરઞ્જિતચારુશેખરમ્ સસાધ્વસસાધ્વસમાનન્દદાનપરમ્ ગિરિશમ્ (અહમ્) ગિરિ
શંસામિ ।
ન પરં શરણં પ્રભવતિ ભવતિ કૃતાવજ્ઞમાનસે મહતામ્ । મહતાં ભજતિ હિ સહસા સહસા તવ
ભારતી મધુરા

અન્વય-ભવતિ કૃતાવજ્ઞમાનસે મહતામ્ પરમ્ શરણમ્ ન પ્રભવતિ હિ-સહસા સહસા (બલેન) મધુરા તવ
ભારતી મહતામ્ (મહસ્યભાવઃ તામ્) ભજતિ ।
મધુરાગારુણનયના નયનાશવિધૌ પટીયસી પ્રમદા । પ્રમદાર્પણાર્થમુદિતે મુદિતે ત્વયિ સા તૃણં
ભજતામ્

અન્વય-હે વિભો ! પ્રમદાર્પણાર્થમ્ ઉદિતે ત્વયિ મુદિતે સતિ મધુરાગારુણનયના નયનાશવિધૌ પટીયસી
(અપિ) સા પ્રમદા ભજતામ્ તૃણમ્ ભવતિ ।
ભજતાં સરસામમલાં મમ લાઞ્છિતશેખરેન્દુના કરુણામ્ । કરુણાં ગિરં નવતયા બત યાઽર્પયતિ તવ
શ્રયતામ્

અન્વય-હે ઇન્દુના લાઞ્છિતશેખર ! ત્વમ્ મમ (હેતોઃ) તામ્ સરસામ્ અમલામ્ કરુણામ્ ભજ બત ! યા (કરુણા)
શ્રયતામ્ કરુણામ્ ગિરમ્ નવતયા અર્પયતિ ।
શ્રયતાં નવનવિધૌ તવ ધૌતવતી ગીરઘં રતિં ચતુરમ્ । ચતુરન્તમહીપતિતા પતિતા હેયત્વ એવ યત્ર
સતામ્

અન્વય-અયિ વિભો ! અઘમ્ ધૌતવતી (મમ) ગીઃ ચતુરમ્ તવ નવનવિધૌ રતિમ્ શ્રયતામ્ યત્ર (ગિરિ)
ચતુરન્તમહીપતિતા અપિ સતામ્ હેયત્વે એવ પતિતા (તૃણતુલ્યેત્યર્થઃ)
ત્રસતાં ન કદા ભવતા ભવતાપહૃતા વિભો શુભાકૃતિના । કૃતિનામુપકારચિતં રચિતં શુભમેવ
ભાવિહિતમ્

અન્વય-હે વિભો ! ભવતાપહૃતા શુભાકૃતિના ભવતા ત્રસતામ્ કૃતિનામ્ ઉપકારચિતમ્ ભાવિહિતમ્ શુભમ્ એવ
કદા ન રચિતમ્ ?
વિહિતં મયિ ચારુ ચિરં રુચિરં ન ગતે વિવેકલયમ્ । કલયન્નમલવિભાસિતભાસિત રુચિમેહિ મે વિપાકમલમ્

અન્વય-હે અમલવિભાસિતભાસિત ! વિવેકલયમ્ ગતે મયિ ભવતા ચિરમ્ ચારુ રુચિરમ્ (પ્રિયમ્) કથમ્ ન વિહિતમ્ ? હે
વિભો ! મે અલમ્ વિપાકમ્ કલયન્ મે રુચિમ્ એહિ ।
કમલં રવિરપરાજિત રાજિતવિકસદ્વપુર્યથા કુરુતે । કુરુ તેન પથા મા ભવ મા ભવ વિમુખો દૃશં દિશ
મે

અન્વય-હે અપરાજિત ! યથા રવિઃ કમલમ્ રાજિતવિકસદ્વપુઃ કુરુતે તેન પથા (તદ્વત્) મા (મામ્) કુરુ હે ભવ !
વિમુખઃ મા ભવ મે દૃશમ્ દિશ ।
દિશમેષ વિચારહિતાં રહિતાં વિષયોરગૈરહં ન લભે । નલભેકવદતિવિલપન્ વિલપન્નગવદ્વૃતઃ સદા
તમસા

અન્વય-હે વિભો ! નલભેકવત્ અતિવિલપન્ વિલ-પન્નગવત્ સદા તમસા વૃતઃ એષઃ અહમ્ વિષયોરગૈઃ રહિતામ્
વિચારહિતામ્ દિશમ ન લભે ।
તમસાવુજ્ઝિતકલહં કલહંસગિરોમયા સદા સહિતમ્ । સહિતં ગીરુદિતરસા તરસા શ્રયતાં વિભું સદયમ્

અન્વય-ઉજ્ઝિતકલહમ્ કલહંસગિરા ઉમયા સદા સહિતમ્ સ-હિતમ્ સદયમ્ તમ્ વિભુમ્ તરસા ઉદિતરસા અસૌ (મમ)
ગીઃ શ્રયતામ્ ।
સદયં યદુદારમતે રમતે કુર્વંસ્તદેવ દેવ જનઃ । વજ નઃ કરુણાપરતાં પરતાં મા ગા નમો ભવતે

અન્વય-અયિ ઉદારમતે ! દેવ !! યત્ સત્ (તત્ત્વવસ્તુ) તદેવ કુર્વન્ અયમ્ જનઃ રમતે હે વિભો ! ત્વમ્ નઃ
કરુણાપરતામ્ વજ પરતાં મા ગાઃ ભવતે નમઃ (અસ્તુ) !
ભવ તેજઃપ્રસર-સિતં રસિતં શ્રુત્વાઽમૃતોપમં ભવતઃ । ભવતસ્ત્રાસં સકલં સકલઙ્કમતિઃ કદા
વિમુઞ્ચામિ

અન્વય-હે ભવ ! સકલઙ્કમતિઃ (અહમ્) ભવતઃ તેજઃપ્રસરસિતમ્ અમૃતોપમમ્ રસિતમ્ શ્રુત્વા સકલમ્ ભવતઃ
(સંસારાત્) ત્રાસમ્ કદા વિમુઞ્ચામિ ?
મુઞ્ચામિતભાસ દૃશં સદૃશં શશિનઃ પ્રદર્શ્ય વદનમ્ । વદ નન્દયિતું જગતીં જગતીશઃ કોસ્તુ
નામાન્યઃ

અન્વય-હે અમિતભાસ ! ત્વમ્ શશિનઃ સદૃશમ્ વદનમ્ પ્રદર્શ્ય મે (મહ્યમ્) દૃશમ્ મુઞ્ચ હે વિભો ! (ત્વમ્) વદ
જગતીમ્ નન્દયિતુમ્ જગતિ કઃ નામ અન્યઃ ઈશઃ (શક્તઃ) અસ્તુ ?
નામાન્યઃ સુમતિરયં તિરયન્તિ યશાંસિ તસ્ય વા વિપદમ્ । વિપદં ન વિલાસમયે સમયે વપુરસ્ય
યાત્યયાતવયઃ

તવ યઃ સ્તુતિષુ સદા હર દાહરજઃ ક્લેશપાશમયમ્ । શમયન્તીષ્વસ્તમનાસ્તમનાહતભાગ્યમેવ દેવ નમે

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે હર ! ક્લેશપાશમયમ્ દાહરજઃ શમયન્તીષુ તવ સ્તુતિષુ સદા યઃ અસ્તમનાઃ ભવતિ અયમ્ સુમતિઃ
અમાન્યઃ ન ભવતિ તસ્ય ચ યશાંસિ વિપદમ્ તિરયન્તિ અસ્ય અયાતવયઃ વપુઃ વિલાસમયે સમયે વિપદમ્ ન યાતિ
હે દેવ ! અહમ્ તમ્ અનાહતભાગ્યમ્ એવ નમે ।
વનમેવ શરણમધુના મધુનાશિનુત પ્રસાદનાય તવ । યતવતિ હૃદયે શકલિતકલિતમસો મે નમેરુચિતમ્

અન્વય-હે મધુનાશિનુત ! હૃદયે યતવતિ સતિ શકલિતકલિતમસઃ મે અધુના તવ પ્રસાદનાય નમેરુચિતમ્ વનમ્
એવ શરણમ્ ।
રુચિતં નોરગસદનં સદનન્તમહર્દ્ધિ નન્દનં ન વનમ્ । નવનં ધૃતદીપ્રગુણં પ્રગુણં તવ કર્તુમેવ
દેવ રમે

અન્વય-અયિ દેવ ! સદનન્તમહર્ધિ ઉરગસદનમ્ મે ન રુચિતમ્ સદનન્તમહર્ધિ નન્દનમ્ વનમ્ અપિ ન રુચિતમ્ (અહમ્ તુ)
પ્રગુણમ્ ધૃતદીપ્રગુણમ્ તવ નવનમ્ એવ કર્તુમ્ રમે ।
વરમેનોહરમમલં મમ લંઘિતવિઘ્ન દેહિ નામ હિતમ્ । મહિતં પદમપિ મા નય માનય વિધુરં દૃશામલયા

અન્વય-હે લંઘિતવિઘ્ન ! નામ અમલમ્ હિતમ્ એનોહરમ્ વરમ્ મે દેહિ હે વિભો ! મા મહિતમ્ પદમ્ અપિ નય અમલયા
દૃશા(મામ્)વિધુરમ્
મલયાનિલમિવ સુરભિં સુરભિં કુસુમૈરિવાવદાતવનમ્ । તવ નન્દિતહૃદનામય નામ યમત્રાસહૃત્કલયે

અન્વય-હે અનામય ! સુરભિમ્ મલયાનિલમ્ ઇવ કુસુમૈઃ સુરભિમ્ અવદાતવનમ્ ઇવ (અહમ્) યમત્રાસહૃત્ તવ નામ
નન્દિતહૃત્ કલયે ।
કલયેન્દોરભિભૂષિત ભૂષિતમુકુટૈઃ સુરૈર્નતેશ ન કૈઃ । શનકૈરઘશમનાશય નાશય વિપદં પદં
નય મા

અન્વય-હે ઇન્દોઃ કલયા અભિભૂષિત ! ભૂષિતમુકુટૈઃ કૈઃ સુરૈઃ ન નત ! (અપિ તુ સર્વનત !) હે ઈશ ! હે
અઘશમનાશય ! શનકૈઃ મે વિપદમ્ નાશય મા (મામ્) સ્વં પદમ્ નય ।
ન યમાહિતભયશમને શમનેકવિધં પ્રસાદદક્ષમતે । ક્ષમતે મુનિભિરુપાસિત પાસિતરાં ચેન્ન મામદયમ્

અન્વય-હે પ્રસાદદક્ષમતે ! હે મુનિભિઃ ઉપાસિત ! વિભો ! ત્વમ્ ચેત્ અદયમ્ મામ્ ન પાસિતરામ્ તદા
યમાહિતભયશમને અનેકવિધમ્ શમ્ ન ક્ષમતે ।
મદયઞ્જિતવિપ્રકૃતીઃ પ્રકૃતીર્વસુધાધિપો મહીવલયમ્ । બલયન્ત્રિતરિપુરક્ષતિ રક્ષતિ તવ યઃ
પ્રસાદમિતઃ

અન્વય-હે વિભો ! યઃ તવ પ્રસાદમ્ ઇતઃ સઃ બલયન્ત્રિતરિપુઃ વસુધાધિપઃ જિતવિપ્રકૃતીઃ પ્રકૃતીઃ
મદયન્ અક્ષતિ મહીવલયમ્ રક્ષતિ ।
દમિતસ્તેન હિ શમનઃ શમનસ્તરુચાપિ તેન જાતમુદા । તમુદારાહિતચરિતં ચરિતં શુભવર્ત્મના
સ્તુવન્ત્યમલમ્

---------------- સ્મૃતિર્યત્ર ક્વાપિ સ્વપરવિષયે નૈવ હિ ભવે- ન્નિરાયાસા જાતાઃ
સતતમિહ ધન્વન્તરિમુખાઃ । વિનૈકસ્માચ્છમ્ભોઃ સદયનયનોદ્વીક્ષણલવાદ્- ભવાપસ્મારોઽયં
વિષમવિષમઃ શામ્યતિ કથમ્ ॥ ------------------
ત્યમલંકૃતભૂભવનં ભવ નન્દિતલોકમીશ ભાવપુષા । વપુષા નૌમ્યભયસ્તવ યસ્તવ નુતિષુ પ્રિયાસુ
કૃતી

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હિ તેન શમનઃ દમિતઃ અનસ્તરુચા જાતમુદા તેન શમ્ અપિ આપિ ઉદારાહિતચરિતમ્ શુભવર્ત્મના ચરિતમ્
અમલમ્ તમ્ (જનાઃ) સ્તુવન્તિ હે ભવ ! હે ઈશ ! હે અભયસ્તવ ! યઃ (નરઃ) પ્રિયાસુ તવ નુતિષુ કૃતી ભવતિ
ભાવપુષા વપુષા અલંકૃતભૂભવનમ્ નન્દિતલોકમ્ ત્યમ્ (તમ્ પુરુષમ્) અહમ્ નૌમિ ।
સુકૃતી તવ ભવવારણવારણહરિણેન્દ્ર સિદ્ધિભાજનતામ્ । જનતાં નયદમલસિતં લસિતં વપુરર્ચયે
નવૈરસકૃત્

અન્વય-હે બહ્વવારણવારણહરિણેન્દ્ર ! અહમ્ સુકૃતી જનતામ્ સિદ્ધિભાજનતામ્ નયત્ અમલસિતમ્ લસિતમ્ તવ
વપુઃ અસકૃત્ નવૈઃ અર્ચયે ।
રસકૃદ્યોઽપ્રતિઘસ્મરઘસ્મર ભવતઃ સ્તવઃ સદૈવ સતામ્ । વસતાં દિવિ ભયહૃદયં હૃદયં કુરુતે
ઘનોત્કલિકમ્

અન્વય-હે અપ્રતિઘ-સ્મર-ઘસ્મર ! યઃ ભવતઃ સ્તવઃ સદૈવ સતામ્ રસકૃત્ (ભવતિ) સઃ અયમ્ ભયહૃત્
(ભવતઃ સ્તવઃ) દિવિ વસતામ્ (અપિ) હૃદયમ્ ઘનોત્કલિકમ્ કુરુતે ।
કલિકમ્પનમઘશરણં શરણં ચરણદ્વયં ભજેઽવિકલમ્ । વિકલઙ્કમતિરહં તવ હન્ત
વરદ્વિરદરાજગતિમ્

અન્વય-હન્ત કલિકમ્પનમ્ અઘશરણમ્ અવિકલમ્ વરદ્વિરદરાજગતિમ્ તવ ચરણદ્વયમ્ અહમ્ વિકલઙ્કમતિઃ
શરણમ્ ભજે ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દવ્યાખ્યયોપેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટકૃતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ શૃઙ્ખલાબન્ધ સ્તોત્રં સમ્પૂર્ણમ્ ।
ચતુર્વિંશં સ્તોત્રમ્
વચસિ સરસ્વતિ મે વિભવં પ્રકટય જાતરસારમ્ । નુતિભિરુપસ્તુહિ દેવિ ભયં સકલસુરાન્તરસારમ્

અન્વય-અયિ સરસ્વતિ ! અરમ્ (અત્યર્થમ્) જાતરસા (ત્વમ્) મે વચસિ વિભવમ્ પ્રકટય હે દેવિ ! સકલસુરાન્તરસારમ્
ભવમ્ નુતિભિઃ ઉપસ્તુહિ ।
અવિરલભસ્મરજોધવલં વિહિતમહાશમલાભમ્ । ભજ ભગવત્યગજાધવલં શ્રમશમનં વિમલાભમ્

અન્વય-હે ભગવતિ ! (વાણિ) ત્વમ્ અવિરલભસ્મરજોધવલમ્ વિહિતમહાશમલાભમ્ શ્રમશમનમ્ વિમલાભમ્
અગજાધવલમ્ ભજ ।
દાતુમનુત્તમહાવપુષં યઃ પ્રબભૂવ નદીનમ્ । નાથમનુત્તમહાવપુષં તં ભજ દેવિ ન દીનમ્

અન્વય-હે દેવિ ! યઃ (પ્રભુઃ) અનુત્તમ હાવ પુષં નદીનમ્ (બાલાય ઉપમન્યવે) દાતુમ્ પ્રબભૂવ તમ્
અનુત્તમહાવપુષમ્ ન દીનમ્ નાથમ્ ભજ ।
ભક્તિરસસ્તવ દેવ સતાં જયતિ મહામૃતહૃદ્યઃ । ચરણતલે ભવતો વસતાં કલિમલપલ્વલહૃદ્યઃ

અન્વય-અયિ દેવ ! યઃ ભવતઃ ચરણતલે વસતામ્ સતામ્ કલિમલપલ્વહૃત્ (ભવતિ) સઃ મહામૃતહૃદ્યઃ તવ
ભક્તિરસઃ જયતિ ।
નયનમુદીર્ય તમો હર મે નિહતમહાવિષમેષુ । યેન પુનર્હતમોહ રમે વૈરિષુ નો વિષમેષુ

અન્વય-હે હતમોહ ! (ત્વમ્) નિહતમહાવિષમેષુ નયનમ્ (તૃતીયમ્) ઉદીર્ય મે તમઃ હર યેન અહમ્ વિષમેષુ
વૈરિષુ પુનઃ ન રમે ।
ત્વયિ વરદે રુચિરપ્રમદાઃ પ્રચલિતચામરહસ્તાઃ । સદસિ ભજન્તિ જનં પ્રમદા રમયતિ સોઽપિ રહસ્તાઃ

અન્વય-હે વિભો ! ત્વયિ વરદે સતિ રુચિરપ્રમદાઃ પ્રચલિતચામરહસ્તાઃ પ્રમદાઃ સદસિ જનમ્ ભજન્તિ સોઽપિ
જનઃ રહઃ તાઃ રમયતિ ।
હિમકરકિરણસમૂહસિતં સુરસરિદમ્બુવિડમ્બિ । વહ ભગવન્ વદને હસિતં મા ભવતાત્ર વિડમ્બિ

અન્વય-હે ભગવન્ ! હિમકરકિરણસમૂહસિતમ્ સુરસરિદમ્બુવિડમ્બિ હસિતમ્ વદને વહ અત્ર (વિષયે) ભવતા મા
વિડમ્બિ (વિલમ્બિ) ।
ઉપમિતમન્મથચાપલતાં ભ્રુવમવધૂય સહેલમ્ । રવિજદૃશાં ઘનચાપલતાં વિઘટય તા ન સહેઽલમ્

અન્વય-પ્રભો ! ઉપમિતમન્મથચાપલતામ્ ભ્રુવમ્ સહેલમ્ અવધૂય રવિજદૃશામ્ ઘનચાપલતામ્ વિઘટય અહમ્
તાઃ અલમ્ ન સહે ।
રવિસુતવર્ત્મ મમ સ્મરતઃ શ્રુતયમકિઙ્કર-વાણિ । દલતિ વિભો હૃદયં દરતઃ પુરહર કિં કરવાણિ

અન્વય-અયિ પુરહર ! શ્રુતયમકિઙ્કરવાણિ રવિસુતવર્ત્મ [અત્ર વર્ત્મનઃ સ્મૃતિમાત્રત્વાન્ન તુ તદર્થત્વાત્
સ્મરામિ વાનીરગૃહેષુ સુપ્તમ્ ઇતિવત્ષઠ્યભાવઃ] સ્મરતઃ મમ દરતઃ હૃદયમ્ દલતિ હે વિભો ! અહમ્ કિમ્
કરવાણિ ?
પ્રથયતિ યસ્તવ હન્ત મહં નુતિવચસા રુચિરેણ । શુભશતસિદ્ધિસહં તમહં શિરસિ વહામ્યચિરેણ

અન્વય-હન્ત ! પ્રભો ! યઃ રુચિરેણ નુતિવચસા તવ મહમ્ પ્રથયતિ તમ્ શુભશતસિદ્ધિસહમ્ અહમ્ અચિરેણ
શિરસિ વહામિ ।
ભવભયભઞ્જનભઙ્ગિવિધૌ ભક્તિમતાં પ્રભવન્તમ્ । વિહિતહિતં વિધુરેઽપિ વિધૌ ભજત જગત્પ્રભવં
તમ્

અન્વય-ભક્તિમતામ્ (અતિશુભમાર્ગદર્શનેન) ભવભયભઞ્જનભઙ્ગિવિધૌ પ્રભવન્તમ્ વિધુરે (વક્રે) અપિ વિધૌ
વિહિતહિતમ્ તમ્ જગત્પ્રભવમ્ ભજત ।
મદનમહીરુહદવદહનં શિરસિ ધૃતામૃતભાસમ્ । ભજત દુરન્તવિષાદહનં પ્રણતસમર્પિતભાસમ્

અન્વય-અયિ ધન્યાઃ ! મદનમહીરુહદવદહનમ્ શિરસિ ધૃતામૃતભાસમ્ દુરન્તવિષાદહનમ્
પ્રણતસમર્પિતભાસમ્ (તમ્ વિભુમ્) ભજત ।
વિતર નદીરમણં શમનં શકલય ખણ્ડય કામમ્ । પ્રથય ધનઞ્જયભયશમનં રચય પુરં
હતકામમ્

ઇતિ સદયેન યદાચરિતં ભુવનહિતાય હરેણ । ભજત તદસ્ય મહાચરિતં નુતિવચસાર્તિહરેણ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-બાલાયોપમન્યુમુનયે) નદીરમણમ્ વિતર [ક્રિયાસમભિહારે લોટ્ લોટો હિસ્વૌ વા ચ તધ્વમોઃ ઇતિ સૂત્રેણ
લોટ્ તસ્ય ચ હિસ્વાવાદેશૌ સ્તઃ અતો વિતર શકલય ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્] (વ્યતરત્) શમનમ્ શકલય (અશકલયત્)
કામમ્ ખણ્ડય (અખણ્ડયત્) ધનઞ્જયભયશમનમ્ પ્રથય પુરમ્ હતકામમ્ રચય (અરચયત્) ઇતિ સદયેન
હરેણ ભુવનરહિતાય યત્ આચરિતમ્ તત્ અસ્ય મહાચરિતમ્ આર્તિહરેણ નુતિવચસા ભજત ।
ગતિરશુભં હર કા તરતાં ભવતિ વિનાશ ભવન્તમ્ । ઇતિ ચતુરં હર કાતરતાં રચય ચ માં
શુભવન્તમ્

અન્વય-હે હર ! (મહાસંસારે) અશુભમ્ આશુ તરતામ્ ભવન્તમ્ વિના કા ગતિઃ (ભવતિ) ઇતિ કાતરતામ્ ચતુરમ્
હર મામ્ ચ શુભવન્તમ્ રચય ।
વરદ ભવન્તમૃતે ધરતે ભુવનમિદં સકલં કઃ । ઇતિ નતિમિન્દુકલાધર તે ભજતિ ન કઃ સકલઙ્કઃ

અન્વય-હે વરદ ! ભવન્તમ્ ઋતે ઇદમ્ સકલમ્ ભુવનમ્ કઃ ધરતે ? ઇતિ હે ઇન્દુકલાધર ! કઃ સકલઙ્કઃ તે
નતિમ્ ન ભજતિ ? (અપિ તુ સર્વ એવેત્યર્થઃ ।)
ઇયમખિલેતરજાતિમતાં જયતિ જનિઃ પ્રથમા નઃ । સેવ્યભુવં વિભુરેતિ મતાં યત્ર હૃદિ પ્રથમાનઃ

અન્વય-હન્ત અખિલેતરજાતિમતામ્ મધ્યે ઇયમ્ નઃ પ્રથમા જનિઃ જયતિ યત્ર (અસ્માકમ્) હૃદિ પ્રથમાનઃ વિભુઃ
મતામ્ સેવ્યભુવમ્ એતિ ।
તુભ્યમયં શિતિનાલ સતાં વરદ કરોમિ નમોઽહમ્ । શમય મહેશ મમાલસતાં યેન ભજામિ ન મોહમ્

અન્વય-હે શિતિનાલ ! હે સતામ્ વરદ ! અયમ્ અહમ્ તુભ્યમ્ નમઃ કરોમિ હે મહેશ ! મમ આલસતામ્ શમય યેન
(અહમ્) મોહમ્ ન ભજામિ ।
ભજસિ યયા કિલ કામદયા નતજનમીશ સમસ્તમ્ । સા મમ તે હતકામ દયા ગમયતુ વૈશસમસ્તમ્

અન્વય-હે ઈશ ! હે હતકામ !! કિલ યયા કામદયા (દયયા) સમસ્તમ્ નતજનમ્ ભજસિ સા તે દયા મમ વૈશસમ્
(દુઃખમ્) અસ્તમ્ ગમયતુ ।
યેન શુચં હતલોભ જનસ્ત્યજતિ સુધામધુરેણ । તેન વિભો વચસા ભજ નઃ પ્રકટિતધામધુરેણ

અન્વય-હે હતલોભ ! યેન સુધામધુરેણ (તવ વચસા) જનઃ શુચમ્ ત્યજતિ હે વિભો ! તેન
પ્રકટિતધામધુરેણ વચસા નઃ ભજ ।
મદયસિ યેન જનં સકલં મધુરગિરા વદનેન । મયિ વચનં પરિહાસકલં પ્રતિદિશ તાવદનેન

અન્વય-હે પ્રભો ! મધુરગિરા યેન વદનેન ત્વમ્ સકલમ્ જનમ્ મદયસિ તાવત્ અનેન (એવ) વદનેન મયિ
પરિહાસકલમ્ વચનમ્ પ્રતિદિશ ।
પ્. ૫૫૦)
યેન સતાં વિપદાનયનં દુરિતમદભ્રમહારિ । દિશ વિશદં મયિ તન્નયનં મદનમદભ્રમહારિ

અન્વય-હે વિભો ! યેન (નયનેન) વિપદાનયનમ્ અદભ્રમ્ સતામ્ દુરિતમ્ અહારિ તત્ મદનમદભ્રમહારિ વિશદમ્
નયનમ્ મયિ દિશ ।
જગદખિલં યદિ નન્દયસે તિમિરમુષા રસિતેન । ઇમમપિ કિં ન જનં દયસે તેન તુષારસિતેન

અન્વય-હે વિભો ! તિમિરમુષા રસિતેન યદિ અખિલમ્ જગત્ નન્દયસે તર્હિ તુષારસિતેન તેન રસિતેન ઇમમ્ અપિ જનમ્
કિં ન દયસે ?
દુરિતહૃતૌ વિષસાદ કરઃ ક્વાપિ ન તે રમણીયઃ । અપિ સ ભયં વિષસાદકરઃ શમયતુ ઘોરમણીયઃ

અન્વય-હે શિવ ! યઃ રમણીયઃ તે કરઃ દુરિતહૃતૌ ક્વાપિ ન વિષસાદ સઃ વિષસાદકરઃ તે કરઃ ઘોરિમ્
અણીયઃ ભયમ્ અપિ શમયતુ ।
ભયહરણે મહિતાભ યતઃ પ્રથયસિ જાતરસત્વમ્ । મામપિ પાહિ મહાભયતઃ પુરહર કાતરસત્ત્વમ્
[યમકશ્લેષચિત્રેષુ દન્ત્યૌષ્ઠ્યવબકારયોઃ । ન ભેદો નણયોશ્ચૈવ ન નકારમકારયોઃ ॥ હલઃ પરસ્ય
ચૈકસ્ય વ્યઞ્જનસ્ય દ્વયોરપિ । ન વિશેષો વિસર્ગસ્ય ભવેચ્ચ સદસત્ત્વયોઃ ॥]

અન્વય-હે મહિતાભ ! યતઃ ભયહરણે જાતરસત્વમ્ પ્રથયસિ અતઃ હે પુરહર ! કાતરસત્ત્વમ્ મામ્ અપિ
મહાભયતઃ પાહિ ।
ભજામિ માયાશબરં વરં વરં દિશન્તમન્તં કુનયં નયન્નયમ્ । વિજિત્ય કૃત્યપ્રભવં ભવં ભવં
વિખણ્ડિતક્લેશપરમ્પરં પરમ્

અન્વય-કુનયમ્ અન્તમ્ નયન્ કૃત્યપ્રભવમ્ ભવમ્ વિજિત્ય અયમ્ અહમ્ માયાશબરમ્ વરમ્ વરમ્ દિશન્તમ્
વિખણ્ડિતક્લેશપરમ્પરમ્ પરમ્ ભવમ્ ભજામિ ।
મલક્ષયમલક્ષયં ભવ ભવત્પ્રસાદાદહં શિવસ્તવ શિવ સ્તવઃ પ્રવિહિતસ્તતોઽયં મયા । સમુદ્ધર
સમુદ્ધર વ્યસનસઙ્કટાદર્કજઃ સમક્ષમસમક્ષમઃ સ્પૃશતિ ચેન્ન જિહ્વેષિ કિમ્

અન્વય-હે ભવ ! અહમ્ ભવત્પ્રસાદાત્ મલક્ષયમ્ અલક્ષયમ્ હે શિવ ! તતઃ એવ મયા અયમ્ શિવઃ તવ સ્તવઃ
પ્રવિહિતઃ હે હર ! સમુત્ ત્વમ્ (મામ્) વ્યસનસઙ્કટાત્ સમુદ્ધરઃ અયિ દયાલો ! અસમક્ષમઃ અર્કજઃ (યમઃ)
તવ સમક્ષમ્ મામ્ સ્પૃશતિ ચેત્ તર્હિ ત્વમ્ કિમ્ ન જિહ્રેષિ ?
સન્ત્યન્યાઃ કૃતિનામનામયગિરઃ કા નામ નામન્થરા ન જ્ઞાનાં હૃદિ વાસ્તવાસ્તવ મુદં કે વા
સ્તવાસ્તન્વતે । વાગેષા ત્વતિસાધ્વસાધ્વપતિતા યત્સાધ્વસાધ્વભ્યધા- ત્તન્મન્યે મહિમાનમાનયતિ તે
સ્થેમાનમાનન્દકૃત્

અન્વય-હે અનામય ! કૃતિનામ્ અમન્થરાઃ ગિરઃ અન્યાઃ કા નામ ન સન્તિ ? (અપિતુ સન્ત્યૈવ) કે વા વાસ્તવાઃ
તવ સ્તવાઃ જ્ઞાનામ્ હૃદિ મુદમ્ ન તન્વતે ? (અપિ તુ તન્વત એવ) અતિસાધ્વસાઽધ્વપતિતા એષા (મદીયા) વાક્
તુ (ભવત્સ્તુત્યુદ્યોગે) યત્ સાધ્વસાધુ અભ્યધાત્ અહમ્ મન્યે તત્ આનન્દકૃત્ (અભિધાનમ્) તે મહિમાનમ્ સ્થેમાનમ્
આનયતિ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વર્સ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ દ્વિપદયમકં નામ ચતુર્વિંશં સ્તોત્રમ્ ।
પઞ્ચવિંશં સ્તોત્રમ્
કિલ યસ્ય કલ્પિતમહોદયયા- હૃદયં સમાશ્રિતમહો દયયા । વિભવં યતશ્ચ પરમાપ દિવઃ પ્રભુરેષ પાતુ
પરમાપદિ વઃ

અન્વય-અહો ! કિલ કલ્પિતમહોદયયા દયયા યસ્ય હૃદયમ્ સમાશ્રિતમ્ યતઃ ચ દિવઃ પ્રભુઃ (ઇન્દ્રઃ) પરમ્
વિભવમ્ આપઃ એષઃ (પરમેશ્વરઃ) વઃ પરમાપદિ પાતુ ।
તવ સેવકસ્ય પરમેશ મનઃ કુરુતે ન હન્તુમપિ મે શમનઃ । ભગવન્નતો વપુરનીરસદૃ- ક્તવ નૌમિ
સિદ્ધધુનિનીરસદૃક્

અન્વય-હે પરમેશ ! શમનઃ તવ સેવકસ્ય મે હન્તુમ્ અપિ મનઃ ન કુરુતે અતઃ હે ભગવન્ !! અનીરસદૃક્ અહમ્
સિદ્ધધુનિનીરસદૃક્ તવ વપુઃ નૌમિ ।
સ્રગિવાઽર્પ્યતે કલિતસારસના ત્વયિ ગીર્યયા જયતિ સા રસના । ત્વયિ યન્મહેશ વરદેઽવહિતં હૃદયં
તદેવ વરદેવ હિતમ્

અન્વય-હે મહેશ ! યયા (રસનયા) કલિતસારસના ગીઃ સ્રક્ ઇવ ત્વયિ અર્પ્યતે સા રસના જયતિ હે વરદેવ ! યત્
હૃદયમ્ ત્વયિ વરદે અવહિતમ્ તદેવ હિતમ્ (ભવતિ) ।
તવ દૃક્સુધાકરકલોપમિતા- પતિતા વિપત્તદનુલોપમિતા । ભગવન્ દૃશૈવ કમલા ભવતઃ સહસાઽઙ્કમેતિ
શમલા ભવતઃ

અન્વય-હે ભગવન્ ! સુધાકરકલોપમિતા તવ દૃક્ (ત્વદ્ભક્તજને) પતિતા તદનુ વિપત્ લોપમ્ ઇતા હે વિભો !
ભવતઃ દૃશા એવ સહસા કમલા શમલા ભવતઃ અઙ્કમ્ એતિ ।
કુરુ નાથ ચેતસિ વચો દયિતા તવ ગીરહં ન તવ ચોદયિતા । અથવા મહેશ પૃથુકામતયા ન કિમારટન્તિ
પૃથુકા મતયા

અન્વય-હે નાથ ! ત્વમ્ (મદીયમ્) વચઃ ચેતસિ કુરુ યતઃ ગીઃ તવ (વિભોઃ) દયિતા અતઃ અહમ્ તવ ચોદયિતા ન
(ભવામિ) અથવા હે મહેશ ! મતયા પૃથુકામતયા (ઘનાભિલાષત્વેન) પૃથુકાઃ કિમ્ ન આરટન્તિ ।
વિષયૈર્મુખે વરદ કામધુરૈર્વિવશીકૃતં ઘટિતકામધુરૈઃ । ભજ માં મહેશ્વર મુદા રહિતં દિશ
ભાષિતામૃતમુદારહિતમ્

અન્વય-હે વરદ ! ઘટિતકામધુરૈઃ મુખે કામધુરૈઃ વિષયૈઃ વિવશીકૃતમ્ મુદા રહિતમ્ મામ્ ભજ
(આત્મવશં કુર્વિત્યર્થઃ) હે મહેશ્વર ! ઉદાર-હિતમ્ ભાષિતામૃતં દિશ ।
વિજિતં મયા જગદમોહતયા ન રુષા ક્ષતો મમ દમો હતયા । તૃણવત્સુરક્ષિતિધરોઽપિ તયા વિહિતો મહેશ
હૃદિ રોપિતયા

અન્વય-હે મહેશ ! મયા અમોહતયા જગત્ વિજિતમ્ તયા હતયા રુષા મમ દમઃ ન ક્ષતઃ હૃદિ રોપિતયા તયા
સુરક્ષિતિધરઃ અપિ તૃણવત્ વિહિતઃ ।
મરુતાયતેવ મલયાચલતઃ ક્ષપિતા ધૃતિઃ કમલયા ચલતઃ । તદિમાં પ્રસાદનપરાં કરુણાં શૃણુ મે
ગિરં કુરુ પરાં કરુણામ્

અન્વય-હે વિભો ! મલયાચલતઃ આયતા મરુતા ઇવ કમલયા ચલતઃ મમ ધૃતિઃ ક્ષપિતા । તત્ પ્રસાદનપરામ્
ઇમામ્ મે કરુણામ્ ગિરમ્ શૃણુ પરામ્ કરુણામ્ કુરુ ।
ભવતઃ પ્રસાદમધુરામહતાં દૃશમીયુષાં શમધુરા મહતામ્ ધૃતિમેત્યપાસ્ય ચ રમા લસતાં
સુલભત્વમેતિ ચરમાલસતામ્

અન્વય-હે વિભો ! પ્રસાદમધુરામ્ અહતામ્ ભવતઃ દૃશમ્ ઈયુષામ્ મહતામ્ શમધુરા ધૃતિમ્ એતિ લસતામ્
(ક્રીડતામ્) મહતામ્ રમા ચરમાઽલસતામ્ અપાસ્ય સુલભત્વમ્ એતિ ।
સમરે વિકીર્ણગજરાજઘટે બત તસ્ય શક્તિરજરા જઘટે । તવ યેન સેવનવિધૌ તરસા
મતિરર્પિતાઽન્યભવિધૌતરસા

અન્વય-હે વિભો ! બત તવ સેવનવિધૌ યેન તરસા અન્યભવિધૌતરસા મતિઃ અર્પિતા તસ્ય શક્તિઃ
વિકીર્ણગજરાજઘટે સમરે અજરા જઘટે ।
વિષયાન્પ્રતિ પ્રયતમાનમદઃ સુજનો મનઃ પ્રયતમાનમદઃ । તવ શાસનેન વશમાનયતે શરણં તતો
નવશમાનયતે

અન્વય-હે નાથ ! પ્રયતમાનમદઃ સુજનઃ વિષયાન્ પ્રતિ પ્રયતમાનમ્ અદઃ મનઃ તવ શાસનેન વશમ્
આનયતે તતઃ નવશમાન્ (સાધૂન્) શરણમ્ અયતે ।
રવિજં રજોભિરિવ મેચકિતં હૃદયં વિભાવ્ય શિવ મે ચકિતમ્ । વચનં જિતામૃતરસં ભ્રમતઃ પથિ
સઙ્કટે વિતર સંભ્રમતઃ

અન્વય-હે શિવ ! રવિજમ્ રજોભિઃ મેચકિતમ્ ઇવ વિભાવ્ય મે હૃદયમ્ ચકિતમ્ (ભવતિ) હે સ્વામિન્ ! સંભ્રમતઃ
સઙ્કટે પથિ ભ્રમતઃ મે જિતામૃતરસમ્ વચનમ્ વિતર ।
ત્વયિ ચક્ષુરીશ કલિતાપકૃતિ ક્ષિપતિ ક્ષણં શકલિતાપકૃતિ । પરશક્તિરિદ્ધવપુરઙ્ગમિતા જનતા યયા
તવ પુરં ગમિતા

અન્વય-હે ઈશ ! કલિતાપકૃતિ ત્વયિ શકલિતાપકૃતિ ચક્ષુઃ ક્ષણમ્ ક્ષિપતિ સતિ ઇદ્ધવપુઃ સા પરશક્તિઃ
અઙ્ગમ્ ઇતા યયા જનતા તવ પુરમ્ ગમિતા ।
રવિજસ્ય વર્ષ્મ સહસા રચિતં ભવતાગ્નિસાદસહસારચિતમ્ । વપુરાપ તે મદનઘસ્મરતાં ન તથાપિ
ભીમદનઘસ્મરતામ્

અન્વય-હે પ્રભો ! અસહસારચિતમ્ રવિજસ્ય વર્ષ્મ ભવતા સહસા અગ્નિસાત્ રચિતમ્ હે અનઘ ! તે વપુઃ
મદનઘસ્મરતામ્ આપ તથાપિ સઃ તે વપુઃ સ્મરતામ્ ભીમત્ (ભયપ્રદમ્) ન (ભવતિ) ।
કરુણા ક્ષતાનવધિકોપચયાધિગતા મયા ત્વદધિકોપચયા । શશિના યથાકુલતરં ગલતા
દ્યુસરિન્નિરર્ગલતરઙ્ગલતા

અન્વય-હે ભગવન્ ! યથા આકુલતરમ્ ગલતા (ક્ષીણવપુષા) શશિના નિરર્ગલતરઙ્ગલતા દ્યુસરિત્ અધિગતા
તથૈવ મયા (અપિ) ક્ષતાનવધિકોપચયા અધિકોપચયા કરુણા ત્વત્ (ભવત્સકાશાત્) અધિગતા ।
ગરુડેન યદ્વિષમપક્ષતિના કવલીકૃતં વિષમપક્ષતિના । સ તવ પ્રસાદમહિમા ન પરઃ પ્રભુરાનતં
પ્રતિ હિ માનપરઃ

અન્વય-હે મહેશ વિષમપક્ષતિના અપક્ષતિના ગરુડેન વિષમ્ (અપિ) યત્ કવલીકૃતમ્ સઃ તવૈવ પ્રસાદમહિમા
(ભવતિ) હિ પરઃ પ્રભુઃ આનતમ્ પ્રતિ માનપરઃ ન (ભવતિ) ।
પદમાપ્તુમાર્તિશમનં ગહનં પ્રભુમર્થયે ભૃશમનઙ્ગહનમ્ । વસનં યથાર્ત્તિહરણં સહિમે સમયે
તથૈવ શરણં સ હિ મે

અન્વય-આર્તિશમનમ્ ગહનમ્ પદમ્ આપ્તુમ્ (અહમ્) અનઙ્ગહનમ્ પ્રભુમ્ ભૃશમ્ અર્થયે યથા-સહિમે સમયે
(હેમન્તકાલે) વસનમ્ આર્ત્તિહરણમ્ (ભવતિ) હિ તથૈવ સઃ પ્રભુઃ મે શરણમ્ (અસ્તિ) ।
સુરસુન્દરીષુ રમણીયતમા સ્વવપુર્ગુણેન રમણી યતમા । તવ ભક્તમક્ષતરસાજર સા ભજતે સમેત્ય
તરસા જરસા

અન્વય-હે અજર ! સુરસુન્દરીષુ મધ્યે સ્વવપુર્ગુણેન રમણીયતમા યતમા (યા કાચિત્) રમણી (ભવતિ) સા
અક્ષતરસા સતી જરસા (ઉપલક્ષિતમપિ) તવ ભક્તમ્ તરસા સમેત્ય ભજતે ।
ત્વયિ ગીર્મયા નિજગદે બત યા નિખિલં જયામિ જગદેવ તયા । મુદિતસ્ય ભક્તિસુધયા ભવતઃ સભયસ્ય કિં
વસુધયા ભવતઃ

અન્વય-હે નાથ ! બત મયા ત્વયિ યા ગીઃ નિજગદે તયા (અહમ્) નિખિલમ્ જગત્ એવ જયામિ ભવતઃ (સંસારાત્)
સભયસ્ય ભવતઃ ભક્તિસુધયા મુદિતસ્ય વસુધયા અપિ (લબ્ધયા) કિમ્ (ન કિમપીત્યર્થઃ) ।
શિરસિ સ્રજેવ વિધુરોચિતયા હૃદિ મદ્ગિરાત્ર વિધુરોચિતયા । ક્રિયતાં પદં શિવ ધિયા સહતેઽ- વિપદં
સદાનવધિ યા સહતે

અન્વય-હે શિવ ! તવ શિરસિ વિધુરોચિતયા સ્રજા ઇવ વિધુરોચિતયા મદ્ગિરા અત્ર તે હૃદિ તયા ધિયા
(અનુગ્રહબુદ્ધ્યા) સહ પદમ્ ક્રિયતામ્ યા (ધીઃ) ભક્તજનસ્ય અનવધિ અવિપદમ્ સદા સહતે (ભક્તજનસ્ય
વિપદં ન સહતે ઇત્યર્થઃ) ।
વિભુમાશ્રયે વિગલદઙ્ગલતઃ પ્રમયે બિભેમિ યદમઙ્ગલતઃ । સ વિમુચ્ય પાશમશમં ગલતઃ કુરુતે હિ મે
ભયશમં ગલતઃ

અન્વય-યત્ (અહમ્) પ્રમયે વિગલદઙ્ગલતઃ સન્ અમઙ્ગલતઃ બિભેમિ તત્ વિભુમ્ આશ્રયે હિ સઃ વિભુઃ અશમમ્
પાશમ્ મે ગલતઃ વિમુચ્ય ગલતઃ મે ભયશમમ્ કુરુતે ।
ચરણૌ યથા મુરજિતઃ ક્ષમયાધિગતૌ ભરં ધરિતુમક્ષમયા । નમતાં તથૈવ કૃતરક્ષ મયા ભવતો
ધિયા સમુચિતક્ષમયા

અન્વય-હે વિભો ! યથા-ભરમ્ ધરિતુમ્ અક્ષમયા ક્ષમયા મુરજિતઃ ચરણૌ અધિગતૌ તથૈવ હે નમતામ્
કૃતરક્ષ ! મયા સમુચિતક્ષમયા ધિયા ભવતઃ ચરણૌ અધિગતૌ ।
તિમિરં રવેરિવ વિભામુદિતાં દૃશમાપ્ય તે જહતિ યા મુદિતામ્ । ભગવન્ રસાદ્ગિરમિમામુદિતા-
મુપકર્ણયન્મયિ દિશાઽમુદિતામ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! રવેઃ ઉદિતામ્ વિભામ્ ઇવ મુદિતામ્ યામ્ તે દૃશમ્ આપ્ય (ભક્તજનાઃ) તિમિરમ્ જહતિ હે વિભો !
રસાત્ (ભક્તિરસાત્) ઉદિતામ્ ઇમામ્ મમ ગિરમ્ ઉપકર્ણયન્ અમુદિ મયિ તામ્ દૃશમ્ દિશ ।
કરુણા સુરૈઃ પ્રતિપદાનત યા ભવતઃ સ્તુતા સદપદાનતયા । કિમુ માં ભિયાપ્તમપદાનતયા ભજસે
નિરસ્તવિપદા ન તયા

અન્વય-હે સુરૈઃ પ્રતિપદાનત ! સદપદાનતયા યા ભવતઃ કરુણા (જનૈઃ) સ્તુતા (ભવતિ) અપદાનતયા
ભિયા આપ્તમ્ મામ્ નિરસ્તવિપદા તયા કિમ્ ઉ ન ભજસે ?
તવ દૃગ્જયત્યલસતાં લસતાં મદનસ્ય યા વ્યતનુતાઽતનુતામ્ । કુશલાય સા કિલ સતાં લસતાં નિબિડં
શમપ્યતનુતા તનુતામ્

અન્વય-હે વિભો ! યા તવ દૃક્ મદનસ્ય અતનુતામ્ વ્યતનુત (સા) લસતામ્ અલસતામ્ જયતિ કિલ સા અતનુતા દૃક્
સતામ્ કુશલાય લસતામ્ નિબિડમ્ શમ્ અપિ તનુતામ્ ।
યયા ભજન્તે ભુવિ માનવા હિતાં વિભૂતિમન્તે ચ વિમાનવાહિતામ્ । યમં ચ યાઽધાદ્દલશો ભયાનકં તયા
દૃશા પાસ્યુરુશોભયા ન કમ્

અન્વય-હે વિભો ! યયા તવ દૃશા ભુવિ માનવાઃ હિતામ્ વિભૂતિમ્ ભજન્તે અન્તે ચ વિમાનવાહિતામ્ ભજન્તે યા ચ
ભયાનકમ્ યમમ્ દલશઃ અધાત્ તયા ઉરુશોભયા દૃશા કમ્ ન પાસિ ? અપિ તુ સર્વમિત્યર્થઃ ।
પરમયા રમયા રહિતસ્ય મે ન રુચિરં રુચિરઙ્ગમિમં વ્યધાત્ । હર મયાઽરમયાચિ ભવાનતઃ કુરુ ચિરં
રુચિરઞ્જનમેહિ મે

અન્વય-પરમયા રમયા રહિતસ્ય મે રુચિઃ ઇમમ્ અઙ્ગમ્ રુચિરમ્ ન વ્યધાત્ અતઃ હે હર ! ભવાન્ મયા અરમ્
(અત્યર્થમ્) અયાચિ હે વિભો ! ત્વમ્ એહિ ચિરં મે રુચિરઞ્જનમ્ કુરુ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટકૃતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિકુસુમાઞ્જલૌ રુચિરઞ્જનાખ્યં સ્તોત્રં પઞ્ચવિંશમ્
ષડ્વિંશં સ્તોત્રમ્
હન્તાપહન્તાપદુપદ્રવાણાં યસ્યાઽક્ષયસ્યાક્ષણિકઃ પ્રસાદઃ । સન્તાપસન્તાપહરા પ્રપેવ
કાન્તારકાન્તા રસના ચ યસ્ય

તાદૃઙ્મતા દૃઙ્મહતાં સમન્તા- દાલોકદા લોકહિતા ચ યસ્ય । તં સન્તતં સન્તમસાર્ત્તલોક- પાલં
કૃપાલઙ્કૃતમીશમીડે

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હન્ત યસ્ય અક્ષયસ્ય અક્ષણિકઃ પ્રસાદઃ આપદુપદ્રવાણામ્ અપહન્તા (ભવતિ) યસ્ય ચ રસના પ્રપા
ઇવ સન્તાપસન્તાપહરા કાન્તારકાન્તા ચ (ભવતિ) સમન્તાત્ મહતામ્ આલોકદા મતા લોકહિતા ચ તાદૃક્ યસ્ય
દૃગ્ (ભવતિ) તમ્ સન્તમસાર્તલોકપાલમ્ કૃપાલઙ્કૃતમ્ ઈશમ્ (અહમ્) સન્તતમ્ ઈડે ।
હૃદ્યઃ સુહૃદ્યઃ સુકૃતોર્જિતાનામન્યૂનમન્યૂનપિ યઃ પૃણાતિ । યોઽનામયો
નામગૃહીતિમાત્રાદસ્તાપદસ્તાપમપાકરોતિ

અન્વય-યઃ સુકૃતોર્જિતાનામ્ હૃદ્યઃ સુહૃત્ (ભવતિ) યઃ અન્યૂનમન્યૂન્ અપિ પૃણાતિ યઃ અનામયઃ (પ્રભુઃ)
નામગૃહીતિમાત્રાત્ અસ્તાપદઃ સન્ તાપમ્ અપાકરોતિ સઃ (ભક્તજનમ્) પરમે પદે નિયોક્તા દેવઃ વઃ કામમ્
સફલીકરોત્વિતિ ચતુર્દશતમશ્લોકેનાઽન્વયઃ ।
ચેતઃ પ્રચેતઃપ્રમુખા યદેક- તાનંતતાનન્તગુણા વહન્તિ । યોગીતિ યો ગીતિષુ ગીયમાનઃ સિદ્ધૈઃ
પ્રસિદ્ધૈઃ પ્રભુરભ્યુપેતઃ

અન્વય-પ્રચેતઃપ્રમુખાઃ તતાનન્તગુણાઃ અપિ સન્તઃ ચેતઃ યદેકતાનમ્ વહન્તિ યઃ ચ પ્રભુઃ યોગી ઇતિ
ગીતિષુ ગીયમાનઃ પ્રસિદ્ધૈઃ સિદ્ધૈઃ અભ્યુપેતઃ સ ઇત્યાદિ શેષં પૂર્વવત્ ।
માન્યોઽધમાન્યોઽધરયત્યુદગ્ર- રંહોભિરંહોભિરપાસ્તવૃત્તાન્ । નામાપિ નામાપિદધાતિ વીતા- લોકસ્ય
લોકસ્ય તમાંસિ યસ્ય

અન્વય-યઃ માન્યઃ ઉદગ્રરંહોભિઃ રંહોભિઃ અપાસ્તવૃત્તાન્ અધમાન્ અધરયતિ નામ યસ્ય નામ અપિ
વીતાલોકસ્ય લોકસ્ય તમાંસિ અપિદધાતિ સ ઇત્યાદિ સર્વં પૂર્વવત્ ।
ભૂતિર્વિભૂતિર્વિપુલા દિશશ્ચ વાસો નિવાસો નિલયઃ પિતૄણામ્ । હીનૈરહીનૈરપિ યસ્ય ભૂષાઽ- રાલા
કરાલા કલિકા ચ મૌલૌ

અન્વય-યસ્ય ભૂતિઃ વિભૂતિઃ વિપુલાઃ દિશઃ ચ વાસઃ પિતૄણામ્ નિલયઃ નિવાસઃ (અસ્તિ) હીનૈઃ
(ભૂતાદિભિઃ) અહીનૈઃ અપિ યસ્ય ભૂષા (ભવતિ) યસ્ય ચ મૌલૌ અરાલા (વક્રા) કરાલા કલિકા (અસ્તિ) સઃ
દેવઃ વઃ કામમ્ સફલીકરોત્વિત્યગ્રે સમ્બન્ધઃ ।
યઃ ખેઽલયઃ ખેલતિ યઃ શિખાભિઃ સત્યં હસત્યંહતિહારિણીભિઃ । ભાનાં શુભાનાં શુચિરીશ્વરો
ય- સ્તાનક્ષતાનક્ષિષુ યો બિભર્તિ

અન્વય-યઃ અલયઃ (રવિઃ) ખે ખેલતિ અહંતિહારિણીભિઃ શિખાભિઃ યઃ (અગ્નિઃ) સત્યમ્ હસતિ યઃ શુચિઃ
શુભાનામ્ ભાનામ્ ઈશ્વરઃ (ચન્દ્રઃ) તાન્ (એતાન્) અક્ષતાન્ યઃ (વિભુઃ) અક્ષિષુ બિભર્તિ સઃ૦ ।
સંખ્યેષ્વસંખ્યેષ્વપિ યો ભટાનાં વૈરસ્ય વૈરસ્યભુવો નિદાનમ્ । નિન્દાવનિં દાવહુતાશવન્તં રોષં
ખરોષં ખલુ યઃ પ્રમાર્ષ્ટિ

અન્વય-યઃ ખલુ અસંખ્યેષુ સંખ્યેષુ અપિ ભટાનામ્ વૈરસ્યભુવઃ વૈરસ્ય નિદાનમ્ નિન્દાવનિમ્
દાવહુતાશવન્તમ્ ખરોષમ્ રોષમ્ પ્રમાર્ષ્ટિ સઃ દેવઃ૦ ।
યજ્ઞે નયજ્ઞેન વૃતો ન પૂર્વં દક્ષેણ દક્ષેણ શુભે વિધૌ યઃ । તસ્યાઽઽનતસ્યાઽનઘમુજ્ઝિતાવ-
સાદં પ્રસાદં પ્રદદૌ દયાબ્ધિઃ

અન્વય-નયજ્ઞેન દક્ષેણ (અપિ) દક્ષેણ પૂર્વં શુભે વિધૌ યજ્ઞે ન વૃતઃ યઃ દયાબ્ધિઃ પશ્ચાત્ આનતસ્ય
તસ્ય અનઘમ્ ઉજ્ઝિતાવસાદમ્ પ્રસાદમ્ પ્રદદૌ સઃ૦ ।
નીતાવનીતાવચલૈરલભ્યઃ સાધ્યૈરસાધ્યૈરપિ યસ્તપોભિઃ । સેવાલસે બાલમુનૌ કિલોપ-
મન્યાવમન્યાવકરોત્પ્રસાદઃ

અન્વય-યઃ અનીતૌ નીતૌ અચલૈઃ સાધ્યૈઃ અસાધ્યૈઃ તપોભિઃ અપિ અલભ્યઃ યઃ અમન્યૌ ઉપમન્યૌ બાલમુનૌ
સેવાલસે અપિ પ્રસાદમ્ અકરોત્ સઃ૦ ।
નાયં વિનાઽયં વિદધાતિ લોકઃ કર્મણ્યકર્મણ્યતયાભિયોગમ્ । સત્ત્વાનસત્ત્વાનપિ નેતુમાસ્થા- મર્થઃ
સમર્થઃ સ યતોઽભ્યુદેતિ

અન્વય-યમ્ વિના અયમ્ લોકઃ અકર્મણ્યતયા કર્મણિ અભિયોગમ્ ન વિદધાતિ અસત્ત્વાન્ અપિ સત્ત્વાન્ આસ્થામ્ નેતુમ્ સઃ
સમર્થઃ અર્થઃ યતઃ અભ્યુદેતિ સઃ૦ ।
ધર્મેણ ધર્મેણ નિજોચિતેન કામેન કામેન વૃતાભયેન । કાલેન કાલે નતિમાગતેન વાતેન વા તેન સુખાવહેન

જીવેન જીવેન તદર્પિતેન કાવ્યેન કાવ્યેન મનોહરેણ । મિત્રેણ મિત્રેણ તમોવૃતાનાં સૌમ્યેન સૌમ્યેન ચ
સેવ્યતે યઃ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-યઃ (પ્રભુઃ) ધર્મેણ નિજોચિતેન ધર્મેણ કામેન વૃતાભયેન કામેન કાલે નતિમ્ આગતેન કાલેન તેન
સુખાવહેન વાતેન વા જીવેન તદર્પિતેન જીવેન કાવ્યેન મનોહરેણ કાવ્યેન તમોવૃતાનામ્ મિત્રેણ મિત્રેણ
સૌમ્યેન સૌમ્યેન ચ સેવ્યતે સઃ૦ ।
લોકાન્ સલોકાન્ સદયોઽસૃજદ્યો ધાતા વિધાતા વિભુરીપ્સિતાનામ્ । દેવઃ પદે વઃ પરમે નિયોક્તા કામં
સકામં સફલીકરોતુ

(દ્વાદશભિઃ કુલકમ્)
અન્વય-ઈપ્સિતાનામ્ વિધાતા સદયઃ વિભુઃ યઃ ધાતા સલોકાન્ લોકાન્ અસૃજત્ સઃ પરમે પદે નિયોક્તા દેવઃ
વઃ કામમ્ કામમ્ (નિશ્ચયેન) સફલીકરોતુ ।
તં વન્દિતં વન્દિભિરર્ચયન્તે સન્તો લસન્તો લલિતૈર્વચોભિઃ । તસ્યાઽજિતસ્યાજિષુ નૌતિ લીલા-
મુત્તાલમુત્તાલરવેણ લોકઃ

ધીરસ્ય ધીરસ્યતિ તસ્યતીક્ષ્ણા- બન્ધાનુબન્ધાનુગતાં પ્રવૃત્તિમ્ । દાનં દદાનં દયિતેવ રાગા-
દાનન્દદા નન્દયતે ચ તં શ્રીઃ

સંપન્નસમ્પન્નવસિદ્ધિહેતું ધુર્યામધુર્યામમરેન્દ્રમુખ્યાઃ । ભાસા શુભા સા શુચિરીશભક્તિ-
ર્યસ્યાઽભયસ્યાભરણત્વમેતિ

(તિલકમ્)
અન્વય-સમ્પન્નસમ્પન્નવસિદ્ધિહેતુમ્ ધ્ર્યામ્ યામ્ (ઈશભક્તિમ્૦ અમરેન્દ્રમુખ્યાઃ અધુઃ સા ભાસા શુભા શુચિઃ
ઈશભક્તિઃ યસ્ય અભયસ્ય આભરણત્વમ્ એતિ । વન્દિભિઃ વન્દિતમ્ તમ્ (ધન્યમ્) લલિતૈઃ વચોભિઃ લસન્તઃ
સન્તઃ અર્ચયન્તે આજિષુ અર્જિતસ્ય તસ્ય લીલામ્ લોકઃ ઉત્તાલરવેણ ઉત્તાલમ્ (ત્વરિતમ્) નૌતિ તસ્ય ધીરસ્ય
તીક્ષ્ણા ધીઃ બન્ધાનુબન્ધાનુગતામ્ પ્રવૃત્તિમ્ અસ્યતિ દયિતા ઇવ આનન્દદા શ્રીઃ ચ (અર્થિભ્યઃ) દાનમ્
દદાનમ્ તમ્ રાગાત્ આનન્દયતે ।
શઙ્કા ભૃશં કા ભૃતકપ્રિયશ્ચે- દાસન્નદાસં ન જહાતિ શમ્ભુઃ । નારાધનારાધયિતુશ્ચ મિથ્યા કિં
ચિત્ત કિંચિત્તરલત્વમેષિ

સાનન્દ સા નન્દનભૂસ્તૃણં તે કલ્યાણ કલ્યાણગિરિઃ ક્વ ગણ્યઃ । સા તેજસા તે જડતામુદસ્ત-
કમ્પાઽનુકમ્પા નુદતીન્દુમૌલેઃ

જમ્બાલજં બાલરવેરિવાભા- ઽદીનં નદીનં નવચન્દ્રિકેવ । સાશઙ્ક સા શઙ્કરભક્તિરુચ્ચૈ-
રક્ષામરક્ષા મદયિષ્યતિ ત્વામ્

નો ભોગિનો ભોગિભિરર્ચિતો યઃ સાતઙ્ક સાતં કલયઞ્જહાતિ । સ ત્વાઽલસત્વાલયદૈન્યહારી
પાસ્યત્યપાસત્યશુભં ચ શંભુઃ

(ચક્કલકમ્)
અન્વય-હે ચિત્ત ! તે ભૃશમ્ કા શઙ્કા ! શમ્ભુઃ ચેત્ ભૃતકપ્રિયઃ તર્હિ આસન્નદાસમ્ ન જહાતિ આરાધયિતુઃ
તે આરાધના ચ મિથ્યા ન (ભવતિ) તસ્માત્ હે ચિત્ત ! (ત્વમ્) કિઞ્ચિત્ તરલત્વમ્ કિમ્ એષિ ? અયિ સાનન્દ ! સા
નન્દનભૂઃ તે તૃણમ્ (ભવતિ) અતશ્ચ હે કલ્યાણ (સઃ) કલ્યાણગિરિઃ ક્વ ગણ્યઃ ? ભો ચિત્ત ! ઉદસ્તકમ્પા
સા ઇન્દુમૌલેઃ અનુકમ્પા (સ્વકીયેન) તેજસા તે જડતામ્ નુદતિ અયિ સાશઙ્ક ! બાલરવેઃ આભા જમ્બાલજમ્ ઇવ
નવચન્દ્રિકા અદીનમ્ નદીનમ્ ઇવ સા ઉચ્ચૈઃ અક્ષામરક્ષા શઙ્કરભક્તિઃ ત્વામ્ મદયિષ્યતિ હે સાતઙ્ક ! ચિત્ત
અલસત્વાલયદૈન્યહારી શંભુઃ ત્વા પાસ્યતિ અશુભમ્ ચ અપાસ્યતિ ।
દોષપ્રદોષપ્રસૃતાપિ સક્તા સેવારસે વારવિલાસિનીવ । યા નિર્ભયા નિર્ભરરાગિણી ત્વા- માયાતિ
માયાતિમિરેઽભિસર્ત્તુમ્

ભાવાનુભાવાનુગમેન રૂઢા બાલા નવાલાનગતા વશેવ । સાઽનેહસા નેહ વિહાસ્યતિ ત્વાં
કણ્ઠોપકણ્ઠોપગતૈવ વાણી

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે ચિત્ત ! દોષપ્રદોષપ્રસૃતા અપિ નિર્ભરરાગિણી નિર્ભયા સેવારસે સક્તા યા (વાણી) વારવિલાસિની
ઇવ માયાતિમિરે ત્વામ્ અભિસર્તુમ્ આયાતિઃ સા ભાવાનુભાવાનુગમેન રૂઢા કણ્ઠોપકણ્ઠોપગતા વાણી ઇહ
કણ્ઠોપકણ્ઠોપગતા બાલા ઇવ નવાલાનગતા કણ્ઠોપકણ્ઠોપગતા વશા (કરિણી) ઇવ ત્વામ્ અનેહસા ન
વિહાસ્યતિ ।
દિવ્યા યદિ વ્યાયતકાન્તયસ્તે ગૌરીશ ગૌરી શશિનઃ કલા ચ । વિઘ્નન્તિ વિઘ્નં તિમિરાભિધાનં
તેનાઽહતેનાઽહમુપદ્રુતઃ કિમ્

અન્વય-હે ઈશ ! વ્યાયતકાન્તયઃ દિવ્યાઃ તે ગૌઃ ગૌરી શશિનઃ કલા ચ (એતાઃ) યદિ તિમિરાભિધાનમ્
વિઘ્નમ્ વિઘ્નન્તિ તર્હિ તેન અહતેન (તિમિરેણ) અહમ્ કિમ્ ઉપદ્રુતઃ (અસ્મિ) ?
મુદ્યોગમુદ્યોગભૃતો ભજન્તે શંસન્તિ શં સન્તિ ચ નિર્વિકલ્પાઃ । ભક્તા વિભક્તા વિપદસ્ત્વદીયાઃ
કસ્માદકસ્માદહમેવ મગ્નઃ

અન્વય-હે ઈશ ! ઉદ્યોગભૃતઃ ત્વદીયાઃ ભક્તાઃ મુદ્યોગમ્ ભજન્તે શમ્ શંસન્તિ નિર્વિકલ્પાઃ ચ સન્તિ વિપદઃ
વિભક્તાઃ ચ સન્તિ તર્હિ અકસ્માત્ અહમ્ એવ (વિપદર્ણવે) કસ્માત્ મગ્નઃ ?
વાચાં તવાચાન્તશુચાં શુભાના મોઘા ન મોઘા નમતાં કદાચિત્ । તૈરુદ્ધતૈરુદ્ધર મામનાથં લીનં
કુલીનં કુદશાન્ધકારે

અન્વય-અયિ વિભો ! નમતામ્ આચાન્તશુચામ્ તવ શુભાનામ્ વાચામ્ ઓઘાઃ કદાચિત્ (અપિ) મોઘાઃ ન ભવન્તિ અતઃ
તૈઃ ઉદ્ધતૈઃ (યમભટ-ત્રાસ-વિધાયકૈર્વાક્યસમૂહૈઃ) મામ્ અનાથમ્ કુદશાન્ધકારે લીનમ્ કુલીનમ્
ઉદ્ધર !
કલ્પાન્તકલ્પાન્તકભીતિયુક્તં રક્ષામિ રક્ષામિહ યોઽર્હતીતિ । યસ્તે નયસ્તેન દિશ પ્રસન્ના-
મત્રાઽસમત્રાસહરાં દૃશં મે

અન્વય-હે ઈશ ! ઇહ યઃ રક્ષામ્ અર્હતિ કલ્પાન્તકલ્પાન્તકભીતિયુક્તમ્ તમ્ રક્ષામિ ઇતિ યઃ તે નયઃ (અસ્તિ) તેન
અત્ર અસમત્રાસહરામ્ પ્રસન્નામ્ દૃશમ્ મે દિશ ।
કન્દર્પ કં દર્પમુપૈષિ યાત- મસ્તં સમસ્તં સહસા બલં તે । ભીરો ગભીરો ગલિતઃ કિમુચ્ચૈ-
રક્ષોભરક્ષો ભગવત્પ્રસાદઃ

અન્વય-હે કન્દર્પ ! કમ્ દર્પમ્ ઉપૈષિ ? તે સમસ્તમ્ બલમ્ સહસા અસ્તમ્ યાતમ્ અયિ ભીરો ! અક્ષોભરક્ષઃ
ગભીરઃ ઉચ્ચૈઃ ભગવત્પ્રસાદઃ કિમ્ ગલિતઃ ? (ત્વયા વિસ્મૃતઃ કિમ્) ।
વિદ્યામવિદ્યામપિ તાં યયા ત્વા- મારાધ્યમારાધ્ય સુખી ભવામિ । માયાપિ મા યાપિતભીરુપૈતુ યાતા ન
યા તાનવમર્ચિતું ત્વામ્

અન્વય-હે પ્રભો ! યયા ત્વામ્ આરાધ્યમ્ આરાધ્ય (અહમ્) સુખી ભવામિ તામ્ અવિદ્યામ્ અપિ (અહમ્) વિદ્યામ્ (એવ જાને)
યા (માયા) ત્વામ્ અર્ચિતુમ્ તાનવમ્ ન યાતા સા યાપિતભીઃ માયા અપિ મા (મામ્) ઉપૈતુ ।
રામાભિરામાભિમતા ધૃતાર્ધે ભોગોપભોગોપગતેન કેન । કસ્યાન્તકસ્યાન્તકરી ચ લક્ષ્મી- ધામાનિ ધામાનિ
બિભર્તિ દૃષ્ટિઃ

અન્વય-હે વિભો ! અભિરામા અભિમતા રામા ભોગોપભોગોપગતેન (ત્વદન્યેન) કેન અર્ધે ધૃતા ? અન્તકસ્ય અન્તકરી
કસ્ય ચ દૃષ્ટિઃ લક્ષ્મીધામાનિ ધામાનિ બિભર્તિ ?
કઃ સ્તમ્ભકઃ સ્તમ્ભનિભસ્ય જિષ્ણોઃ કસ્તાપકસ્તાપકૃતઃ સ્મરસ્ય । કારાનુકારાનુભવે ભવેઽસ્મિન્ કો
જીવકો જીવભૃતાં વિના ત્વામ્

અન્વય-હે વિભો ! ત્વામ્ વિના સ્તંભનિભસ્ય જિષ્ણોઃ સ્તમ્ભકઃ કઃ (ભવતિ) તાપકૃતઃ સ્મરસ્ય તાપકૃતઃ
કઃ (ભવતિ) તથા કારાનુકારાનુભવે અસ્મિન્ ભવે જીવભૃતામ્ જીવકઃ કઃ ભવતિ ? ન કોપીત્યર્થઃ ।
યા શંસયા શંસતિ શંભુભક્તિં ચેષ્ટાસુ ચેષ્ટાસુ રતિં સ્મરસ્ય । તામક્ષતામક્ષયપુણ્યકોષા-
દન્યો વદન્યો વહતે તનું કઃ

અન્વય-યા (તનુઃ) શંસયા શંભુભક્તિમ્ શંસતિ સ્મરસ્ય ઇષ્ટાસુ ચેષ્ટાસુ ચ રતિમ્ શંસતિ તામ્ અક્ષતામ્
તનુમ્ અક્ષયપુણ્યકોષાત્ અન્યઃ કઃ વદન્યઃ વહતે ?
યાહન્તયા હન્ત નૃપેઽપ્યવજ્ઞા- માનઞ્જ માનં જનયન્ત્યભઙ્ગમ્ । હા નિઃસહા નિઃસરણેઽપિ ભક્ત્યા સા
વાગસાવાગમદન્તિકં તે

અન્વય-હન્ત ! હે વિભો ! અભઙ્ગમ્ માનમ્ જનયન્તી યા (વાક્) અહંતયા નૃપે અપિ અવજ્ઞામ્ આનઞ્જ હા ! સા (એવ)
અસૌ વાક્ નિઃસરણે અપિ નિઃસહા ભક્ત્યા તે અન્તિકમ્ આગમત્ !
દેવં યદેવં યમકૈર્મહેશં તુષ્ટાવ તુષ્ટાવસરોચિતં ગીઃ । શસ્યો યશસ્યોઽયમુપસ્થિતોઽસ્મા- દેનોભિદે
નોઽભિમતઃ પ્રસાદઃ

અન્વય-ઇયમ્ તુષ્ટા ગીઃ યત્ એવં યમકૈઃ મહેશમ્ દેવમ્ અવસરોચિતમ્ તુષ્ટાવ અયમ્ શસ્યઃ યશસ્યઃ નઃ
એનોભિદે અભિમતઃ ચ પ્રસાદઃ અસ્માત્ (મહેશાત્) ઉપસ્થિતઃ ।
તરલતરલતાગ્રસ્પર્દ્ધિની ચઞ્ચલત્વં રુચિરરુચિરમન્દાનન્દદા મુઞ્ચતિ શ્રીઃ । ચરતિ ચ
રતિકાન્તધ્વંસિશંસારતાનાં મધુરમધુરસાર્દ્રા ભારતી વક્ત્રપદ્મે

અન્વય-તરલતરલતાગ્રસ્પર્દ્ધિની (અપિ) શ્રીઃ રતિકાન્તધ્વંસિશંસારતાનામ્ (પુંસામ્) અમન્દાનન્દદા
રુચિરરુચિઃ સતી ચઞ્ચલત્વમ્ મુઞ્ચતિ રતિકાન્તધ્વંસિશંસારતાનામ્ વક્ત્રપદ્મે ચ મધુરમધુરસાર્દ્રા
ભારતી ચરતિ ।
ઇતિ શ્રી પ્રેમમકરન્દસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ પાદાદિયમકસ્તોત્રં ષડ્વિંશમ્
સપ્તવિંશં સ્તોત્રમ્
જયતિ સંયતિ સંગતપાણ્ડવપ્રહરણાહરણાહિતકૈતવઃ । તરુણદારુણદાશવપુર્ધૃતસ્થિરયશા
રયશાલિશરો હરઃ

અન્વય-સંયતિ સંગત-પાણ્ડવપ્રહરણાહરણાહિતકૈતવઃ તરુણદારુણદાશવપુઃ ધૃતસ્થિરયશાઃ
રયશાલિશરઃ હરઃ જયતિ ।
ભુવનપાવનપાદમધર્ષિતં મઘવતાઽઘવતામપિ સસ્પૃહમ્ । મુનિજનીનિજનીતિપરીક્ષણે
ધવલકેવલકેલિકૃતં સ્તુમઃ

અન્વય-ભુવનપાવનપાદમ્ મઘવતા અધર્ષિતમ્ અઘવતામ્ અપિ સસ્પૃહમ્ મુનિજનીનિજનીતિપરીક્ષણે
ધવલકેવલકેલિકૃતમ્ (વયમ્) સ્તુમઃ ।
સ્થિરમગારમગાત્મજયા શ્રિતં સ્મરવિકારવિકાસપરાઙ્મુખમ્ । ભુજગરાજગરાગ્નિશિખાવલી-
વિષમવેષમવેપથુદાયિનમ્

શમિષુ કામિષુ કારુણિકેષુ વા વરમઘોરમઘોપશમક્ષમમ્ । ઘનવિપન્નવિપન્નિધને સદા
પરમધીરમધીશમુપાસ્મહે

(યુગ્મમ્)
અન્વય-અગાત્મજયા શ્રિતમ્ સ્થિરમ્ અગારમ્ સ્મરવિકારવિકાસપરાઙ્મુખમ્
ભુજગરાજગરાગ્નિશિખાવલીવિષમવેષમ્ (અપિ) અવેપથુદાયિનમ્ વરમ્ અઘોરમ્ શમિષુ કામિષુ કારુણિકેષુ વા
અઘોપશમક્ષમમ્ સદા ઘનવિપન્નવિપન્નિધને પરમધીરમ્ (એવંભૂતમ્) અધીશમ્ (વયમ્) ઉપાસ્મહે ।
શ્રુતનયાસ્તનયાસ્તનુમધ્યમા યુવતયો બત યોગિમનોહૃતઃ । યદઘનામઘનામયવૈશસં તદમૃતેશમૃતે
શમયન્તિ કિમ્

અન્વય-બત (દેહિનામ્) યત્ અઘનામઘનામયવૈશસમ્ (ભવતિ) તત્ અમૃતેશમ્ ઋતે શ્રુતનયાઃ તનયાઃ તથા
યોગિમનોહૃતઃ તનુમધ્યમાઃ યુવતયઃ ચ કિમ્ શમયન્તિ ? (નૈતે તદ્દુઃખં શમયિતું સમર્થા
ભવન્તીત્યર્થઃ) ।
ન હરિણા હરિણાઙ્કશિખામણે ન વિધિના વિધિનાઽપિ સપર્યતા । તવ પુરા વપુરામમૃશે વયં ક્વ નુ
ભવાનુભવાવૃતચેતસઃ

અન્વય-અયિ હરિણાઙ્કશિખામણે ! પુરા તવ વપુઃ હરિણા (અપિ) ન આમમૃશે (નાજ્ઞાયિ) તથા વિધિના
સપર્યતા અપિ વિધિના ન આમમૃશે ભવાનુભવાવૃતચેતસઃ વયમ્ (તુ) (ત્વત્સ્તુતિવિધાને) ક્વ નુ ભવામઃ ?
ચતુરગાસ્તુરગા નગજા ગજાઃ સ્થિરમુદારમુદાત્તબલં બલમ્ । પ્રભવતા ભવતા વિહિતે હિતે પ્રતિદિશન્તિ
દિશં કમલામલામ્

અન્વય-હે વિભો ! પ્રભવતા હિતે વિહિતે (સતિ) ચતુરગાઃ તુરગાઃ નગજાઃ ગજાઃ સ્થિરમ્ ઉદારમ્ ઉદાત્તબલમ્
બલમ્ (એતાનિ વસ્તૂનિ) કમલામલામ્ દિશમ્ પ્રતિદિશન્તિ ।
દ્વિજસમાજસમાધિકદર્થન- પ્રવણરાવણરાજ્યહૃતૌ કૃતી । ચરણયો રણયોગ્યબલોઽભવ- ન્નવનતો વનતો
ભરતાગ્રજઃ

શુભરતો ભરતોઽપ્યભવદ્દ્વિષદ્- ગરિમહારિમહાઃ સમવાપ્ય યમ્ । દિશ તમીશ તમીપતિશેખર
સ્થિરમનુગ્રમનુગ્રહમેહિ મે

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે વિભો ! યમ્ (અનુગ્રહમ્) સમવાપ્ય દ્વિજસમાજસમાધિકદર્થનપ્રવણરાવણરાજ્યહૃતૌ કૃતી (તવ)
ચરણયોઃ અવનતઃ ભરતાગ્રજઃ વનતઃ (વને સ્થિતોપીત્યર્થઃ) રણયોગ્યબલઃ અભવત્ તથા હે ઈશ હે
તમીપતિશેખર ! યમ્ સમવાપ્ય શુભરતઃ ભરતઃ અપિ દ્વિષદ્ગરિમહારિમહાઃ અભવત્ તમ્ સ્થિરમ્ અનુગ્રમ્
(મઙ્ગલદાયિનમ્) અનુગ્રહમ્ મે (મહ્યમ્) દિશ (ત્વમ્) એહિ ।
ભૃશમનીશમનીતિપથસ્થિતં મદવશાદવશાક્ષમુપપ્લુતમ્ । અહરહર્હર હર્ષયતે ન કિં હિતવતી તવ
તીવ્રશુચં રુચિઃ

અન્વય-હે હર ! ભૃશમ્ અનીશમ્ અનીતિપથસ્થિતમ્ તથા મદવશાત્ અવશાક્ષમ્ (કામાદિવૈરિભિઃ) ઉપપ્લુતમ્
તીવ્રશુચમ્ (મામ્) હિતવતી તવ રુચિઃ અહરહઃ કિમ્ ન હર્ષયતે ?
કુશલપેશલપેલવદૃગ્વમન્ રસનયા સનયાર્ત્તિહૃતામૃતમ્ । મદનસાદન સાન્ત્વય સંપદા-
મપદમાપદમાશ્રિતમેહિ મામ્

અન્વય-અયિ મદનસાદન ! કુશલપેશલપેલવદૃક્ (ત્વમ્) સનયાર્તિહૃતા રસનયા અમૃતમ્ વમન્ સમ્પદામ્ અપદમ્
આપદમ્ આશ્રિતમ્ મામ્ સાન્ત્વય (ત્વમ્) એહિ ।
કથમનાથમનાગસમન્તિકે મદનમર્દન મર્ષયસે ન મામ્ । ભુવનભાવન ભાતિ વિના ત્વયા જગતિ
કોઽગતિકોદ્ધરણક્ષમઃ

અન્વય-હે મદનમર્દન ! (ત્વમ્) અનાગસમ્ મામ્ અનાથમ્ અન્તિકે કથમ્ ન મર્ષયસે ? અયિ ભુવનભાવન ! ત્વયા
વિના જગતિ અગતિકોદ્ધરણક્ષમઃ કઃ ભાતિ ? (ન કોપીત્યર્થઃ)
યદિ કૃપાપર પાપરતસ્ય મે ન કુરુષે પરુષે પદમાશયે । હિતતમા કતમા કલુષાત્મનો મમ હરાઽમહરા
ઘટતે ગતિઃ

અન્વય-હે કૃપાપર ! યદિ પાપરતસ્ય મે પરુષે આશયે પદમ્ ન કુરુષે તર્હિ હે હર ! કલુષાત્મનઃ મમ
અમહરા કતમા હિતતમા ગતિઃ ઘટતે ?
સ્થિરવિભા રવિભાતિરિવોન્મદં મદમયં દમયન્ત્યસમન્તમઃ । તવ દયા વદ યાત્યુદયં ન ચેદ્ ભવતમી
બત મીલતિ મે કથમ્

અન્વય-હે પ્રભો ! સ્થિરવિભા તવ દયા રવિભાતિઃ ઇવ ઉન્મદમ્ મદમયમ્ અસમમ્ તમઃ દમયન્તી ન ચેત્ ઉદયમ્
યાતિ તર્હિ હે વિભો ! (ત્વમેવ) વદ મમ ભવતમી કથમ્ મીલતિ ?
રજનિરાજનિરાકરણક્ષમઃ ક્ષતનિશાતનિશાતિમિરોત્કરઃ । કૃતવિભાતવિભાભરભાસ્વરો દિનકરો ન
કરોત્યુદયં યદા

દિવિ યદા વિયદાભરણં કૃપા- પરમતે રમતે ન સુધાકરઃ । ન શુચિરાશુ ચિરાપતિતં યદા
સ્થિરમપારમપાકુરુતે તમઃ

તનુકૃશાનુકૃશાં ગ્રસતે યદા મિહિરજાહિરજાતઘૃણસ્તનુમ્ । શિવ તદા બત દાસ્યતિ મે ધૃતિં ત્વદિતરઃ
કતરઃ કરુણાપરઃ

(તિલકમ્)
અન્વય-હે વિભો ! યદા રજનિરાજનિરાકરણક્ષમઃ ક્ષતનિશાતનિશાતિમિરોત્કરઃ
કૃતવિભાતવિભાભરભાસ્વરઃ દિનકરઃ ઉદયમ્ ન કરોતિ હે કૃપાપરમતે ! યદા વિયદાભરણમ્ સુધાકરઃ
દિવિ ન રમતે યદા ચિરાપતિતમ્ સ્થિરમ્ અપારમ્ તમઃ શુચિઃ (અગ્નિઃ) ન અપાકુરુતે યદા અજાતઘૃણઃ
મિહિરજાહિઃ (કાલપાશઃ) તનુકૃશાનુકૃશામ્ તનુમ્ ગ્રસતે અયિ શિવ ! બત !! તદા ત્વદિતરઃ કતરઃ
કરુણાપરઃ મે (મમાઽશરણસ્ય) ધૃતિમ્ દાસ્યતિ ?
નિધનસાધનસાન્દ્રલસદ્વિષા- નલકરાલકરાત્તમહોરગઃ । નિયમનાય મનાઙ્મમ સસ્પૃહે ભવતિ ધાવતિ
ધામ યમઃ કથમ્

અન્વય-અયિ વિભો ! ભવતિ સસ્પૃહે (દયાપરે) સતિ નિધનસાધનસાન્દ્રલસદ્વિષાઽનલકરાલકરાત્તમહોરગઃ
યમઃ મનાક્ નિયમનાય મમ ધામ કથમ્ ધાવતિ ?
પલિતમીલિતમીશ મમ સ્મર- શ્ચતુરમાતુરમારચયન્વપુઃ । ઘનબલેઽનવલેપપરે ત્વયિ પ્રભવિતા
ભવિતાપકરઃ કથમ્

અન્વય-હે ઈશ ! પલિતમીલિતમ્ મમ વપુઃ ચતુરમ્ આતુરમ્ આરચયન્ ભવિતાપકરઃ સ્મરઃ ઘનબલે ત્વયિ
અનવલેપપરે સતિ કથમ્ પ્રભવિતા ?
કિમધુના મધુનાપિ યુતો વહન્ રતિમભીતિમભીષ્ટતમામપિ । શ્રિતમવન્તમવન્ધ્યબલં વિભું જયતિ માં
યતિમાનહરઃ સ્મરઃ

અન્વય-હે વિભો ! મધુના યુતઃ અપિ અભીતિમ્ અભીષ્ટતમામ્ અપિ રતિમ્ વહન્ યતિમાનહરઃ સ્મરઃ અધુના
અવન્ધ્યબલમ્ અવન્તમ્ વિભુમ્ શ્રિતમ્ મામ્ કિમ્ જયતિ ? (કથં જયતીત્યર્થઃ)
વિષમરોષમરોઃ પથિ પાતય- ન્મતિમનીતિમનીક્ષિતસત્પથામ્ । ભૃશમયં શમયન્નિયમં કથં તવ પુરો
વપુરોષતિ મે મદઃ

અન્વય-હે સ્વામિન્ ! અનીક્ષિતસત્પથામ્ અનીતિમ્ મતિમ્ વિષમરોષમરોઃ પથિ પાતયન્ ભૃશમ્ નિયમમ્ શમયન્ અયમ્
મદઃ તવ પુરઃ મે વપુઃ કથમ્ ઓષતિ ?
મમ નિકામનિકારકૃતો વૃથા વપુરવાપુરવાર્યરુષોઽરયઃ । ન હિ તદાહિતદાહમદન્ત્યમી તવ હિતાવહિતા હિ
નતેષુ ધીઃ

અન્વય-હે વિભો ! નિકામનિકારકૃતઃ અવાર્યરુષઃ અરયઃ મમ (ભવદ્ભક્તસ્ય) વપુઃ વૃથા અવાપુઃ । હિ અમી
આહિતદાહમ્ તત્ (મમવપુઃ) ન અદન્તિ હિ નતેષુ તવ ધીઃ હિતાવહિતા (ભવતિ) ।
યદિ વિભા દિવિ ભાતિ ન તાવકી યદિ ન મે દિનમેતિ ભવન્મયમ્ । વદ મહાદમહારિ તમઃ કથં
વિષમદોષમદો વિનિવર્તતે

અન્વય-હે શિવ ! યદિ તાવકી વિભા દિવિ (બાહ્યાકાશે હૃદયાકાશે ચ) ન ભાતિ ભવન્મયમ્ દિનમ્ મે યદિ ન એતિ
તર્હિ ત્વમ્ વદ મહાદમહારિ વિષમદોષમ્ અદઃ તમઃ કથમ્ વિનિવર્તતે ?
કમલિની મલિનીક્રિયતે યયા વિહતસંતતસંતમસાપિ યા । સ્મરચિતા રચિતાપિ ચ યત્ર તાં વિતર
કાતરકામદુઘાં દૃશમ્

અન્વય-હે વિભો ! યયા (વામભાગસ્થિતયેન્દુરૂપયા દૃશા) કમલિની મલિનીક્રિયતે યા અપિ
(દક્ષિણભાગસ્થિતા દૃક્) વિહતસંતતસંતમસા ભવતિ યત્ર ચ (તૃતીયસ્યાં લલાટસ્થિતાયાં દૃશિ)
સ્મરચિતા રચિતા તામ્ કાતરકામદુઘામ્ (ચન્દ્રાર્કાગ્નિરૂપત્રિધામમયીમ્) દૃશમ્ વિતર ।
તુહિનવાહિનવાનિલજે મનઃ સહસિ રંહસિ રઞ્જયતિ પ્રિયા । ન રસિકોરસિ કોષ્ણકુચા તથા તવ ગુણાનુગુણા
નુતિગીર્યથા

અન્વય-હે પ્રભો ! ગુણાનુગુણા તવ નુતિગીઃ યથા મનઃ રઞ્જયતિ સહસિ તુહિનવાહિનવાનિલજે રંહસિ ઉરસિ
રસિકા (સંસક્તા) કોષ્ણકુચા પ્રિયા મનઃ તથા ન રઞ્જયતિ ।
અયમસૌ યમસૌષ્ઠવહૃત્પુરઃ પરુષપૌરુષપૌષ્ટિકચેષ્ટિતઃ । વિધુરબન્ધુરવન્ધ્યપરિગ્રહઃ સ્ફુરતિ મે
રતિમેત્ય મહેશ્વરઃ

અન્વય-યમસૌષ્ઠવહૃત્ પરુષપૌરુષપૌષ્ટિકચેષ્ટિતઃ વિધુરબન્ધુઃ અવન્ધ્યપરિગ્રહઃ અયમ્ (અહમ્
એતાદૃગેવ) અસૌ મહેશ્વરઃ મે રતિમ્ એત્ય પુરઃ સ્ફુરતિ ।
અનિધનેન ધનેન મનસ્વિના- મનુગુણેન ગુણેન ગરીયસા । અભિજનેન જનેન સુદુષ્કૃતૈ- રશબલેન બલેન ચ
વર્ધતે

અભિનવેન નવેન શિવસ્ય યઃ સ્તુતિમુદારમુદારભતેઽમુના । અવહિતસ્ય હિ તસ્ય તનોતિ શં વિભવદો
ભવદોષહરો હરઃ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-યઃ (ધન્યાત્મા) ઉદારમુત્ સન્ અભિનવેન અમુના નવેન શિવસ્ય સ્તુતિમ્ આરભતે સઃ નરઃ અનિધનેન
ધનેન મનસ્વિનામ્ અનુગુણેન ગરીયસા ગુણેન અભિજનેન જનેન સુદુષ્કૃતૈઃ અશબલેન બલેન ચ વર્ધતે હિ
વિભવદઃ ભવદોષહરઃ હરઃ તસ્ય અવહિતસ્ય શમ્ તનોતિ ।
સ સકલાસુ કલાસુ વિચક્ષણઃ સ મતિમાનતિમાનસમુન્નતઃ । ન શશિખણ્ડશિખણ્ડમૃતે સ્તુતિં
સુકૃતવાન્ કૃતવાનપરસ્ય યઃ

અન્વય-યઃ સુકૃતવાન્ શશિખણ્ડશિખણ્ડમ્ ઋતે અપરસ્ય સ્તુતિમ્ ન કૃતવાન્ સઃ નરઃ સકલાસુ કલાસુ
વિચક્ષણઃ સઃ મતિમાન્ અતિમાનસમુન્નતઃ (ભવતિ) ।
પ્. ૫૯૫)
રવિરહો વિરહોદ્ધરણાદ્દિશ- ન્ધૃતિમુદેતિ મુદે રથપક્ષિણામ્ । યદવિષાદવિષાભિભવં જગ-
ત્કૃતમસન્તમસં સ્તુતિભિઃ પ્રભોઃ

અન્વય-(રવિણા પ્રાતરુત્થાય) યત્ પ્રભોઃ (શ્રી શંભોઃ) સ્તુતિભિઃ જગત્ અવિષાદ-વિષાભિભવમ્ અસન્તમસમ્
કૃતમ્ તત્ અહો ! વિરહોદ્ધરણાત્ ધૃતિમ્ દિશન્ રથપક્ષિણામ્ મુદે રવિઃ ઉદેતિ ।
વિનયશોભિઃ યશોભિરતં મનઃ પરહિતારહિતા વિમલા મતિઃ । વિપુલમઙ્ગલમઙ્ગમિતિ પ્રભોઃ પ્રતિફલન્તિ
ફલં સ્તુતિવીરુધઃ

અન્વય-મનઃ વિનયશોભિ સત્ યશોભિરતમ્ (ભવતિ) મતિઃ વિમલા (સતી) પરહિતારહિતા (ભવતિ) અઙ્ગમ્ ચ
વિપુલમઙ્ગલમ્ (ભવતિ) પ્રભોઃ સ્તુતિવીરુધઃ ઇતિ ફલમ્ પ્રતિફલન્તિ ।
જિતસુધારસુધારસભારતી- વિભવસંભવસંભૃતકીર્તયઃ । કવિબુધા વિબુધાધિપવન્દિતં સુકૃતિનઃ
કૃતિનઃ સ્તુવતે શિવમ્

અન્વય-જિતસુધારસુધારસભારતી-વિભવસંભવસંભૃતકીર્તયઃ સુકૃતિનઃ કૃતિનઃ કવિબુધાઃ
વિબુધાધિપવન્દિતમ્ શિવમ્ સ્તુવતે ।
ન મહતામહતામલસંવિદાં મદયિતા દયિતાધિગમસ્તથા । મધુરસાધુરસાર્દ્રપદા યથા સયમકા
યમકામરિપુસ્તુતિઃ

અન્વય-મધુરસાધુરસાર્દ્રપદા સયમકા યમકામરિપુસ્તુતિઃ યથા અહતામલસંવિદામ્ મહતામ્ મદયિતા
(ભવતિ) તથા તેષામ્ દયિતાધિગમઃ ન મદયિતા ।
કા નામ નામરવધૂરવધૂતકાન્તા કાન્તા ન કા નરજની રજનીપતિશ્રીઃ । શ્રીમન્તમન્તકરિપું
કરિપુઙ્ગવાન્ત- હેતું સ્તુવન્તમવિરામવિરાવમેતિ

અન્વય-કરિપુઙ્ગવાન્તહેતુમ્ શ્રીમન્તમ્ અન્તકરિપુમ્ સ્તુવન્તમ્ (પુરુષમ્) અવધૂત-કાન્તા કા નામ અમરવધૂઃ
અવિરામવિરાવમ્ ન એતિ ? તથા રજનીપતિશ્રીઃ કાન્તા કા નરજની ન એતિ ? (અપિ તુ સર્વા એવેત્યર્થઃ)
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ પાદમધ્યયમકાખ્યં સ્તોત્રં સપ્તવિંશમ્ ।
અષ્ટાવિંશં સ્તોત્રમ્
અન્તશ્ચેતસિ નિર્વૃતિર્ન ગમિતા નાશં કયા શઙ્કયા નૈષા પુષ્યતિ તેન સંહૃતગતિઃ શોભારતી ભારતી
। ભક્તિઃ કિં તુ વિજૃમ્ભતે મમ યથૈવાભા સ્વતો ભાસ્વતો યાદૃક્તાદૃગતઃ કિમપ્યભિદધે સંપ્રત્યહં
પ્રત્યહમ્

અન્વય-કયા શઙ્કયા (મમ) ચેતસિ અન્તઃ નિર્વૃતિઃ નાશમ્ ન ગમિતા ? તેન સંહૃતગતિઃ એષા મમ ભારતી
શોભારતી ન પુષ્યતિ (તર્હિ મૌનમાલમ્બ્ય સ્થીયતામિત્યાશઙ્ક્યાહ-) કિન્તુ યથૈવ ભાસ્વતઃ આભા સ્વતઃ
વિજૃમ્ભતે તથા મમ (અપિ) ભક્તિઃ વિજૃમ્ભતે અતઃ સમ્પ્રતિ અહમ્ પ્રત્યહમ્ યાદૃક્તાદૃક્ (ઉચ્ચાવચમ્) કિમપિ
અભિદધે ।
વક્ત્રં બિભ્રદદભ્રદીર્ઘદહનજ્વાલં ભયં લમ્ભય- ન્નુદ્ગ્રીવં ઘટયન્કરે વિદધતં વ્યાલં ઘનં
લઙ્ઘનં । પ્રત્યાસીદતિ મૃત્યુરિત્યુપચિતસ્ફારોચિતાં રોચિતાં શ્રુત્વા માં ન કથં વિભુર્ગિરમિમાં
ચિત્રાયતાં ત્રાયતામ્

અન્વય-હે દયાલો ! અદભ્રદીર્ઘદહનજ્વાલમ્ વક્ત્રમ્ બિભ્રત્ (પ્રાણિનામ્) ભયમ્ લમ્ભયન્ ઘનમ્ લઙ્ઘનમ્
વિદધતમ્ ઉદ્ગ્રીવમ્ વ્યાલમ્ કરે ઘટયન્ મૃત્યુઃ મામ્ પ્રત્યાસીદતિ ઇતિ ઉપચિત-સ્ફારોચિતામ્ રોચિતામ્ ચિત્રાયતામ્
ઇમામ્ ગિરમ્ શ્રુત્વા વિભુઃ મામ્ કથમ્ ન ત્રાયતામ્ ?
મન્યે તાં સ્પૃહણીયગૌરવગુણામાયામિનીં યામિનીં તત્સેવારસમાદધત્તવ સુધા સંવાદિનં વા દિનમ્ ।
યત્રોપાન્તગતં વચોભિરુચિતૈરાનન્દિનં નન્દિનં કુર્વદ્ભિશ્ચરિતં સુચારુ જગતામીશસ્ય તે શસ્યતે

અન્વય-હે વિભો ! યત્ર (રાત્રૌ) ઉપાન્તગતમ્ નન્દિનમ્ આનન્દિનમ્ કુર્વદ્ભિઃ ઉચિતૈઃ વચોભિઃ જગતામ્ ઈશસ્ય તે
સુચારુચરિતમ્ શસ્યતે તામ્ યામિનીમ્ સ્પૃહણીય-ગૌરવગુણામ્ આયામિનીમ્ મન્યે તથા યત્ર (દિને) પૂર્વોક્ત
વિશેષણવિશિષ્ટૈઃ વચોભિઃ તે ચરિતમ્ શસ્યતે (અહમ્) તવ સેવારસમ્ આદધત્ તત્ દિનમ્ વા સુધાસંવાદિનમ્
મન્યે ।
તસ્યોદેતિ સદઃસદાં વિદલિતગ્લાનિર્ભરો નિર્ભરો વાચાં વક્ત્રસરોરુહે પરિણમત્પાકોઽમલઃ કોમલઃ ।
લક્ષ્મીસ્તં ન જહાતિ કિં ચ વિભવૈરાભાસિતાભાસિતા યેન ત્વં હૃદયામ્બુજે
ભવભયાત્ત્રાતોષિતસ્તોષિતઃ

અન્વય-હે વિભો ! યેન ભવભયાત્ ત્રાતા હૃદયામ્બુજે ઉષિતઃ ત્વમ્ તોષિતઃ તસ્ય (ધન્યસ્ય) વક્ત્રસરોરુહે
સદઃસદામ્ વિદલિતગ્લાનિઃ પરિણમત્પાકઃ અમલઃ કોમલઃ નિર્ભરઃ વાચામ્ ભરઃ ઉદેતિ કિં ચ-વિભવૈઃ
આભા-સિતા આભા-સિતા લક્ષ્મીઃ તમ્ ન જહાતિ ।
સેવ્યન્તે ભગવન્નપાસ્ય [અવાપ્ય] કલિતોલ્લાસં મદં સમદં [પદં સંપદમ્] બિભ્રાણાસ્તરુણીજનેન
મધુરવ્યાહારિણા હારિણા । વીજ્યન્તે દિવિ ચન્દ્રરશ્મિરુચિતૈઃ કિંચાઽમરૈશ્ચામરૈ- રાબાલ્યાદ્વિદધે
ત્વદેકવિષયા યૈઃ શેમુષી શેમુષી

અન્વય-હે ભગવન્ ! યૈઃ આબાલ્યાત્ ત્વદેકવિષયા શેમુષી [શેતે મનસિ ઇતિ શેઃ=મોહસ્તં મુષ્ણાતીતિ
શેમુષી (=શમપ્રધાના બુદ્ધિઃ)] શેમુષી વિદધે તે સંમદમ્ બિભ્રાણાઃ (સન્તઃ) કલિતોલ્લાસમ્ મદમ્
(વયં માનિન્યઃ કમનુયામ ઇતિ ગર્વમ્) અપાસ્ય હારિણા મધુરવ્યાહરિણા તરુણીજનેન સેવ્યન્તે કિં ચ (ત એવ
જનાઃ) દિવિ અમરૈઃ ચન્દ્રરશ્મિ-રુચિતૈઃ ચામરૈઃ વીજ્યન્તે ।
તૂર્ણં ચૂર્ણયિતું વપુર્યમભટો ઝમ્પારયં પારય- ન્નુચ્ચણ્ડભ્રુ કુટીકરાલિતમુખો
યત્રાસકૃત્ત્રાસકૃત્ । તાં ભૂમિં પરિહર્તુમીશ્વર ભવત્સેવાધનં બાધનં દુઃખાનામધિગમ્ય હન્મિ
કુમતિપ્રાદુષ્કૃતં દુષ્કૃતમ્

અન્વય-હે ઈશ્વર ! ઉચ્ચણ્ડભ્રુકુટીકરાલિતમુખઃ યમભટઃ તૂર્ણમ્ વપુઃ ચૂર્ણયિતુમ્ ઝમ્પારયમ્
(ઉત્પ્લુતિવેગમ્) પારયન્ યત્ર (નરકભૂમૌ) અસકૃત્ ત્રાસકૃત્ (ભવતિ) તામ્ ભૂમિમ્ પરિહર્તુમ્ દુઃખાનામ્
બાધનમ્ ભવત્સેવાધનમ્ અધિગમ્ય (અહમ્) કુમતિપ્રાદુષ્કૃતમ્ દુષ્કૃતમ્ હન્મિ ।
મુઞ્ચદ્ભિર્યમકિઙ્કરૈઃ કૃતમહાજૃમ્ભૈરવં ભૈરવં યાવદ્દર્શિતમાનનં ન ઘુસૃણક્ષોદારુણં
દારુણં । તાવત્સત્ત્વરમેહિ દેહિ મહસાં ધામેદૃશં મે દૃશં યા દૂરીકુરુતે નિરન્તરસુધાસંદોહદં
દોહદમ્

અન્વય-હે પ્રભો ! કૃતમહાજૃમ્ભૈઃ ભૈરવમ્ રવમ્ મુઞ્ચદ્ભિઃ યમકિઙ્કરૈઃ (ક્રોધેન) ઘુસૃણક્ષોદારુણમ્
દારુણમ્ આનનમ્ યાવત્ (મે) ન દર્શિતમ્ તાવત્ (એવ) ત્વમ્ સત્વરમ્ એહિ યા (તવ દૃક્) નિરન્તરસુધાસંદોહદમ્
દોહદમ્ દૂરીકુરુતે ઈદૃશમ્ મહસામ્ ધામ તામ્ દૃશમ્ મે દેહિ ।
યાવદ્દુઃસહવહ્નિહેતિ-વિહિત-સ્ફીતાપદં તાપદં જન્તૂનાં ભગવન્ ભજામિ નરકં નાહં સદાહં સદા ।
તાવન્મુઞ્ચ વચો યથા મરુપથે બાધાવતાં ધાવતાં ભીષ્મગ્રીષ્મકદર્થ્યમાનવપુષાં સઞ્જીવનં
જીવનમ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! દુઃસહવહ્નિહેતિવિહિતસ્ફીતાપદમ્ જન્તૂનામ્ તાપદમ્ સદા સદાહમ્ નરકમ્ યાવત્ અહમ્ ન
ભજામિ તાવત્ (એવ) યથા મરુપથે ધાવતામ્ બાધાવતામ્ ભીષ્મગ્રીષ્મકદર્થ્યમાનવપુષામ્ જીવનમ્
સઞ્જીવનં (ભવતિ) તથા વચઃ મુઞ્ચ ।
ન્યસ્તં યેન મનસ્ત્વયીદમહતોત્સાહં તયાઽહંતયા ગાઢોદ્વેગવિધાયિની ઘટયતે સાયાસતાં યા સતામ્ ।
તં ભોગૈરુપસેવતે સુમનસામાનન્દને નન્દને દિવ્યસ્ત્રીજનતા વિલાસવિકસચ્છોભા સુરં ભાસુરમ્

અન્વય-અયિ ભગવન્ ! ગાઢોદ્વેગવિધાયિની યા (અહંતા) સતામ્ સાયાસતામ્ ઘટયતે તયા અહંતયા
અહતોત્સાહમ્ ઇદમ્ મનઃ યેન (ધન્યેન) ત્વયિ ન્યસ્તમ્ તમ્ સુરમ્ ભાસુરમ્ વિલાસવિકસચ્છોભા દિવ્યસ્ત્રીજનતા
સુમનસામ્ આનન્દને નન્દને ભૌગૈઃ ઉપસેવતે ।
યસ્યા હન્તિ ધૃતિં વિવેકવિહિતહ્વાસા વિલાસાવિલા મુગ્ધા દૃઙ્મદિરામદેન વિગલદ્વાચારુણા ચારુણા ।
રામા કામમહાસ્ત્રમર્પયતિ મે સા હન્ત મોહં તમો યેનાઽજ્ઞાનમયં મનસ્યુપરમત્તાપપ્રથે પપ્રથે

અન્વય-હે નાથ ! વિવેકવિહિતહ્રાસા વિલાસાવિલા વિગલદ્વાચા ચારુણા મદિરામદેન અરુણા યસ્યાઃ મુગ્ધા દૃક્
ધૃતિમ્ હન્તિ હન્ત ! સા રામા યેન (મોહેન) ઉપરમત્તાપપ્રથે મનસિ અજ્ઞાનમયમ્ તમઃ પપ્રથે તમ્
કામમહાસ્ત્રમ્ મોહમ્ મે અર્પયતિ ।
લજ્જેઽહં ભજ દૂરમેવ રભસાદેવં ધુતા બન્ધુતા- સંમૂઢેન મયા યયા વિધૃતવાનેતામહંતામહમ્ ।
કિં કિં શ્રીમદમોહિતેન વિભવસ્થેનાઽહિતં નાહિતં યેનૈતાં ન ભજે પુનર્મયિ વરં બાધે હિતં ધેહિ
તમ્

અન્વય-હે વિભો ! યયા (અહંતયા) સંમૂઢેન મયા અહમ્ (ત્વામ્ દૃષ્ટ્વા) લજ્જે (અતઃ ત્વમ્) રભસાત્ દૂરમ્ એવ
ભજ એવમ્ બન્ધુતા ધુતા તામ્ એતામ્ અહન્તામ્ અહમ્ વિધૃતવાન્ (અસ્મિ) અતઃ શ્રીમદમોહિતેન વિભવસ્થેન મયા કિમ્
કિમ્ અહિતમ્ ન આહિતમ્ ? હે દયાલો ! અહમ્ પુનઃ યેન (વરેણ) એતામ્ (અહન્તામ્) ન ભજે તમ્ બાધે હિતમ્ વરમ્ મયિ
ધેહિ ।
આનીતા ચરણાન્તિકપ્રણયિતાં કામેન કા મેનકા કાર્યં કિં ઘનભોગસંભૃતવિધૌ સારમ્ભયા રમ્ભયા
। કાન્તા મે પરમેશ્વરે હતવિપત્સંભાવના ભાવના ચિત્તે કાપિ રતિર્યયાહિતહિતવ્રાતાયતે તાયતે

અન્વય-કામેન ચરણાન્તિકપ્રણયિતામ્ આનીતા મેનકા મે કા (ભવતિ ?) તથા ઘનભોગસંભૃતિવિધૌ
સારમ્ભયા રમ્ભયા ચ મે કિમ્ કાર્યમ્ ? (ન કિંચિદપીત્યર્થઃ) આહિત-હિતવ્રાતા કાઽપિ (અનિર્વાચ્યા) રતિઃ
આયતે ચિત્તે યયા તાયતે સા હતવિપત્સંભાવના પરમેશ્વરે ભાવના મે કાન્તા (ભવતિ) ।
ધત્તે યસ્ય જટા કપાલપટલં ભવ્યા કુલં વ્યાકુલં હંસાનામિવ રુન્ધતીં ભગવતીં ગઙ્ગાં
તરઙ્ગાન્તરમ્ । તસ્યાધાય મહેશિતુર્નુતિગિરાં નવ્યાકૃતિં વ્યાકૃતિં ભક્ત્યા નિશ્ચલયા નૃજન્મ સકલં
સંમાનયામાનયા

અન્વય-યસ્ય ભવ્યા જટા વ્યાકુલમ્ તરઙ્ગાન્તરમ્ હંસાનામ્ કુલમ્ ઇવ કપાલપટલમ્ રુન્ધતીમ્ ભગવતીમ્
ગઙ્ગામ્ ધત્તે તસ્ય મહેશિતુઃ નવ્યાકૃતિમ્ નુતિગિરામ્ વ્યાકૃતિમ્ આધાય અનયા નિશ્ચલયા ભક્ત્યા સકલમ્
નૃજન્મ (વયમ્) સંમાનયામઃ ।
કંચિચ્છ્રીર્વસતેઃ કરોતુ વિકસચ્છોભા જનં ભાજનં કંચિદ્વન્દિજનઃ પ્રશંસતુ મુદં પ્રીત્યા
ગતસ્ત્યાગતઃ । મન્યેઽહં તુ સમગ્રશોકશમનં સંન્યાસમન્યાસમં યસ્મિન્મૃત્યુજિતં ભજામિ મનસા
વાચેષ્ટયા ચેષ્ટયા

અન્વય-વિકસચ્છોભા શ્રીઃ કંચિત્ જનમ્ વસતેઃ ભાજનમ્ કરોતુ તથા ત્યાગતઃ પ્રીત્યા મુદમ્ ગતઃ
વન્દિજનઃ કંચિત્ જનમ્ પ્રશંસતુ અહમ્ તુ યસ્મિન્ મનસા વાચા ઇષ્ટયા ચેષ્ટયા ચ મૃત્યુજિતમ્ ભજામિ તમ્
સમગ્રશોકશમનમ્ અન્યાસમમ્ સંન્યાસમ્ મન્યે ।
રૂપં યદ્ભવતો દધત્પરિકરં ભૌજઙ્ગં જઙ્ગમં સેવન્તે યદપિ શ્રિયા કૃતધિયઃ સ્વસ્થા વરં
સ્થાવરમ્ । પ્રાજ્યં જ્યોતિરિવ પ્રસહ્ય તમસાં વૈકર્તનં કર્તનં લબ્ધ્વા તત્પ્રતિભા કથં ન
જનિતસ્વાભા સતાં ભાસતામ્

અન્વય-હે પ્રભો ! ભૌજઙ્ગમમ્ પરિકરમ્ દધત્ યત્ ભવતઃ જઙ્ગમમ્ રૂપમ્ યદપિ ચ શ્રિયઃ વરમ્ સ્થાવરમ્
રૂપમ્ સ્વસ્થાઃ કૃતધિયઃ સેવન્તે તત્ (ઉભયમપિ) તમસામ્ કર્તનમ્ વૈકર્તનમ્ પ્રાજ્યમ્ જ્યોતિ ઇવ પ્રસહ્ય
તમસામ્ કર્તનમ્ ભવતઃ રૂપમ્ લબ્ધ્વા જનિતસ્વાભા પ્રતિભા સતામ્ કથમ્ ન ભાસતામ્ ? (અપિ તુ ભાસતામ્)
સ્તોતું વાઞ્છસિ સંશ્રિતં મરકતશ્યામં ગલં મઙ્ગલં લબ્ધું માનસ તત્પરં ભગવતઃ સેવાસુ કિં
વાસુકિમ્ ।
ભક્તિશ્ચેદ્ભવતિ સ્થિતિં મદમરુદ્વેગાહતે ગાહતે તદ્બધ્નાસિ ધૃતિં ત્વમપ્યહિપતિપ્રાવારસેવારસે

અન્વય-હે માનસ ! (ત્વમ્) મરકતશ્યામમ્ ગલમ્ શ્રિતમ્ ભગવતઃ સેવાસુ તત્પરમ્ વાસુકિમ્ મઙ્ગલમ્ લબ્ધુમ્ કિમ્
સ્તોતુમ્ વાઞ્છસિ ? (કાકુઃ) અયે માનસ ! મદમરુદ્વેગાહતે ભવતિ (પ્રભોઃ) ભક્તિઃ સ્થિતિમ્ ગાહતે ચેત્ તત્ ત્વમ્
અપિ અહિપતિપ્રાવારસેવારસે ધૃતિમ્ બધ્નાસિ ?
દૃષ્ટ્વા યન્મઘવા વિહાય ગતવાનૈરાવણં રાવણં પશ્યન્પાણ્ડુતયા ભયાદનુકૃતશ્યામાધવં
માધ્વમ્ । સર્વોઽયં ભવતઃ પ્રસાદમહિમા હન્તા નવં તાનવં સેવા કસ્ય ન સિદ્ધયે હતવૃથાસઙ્કલ્પ તે
કલ્પતે

અન્વય-હે ભગવન્ ! રાવણમ્ (રણે) દૃષ્ટ્વા ભયાત્ પાણ્ડુતયા અનુકૃતશ્યામાધવમ્ માધવમ્ પશ્યન્
મઘવા યત્ ઐરાવણમ્ વિહાય ગતવાન્ અયમ્ સર્વઃ નવમ્ તાનવમ્ હન્તા ભવતઃ પ્રસાદમહિમા (અસ્તિ) હે
હતવૃથાસઙ્કલ્પ ! તે સેવા કસ્ય ન સિદ્ધયે કલ્પતે ? (અપિ તુ સર્વસ્યાપિ)
તં હત્વા સબલં નિશાચરપતિં લઙ્કાલયં કાલય- ન્નાર્તિં નાકસદામુપેત્ય વિભવં વૈભીષણં
ભીષણમ્ । વૈદેહીમનઘાં લભેત સ કથં રામો હિ તાં મોહિતાં ત્વદ્ભક્તિં યદિ ન વ્યધાસ્યતનુતો
ભ્રાજિષ્ણુના જિષ્ણુના

અન્વય-હે પ્રભો ! ભ્રાજિષ્ણુના જિષ્ણુના નુતઃ સઃ રામઃ યદિ હિ ત્વદ્ભક્તિમ્ ન વ્યધાસ્યત તર્હિ નાકસદામ્
આર્તિમ્ કાલયન્ લઙ્કાલયમ્ તમ્ નિશાચરપતિમ્ (રાવણમ્) સબલમ્ હત્વા ભીષણમ્ વૈભીષણમ્ વિભવમ્ ઉપેત્ય
અનઘામ્ મોહિતામ્ તામ્ વૈદેહીમ્ કથમ્ લભેત ?
લોકં શોકહરં પરં પ્રતિ ભૃશં સંદેહિનાં દેહિનાં માયા મોહતમોવિમોહિતદૃશામાયાસદા યા સદા ।
તાં હન્તું મમ કિં કરોષિ વિહિતજ્ઞાનોદયાં નો દયાં યસ્યા દાસ્યમપીહ નાર્હતિ ઘનસ્ફારા સુધારા
સુધા

અન્વય-યા માયા મોહતમોવિમોહિતદૃશામ્ શોકહરમ્ પરમ્ લોકમ્ પ્રતિ ભૃશમ્ સંદેહિનામ્ (પરલોકોઽસ્તિ ન વેતિ
ભૃશં સંશયવતામ્) દેહિનામ્ સદા આયાસદા (ભવતિ) તામ્ હન્તુમ્ વિહિતજ્ઞાનોદયામ્ તામ્ દયામ્ મમ કિમ્ નો
કરોષિ ? ઘનસ્ફારા સુધારા સુધા યસ્યા (તવ દયાયાઃ) દાસ્યમ્ અપિ ઇહ ન અર્હતિ ।
દોષાણાં સહસા વિધાતુમુદયં નો સાંપ્રતં સામ્પ્રતં સ્વાલોકક્ષપણં કરોતુ તિમિરં તન્માદૃશાં
મા દૃશામ્ । ખ્યાતઃ પૌષ્ણ ઇવ પ્રસહ્ય કમલોલ્લાસાદયં સાદય- ન્નાર્તિં ન પ્રકટીકરોતિ બત
કામાશાં કરઃ શાઙ્કરઃ

અન્વય-સામ્પ્રતમ્ દોષાણામ્ ઉદયમ્ વિધાતુમ્ નો સામ્પ્રતમ્? (ન યુક્તમ્) તત્ તિમિરમ્ માદૃશામ્ દૃશામ્
સ્વાલોકક્ષપણમ્ મા કરોતુ ! બત !! અયમ્ ખ્યાતઃ શાઙ્કરઃ કરઃ પૌષ્ણઃ કરઃ ઇવ પ્રસહ્ય કમલોલ્લાસાત્
(મોક્ષલક્ષ્મ્યુત્પાદનાત્) આર્તિમ્ સાદયન્ કામ્ આશામ્ ન પ્રકટીકરોતિ ? (અપિ તુ સર્વામપિ) ।
પ્. ૬૧૦)
શીતસ્નિગ્ધં પરિમલસુખં ઘાનસારં ન સારં નાપિ પ્રેમ્ણા કલિતલલિતોદ્દામહેલામહેલા । તસ્માજ્જિત્વા
ભવમનુદિતસ્તમ્ભજેયં ભજેયં ભૂયો ભૂયો હર પરહિતારમ્ભવન્તં ભવન્તમ્

અન્વય-શીતસ્નિગ્ધમ્ ઘાનસારમ્ પરિમલસુખમ્ ન સારમ્ પ્રેમ્ણા કલિતલલિતોદ્દામહેલામહેલા અપિ ન સારમ્
તસ્માત્ હે હર ! અનુદિતસ્તમ્ભજેયમ્ ભવમ્ જિત્વા પરહિતારમ્ભવન્તમ્ ભવન્તમ્ ભૂયઃ ભૂયઃ ભજેયમ્ ।
દૃષ્ટિઃ સ્ત્રીણાં મમ નિવસતો હાનિશાન્તે નિશાન્તે ચિત્તં રુન્ધે શિશુમિવ મૃગં વાગુરા ભઙ્ગુરાભમ્ ।
તત્સમ્પર્કાદહમિવ સહે દેવ માનાઽવમાના- વાર્ત્તઃ પ્રાપ્તઃ શરણમધુના ત્વામુદારં મુદારમ્

અન્વય-હે પ્રભો ! હાનિ-શાન્તે નિશાન્તે (ગૃહે) નિવસતઃ મમ ચિત્તમ્ સ્ત્રીણામ્ દૃષ્ટિઃ ભંગુરાભમ્ શિશુમ્
મૃગમ્ વાગુરા ઇવ રુન્ધે હે દેવ ! તત્સમ્પર્કાત્ અહમ્ ઇહ માનાવમાનૌ સહે (અતઃ) અરમ્ આર્ત્તઃ સન્ અહમ્ અધુના
ત્વામ્ ઉદારમ્ મુદા શરણમ્ પ્રાપ્તઃ (અસ્મિ)
પ્રાજ્યં રાજ્યં નૃપતિમકરીરત્નનિર્યત્ન-નિર્ય- દ્રશ્મિસ્રોતઃસ્નપિતચરણં ક્રાન્ત-સામન્તસામ્ ।
સભ્રૂભઙ્ગં મુનિજનમનઃક્ષોભિરામાઽભિરામા વક્ત્રં બિભ્રત્યુપચિતરતિર્ઘસ્મરેણ સ્મરેણ

દ્વારિ ક્ષોભઃ ક્ષિતિધરગુહાભોગજાનાં ગજાનાં કા વા સંખ્યા પ્રકટિતવિપદ્બાધનાનાં ધનાનામ્ ।
ઇત્થં લક્ષ્મીઃ કથમિવ ભજેદ્ધામહીનં મહીનં સ્યાચ્ચેન્નૈકસ્તવ કૃતરિપુક્ષિપ્રસાદઃ પ્રસાદઃ

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે ભગવન્ ! કૃતરિપુક્ષિપ્રસાદઃ તવ એકઃ પ્રસાદઃ ચેત્ ન સ્યાત્ તર્હિ-ધામહીનમ્ મહીનમ્
નૃપતિમકરીરત્ન-નિર્યત્નનિર્યદ્રશ્મિસ્રોતઃસ્નપિતચરણમ્ ક્રાન્તસામન્તસામ પ્રાજ્યમ્ રાજ્યમ્ ઘસ્મેરણ
સ્મરેણ ઉપચિતરતિઃ (પુનઃ) મુનિજનમનઃક્ષોભિ સંભ્રૂભઙ્ગમ્ વક્ત્રમ્ બિભ્રતી અભિરામા રામા ચ દ્વારિ
ક્ષિતિધરગુહાભોગજાનામ્ ગજાનામ્ ક્ષોભઃ તથા-પ્રકટિતવિપદ્વાધનાનામ્ ધનાનામ્ કા વા સઙ્ખ્યા ?
ઇત્થમ્ લક્ષ્મીઃ કથમ્ ઇવ ભજેત્ ?
ભીમાં પંક્તિં પુરુષશિરસાં મસ્તકેઽશસ્તકેશ- પ્રોતાં ધત્સે વિબુધ-સરિતો યાં તરઙ્ગાન્તરઙ્ગામ્ ।
સૈવ શ્રેયઃ પ્રથયતિ યથા દેવ રાજીવ રાજી ત્વત્સંપર્કાદ્ઘટયતિ ન કિં મઙ્ગલાભઙ્ગલાભમ્

અન્વય-હે દેવ ! (ત્વમ્) વિબુધસરિતઃ તરઙ્ગાન્તરઙ્ગામ્ યામ્ અશસ્તકેશપ્રોતામ્ ભીમામ્ પુરુષશિરસામ્ પંક્તિમ્
મસ્તકે ધત્સે સા એવ (પંક્તિઃ) રાજીવરાજી યથા શ્રેયઃ પ્રથયતિ હે વિભો ! ત્વત્સમ્પર્કાત્ કિમ્
મઙ્ગલાભઙ્ગલાભમ્ ન ઘટયતિ (અપિ તુ સર્વમપીત્યર્થઃ) ।
કૃત્વા શય્યામુપાન્તે વિરચિતકલિકાદામશેષામશેષાં સંપત્તિં માનયન્તઃ કુસુમબલગલદ્બાલતાનાં
લતાનામ્ । સેવ્યન્તે હન્ત વૃન્દૈરવિરતરતયઃ સુન્દરીણાં દરીણા- મન્તસ્ત્વદ્ભક્તિભાજઃ
સિતકરકિરણૈરુત્તમાયાં તમાયામ્

અન્વય-હે પ્રભો ! હન્ત ! કુસુમબલગલદ્બાલતાનામ્ લતાનામ્ સમ્પત્તિમ્ માનયન્તઃ (તાસામેવ લતાનામ્) ઉપાન્તે
વિરચિતકલિકાદામશેષામ્ અશેષામ્ શય્યામ્ કૃત્વા અવિરતરતયઃ ત્વદ્ભક્તિભાજઃ દરીણામ્ અન્તઃ
સિતકરકિરણૈઃ ઉત્તમાયામ્ તમાયામ્ સુન્દરીણામ્ વૃન્દૈઃ સેવ્યન્તે ।
હન્તાઽહન્તાવૃતાનાં મહ ઇવ રજની ભાસમાનં સમાનં જ્ઞાનં જ્ઞાનન્દકારિ ગ્લપયતિ
વિલસદ્બોધનાશા ધનાશા । વાચા વાચાલભાવં તવ વિહિતવતાં વાસ્તવેન સ્તવેન શ્રેયઃ
શ્રેયસ્કરસ્ત્વં ભવ ભવસિ વિપદ્ભાજનાનાં જનાનામ્

અન્વય-હન્ત ! અહન્તાવૃતાનામ્ વિલસદ્બોધનાશા ધનાશા ભાસમાનમ્ મહઃ રજની ઇવ ભાસમાનમ્ સમાનમ્
જ્ઞાનન્દકારિ જ્ઞાનમ્ ગ્લપયતિ હે ભવ ! વાચા વાસ્તવેન સ્તવેન તવ વાચાલભાવમ્ વિહિતવતામ્
વિપદ્ભાજનાનામ્ જનાનામ્ ત્વમ્ (યત્) શ્રેયસ્કરઃ ભવસિ (તદેવ) શ્રેયઃ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વર્સય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ પાદાન્ત-યમક-સ્તોત્રમષ્ટાવિંશમ્ ।
એકોનત્રિંશં સ્તોત્રમ્
ઉદારવર્ણૈરથ સઙ્ગતૈરહં મુદાભિધાવદ્ભિરુપોઢલક્ષણૈઃ । પદૈરમન્દધ્વનિભિર્મહેશ્વરં પ્રભું
પ્રપદ્યે તુરગોત્તમૈરિવ

અન્વય-અથ અહમ્ મુદા ઉદારવર્ણૈઃ સઙ્ગતૈઃ અભિધાવદ્ભિઃ ઉપોઢલક્ષણૈઃ અમન્દધ્વનિભિઃ પદૈઃ
તુરગોત્તમૈઃ ઇવ મહેશ્વરમ્ પ્રભુમ્ પ્રપદ્યે ।
શિવેન દેવ્યા જગૃહે કરોહિત- સ્ત્રસન્યદા કુઙ્કુમપઙ્કરોહિતઃ । તદાસ્ય યોઽર્કાગ્નિનિશાકરોહિતઃ સ્તવઃ સ
વઃ સ્યાદભયંકરો હિતઃ

અન્વય-અહિતઃ ત્રસન્ કુઙ્કુમપઙ્કરોહિતઃ દેવ્યાઃ કરઃ યદા (વિવાહસમયે) શિવેન જગૃહે તદા અસ્ય
(ભગવતઃ) યઃ (સ્તવઃ) અર્કાગ્નિનિશાકરોહિતઃ સઃ સ્તવઃ વઃ અભયંકરઃ હિતઃ (ચ) સ્યાત્ ।
અનઞ્જનં નેત્રવિકાસકારણં નિરઙ્કુશં કર્ણકરેણુવારણમ્ । અચન્દ્રિકં ચિત્તચકોરપારણં ક્રિયાદ્વ
ઈશાર્ચનમાર્તિદારણમ્

અન્વય-અનઞ્જનમ્ નેત્રવિકાસકારણમ્ નિરઙ્કુશમ્ કર્ણકરેણુવારણમ્ અચન્દ્રિકમ્ ચિત્તચકોરપારણમ્ ઈશાર્ચનમ્
વઃ આર્ત્તિદારણમ્ ક્રિયાત્ ।
સુખાકરોતિ ક્લમહૃન્ન માધવ- સ્તથામરૌ વોપવનેઽપિ માધવઃ । યથા શરીરાર્ધનિરુદ્ધમાધવઃ
પ્રશસ્યમાનો ભગવાનુમાધ્વઃ

અન્વય-ક્લમહૃત્ માધ્વઃ (વસન્તઃ) મા તથા ન સુખાકરોતિ વા મરૌ ઉપવને અપિ ધવઃ (સુલલિતવૃક્ષઃ)
તથા ન સુખાકરોતિ યથા શરીરાર્ધનિરુદ્ધમાધવઃ પ્રશસ્યમાનઃ ભગવાન્ ઉમાધવઃ સુખાકરોતિ ।
દિનાન્તરાત્ર્યાગમયોરિવાથવા સુરસ્રવન્તીયમુનૌઘયોરિવ । ઉમારમાકામુકયોઃ સમાગમઃ
સિતાઽસિતસ્તાપમઘં ચ હન્તુ વઃ

અન્વય-દિનાન્તરાત્ર્યાગમયોઃ સમાગમઃ ઇવ અથવા સુરસ્રવન્તીયમુનૌઘયોઃ સમાગમઃ ઇવ ઉમારમાકામુકયોઃ
સિતાઽસિતઃ સમાગમઃ વઃ તાપમ્ અઘમ્ ચ હન્તુ ।
ઉમાખ્યમાસાદ્ય મહાનિયોઽગતઃ પ્રિયં નિધિં સૌખ્યમહાનિ યો ગતઃ । કરોતુ યુષ્માકમહાનિ યોગતઃ
શુભાન્યસાવિદ્ધમહા નિયોગતઃ

અન્વય-યઃ મહાનિયઃ અગતઃ ઉમાખ્યમ્ પ્રિયમ્ નિધિમ્ આસાદ્ય અહાનિ સૌખ્યમ્ ગતઃ અસૌ ઇદ્ધમહાઃ (પ્રભુઃ)
નિયોગતઃ (આજ્ઞયા) યોગતઃ (ચ) યુષ્માકમ્ શુભાનિ અહાનિ કરોતુ ।
દ્વિજાધિપાધિષ્ઠિતશેખરં મહા- ભુજં ગવિન્યસ્તભરં સમુદ્વહન્ । વપુઃ સદાભઙ્ગદયાસમાશ્રિતં
તનોતુ વઃ સંપદમચ્યુતઃ શિવઃ

અન્વય-દ્વિજાધિપાધિષ્ઠિતશેખરમ્ મહાભુજમ્ ગવિન્યસ્તભરમ્ સદા અભઙ્ગદયાસમાશ્રિતમ્ વપુઃ સમુદ્વહન્
અચ્યુતઃ શિવઃ વઃ સમ્પદમ્ તનોતુ ।
અઘદ્રુમધ્વંસમહાકરેણવઃ સુધાસિતાઃ પાવકકલ્કરેણવઃ । વસન્તિ યસ્મિન્નભયઙ્કરેઽણવઃ કરોતુ
શં તેન હરઃ કરેણ વઃ

અન્વય-યસ્મિન્ અભયંકરે (કરે) અઘદ્રુમધ્વંસમહાકરેણવઃ સુધાસિતાઃ અણવઃ પાવકકલ્કરેણવઃ વસન્તિ
તેન કરેણ હરઃ વઃ શમ્ કરોતુ ।
ધૃતિસ્ત્વદીયેન સુદર્શનેન મે ભવત્યભેદસ્તુ હરે કિમુચ્યતે । પરસ્પરં શઙ્કરકૃષ્ણયોરિદં વચઃ
સુખાયૈકમુખોત્થમસ્તુ વઃ

અન્વય-હે હરે ! ત્વદીયેન સુદર્શનેન મે ધૃતિઃ (અસ્તિ) ભવતિ અભેદઃ તુ કિમ્ ઉચ્યતે તથા હે શંભો !
ત્વદીયેન સુદર્શનેન મે ધૃતિઃ (અસ્તિ) ભવતિ હરે અભેદઃ તુ કિમ્ ઉચ્યતે ઇતિ શઙ્કરકૃષ્ણયોઃ એકમુખોત્થમ્
પરસ્પરમ્ ઇદમ્ વચઃ વઃ સુખાય અસ્તુ ।
ન જન્મ યસ્યાદ્રિનિવાસ દારુણઃ સ તે જ્વલત્યક્ષ્ણિ શિખી સદારુણઃ । યમં ન કિં તેન
શિરઃસદાઽરુણ- સ્ત્વદાશ્રિતં કિં ગ્રસતાં સ દારુણઃ

અન્વય-હે અદ્રિનિવાસ ! યસ્ય દારુણઃ જન્મ ન (ભવતિ) સઃ અરુણઃ શિખી તે અક્ષ્ણિ સદા જ્વલતિ હે પ્રભો !
શિરઃસદા તેન (અગ્નિના) ત્વમ્ યમમ્ કિમ્ ન અરુણઃ ? (નાઽઽવૃણોઃ) સઃ દારુણઃ (યમઃ) ત્વદાશ્રિતમ્ મામ્
કિમ્ ગ્રસતામ્ ?
સદા નગોપાહિતબન્ધુરસ્થિતિં સ્તુવે પિનાકેન સમેધિતશ્રિયમ્ । મહર્દ્ધિકં સોપશમે કૃતાદરં હરં હરિં
વા તરસા રસાદહમ્

અન્વય-અહમ્ સદા નગોપાહિતબન્ધુરસ્થિતિમ્ પિનાકેન સમેધિતશ્રિયમ્ મહર્દ્ધિકમ્ સોપશમે કૃતાદરમ્ હરમ્ વા
સદાનગોપાહિતબન્ધુરસ્થિતિમ્ નાકેન અપિ સમેધિતશ્રિયમ્ મહર્દ્ધિકં સોપશમે કૃતાદરમ્ હરિમ્ રસાત્ તરસા
સ્તુવે ।
પ્. ૬૨૦)
મનો ભૃશં ભ્રામ્યતિ બાલિશં ભવે જહાતિ ભક્તિં ચ દિવાનિશં ભવે । અતઃ પરં નામ કિમસ્ય શં
ભવે- ન્નિવેદયેત્સ્વં યદિ કર્મ શંભવે

અન્વય-(ઇદમ્) બાલિશમ્ મનઃ ભવે ભૃશમ્ ભ્રામ્યતિ ભવે (શ્રીશિવે) ચ દિવાનિશમ્ ભક્તિમ્ જહાતિ યદિ (ઇદં
મનઃ) સ્વમ્ કર્મ શંભવે નિવેદયેત્ અતઃ પરમ્ અસ્ય કિમ્ નામ શમ્ ભવેત્ ?
સમુદ્રજન્માનમુપાદધત્કરે સિતદ્યુતિં વક્ત્રનિવેશનોચિતમ્ । રતઃ સદાસ્કન્દકદર્થનાહતૌ હરો હરિર્વા
દુરિતં ધુનોતિ વઃ

અન્વય-વક્ત્રનિવેશનોચિતમ્ અસિતદ્યુતિમ્ સમુદ્રજન્માનમ્ (કાલકૂટમ્) કરે ઉપાદધત્ સદા સ્કન્દકદર્થનાહતૌ
રતઃ હરઃ અથવા વક્ત્રનિવેશનોચિતમ્ સિતદ્યુતિમ્ સમુદ્રજન્માનમ્ (શઙ્ખમ્) કરે ઉપાદધત્
સદાસ્કન્દકદર્થનાહતૌ રતઃ હરિઃ વા વઃ દુરિતં ધુનોતુ ।
જિગીષવઃ ક્લેશપરમ્પરાભ્વં વનેષુ ભિક્ષાધૃતકર્પરા ભવમ્ । અસોઢવન્તઃ કુનૃપાત્પરાભવં
ભજન્તિ સન્તઃ સ્તુતિતત્પરા ભવામ્

અન્વય-ક્લેશપરમ્પરાભવમ્ ભવમ્ જિગીષવઃ વનેષુ ભિક્ષાધૃતકર્પરાઃ કુનૃપાત્ પરાભવમ્ અસોઢવન્તઃ
સન્તઃ સ્તુતિતત્પરાઃ (સન્તઃ) ભવમ્ ભજન્તિ ।
કદા દધાનો ઘનશાન્તિશોભિનીં શુભામ્બરાલઙ્કરણોચિતાં તનુમ્ । ભજામ્યહં દૃષ્ટિનિવેશનૌચિતીં
શશીવ તિગ્માંશુરિવાઽચ્યુતસ્ય તે

અન્વય-પ્રભો ! અહમ્ ઘનશાન્તિશોભિનીમ્ શુભામ્બરાલઙ્કરણોચિતામ્ તનુમ્ દધાનઃ સન્ શશી ઇવ
તિગ્માંશુઃ ઇવ તે અચ્યુતસ્ય દૃષ્ટિનિવેશનૌચિતીમ્ કદા ભજામિ ?
કિમામ્રવન્યા સૃમરાલવાલયા પ્રિયાકબર્યા કિમરાલબાલયા । સરઃશ્રિયા કિં સ-મરાલબાલયા
ધૃતેશભક્તિર્હ્યમરાઽલવાઽલયા

અન્વય-હે અમર ! સૃમરાલવાલયા આમ્રવન્યા કિમ્ (ભવતિ) ? તથા અરાલબાલયા પ્રિયાકબર્યા (અપિ) કિમ્ ?
સ-મરાલબાલયા સરઃશ્રિયા (ચ) કિમ્ (ભવતિ) ? હિ (મયા) અલવા અલયા ઈશભક્તિઃ ધૃતા !
કદાઽનવદ્યામતિનિર્મલામહં મહાનદીનાં સલિલૈઃ પ્રસાદિભિઃ । વહામિ હંસૈરુપશોભિતામ્બરાં
પ્રભુપ્રસાદાચ્છરદં યથા તનુમ્

અન્વય-અહમ્ શરદમ્ યથા અનવદ્યામ્ પ્રસાદિભિઃ મહાનદીનામ્ સલિલૈઃ અતિનિર્મલામ્ હંસૈઃ ઉપશોભિતામ્બરામ્
તનુમ્ પ્રભુપ્રસાદાત્ કદા વહામિ ?
પ્રભું પ્રપત્તું સ્થલમેહિ માલયં મહીધરં માનસ વા હિમાલયમ્ । રસાતલે વૌપયિકાહિમાલયં
શ્રયન્તમન્વેષય યાહિ મા લયમ્

અન્વય-અયિ માનસ ! (ત્વમ્) પ્રભુમ્ પ્રપત્તુમ્ માલયમ્ સ્થલમ્ એહિ વા હિમાલયમ્ મહીધરમ્ એહિ વા રસાતલે
ઔપયિકાહિમ્ આલયમ્ શ્રયન્તમ્ પ્રભુમ્ (શ્રીહાટકેશ્વરમ્) અન્વેષય (ત્વમ્ વૃથાયાસેન) લયમ્ મા યાહિ ।
નિધાય ચક્ષુર્દહતો મનોભવં ન કામહાનિં પ્રવિતન્વતો દૃશા । અનષ્ટમૂર્તેર્દધતોઽષ્ટમૂર્તિતાં
જયન્તિ શંભોર્વિવિધા વિભૂતયઃ

અન્વય-ચક્ષુઃ નિધાય મનોભવમ્ દહતઃ દૃશા કામહાનિમ્ ન પ્રવિતન્વતઃ અનષ્ટમૂર્તેઃ અષ્ટમૂર્તિતામ્
દધતઃ શમ્ભોઃ વિવિધા વિભૂતયઃ જયન્તિ ।
સમાશ્રિતસ્ત્વાં કરુણાપરાઽજ યઃ ક્વચિન્ન તસ્યાસ્તિ રણે પરાજયઃ । પરે તમારબ્ધપરસ્પરાજયઃ
શ્રયન્તિ નાથં ધૃતચાપરાજયઃ

અન્વય-હે અજ ! હે કરુણાપર ! યઃ ત્વામ્ સમાશ્રિતઃ તસ્ય રણે ક્વચિત્ (અપિ) પરાજયઃ ન (ભવતિ) તમ્
આરબ્ધપરસ્પરાજયઃ ધૃતચાપરાજયઃ પરે (જનાઃ) નાથમ્ શ્રયન્તિ ।
ધ્રુવં સ કૃષ્ણસ્તમધશ્ચકાર ય- શ્ચિરાય પક્ષદ્વયકલ્પિતસ્થિતિમ્ । દ્વિજાધિરાજં વિનતાર્તિહારિણં
બિભર્તિ યો મૂર્ધ્નિ સ તુ ત્વમીશ્વરઃ

અન્વય-યઃ ચિરાય પક્ષદ્વયકલ્પિતસ્થિતિમ્ વિનતાર્ત્તિહારિણમ્ તમ્ દ્વિજાધિરાજમ્ (ગરુડમ્) અધશ્ચકાર સઃ
ધ્રુવમ્ કૃષ્ણઃ (શ્રીવિષ્ણુઃ) યઃ તુ ચિરાય પક્ષદ્વયકલ્પિતસ્થિતિમ્ વિનતાર્તિહારિણમ્ દ્વિજાધિરાજમ્
(ચન્દ્રમસમ્) મૂર્ધ્નિ બિભર્ત્તિ સ ત્વમ્ ઈશ્વરઃ (ભવસિ) ।
વિભું વિરિઞ્ચોઽપિ ન વેદ નામ યં નતસ્ય દુઃખં ઘનવેદનામયમ્ । નિહન્તિ તસ્યાપિ ભવેદનામયં શુચં
ભજેન્નાપ્યનિવેદનામયમ્

સમુદ્રજાલિઙ્ગિતકણ્ઠપીઠં સદૈવ સત્યાહિતસક્તિમચ્યુતમ્ । અનન્યગા યસ્ય નવોક્તિમૌક્તિકૈ- રલઙ્કરોતિ
પ્રચુરા સરસ્વતી

(યુગ્મમ્)
અન્વય-નામ યમ્ વિભુમ્ વિરિઞ્ચઃ અપિ ન વેદ તમ્ સમુદ્રજાલિઙ્ગિતકણ્ઠપીઠમ્ સદૈવ સત્યાહિત સક્તિમ્ અચ્યુતમ્
યસ્ય અનન્યગા પ્રચુરા સરસ્વતી નવોક્તિમૌક્તિકૈઃ અલઙ્કરોતિ તસ્ય નતસ્ય ઘનવેદનામયમ્ દુઃખમ્ (સઃ
વિભુઃ) નિહન્તિ તસ્ય (નતસ્ય) અનામયમ્ અપિ ભવેત્ । તથા અયમ્ (ભક્તિનમ્રઃ) અનિવેદનામ્ શુચમ્
(પુનરાગમનરૂપામ્) અપિ ન ભજેત્ ।
અભીષ્ટદાયી યમધામહોદયાદ્- ધ્વનિર્યયા શ્વેતનૃપે મહોદયા । ધૃતિં દિશન્તી નમતામહો દયા ક્વ સા
તવાસ્માસ્વધુના મહોદયા

અન્વય-હે વિભો ! અહો ! મહોદયા યયા (તવ દયયા) શ્વેતનૃપે યમધામહા અભીષ્ટદાયી ધ્વનિઃ (મા
ભૈષીઃ ઇતિ ધ્વનિઃ) ઉદયાત્ સા નમતામ્ ધૃતિમ્ દિશન્તી મહોદયા તવ દયા અધુના અસ્માસુ ક્વ (ગતા) ?
અયમહં પુરુષોત્તમમચ્યુતં બલિજિતં કૃતસત્યપરિગ્રહમ્ । અચલિતશ્રિયમાશ્રિતનન્દકં
ધૃતસુદર્શનમીશ્વરમાશ્રયે

અન્વય-અયમ્ અહમ્ પુરુષોત્તમમ્ અચ્યુતમ્ બલિજિતમ્ કૃતસત્યપરિગ્રહમ્ અચલિતશ્રિયમ્ આશ્રિતનન્દકમ્ ધૃતસુદર્શનમ્
ઈશ્વરમ્ આશ્રયે ।
વિતન્વતી ભક્તિમતાં સમાનતાં બિભર્તિ યા કલ્પલતાસમાનતામ્ । કથં દધન્મૂર્તિમિમાં સમાન્તાં તવ
સ્તુતિં વચ્મિ શતં સમા ન તામ્

અન્વય-હે વિભો ! યા ભક્તિમતામ્ સમાનતામ્ વિતન્વતી કલ્પલતાસમાનતામ્ બિભર્તિ તામ્ તવ સ્તુતિમ્ અહમ્
સમાનતામ્ ઇમામ્ મૂર્તિમ્ દધત્ શતમ્ સમાઃ કથમ્ ન વચ્મિ ?
ઇહ પરશુચિતોર્જિતાકૃતિ- દ્વિજપતિશેખરતાં બિભર્તિ યઃ । ત્રિજગતિ ગિરિશં સતાં હિતં
પ્રણમતરામતનું તમચ્યુતમ્

અન્વય-હે ભાવુકાઃ ! પરશુચિતોજિતાકૃતિઃ યઃ (વિભુઃ) દ્વિજપતિશેખરતામ્ બિભર્તિ ઇહ ત્રિજગતિ સતામ્ હિતમ્
અતનુમ્ અચ્યુતમ્ તં ગિરિશમ્ પ્રણમતરામ્ ।
યમં યયારબ્ધમહામહાઽનયઃ ક્ષયં દૃશા યસ્ય સ શર્મહાઽનયઃ । દદાસિ ચેત્તામુદિતો મહાનયઃ
ક્ષતાશ્ચ વિઘ્નાઃ કૃતકામહાનયઃ

અન્વય-હે આરબ્ધમહામહ ! યસ્ય સઃ અનયઃ શર્મહા (ભવતિ) તમ્ યમમ્ યયા દૃશા (ત્વમ્) ક્ષયમ્ અનયઃ
(નીતવાનસિ) તામ્ (દૃશમ્) ચેત્ (માદૃશાય કૃપાપાત્રાય) દદાસિ તર્હિ મહાન્ અયઃ (શુભાવહો વિધિઃ)
ઉદિતઃ કૃતકામહાનયઃ વિઘ્નાઃ ચ ક્ષતાઃ ।
અનલ-સંભૃતકાન્તિ દધત્સદા રુચિરમારચિતાસ્પદમીક્ષણમ્ । સુમતયે વિધુરોપકૃતિપ્રિયો ભવતુ વો ભગવાન્
ભગવાનિવ

અન્વય-અનલસમ્ ભૃતકાન્તિ સદારુચિરમારચિતાસ્પદમ્ ઈક્ષણમ્ દધત્ વિધુરોપકૃતિપ્રિયઃ ભગવાન્ ઇવ
(શ્રીબુદ્ધ ઇવ) સદા અનલસંભૃતકાન્તિ રુચિરમારચિતાસ્પદમ્ ઈક્ષણમ્ દધત્ વિધુ-રોપ-કૃતિપ્રિયઃ ભગવાન્
વઃ સુમતયે ભવતુ ।
ન જાતુ તજ્જ્ઞાઃ કૃતિનોઽવહન્ત યા- મધોગતૌ કારણમેવ હન્ત યા । ત્વયિ પ્રસન્ને સુમતાવહંતયા ન યામિ
દુઃખં નરકાવહં તયા

અન્વય-હે પ્રભો ! તજ્જ્ઞાઃ કૃતિનઃ યામ્ (અહંતામ્) જાતુ ન અવહન્ત યા (અહંતા) અધોગતૌ એવ કારણમ્
(ભવતિ) હે સ્વામિન્ ! ત્વયિ સુમતૌ પ્રસન્ને સતિ (અહમ્) તયા અહન્તયા નરકાવહમ્ દુઃખમ્ ન યામિ ।
પ્રિયાં મુખે યો ધૃતપઞ્ચમસ્વરાં ગિરં વહન્તીમમૃતસ્ય સોદરામ્ । વિશેષવિશ્રાન્તરુચિર્બિભર્તિ માં
વપુષ્યસૌ પુષ્યતુ વઃ શિવોઽચ્યુતઃ

અન્વય-વિશેષવિશ્રાન્તરુચિઃ યા અમૃતસ્ય સોદરામ્ ગિરમ્ વહન્તીમ્ મુખે ધૃતપઞ્ચમસ્વરામ્ મામ્ (ઉમાં) પ્રિયામ્
વપુષિ બિભર્તિ અસૌ અચ્યુતઃ શિવઃ વઃ પુષ્યતુ ।
નુતિર્મયેયં ભજતાં હિતાય તે- કૃતાઽનયા શર્મ સતાં હિ તાયતે । મનસ્યપિ ગ્લાનિરપોહિતા યતે ધૃતા
યદેષા શ્રુતિસંહિતાયતે

અન્વય-હે નાથ ! મયા ઇયમ્ તવ સ્તુતિઃ ભજતામ્ હિતાય કૃતા હિ અનયા સતામ્ શર્મ તાયતે આયતે (વિસ્તીર્ણે)
યતે (સંયતે) વા મનસિ ગ્લાનિઃ અપિ અપોહિતા યત્ એષા ધૃતા (સતી) શ્રુતિસંહિતાયતે ।
અમેયમહિમા હિમાદ્રિતનયાનયાત્તહૃદયો દયોર્જિતમતિઃ । વિભુર્ભવરુજં રુજન્નવિકલં કલઙ્કરહિતં હિતં
દિશતુ વઃ

અન્વય-અમેયમહિમા હિમાદ્રિતનયાનયાત્તહૃદયઃ દયોર્જિતમતિઃ વિભુઃ ભવરુજમ્ રુજન્ અવિકલમ્ કલઙ્કરહિતમ્
હિતમ્ વઃ દિશતુ ।
ઉદારકરુણોઽરુણોર્જિતમહા મહાહિવલયો લયોજ્ઝિતવપુઃ । અઘૌઘશમનો મનોધૃતમુદા- મુદાત્તવિભવો ભવો
ભવતુ વઃ

અન્વય-ઉદારકરુણઃ અરુણોર્જિતમહાઃ મહાહિવલયઃ લયોજ્ઝિતવપુઃ ઉદાત્તવિભવઃ ભવઃ મનોધૃતમુદામ્
વઃ (યુષ્માકમ્) અઘૌઘશમનઃ ભવતુ ।
એકઃ પાદોદકમધિશિરઃ શ્લાઘ્યમન્યસ્ય ધત્તે ચક્રે પૂજાં નયનકમલેનાઽપરસ્ય દ્વિતીયઃ । ઇત્યન્યોન્યં
પ્રકૃતિમહતામન્તરજ્ઞૌ ગુણાનાં હર્ષોત્કર્ષં કમપિ કુરુતાં કામકંસદ્વિષૌ વઃ

અન્વય-એકઃ (શ્રીશમ્ભુઃ) અન્યસ્ય (શ્રીવિષ્ણોઃ) શ્લાઘ્યમ્ પાદોદકમ્ અધિશિરઃ ધત્તે દ્વિતીયઃ
(શ્રીવિષ્ણુઃ) અપરસ્ય (શ્રીશંભોઃ) નયનકમલેન પૂજામ્ ચક્રે ઇતિ અન્યોન્યમ્ પ્રકૃતિમહતામ્ ગુણાનામ્
અન્તરજ્ઞૌ કામકંસદ્વિષૌ વઃ કમપિ હર્ષોત્કર્ષમ્ કુરુતામ્ ।
યસ્મિન્નદ્રિસમુદ્રજાવહનયોરુત્સૃજ્ય નૈસર્ગિકં વૈરં કેસરિ-કુઞ્જરપ્રવરયોઃ સૌહાર્દહૃદ્યા સ્થિતિઃ ।
યસ્મિન્નપ્યહિરાજપન્નગભુજૌ નિર્વ્યાજમૈત્રીયુજૌ નિષ્પ્રત્યૂહમસૌ મહાપુરુષયોઃ સંધિર્નિબધ્નાતુ વઃ

અન્વય-યસ્મિન્ (મહાપુરુષસંધૌ) અદ્રિસમુદ્રજાવહનયોઃ કેસરિ-કુઞ્જરપ્રવરયોઃ નૈસર્ગિકમ્ વૈરમ્ ઉત્સૃજ્ય
સૌહાર્દહૃદ્યા સ્થિતિઃ (ભવતિ) યસ્મિન્ અહિરાજપન્નગભુજૌ અપિ નિર્વ્યાજમૈત્રીયુજૌ (ભવતઃ) અસૌ
મહાપુરુષયોઃ (શ્રી શંભુ-નારાયણયોઃ) સન્ધિઃ વઃ નિષ્પ્રત્યૂહમ્ નિબધ્નાતુ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દસમેતં કાશ્મીરક-મહાકવિ-શ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટ-વિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ એકાન્તરયમકસ્તોત્રમેકોનત્રિંશમ્ ।
ત્રિંશં સ્તોત્રં
શારદીમિવ નદીં પ્રસાદિની- મુચ્ચકૈરવસરોજરાજિતામ્ । સ્તોતુમેષ મમ મૂર્તિમૈશ્વરી-
મુચ્ચકૈરવસરોઽજરાજિતામ્

અન્વય-પ્રસાદિનીમ્ ઉચ્ચ-કૈરવ-સરોજ-રાજિતામ્ શારદીમ્ નદીમ્ ઇવ પ્રસાદિનીમ્ અજરાજિતામ્ ઐશ્વરીમ્ મૂર્તિમ્
સ્તોતુમ્ મમ એષઃ ઉચ્ચકૈઃ (મહાન્) અવસરઃ (અસ્તિ) ।
યાવત્પશ્યસિ પન્થાનં યાવત્તે ચરણૌ સ્થિતૌ । યાવન્ન હીયતે કાયસ્તાવદાત્પ્નહિતં કુરુ ॥
રોહિણીરમણખણ્ડમણ્ડનં નન્દિનન્દિનમનં દિનં દિનમ્ । નૌમિ બિભ્રતમુપોઢકાલિકાસઙ્ગમં
ગલમસઙ્ગમઙ્ગલમ્

અન્વય-નન્દિનન્દિનમનમ્ ઉપોઢકાલિકાસંગમમ્ અસઙ્ગમઙ્ગલમ્ ગલમ્ બિભ્રતમ્ રોહિણીરમણખણ્ડમણ્ડનમ્
(વિભુમ્) અહમ્ દિનમ્ દિનમ્ નૌમિ ।
નૌમિ ભક્તજનકણ્ઠનિઃસર- ન્નાદરઞ્જિતમકાલકામદમ્ । કાલકામદમનાદરં જિત-
ક્લેશમીશમમૃતાંશુશેખરમ્

અન્વય-(અહમ્) ભક્તજનકણ્ઠનિઃસરન્નાદરઞિતમ્ અકાલકામદમ્ કાલકામદમનાદરમ્ જિતક્લેશમ્
અમૃતાંશુશેખરમ્ ઈશમ્ નૌમિ ।
ભ્રામ્યતુ દ્રવિણતૃષ્ણયા ભૃશં માનસં સદિનમાનસંસદિ । ત્વત્સ્તવામૃતમૃતે તુ દુસ્તરે બન્ધુરધ્વનિ
ન બન્ધુરધ્વનિ

અન્વય-હે પ્રભો ! (ઇદમ્) માનસમ્ દ્રવિણતૃષ્ણયા સદિનમાનસંસદિ ભૃશમ્ ભ્રામ્યતુ દુસ્તરે અધ્વનિ તુ
બન્ધુર-ધ્વનિ ત્વત્સ્તવામૃતમ્ ઋતે (કોપિ) બન્ધુઃ ન (ભવતિ) ।
સાધુ નાથ નુતિરીપ્સયા મયા યા મયાર્ચિત કૃતાત્ર સાધુના । સા ધુનાતુ વિપદં ભવામયા-
યામયાપનલસદ્રસાઽધુના

અન્વય-હે નાથ ! હે મયાર્ચિત ! અધુના મયા સાધુના અત્ર ઈપ્સયા યા સાધુ નુતિઃ કૃતા સા
ભવામયાયામયાપનલસદ્રસા (મત્કૃતા સ્તુતિઃ) વિપદમ્ ધુનાતુ ।
ન મેઽભિભૂતસ્ય પિતા ન માતા ન વા સનાભિર્ધનવાસનાભિઃ । અરિસ્તુ રુન્ધે સુહૃદા વિયુક્તં સમાધિના
માનસમાધિનામા

અન્વય-હે પ્રભો ! ધનવાસનાભિઃ અભિભૂતસ્ય મે માનસમ્ પિતા ચ (રુન્ધે) ન (ચ) માતા ન વા સનાભિઃ
સમાધિના સુહૃદા વિયુક્તમ્ આધિનામા અરિઃ તુ રુન્ધે ।
દર્પકાન્તક વિરાજમાનયાઽદર્પકાન્તકવિરાજમાનયા । ત્વત્પ્રસાદવિધિલબ્ધયા ધિયા સાધવો દધતિ
વૈબુધીં ધુરમ્

અન્વય-હે દર્પકાન્તક ! સાધ્વઃ ત્વત્પ્રસાદવિધિલબ્ધયા વિરાજમાનયા અદર્પકાન્તકવિરાજમાનયા ધિયા
વૈબુધીમ્ ધુરમ્ દધતિ ।
યેન શીતકરખણ્ડશેખર ત્વત્પ્રસાદવશતઃ કરોત્કરઃ । કોઽપિ તામરસભાસનોઽર્જિતઃ
કોપિતાઽમરસભાસનોર્જિત

રવિરલઙ્કુરુતે નવરઞ્જનં સ કિલ યત્તવ દક્ષિણમીક્ષણમ્ । ઇમમપાસ્ય તમઃ સહજં શનૈ- રવિરલં
કુરુ તેન વરં જનમ્

(યુગ્મમ્)
અન્વય-હે શીતકરખણ્ડશેખર ! યેન (રવિણા) ત્વત્પ્રસાદવશતઃ તામરસભાજનઃ
કોપિતામરસભાસનોર્જિતઃ કોપિ (અનન્યસામાન્યઃ) કરોત્કરઃ અર્જિતઃ સઃ રવિઃ કિલ નવરઞ્જનમ્ યત્ તવ
દક્ષિણમ્ ઈક્ષણમ્ અલઙ્કરુતે તેન (દક્ષિણેન ઈક્ષણેન) અવિરલમ્ સહજમ્ તમઃ અપાસ્ય ઇમમ્ જનમ્ શનૈઃ
વરમ્ કુરુ ।
મહતામતામસમહાવપુષં તવ ભક્તિમર્થિતવતાં ભગવન્ । મહતામતામસમહાવપુષં પ્રથયન્તિ
કીર્તિમિહ સિદ્ધગણાઃ

અન્વય-ભગવન્ ! ઇહ મહતામતામ્ અસમહાવપુષમ્ અતામસમહાવપુષમ્ તવ ભક્તિમ્ અર્થિતવતામ્ મહતામ્ કીર્તિમ્
સિદ્ધગણાઃ પ્રથયન્તિ ।
અધ્યાસ્યતે શમજુષા ભવતઃ પ્રસાદા- દામોદરાજિતરુચારુ ચિરં જનેન । દામોદરાજિતરુચા રુચિરઞ્જનેન
કીર્ણં તૃણેન મૃદુના વનમાર્તવેન

અન્વય-હે ભગવન્ ! ભવતઃ પ્રસાદાત્ શમજુષા જનેન ચિરમ્ આમોદરાજિતરુચારુ દામોદરાઽજિતરુચા
રુચિરઞ્જનેન આર્તવેન (ઋતુસંભવેન) મૃદુના તૃણેન કીર્ણમ્ વનમ્ અધ્યાસ્યતે ।
તવ સવહરિણં ઘ્નતી મહર્ષિં યમકૃત ચાપલતા નવાસમાધિમ્ । પુનરપિ દૃગલમ્ભયત્તવૈનં
યમકૃતચાપલતાનવા સમાધિમ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! તવ ચાપલતા સવહરિણમ્ ઘ્નતી યમ્ મહર્ષિમ્ (દક્ષમ્) નવાઽસમાધિમ્ અકૃત (એતત્તુ
અત્યદ્ભુતમ્-) યમકૃતચાપલતાનવા (યા) તવ દૃક્ એનમ્ (દક્ષપ્રજાપતિમ્) યત્ પુનઃ અપિ સમાધિમ્ અલમ્ભયત્ ।
સભાજનેઽનલ્પરતેર્નૃપસ્ય ત્વદ્ભક્તિભાજઃ પ્રસભાજનેન । સભાજનેન પ્રગુણેન પૂર્ણા વિભાતિ
નિઃશ્રેયસભાજનેન ॥ ૧૩ ।
અન્વય-પ્રભો ! ત્વદ્ભક્તિભાજઃ સભાજને અનલ્પરતેઃ નૃપસ્ય સભા પ્રસભાજનેન નિઃશ્રેયસભાજનેન
પ્રગુણેન જનેન પૂર્ણા વિભાતિ ।
અનન્તરાઽયન્ત્રિતવાગ્ભવસ્ત્વાં ગૃણાતિ યો નિત્યમનન્તરાયમ્ । અનન્તરાયં સ્વયમેત્ય લક્ષ્મી- ર્નિષેવતે તં
સમનન્તરાયમ્

અન્વય-હે વિભો ! અનન્તરાયન્ત્રિતવાગ્ભવઃ યઃ ત્વામ્ નિત્યમ્ અનન્તરાયમ્ ગૃણાતિ તમ્ અનન્તરાયમ્
સમનન્તરાઽયમ્ લક્ષ્મીઃ સ્વયમ્ એત્ય નિષેવતે ।
સહો મયાદ્યૈરપિ યસ્ય દુર્ધરં યમઃ સ ધર્તું હૃદિ દુઃસહો મયા । સહોમયાઽભ્યેત્ય ભજ પ્રસન્નયા
દૃશા કૃતાનઙ્ગભુજાંસહોમયા

અન્વય-હે ભગવન્ ! મયાદ્યૈઃ અપિ યસ્ય સહઃ દુર્ધરમ્ સઃ યમઃ મયા હૃદિ ધર્તુમ્ દુઃસહઃ (અતઃ ત્વમ્)
ઉમયા સહઃ અભ્યેત્ય કૃતાનઙ્ગભુજાંસહોમયા પ્રસન્નયા દૃશા (મામ્) ભજ ।
કલે વરં દાતુમુદીરિતેઽસ્તિ યા સુધા સુવાક્યે તવ નિષ્કલે વરમ્ । કલેવ રઙ્ક્વઙ્કતનોરસૌ કદા
મમેદમાપ્યાયયતે કલેવરમ્

અન્વય-પ્રભો ! (આશ્રિતજનસ્ય) કલે (=કરે રલયોરૈક્યાત્) વરમ્ (ઉત્કૃષ્ટમ્) વરમ્ દાતુમ્ ઉદીરિતે તવ નિષ્કલે
સુવાક્યે યા સુધા અસ્તિ અસૌ સુધા રઙ્ક્વઙ્કતનોઃ કલા ઇવ ઇદમ્ મમ કલેવરમ્ કદા આપ્યાયયતે ?
સદાનવારિદ્વિરદા વરૂથિની હરેરિવ ધ્વસ્તસહિંસદાનવા । સદા નવારાદ્ધશિવા શિવાપ્તયે ન કસ્ય
ગીર્ભક્તિવિકાસદા નવા

અન્વય-સદા નવારાદ્ધશિવા ભક્તિવિકાસદા ધ્વસ્તસહિંસદાનવા નવાગીઃ હરેઃ સદાનવારિદ્વિરદા
વરૂથિની ઇવ કસ્ય શિવાપ્તયે ન (ભવતિ અપિ તુ સર્વસ્યાપિ) ।
ઘનૈરહંતાકૃતલઙ્ઘનૈરહં મહારિભિર્નિર્મલશર્મહારિભિઃ । નિરાકૃતૌજા ધૃતહાનિરાકૃતૌ ન
તેઽવલેપાવસરો નતેઽબલે

અન્વય-હે ભગવન્ ! અહમ્ ઘનૈઃ અહંતાકૃતલઙ્ઘનૈઃ નિર્મલશર્મહારિભિઃ મહારિભિઃ નિરાકૃતૌજા
આકૃતૌ ધૃતહાનિઃ (અસ્મિ અતઃ) હે વિભો ! નતે અબલે (મયિ) તે અવલેપાવસરઃ ન (અસ્તિ) ।
મનસ્યદોષેઽપ્યતિદૌર્મનસ્યદો મહારયઃ પન્નગભીમહાર યઃ । તમન્તકમ્પૈકનિમિત્તમન્તકં નયાશુ
ભઙ્ગં હતદુર્નયાશુભમ્

અન્વય-હે પન્નગભીમહાર ! હે હતદુર્નય ! મહારયઃ (અન્તકઃ) અદોષે અપિ મનસિ અતિદૌર્મનસ્યદઃ (અસ્તિ) તમ્
અન્ત-કમ્પૈકનિમિત્તમ્ અશુભમ્ અન્તકમ્ આશુ ભઙ્ગમ્ નય ।
ન વારબાણા ન હયા નવારવા ન દન્તિનઃ સદ્મનિ વા નદન્તિ નઃ । ક્ષતાપદાજ્ઞા તુ વિપક્ષતાપદા જિતો
ભવઃ સાધુ હિ પૂજિતો ભવઃ

અન્વય-નઃ સદ્મનિ વારબાણાઃ ન (સન્તિ) નવારવાઃ હયાઃ ન (સન્તિ) દન્તિનઃ વા ન (સન્તિ) કિન્તુ
(અસ્માભિઃ) વિપત્ ક્ષતા (અસ્માકમ્) આજ્ઞા તુ વિપક્ષતાપદા (ભવતિ) અતઃ (અસ્માભિઃ) ભવઃ જિતઃ । હિ
સાધુ ભવઃ પૂજિતઃ ।
જલાશયા યાન્તિ મૃગા જલાશયા મરાવલઙ્ઘ્યે ઘ્નતિ પામરા બલમ્ । પરં હસન્તો જિતકોપરંહસં જના
ભવેઽપ્યુજ્ઝિતપૂજના ભવે

અન્વય-(યથા) જડાશયાઃ (મન્દમતયઃ) પામરાઃ મૃગાઃ જલાશયા બલમ્ ઘ્નતિ અલઙ્ઘ્યે મરૌ યાન્તિ
(તથૈવ) જડાશયાઃ પામરાઃ જનાઃ અપિ જિતકોપરંહસમ્ પરમ્ હસન્તઃ ભવે (શ્રી સદાશિવે)
ઉજ્ઝિતપૂજનાઃ (સન્તઃ) ભવે (સંસારે) યાન્તિ ।
અમન્દરાગાશ્રિતમન્દરાગા- સ્તે દેવજાતાવિહ દેવ જાતાઃ । યે સિદ્ધસાધ્યાર્ચિત સિદ્ધસાધ્યા રતા નવં
તેનુરતાનવં તે

અન્વય-હે દેવ ! હે સિદ્ધસાધ્યાર્ચિત ! ઇહ યે (ત્વયિ) રતાઃ તે (તવ) અતાનવમ્ નવમ્ તેનુઃ તે સિદ્ધસાધ્યાઃ
અમન્દરાગાશ્રિતમન્દરાગાઃ (જનાઃ) દેવજાતૌ જાતાઃ (અમરત્વં પ્રાપ્તાઃ) ।
સદય મોદય મોદયમોક્ષદં કૃશમદઃ શમદઃ શમદઃ કુરુ । ન હિ તતા હિતતાઽઽહિતતાયનૈઃ કૃતનુતે
તનુ તે તનુતે શુભમ્

અન્વય-હે સદય ! મા (મામ્) મોદય કૃશમદઃ શમદઃ (ત્વમ્) ઉદયમોક્ષદમ્ અદઃ શમ્ કુરુ હિ હે આહિતતાયનૈઃ
(આહિતં તાયનં-પાલનં યૈસ્તે તાદૃશા વિષ્ણ્વાદયસ્તૈઃ) કૃતનુતે ! તતા તે હિતતા તનુ શુભમ્ ન તનુતે
? (અપિ તુ મહદેવ કલ્યાણં વિસ્તારયતીત્યર્થઃ) ।
રસમયે સમયેઽસમયેહયા ધનમહીનમહીનમહીષ્વપિ । કૃતમુદાત્તમુદાત્તમુદાહૃતં તદિદમાપદમાપ
દમાપહમ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! અહીનમહીષુ અપિ ઉદાહૃતમ્ ઉદાત્તમ્ કૃતમુત્ અહીનમ્ યત્ ધનમ્ (મયા) રસમયે સમયે
(યૌવને) અસમયા ઈહયા આત્તમ્ તત્ ઇદમ્ દમાપહમ્ (ધનમ્) આપદમ્ આપ ।
મદનવાદનવાદનવાસનાયતનયાતનયા તનયાઽમ્બુધેઃ । અકૃત વૈ કૃતવૈકૃતવૈશસા સકમલા કમલા
કમલાઘવમ્

અન્વય-હે ભગવન્ ! વૈ અમ્બુધેઃ તનયા કૃતવૈકૃતવૈશસા સકમલા કમલા (લક્ષ્મીઃ)
મદનવાદનવાદનવાસનાયતનયા તનયા કમ્ (પુરુષમ્) અલાઘવમ્ અકૃત (અપિ તુ સર્વં
લઘૂકૃતવતીત્યર્થઃ) ।
કમલયાઽમલયા મલયાદ્રિવ- ત્ત્રસદયાસદયા સદયાપ્યયા । પ્રવરધીવર ધીવર ધીરયા
કલયમાઽલયમાલયમાપદામ્

અન્વય-અયિ ધીવર ! હે પ્રવરધીવર ! (ત્વમ્) મલયાદ્રિવત્ અમલયા ત્રસદયાસદયા સદયાપ્યયા ધીરયા
કમલયા અલયમ્ આપદામ્ આલયમ્ મા (મામ્) કલય ।
વિતરણાભરણા ભરણાભય- ક્ષમમના મમ નામ મનાગપિ । શુભવને ભવને ભવ નેપ્સિત- પ્રદ
રમાઽદરમાદરમાદધે

અન્વય-હે ભવ ! હે ઈપ્સિતપ્રદ ! વિતરણાભરણા ભરણાભયક્ષમમનારમા શુભવને મમ ભવને મનાક્
અપિ નામ અદરમ્ આદરમ્ ન આદધે ।
અનયતો નયતો ન યતો ધૃતિ- પ્રદ યમાદયમાદયમાશ્રિતઃ । ત્રસતિ શંસતિ શંસતિ શં ચ યો ધૃતમુદં
તમુદન્તમુદઞ્ચય

અન્વય-હે ધૃતિપ્રદ ! યતઃ (યસ્માદુદન્તાત્) અનયતઃ નયતઃ અયમાત્ યમાત્ અયમ્ આશ્રિતઃ ન ત્રસતિ યઃ ચ
શંસતિ (જને) શમ્ શંસતિ તમ્ ધૃતમુદમ્ ઉદન્તમ્ ઉદઞ્ચય ।
શુભવતા ભવતા ભવતારિણા શકલિતાઽકલિતા કલિતાપભૂઃ । હર કૃતાન્ત-કૃતાન્ત-કૃતાન્ત નો
કિમમતા મમતા મમ તાદૃશી

અન્વય-હે હર ! હે કૃતાન્તકૃતાન્તકૃતાન્ત ! શુભવતા ભવતારિણા ભવતા મમ અમતા અકલિતા (અગણિતા)
કલિતાપભૂઃ તાદૃશી (અતિપ્રસિદ્ધા) મમતા કિમ્ નો શકલિતા ?
વિશદશોભયશોભય શોભય ત્રિજગદક્ષમ-દક્ષ-મદક્ષમ । સ્વપદમાનય માનય મા નય-
ક્ષત-સમક્ષ-યમક્ષયમક્ષય

અન્વય-હે વિશદશોભયશોભય ! હે અક્ષમ-દક્ષ-મદક્ષમ ! હે અક્ષય ! ત્રિજગત્ શોભય મા (મામ્)
નયક્ષત-સમક્ષ-યમક્ષયમ્ સ્વપદમ્ આનય (અત-એવ) માનય ।
ઘનાઽઘનાશનૈઃ શનૈર્નવૈર્નવૈરિહાઽરિહા । ભવાન્ભવાઽન્વહં વહન્નહીનહીનદાનદાઃ

દયોદયોર્જિતોઽર્જિતો મયોમયોચિતશ્ચિતઃ । યતેય તે હિતેહિતે રવૈરવૈરધીરધીઃ

(યુગલકમ્)
અન્વય-હે ભવ ! મયા ઇહ અન્વહમ્ અહીન વહન્ અહીનદાનદાઃ અરિહા દયોદયોર્જિતઃ ઉમયા ચિતઃ ઉચિતઃ ભવાન્
ઘનાઘનાશનૈઃ નવૈઃ નવૈઃ શનૈઃ (મૃદુલોપાયેન પ્રસહ્ય ઝગિતિ યાવત્) અર્જિતઃ (સ્વીકૃતઃ) હે
ભગવન્ ! અવૈરધીરધીઃ (અહમ્) રવૈઃ તે હિતેહિતે યતેય ।
તવાત્તબાધને ધને ગદં ગદન્તિ કેઽન્તિકે । મયાઽઽમયાવિના વિના વિભો વિભોજના જનાઃ

અન્વય-હે વિભો ! આત્તબાધને ધને (આન્તરે સંવિદ્રૂપે બાહ્યેવા હિરણ્યાદૌ) સતિ તવ (દયાલોઃ) અન્તિકે મયા
આમયાવિના વિના કે વિભોજનાઃ (નિરશનાઃ) જનાઃ ગદમ્ ગદન્તિ ? (ન કેચિત્)
સ્તવાસ્તવાઽઽહિતા હિતા ન કેન કેવલં બલમ્ । શુભાઽઽશુ ભારતી રતીશનાશનાઽઽપદાપદા

અન્વય-હે રતીશનાશન ! તવ હિતાઃ (હૃદ્યાઃ) સ્તવાઃ કેન ન આહિતા (અપિ તુ સર્વજનેન) કેવલમ્ (ઇયમ્)
શુભા આપદા મે ભારતી આશુ બલમ્ આપત્ ।
નતાનતાનવાનવારિતારિતાપદં પદમ્ । હરાહરામિ તેઽમિતે શમે શમેવમેવ મે

અન્વય-હે હર ! (અહમ્) અતાનવાન્ નતાન્ (ભક્તિપ્રહ્વજનાન્) અમિતે શમે (સતિ) અવારિતાઽરિતાપદમ્ તે પદમ્
આહરામિ એવમેવ મે શમ્ (ઉભયલોકશુભાવહં કલ્યાણમ્ ભવિષ્યતિ) ।
પરાઽપરાધબાન્ધવાઃ સવાસવાઃ સુરાસુરાઃ । સદા સદાનમાનમાશ્રયં શ્રયન્તિ યન્તિ યમ્

સ મા સમાહિતં હિતં બતાઽવતાદમન્દમમ્ । કલઙ્ક-લઙ્ઘને ઘને હ્યબાહ્યવાસનઃ સ નઃ

(યુગલકમ્)
અન્વય-બત ! પરાઽપરાધબાન્ધવાઃ સવાસવાઃ સુરાસુરાઃ સદા સદાનમાનમ્ યમ્ (પ્રભુમ્) આશ્રયમ્
શ્રયન્તિ (શરણાર્થમ્ ચ) યન્તિ સઃ સમાહિતમ્ અમન્દમમ્ (અનલ્પમોક્ષશ્રીમન્તમ્) મામ્ હિતમ્ અવતાત્ હિ-સઃ
(વિભુઃ) નઃ ઘને કલઙ્કલઙ્ઘને અબાહ્યવાસનઃ (અત્યુત્કણ્ઠિતઃ અસ્તુ) ।
અલં ઘના અલઙ્ઘનાસ્તપસ્યતસ્તપસ્યતઃ । તનુર્હિ મેઽતનુર્હિમેઽઙ્ગતાનવં ગતા નવમ્

અન્વય-હિ હે વિભો ! તપસિ (માઘે) ઘનાઃ અલમ્ અલઙ્ઘનાઃ (ભવન્તિ) અતઃ તપસિ હિમે તપસ્યતઃ મે અતનુઃ
તનુઃ નવમ્ અઙ્ગતાનવમ્ ગતા ।
મલમલક્ષવલક્ષબલસ્મર- સ્મરણકારણકાર કદઙ્કદમ્ । હર હરસ્વ ભજસ્વ ભજન્ દિશં દિશ
વિભાસવિભાસદૃશં દૃશમ્

અન્વય-હે અલક્ષવલક્ષબલસ્મરસ્મરણકારણકાર ! હે હર ! (ત્વમ્) દિશમ્ ભજન્ (મમ) કદઙ્કદમ્ મલમ્
(આણવ-માયીય-કર્મભેદાત્ ત્રિવિધમ્) હરસ્વ ભજસ્વ વિભાસવિભાસદૃશમ્ દૃશં મે દિશ ।
ભવ-સંભવ-સંહત-મોહતમો- દમનેદમનેકમશઙ્કમશમ્ । સવિકાસ-વિકાર-ચિત્તં રચિતં હર મે હર
મેદુરિતં દુરિતમ્

અન્વય-હે ભવ-સંભવ-સંહત-મોહતમો-દમન હે હર ! અનેકમ્ અશઙ્કમ્ (કૃત્વા) રચિતમ્ અશમ્
સવિકાસવિકારચિતમ્ મેદુરિતમ્ ઇદમ્ મે દુરિતમ્ હર ।
કૃપણં ભગવન્ બહુશોઽભિહિતં બહુશોભિ હિતં દિશ મે વચનમ્ । દિશમેવ ચ નન્દિતમાનસ તાં દિતમાન
સતાં ન પતામિ યતઃ

અન્વય-હે ભગવન્ ! (મયા) બહુશઃ કૃપણમ્ અભિહિતમ્ (અતઃ) ત્વમ્ બહુશોભિ હિતમ્ વચનમ્ મે દિશ । અયિ સતામ્
નન્દિતમાનસ ! અયિ દિતમાન ! (અહમ્) યતઃ (સંસારે) ન પતામિ તામ્ એવ દિશમ્ ચ દિશ ।
મન્યામહે ગતિમૃતે ત્વયિ ભક્તિમન્યા- મન્યાયગાં તવ દૃશૈવ તમઃશમન્યા । મન્યાભિધાભૃતિ નતિં
સહતે ધમન્યા- મન્યાભિધેષુ નહિ ધીરભિમાનિમન્યા

અન્વય-હે વિભો ! તમઃશમન્યા તવ દૃશા એવ ત્વયિ ભક્તિમ્ ઋતે અન્યામ્ ગતિમ્ વયમ્ અન્યાયગામ્ (એવ) મન્યામહે હિ
અભિમાનિમન્યા ધીઃ મન્યાભિધાભૃતિ ધમન્યામ્ અન્યાભિધેષુ નતિમ્ ન સહતે !
માઽનારતં નિજપરૈરુપભુજ્યમાના માનાતિવૃત્તવિભવાઽન્વહમેધમાના । મા નાથ ભૂદ્ભવતુ
ધીરભિનન્દ્યમાના માનાઽલસૈઃ સુહૃદરાતિષુ મે સમાના

અન્વય-હે નાથ ! માનાતિવૃત્તવિભવા અન્વહમ્ એધમાના અનારતમ્ નિજપરૈઃ ઉપભુજ્યમાના મા (લક્ષ્મીઃ)
માભૂત્ ? કિન્તુ-માનાલસૈઃ અભિનન્દ્યમાના મે ધીઃ સુહૃદરાતિષુ સમાના ભવતુ !
અહૌ વા હારે વા કુસુમશયને વા દૃષદિ વા મણૌ વા લોષ્ઠે વા બલવતિ રિપૌ વા સુહૃદિ વા । તૃણે વા
સ્ત્રૈણે વા મમ સમદૃશો યાન્તુ દિવસાઃ કદા પુણ્યાઽરણ્યે શિવશિવશિવેતિપ્રલપતઃ ॥
દોષારયસ્તરલયન્તિ મહામદોષા દોષા ધૃતિં હરતિ મોહમયપ્રદોષા । દોષાકરાઙ્કવપુરેષ્યતિ માં
કદોષા દોષાત્તકણ્ઠમનિરુદ્ધમિવોન્મદોષા

અન્વય-હે વિભો ! મહામદોષાઃ દોષારયઃ મામ્ તરલયન્તિ મોહમયપ્રદોષા દોષા (મે) ધૃતિમ્ હરતિ । હે
દયાલો ! ઉન્મદા ઉષા (બાણાસુરદુહિતા) દોષાત્તકણ્ઠમ્ અનિરુદ્ધમ્ ઇવ દોષાકરાઙ્કવપુઃ
(શ્રીચન્દ્રમૌલિદર્શનરૂપા) ઉષા (પ્રભાતમ્) મામ્ કદા એષ્યતિ ?
કા રામણીયકકૃતેન્દુકરાનુકારા- કારા વિના તવ કૃપાં પ્રથિતોપકારા કારાગૃહેઽત્ર ભવનામનિ
મોચિકા રા- કારાજખણ્ડશિખર ક્ષપિતાન્ધકારા

અન્વય-હે રાકારાજખણ્ડશિખર ! અત્ર ભવનામનિ કારાગૃહે (કેવલમ્) તવ કૃપામ્ વિના
રામણીયકકૃતેન્દુકરાનુકારાઽઽકારા પ્રથિતોપકારા ક્ષપિતાન્ધકારા કા મોચિકા ભવતિ ? (ન
કાપીત્યર્થઃ) ।
કાશાન્તચિત્તધૃતમુક્તિપથાઽવકાશા- કાશાન્તવર્તિરવિવત્ પ્રચુરપ્રકાશા ।
કાશાવકીર્ણખિલતુલ્યકૃતાન્તકાશા કા શામ્ભવીં દૃશમૃતે ભૃતસેવકાશા

અન્વય-શામ્ભવીમ્ દૃશમ્ ઋતે કાશાન્તચિત્તધૃતમુક્તિપથાવકાશા આકાશાન્તવર્તિરવિવત્ પ્રચુરપ્રકાશા
કાશાવકીર્ણખિલતુલ્યકૃતાન્તકાશા ભૃતસેવકાશા કા (ભવતિ ? ન કાઽપીત્યર્થઃ) ।
કાં તાપતાન્તિમુપયાન્તિ શુચૌ ન કાન્તાઃ કાન્તાવલમ્બિતકરાઃ સ્ખલિતાંશુકાન્તાઃ । કાન્તા
હઠાદ્વનચરૈર્મૃદિતાલકાન્તાઃ કાન્તારગાસ્ત્વદનુરક્તનૃપારિકાન્તાઃ

અન્વય-હે ભગવન્ ! શુચૌ કાન્તારગાઃ કાન્તાઃ (રમણીયાઃ) કાન્તાઃ (અભિલષિતાઃ) કાન્તાવલમ્બિતકરાઃ
સ્ખલિતાંશુકાન્તાઃ વનચરૈઃ હઠાત્ મૃદિતાલકાન્તાઃ ત્વદનુરક્તનૃપારિકાન્તાઃ કામ્ ન તાપતાન્તિમ્
ઉપયાન્તિ ? (અપિ તુ સર્વામપિ તાપતાન્તિમનુભવન્તિ ।)
માયાઽર્કરશ્મિપટલીમ્ મરુક્ષમાયા- માયાસમર્પયતિ મે દુરિતક્રમા યા । માયાઃ પદં તવ કૃપાઽત્ર
મહાતમાયા- માયાત્યુષેવ હિ કદા કલિતોત્તમાઽયાઃ

અન્વય-યા (માયા) દુરતિક્રમા (બ્રહ્માદ્યૈરપિ અલઙ્ઘ્યા) સા માયા મરુક્ષમાયામ્ અર્કરશ્મિપટલી ઇવ મે
આયાસમ્ અર્પયતિ । હે પ્રભો ! હિ અત્ર મહાતમાયામ્ માયાઃ (લક્ષ્મ્યાઃ) પદમ્ કલિતોત્તમાયાઃ તવ કૃપા ઉષા
ઇવ કદા આયાતિ ?
રામાદિસેવ્યભવભક્તિભૃતોઽભિરામા- રામાશ્રિતૌષધિરિવ ક્ષતદુસ્તરામા । રામા સતીવ
કૃતસાધુવિપદ્વિરામા રા માન્યમુજ્ઝતિ ન સદ્મ ન ચાઽસ્થિરા મા

અન્વય-રામાદિસેવ્યભવભક્તિભૃતઃ (પુંસઃ) માન્યમ્ સદ્મ (કર્મ) રાઃ (ધનં કર્તૃ) તથા રામાશ્રિતા
ઔષધિઃ ઇવ સતી રામા ઇવ અભિરામા ક્ષતદુસ્તરામા કૃતસાધુવિપદ્વિરામા ન અસ્થિરા (અર્થાત્ સ્થિરા) મા
(મોક્ષલક્ષ્મીઃ) ચ ન ઉજ્ઝતિ ।
વારાંનિધેરિવ સુધા તવ દુર્નિવારા વારાણસીવ દૃગઘક્ષયકૃદ્ધ્રુવારા । વારાઙ્ગનેવ પૃતનેવ ચ
સાશ્વવારા વારાનુવારમુદયત્યુરુકૂર્ચવારા

અન્વય-હે ભગવન્ ! દુર્નિવારા અઘક્ષયકૃત્ ધ્રુવારા (અવશ્યગમ્યા) તવ દૃક્ (ભક્તજનં પ્રતિ)
વારાંનિધેઃ સુધા ઇવ વારાણસી ઇવ વારાઙ્ગના ઇવ ઉરુકૂર્ચવારા સાશ્વવારા પૃતના ઇવ ચ
વારાનુવારમ્ ઉદયતિ ।
ભદ્રાભિધે ગજ ઇવેશમકૢપ્તભદ્રા ભદ્રાસનેઽર્ચિતવતઃ કૃતભાલભદ્રા । ભદ્રા સિતા તિથિરિવેપ્સિતદા
વિભદ્રા ભદ્રા તનુર્ગુણવિડમ્બિતરામભદ્રા

અન્વય-ભદ્રાભિધે ગજે ઇવ ભદ્રાસને (ભદ્રપીઠે) ઈશમ્ અર્ચિતવતઃ (પુરુષસ્ય) અકૢપ્તભદ્રા
કૃતભાલભદ્રા સિતા (શુક્લપક્ષસંબન્ધિની) ભદ્રા તિથિઃ ઇવ ઈપ્સિતદા ગુણવિડમ્બિતરામભદ્રા ભદ્રા
તનુઃ વિભદ્રા (વિશેષેણ જનમોહહરા ભવતિ) ।
નાઽગાધમાપ તવ હૃન્મમ ધીરનાગા નાગાલયં સુરપુરીવ સકાઞ્ચનાગા । નાઽગાત્ પરત્ર ચ
સૃજન્ત્યકદર્થના ગા નાગાશ્રિતેન્દ્રદિગિવોન્નતનન્દનાગા

અન્વય-હે ભગવન્ ! સકાઞ્ચનાગા સુરપુરી નાગાલયમ્ ઇવ (ઇયમ્) મમ અનાગાઃ ધીઃ તવ અગાધમ્ હૃત્ (હૃદયે)
ન આપઃ તથા-અકદર્થના
(અનિન્દ્યાઃ) ગાઃ સૃજન્તી (ઇયં ધીઃ) નાગાશ્રિતા ઉન્નતનન્દનાગા ઇન્દ્રદિક્ (પૂર્વ દિશા) ઇવ પરત્ર
(ભવત્સ્તુતિરસાદન્યત્ર) ચ ન અગાત્ ।
સારાસહાઽપિ મમ ધીસ્ત્વયિ મન્દસારા સારાધના વિહિતમોહતમોઽભિસારા ।
સારાવ-કોકિલવચઃસમસૂક્તિસારા સારાવલીવ ગુરુતાપકૃતાપસારા

અન્વય-હે વિભો ! વિહિતમોહતમોભિસારા સારાધના સારાવકોકિલવચઃસમસૂક્તિસારા સારાવલી
(જ્વરતાપહારિકા ઔષધિઃ) ઇવ ગુરુતાપકૃતાપસારા અપિ (ઇયમ્) મમ સારાસહા ધીઃ ત્વયિ મન્દસારા ભવતિ
।
સામાત્યભૂપસદસીક્ષિતસૂક્તિસામા સામાજિકાહિતનુતિઃ કૃતસેર્ષ્યસામા । સામાન્યવર્ત્મ ન
યયાશ્રયમોજસા મા સા માન્યતા ત્વયિ વિભો મુચદઞ્જસા મા

અન્વય-હે વિભો ! યયા (અહમ્) ઓજસા
સામાન્યવર્ત્મ ન આશ્રયમ્ સા સામાત્યભૂપસદસિ ઈક્ષિતસૂક્તિસામા સામાજિકાહિતનુતિઃ કૃતસેર્ષ્યસામા
માન્યતા ત્વયિ મા (મામ્) અઞ્જસા મા મુચત્ ।
ધારા ગિરેરિવ તરીવ સકર્ણધારા- ધારાઽર્પણી તવ દૃગૂષરવર્ષધારા । ધારાપુરીવ સુખદા
દુરિતાસિધારા ધારા પરાર્તિહરણે હતષડ્વિધારા

અન્વય-હે વિભો ! ગિરેઃ ધારા (સાનુભૂઃ) ઇવ આધારાર્પણી તરી ઇવ સકર્ણધારા ઊષરવર્ષધારા
ધારાપુરી ઇવ દુરિતાસિધારા પરાર્તિહરણે ધારા (પરાકાષ્ઠા) હતષડ્વિધારા તવ દૃક્ સુખદા
(ભવતિ) ।
કાલાયસોપમરુચિર્ગલભૂઃ સુકાલા કાલાગ્નિવદ્દૃગપિ તે ક્ષણદગ્ધકાલા । કાલા યથોક્તિરમૃદુઃ
ક્ષતસેવકાલા કા લાભકૃન્મમ વિનાઽઽભિરનન્તકાલા

અન્વય-હે ભગવન્ ! કાલાયસોપમરુચિઃ તે ગલભૂઃ સુકાલા (સુશ્યામલા અસ્તિ) તે દૃક્ અપિ કાલાગ્નિવત્
ક્ષણદગ્ધકાલા અમૃદુઃ કાલા (કાલિકાદેવી) યથા તે ઉક્તિઃ અમૃદુઃ (અપિ) ક્ષતસેવકાઽઽલા (ભવતિ) હે
વિભો ! આભિઃ (ભવત્કણ્ઠભૂ-ભવદ્દૃગ્-ભવદુક્તિભિઃ) વિના કા અનન્તકાલા મમ લાભકૃત્ ?
મુક્તાર્પિતસ્વપદપૂર્ણકૃપાઽવિમુક્તા મુક્તાર્ચનાદિરતિનાઽઽર્કિભયાદ્વિમુક્તા । મુક્તાવલીવ વિમલા ત્વયિ
ગીરમુક્તા મુક્તાન્યમાર્ગગમનેન મયેયમુક્તા

અન્વય-અયિ નાથ ! મુક્તાન્યમાર્ગગમનેન મુક્તાર્ચનાદિરતિના મયા આર્કિભયાત્ ઇયમ્
મુક્તાર્પિતસ્વપદપૂર્ણકૃપાઽવિમુક્તા મુક્તાવલી ઇવ વિમલા અમુક્તા (અનલ્પા) ગીઃ ત્વયિ (તવાઽગ્રે) ઉક્તા
વિમુક્તા (ક્ષિપ્તા ચ) ।
કલ્પાહ્વવલ્લિરિવ ધૌતવિપદ્વિકલ્પા કલ્પાઞ્ચિતા કૃતનુતિર્ભવતીન્દુકલ્પા ।
કલ્પાખ્યસૂત્રવિદુરાગમદૃષ્ટકલ્પાઽઽ- કલ્પાક્ષયાઽસ્તુ મમ ગીરમૃતાનુકલ્પા

અન્વય-હે વિભો ! ભવતિ કૃતનુતિઃ ધૌતવિપદ્વિકલ્પા કલ્પાઞ્ચિતા ઇન્દુકલ્પા કલ્પાખ્યસૂત્રવિદુરા
આગમદૃષ્ટકલ્પા અમૃતાનુકલ્પા (ઇયમ્) મમ ગીઃ કલ્પાહ્વવલ્લિઃ ઇવ આકલ્પાક્ષયા અસ્તુ ।
સહસાઽર્ક ઇવાઽસ્મિ કૃતઃ સહસા- ઽસહસારભૃદાત્મભુવા સહસા । સ હ સાયકમસ્યતિ યા સહસા
સહસાધ્વસમેત્યપિ દુઃસહસા

અન્વય-અયિ પ્રભો ! સહસા (માર્ગશીર્ષેણ) અર્કઃ ઇવ આત્મભુવા (કામેન) અહમ્ સહસા સહસા (બલેન)
અસહસારભૃત્ કૃતઃ અસ્મિ હ ! સઃ સહસા (હાસ્યયુક્તા) દુઃસહસા યા (સ્ત્રી) સહસાધ્વસમ્ અપિ (મે સમ્મુખમ્)
એતિ (તમ્ સ્ત્રીરૂપં સાયકમ્) મામ્પ્રતિ અસ્યતિ ।
જનયાઽશુચમાર્તમભાજનયા- જનયાચનરઞ્જનવેજનયા । જનયામલખિન્નમખઞ્જનયા-
ઽજનયાઽમૃતમાત્મનિયોજનયા

અન્વય-હે અખઞ્જનય ! હે અજ ! (ત્વમ્) અભાજનયાજન યાચનરઞ્જનવેજનયા આર્તમ્ અશુચમ્ (નિર્દુઃખમ્) જનય
તથા-જનયામલખિન્નમ્ (મામ્) આત્મનિયોજનયા અમૃતમ્ નય ।
શમનાય શુચાં ત્વમુમેશ મનાક્ શમનાર્તિકરઃ કૃતભીશમ ના । શમનામય દેહિ વિપાશમના-
શમનાથજનપ્રથિતાશમનાઃ

અન્વય-હે ઉમેશ ! હે કૃતભીશમ ! હે અનામય ! મનાક્ (ઈષત્પ્રયાસેન) શમનાર્ત્તિકરઃ (ત્વમ્) શુચામ્
શમનાય ના (ભવસિ) હે વિભો ! અનાથજનપ્રથિતાશમનાઃ (ત્વમ્) વિપાશમ્ અનાશમ્ શમ્ (મે) દેહિ ।
મધુનાશિનાઽર્ચિત સમં મધુના મધુનામપુષ્પજનુષા મધુના । મધુનાઽલસામિવ વધૂમધુના-
મધુનાપ્લુતાં ત્વયિ ગિરં મધુના

અન્વય-હે મધુનાશિના મધુના (વસન્તેન) સમમ્ મધુનામપુષ્પજનુષા મધુના (કિંજલ્કેન) અર્ચિત ! અધુના
(અહમ્) મધુના અલસામ્ વધૂમ્ ઇવ મધુના પ્લુતામ્ (મધુમધુરામ્) ગિરમ્ ત્વયિ અધુનામ્ (સુપ્તામિવ
બોધિતવાનસ્મીત્યર્થઃ) ।
વસુ ધાન્યમુજ્ઝિતુમપીવસુ ધા- વ સુધાસિતચ્છવિયશોવસુધા । વસુધાતૃવન્દ્ય યદસાવસુધા વસુધામ
દૃક્તવ નવેવ સુધા

અન્વય-અયિ વસુધાતૃવન્દ્ય ! સુધાસિતચ્છવિયશોવસુધા (ત્વમ્) અપીવસુ
(ધનધાન્યાદિસમૃદ્ધિહીનત્વાત્કૃશીભૂતેષુ જનેષુ) વસુ ધાન્યમ્ (ચ) ઉજ્ઝિતુમ્ ધાવ યત્ અસૌ તવ વસુધામ
દૃક્ નવા સુધા ઇવ અસુધા (પ્રાણદાનદાયિની ભવતિ) ।
સમયાસિષુઃ ક્વ ન વિકાસમયાઃ સમયાપતિં જગતિ યં સમયા । સમયા ભવન્તિ ચ વિલાસમયાઃ સ મયા
ગિરાઽર્ચ્યત સુધાસમયા

અન્વય-યમ્ સમયાપતિમ્ સમયા (નિકટે સ્થિતસ્ય જનસ્ય) અયાઃ જગતિ ક્વ ન વિકાસમ્ સમયાસિષુઃ ? (અપિ તુ
સર્વત્ર) તથા-યમ્ સમયાપતિમ્ સમયા (સ્થિતાનાં જનાનામ્) સમયાઃ વિલાસમયાઃ ભવન્તિ સઃ (વિભુઃ)
મયા સુધાસમયા ગિરા અર્ચ્યત ।
કલિકાલતામ્યદમૃતોત્કલિકા કલિકાતરે હૃદિ નવોત્કલિકા । કલિકા સ્રજીવ જિતશાકલિકા- ઽકલિ કાન્તિભૃચ્ચ
મુકુટે કલિકા

અન્વય-હે ભગવન્ ! (જનેન) કલિકાતરે (જનકલહેન સકૃપે) તવ હૃદિ ઉત્કલિકા (ઉત્કણ્ઠા)
કલિકાલતામ્યદમૃતોત્કલિકા અકલિ હે જિતશાકલિક ! કાન્તિભૃત્ કલિકા ચ તવ મુકુટે સ્રજિ કલિકા
(સૂક્ષ્મકુડ્મલમિવ) અકલિ ।
કલયાઽઽશ્રિતં વિરુજમેકલયા કલયા વિધોર્દલિતપાકલયા । કલયા ગિરા ચ સકલાઽકલ યા કલયા વિના
વિહિતશોકલયા

અન્વય-હે સકલાકલ ! (ત્વમ્) એકલયા દલિતપાકલયા [દલિતઃ પાકલો જ્વરો જરામરણાદિરૂપો યયા સા તયા
યદ્યપિ પાકલો હસ્તિજર એવાયુર્વેદે પ્રસિદ્ધસ્તથાપિ કવિભિઃ સામાન્યજ્વરેઽપિ પ્રયુક્તઃ ।] વિધોઃ કલયા
તથા યા કલયા(વ્યાજેન) વિના વિહિતશોકલયા (ભવતિ) તથા કલયા (સુમધુરયા) ગિરા ચ આશ્રિતમ્ વિરુજમ્
કલય !
પરમારકાઽન્તકકૃતોપરમા- ઽપરમાનતં તવ દૃશાઽઽપ રમા । પરમાર્થસદ્ગુણપરમ્પર મા
પરમાર્ત્તમુજ્ઝ કરુણાપર મા

અન્વય-હે પરમારકાન્તકકૃતોપરમ્ ! હે પરમાર્થસદ્ગુણપરમ્પર ! તવ દૃશા રમા અપરમ્ આનતમ્ (જનમ્) આપ
હે કરુણાપર ! પરમ્ આર્તમ્ મા (મામ્) મા ઉજ્ઝ ।
કલ-કલકલ-કલકણ્ઠ-વદસ્મા- નવ નવનવનવરોચિતવાચઃ । ભવ ભવ ભવ-ભવભીતિભિદસ્ય-
ન્મદમદમદમદનાઽન્તક દૂરમ્

અન્વય-હે ભવ ! હે અદમદ-મદનાન્તક ! કલ-કલ-કલ-કલકણ્ઠવત્ નવ-નવન-વરોચિતવાચઃ અસ્માન્ અવ મદમ્
દૂરમ્ અસ્યન્ ભવભવભીતિભિત્ ભવ ।
અવિકલ-કલ કલકલ-કલ-કણ્ઠં દિશ નવનવ-નવનવન વરવચઃ । સવિભવ ભવ ભવ ભવભવભયભિ-
દ્ધર મદમદમદમદમદયમિમમ્

અન્વય-હે અવિકલ-કલ ! હે નવનવ-નવનવન ! (ત્વમ્ માદૃશાય) કલકલ-કલ-કણ્ઠમ્ વરવચઃ દિશ હે
સવિભવ ! હે ભવ ! (અસ્માકમ્) ભવભવભયભિત્ ભવ અદમદમદમ્ ઇમમ્ અદયમ્ મદમ્ હર ।
દેવ્યાં ભ્રમદ્ભ્રુવિ જયાવિજયાર્ચિતાયાં સક્તા તવાઽસ્તવિજયા વિજયાય દૃષ્ટિઃ । વૃષ્ટ્યેવ
ભૂર્દિવિજયા વિજયાખ્યયા તે મૂર્ત્ત્યા ત્રસદ્રવિજયાઽઽવિ જયાહ્વયા ચ

અન્વય-હે ભગવન્ ! વિજયાય અસ્તવિજયા (દત્તવિજયા) તે દૃષ્ટિઃ જયાવિજયાર્ચિતાયામ્ ભ્રમદ્ભ્રુવિ દેવ્યામ્
(શ્રીભવાન્યામ્) સક્તા તથા- ત્રસદ્રવિજયા વિજયાખ્યયા જયાહ્વયા ચ તે મૂર્ત્ત્યા (ઇયમ્) ભૂઃ દિવિજયા
વૃષ્ટ્યા ઇવ આવિ (રક્ષિતા) ।
હરમુપેત રસાદમલં ઘનં દમલઙ્ઘનં તનુત મા કૃતિનઃ । તનુતમાકૃતિ નઃ શ્રયતાઽઽદૃતં
શ્રયતાદૃતં ભવત ઇત્યુદિતમ્

અન્વય-હે કૃતિનઃ ! ઘનમ્ અમલમ્ હરમ્ રસાત્ ઉપેત દમલઙ્ઘનમ્ મા તનુત ઇતિ નઃ તનુતમાકૃતિ ઉદિતમ્ શ્રયત
શમિતસઙ્ગમસજ્જનતાપદં શમિતસઙ્ગમસજ્જનતાપદમ્ । નમતકામમહીનવિભાસિતં નમત
કામમહીનવિભાસિતમ્

અન્વય-હે કૃતિનઃ ! કામમ્ (નિશ્ચયે) યૂયમ્ શમિતસઙ્ગમ્ અસજ્જનતાપદમ્ શમિતસઙ્ગમસજ્જનતાપદમ્
નમતકામમ્ અહીનવિભાસિતમ્ અહીનવિભાસિતમ્ (પૂર્ણદીપ્તિધવલમ્) નમત ।
કલિ-તમો-હન-મારવરાજિતં સ્મર હરં શિખિચન્દ્રકલાઞ્છિતમ્ । કલિત-મોહન-મારવરાજિતં સ્મરહરં
શિખિ-ચન્દ્રક-લાઞ્છિતમ્

અન્વય-અયિ ભક્તજન ! કલિ-તમો-હનમ્ આરવ-રાજિતમ્ શિખિચન્દ્રકલાઞ્છિતમ્ કલિત-મોહન-માર-વરાજિતમ્
સ્મરહરમ્ શિખિચન્દ્રકલાઞ્છિતમ્ હરમ્ સ્મર ।
અસૌ હૃદન્તર્હિતમોહરોધને સદા યતે રક્ષ યશો ભિયો જય । અસૌહૃદં તર્હિ તમોહરો ધને
સદાયતેરક્ષયશોભિ યોજય

અન્વય-હે ભગવન્ ! અસૌ (અહમ્) હૃદન્તર્હિતમોહરોધને સદા યતે અતઃ (ત્વમ્ મમ) યશઃ રક્ષ (યથા
સંયતચિત્તાનાં મધ્યે યશો લભ્યતે તથા કુર્વિત્યર્થઃ) ભિયઃ જય હે વિભો ! તર્હિ તમોહરઃ (ત્વમ્)
સદાયતેઃ (મમ) ધને અક્ષયશોભિ અસૌહૃદમ્ (અમેલાપમ્) યોજય ।
સકલશં સકપાલમલઙ્કૃત- પ્રમદમસ્થિરસં મદનાશનમ્ । ભવમદભ્રમહાનિધને હિતં
શમનમજ્જનમાનમતાઽલયમ્

સકલશંસકપાલમલં કૃત- પ્રમદમસ્થિરસંમદનાશનમ્ । ભવમદભ્રમહાનિધનેહિતં
શમનમજ્જનમાનમતાલયમ્

(યુગ્મમ્)
અન્વય-અયિ રસિક-શિરોમણયઃ ! (યૂયમ્) સકલશમ્ સકપાલમ્ અલંકૃતપ્રમદમ્ અસ્થિરસમ્ મદનાશનમ્
અદભ્રમહાનિધને હિતમ્ શમનમજ્જનમ્ અલયમ્ સકલશંસકપાલમ્ અલમ્ કૃતપ્રમદમ્ અસ્થિરસંમદનાશનમ્
ભવમદભ્રમહાનિધનેહિતમ્ શમનમજ્જનમાનમતાલયમ્ ભવમ્ આનમત ।
તનુશઙ્કરવૈરસમાઽયતયા- ઽતનુ શઙ્કર વૈ રસ માઽયતયા । તનુ શં કરવૈ રસમાયતયા-
ઽતનુશં કર વૈરસમાયતયા

અન્વય-વૈ અયિ શઙ્કર ! (ત્વમ્) અયતયા અસમાયતયા (ઉપલક્ષિતમ્) મા અતનુ (અનલ્પં કૃત્ત્વા) તનુશઙ્કરવૈઃ
રસ (સંભાવય) હે વિભો ! શમ્ તનુ (અહમ્) રસમ્ (ભક્તિરસમ્) કરવૈ (ત્વમ્) મામ્ આયતયા વૈરસમાયતયા
અતનુશમ્ (કામ-કૃશ-કારિણમ્) કર [કર ઇતિ ભૌવાદિકસ્ય કૃઞઃ લોટિ મધ્યમપુરુષૈકવચને હિ પ્રત્યયે
પ્રયોગશ્છન્દસિ યથા-તેભ્યોકરન્નમઃ ઇતિ છાન્દસોઽપિ પ્રયોગો ભાષાયામપિ ભક્તિવિષયે પ્રયુક્તઃ છાન્દસા
અપિ ક્વચિદ્ ભાષાયાં પ્રયુજ્યન્તે ઇતિ વચનાત્] (કુર્વિત્યર્થઃ) ।
પ્રકાશકલિતાપદં શકલિતાપદં શંસતા- મસારસમયે હિતં રસમયેહિતં શઙ્કરમ્ । હૃદિ સ્મરત
રઙ્ગિતં સ્મરતરઙ્ગિતં શાન્તતાં નયન્તમસમાનસંતમસમાનસં ચાન્તકમ્

અન્વય-અયિ રસિકાવતંસાઃ ! (યૂયમ્) પ્રકાશકલિતાપદમ્ શંસતામ્ શકલિતાપદમ્ અસારસમયે (અસ્થિરે
સમયેઽન્ત્યક્ષણે) હિતમ્ રસમયેહિતમ્ હૃદિ રઙ્ગિતમ્ (ઉલ્લસિતં વિહરન્તમિત્યર્થઃ) સ્મરતરઙ્ગિતમ્
અસમાનસંતમસમાનસમ્ અન્તકમ્ ચ શાન્તતામ્ નયન્તમ્ શઙ્કરમ્ સ્મરત ।
ઇયં વિચિત્રતાવિરાજિતા મયા મનોહરા જિતામયા મનો હરાઽઽહિતા નુતિર્ધિનોતુ તે । ત્વયિ
પ્રસન્નમાનસેઽસમસ્તમોહરાશયે સમસ્તમોહરાશયે કરોમિ ન સ્પૃહાં પુનઃ

અન્વય-હે હર ! જિતામયા મનોહરા વિચિત્રતા-વિરાજિતા ઇયમ્ મયા આહિતા (કૃતા) નુતિઃ તે મનઃ ધિનોતુ
(પ્રીણયતુ) અયિ વિભો ! તમોહરાશયે ત્વયિ પ્રસન્નમાનસે સતિ અસમઃ અહમ્ પુનઃ સમસ્તમોહરાશયે સ્પૃહામ્ ન
કરોમિ ।
કાન્તા કાન્તારમધ્યે સરિદિવ સકુલક્ષ્માધરાયાં ધરાયાં યાતા યા તારતમ્યં ક્વ ન
વિમલમતિપ્રેક્ષણેન ક્ષણેન । સાભાસા ભારતીયં તનુરિવ તરણેરન્ધકારેઽન્ધકારેઃ સ્તુત્યા સ્તુત્યા
બુધાનાં મદયતુ હૃદયં ગ્લાનિતાન્તં નિતાન્તમ્

અન્વય-કાન્તારમધ્યે સરિત્ ઇવ કાન્તા (સુમનોહરા) યા (ભારતી) વિમલમતિપ્રેક્ષણેન ક્ષણેન
સકુલક્ષ્માધરાયામ્ ધરાયામ્ ક્વ ન તારતમ્યમ્ (અતિશયમ્) યાતા ? (અપિ તુ સર્વત્ર) સા અન્ધકારેઃ સ્તુત્યા
સ્તુત્યા (સ્તવનીયા) ઇયમ્ (મમ) સાભાસા ભારતી અન્ધકારે તરણેઃ તનુઃ ઇવ ગ્લાનિતાન્તમ્ બુધાનામ્ હૃદયમ્
નિતાન્તમ્ મદયતુ ।
વર્ષાવર્ષાયમાણા સહૃદય-શિખિનાં સંહિતાનાં હિતાનાં દાત્રી દાત્રી તૃણાનામિવ
લવનપટુર્દુષ્કૃતાનાં કૃતાનામ્ । કલ્યા કલ્યાણદાને નુતિરિયમશુભં તર્જયન્તી જયન્તી વિશ્વં
વિશ્વમ્ભરાન્તં પ્રસરતુ સુરભીનન્દનસ્યન્દનસ્ય

અન્વય-સહૃદયશિખિનામ્ વર્ષાવર્ષાયમાણા સંહિતાનામ્ હિતાનામ્ દાત્રી દાત્રી તૃણાનામ્ ઇવ કૃતાનામ્
દુષ્કૃતાનામ્ લવનપટુઃ કલ્યાણદાને કલ્યા અશુભમ્ તર્જયન્તી વિશ્વમ્ જયન્તી ઇયમ્ સુરભીનન્દનસ્યન્દનસ્ય
(વૃષભવાહનસ્ય શ્રીશંભોઃ) નુતિઃ વિશ્વમ્ભરાન્તમ્ પ્રસરતુ ।
ઇતિ શ્રીપ્રેમમકરન્દવ્યાખ્યાસમેતં કાશ્મીરકમહાકવિશ્રીમજ્જગદ્ધરભટ્ટવિરચિતે ભગવતો મહેશ્વરસ્ય
સ્તુતિ-કુસુમાઞ્જલૌ મહાયમકંનામ ત્રિંશં સ્તોત્રમ્ ।
એકત્રિંશં સ્તોત્રમ્
મનઃ સમાધૌ પરમાન્તરઙ્ગં વિધાય નિઃસ્પન્દમનુત્તરઙ્ગમ્ । બુધા વિધાતું ભવભીતિભઙ્ગં વિભું
ભજધ્વં ગિરિજાભુજઙ્ગમ્

અન્વય-અયિ બુધાઃ ! મનઃ સમાધૌ પરમાન્તરઙ્ગમ્ અનુત્તરઙ્ગમ્ નિસ્પન્દમ્ વિધાય ભવભીતિભઙ્ગમ્ વિધાતુમ્
(યૂયમ્) ગિરિજાભુજઙ્ગમ્ વિભુમ્ ભજધ્વમ્ ।
પાશ્યાવશેનેવ મહાવિહઙ્ગં વલ્ગાબલેનેવ મહાતુરઙ્ગમ્ । નિરુધ્ય યોગેન મનઃપ્લવઙ્ગં વિભું ભજધ્વં
ગિરિજાભુજઙ્ગમ્

અન્વય-પાશ્યાવશેન મહાવિહઙ્ગમ્ ઇવ વલ્ગાબલેન મહાતુરઙ્ગમ્ ઇવ યોગેન મનઃપ્લવઙ્ગમ્ નિરુધ્ય
ગિરિજાભુજઙ્ગમ્ વિભુમ્ ભજધ્વમ્ ।
મન્ત્રૌષધાદિક્રિયયા ભુજઙ્ગં યથા યથા વાગુરયા કુરઙ્ગમ્ । મનસ્તથાઽઽયમ્ય ધિયાઽસ્તસઙ્ગં
વિભું ભજધ્વં ગિરિજાભુજઙ્ગમ્

અન્વય-યથા કશ્ચિત્ મન્ત્રૌષધાદિક્રિયયા ભુજઙ્ગમ્ આયચ્છતિ યથા ચ વાગુરયા કુરઙ્ગમ્ આયચ્છતિ તથૈવ
ધિયા (એકાગ્રચિત્તત્વરૂપયા) અસ્તસઙ્ગમ્ મનઃ આયમ્ય ગિરિજાભુજઙ્ગમ્ વિભુમ્ ભજધ્વમ્ ।
ભિત્ત્વાઽલિકં સભ્રુકુટીવિભઙ્ગં યસ્યાઽગ્નિરુદ્યત્રભસાદનઙ્ગમ્ । દદાહ તં મોહતમઃપતઙ્ગં વિભું
ભજધ્વં ગિરિજાભુજઙ્ગમ્

અન્વય-યસ્ય સભ્રુકુટીવિભઙ્ગમ્ અલિકમ્ ભિત્ત્વા ઉદ્યન્ અગ્નિઃ રભસાત્ અનઙ્ગમ્ દદાહ તમ્ મોહતમઃપતઙ્ગમ્
વિભુમ્ ગિરિજાભુજઙ્ગમ્ ભજધ્વમ્ ।
વહન્તમુદ્દામભુજઙ્ગમઙ્ગં જટાભરં નિર્ભરનાકગઙ્ગમ્ । વિલોચનં ચાગ્નિશિખાપિશઙ્ગં વિભું
ભજધ્વં ગિરિજાભુજઙ્ગમ્

અન્વય-ઉદ્દામભુજઙ્ગમ્ અઙ્ગમ્ વહન્તમ્ નિર્ભરનાકગઙ્ગમ્ જટાભરમ્ વહન્તમ્ અગ્નિશિખાપિશઙ્ગમ્ વિલોચનમ્ ચ
વહન્તમ્ ગિરિજાભુજઙ્ગમ્ વિભુમ્ ભજધ્વમ્ ।
ભવબન્ધબદ્ધવિધુરોદ્ધરણં ફણિમણ્ડલજ્વલદલઙ્કરણમ્ । વ્રજત ક્ષમાધરદરીશરણં શરણં
તુષારકિરણાભરણમ્

અન્વય-અયિ ભક્તિરસાસ્વાદજ્ઞાઃ વિદ્વાંસઃ ! (યૂયમ્) ભવબન્ધબદ્ધવિધુરોદ્ધરણમ્
ફણિમણ્ડલજ્વલદલઙ્કરણમ્ ક્ષમાધરદરીશરણમ્ તુષારકિરણાભરણમ્ શરણમ્ વ્રજત !
કૃતઘસ્મરસ્મરનિરાકરણં કટુકાલકૂટકવલીકરણમ્ । વ્રજત પ્રપન્નજનતાશરણં શરણં
તુષારકિરણાભરણમ્

અન્વય-અયિ ભાવુકાઃ ! કૃતઘસ્મરસ્મરનિરાકરણમ્ કટુકાલકૂટકવલીકરણમ્ પ્રપન્નજનતાશરણમ્
તુષારકિરણાભરણમ્ શરણમ્ વ્રજત ।
મરુમેદિનીરચિતસંચરણં ત્રિદશેન્દ્રશેખરસરચ્ચરણમ્ । વ્રજત ત્રિદુઃખહરણસ્મરણં શરણં
તુષારકિરણાભરણમ્

અન્વય-મરુમેદિનીરચિતસંચરણમ્ ત્રિદશેન્દ્રશેખરસરચ્ચરણમ્ ત્રિદુઃખહરણસ્મરણમ્
તુષારકિરણાભરણમ્ શરણમ્ વ્રજત ।
પ્રણતં જનં જિતજરામરણં રચયન્તમાપ્તભવનિસ્તરણમ્ । વ્રજતાઽઽહિતત્રિપુરસંહરણં શરણં
તુષારકિરણાભરણમ્

અન્વય-અયિ ભવભયભીતાઃ અકિંચનાઃ ! (યૂયમ્) પ્રણતમ્ જનમ્ જિતજરામરણમ્ આપ્તભવનિસ્તરણમ્ (ચ)
રચયન્તમ્ આહિતત્રિપુરસંહરણમ્ તુષારકિરણાભરણમ્ શરણમ્ વ્રજત ।
અવધૂત-મોહ-તિમિરાવરણં કરિકૃત્તિકલ્પિતપરાવરણમ્ । વ્રજત પ્રકલ્પિતપુરેશરણં શરણં
તુષારકિરણાભરણમ્

અન્વય-અવધૂતમોહતિમિરાવરણમ્ કરિકૃત્તિકલ્પિતપરાવરણમ્ પ્રકલ્પિતપુરેશરણમ્ તુષારકિરણાભરણમ્
શરણમ્ વ્રજત ।
તરુણતમાલમલીમસનાલં જ્વલનશિખાપટલોજ્જ્વલભાલમ્ । શિરસિ લસત્પરમેષ્ઠિકપાલં શ્રયત વિભું
હતકલ્મષજાલમ્

અન્વય-અયિ સહૃદયાઃ (યૂયમ્) તરુણતમાલમલીમસનાલમ્ જ્વલનશિખાપટલોજ્જ્વલભાલમ્ શિરસિ
લસત્પરમેષ્ઠિકપાલમ્ હતકલ્મષજાલમ્ વિભુમ્ શ્રયત ।
નરમુખકલ્પિતશેખરમાલં નતજનજમ્ભિતમોહતમાલમ્ । નયનશિખાશતશાતિતકાલં શ્રયત વિભું
હતકિલ્વિષજાલમ્

અન્વય-નર [નૃણાતીતિ નરઃ (નૃ નયે) નરા અત્ર નેતારો બ્રહ્માદયઃ તેષાં મહાપ્રલયેષુ સંહારિતાનાં
મુખૈર્મુણ્ડૈઃ કલ્પિતા શેખરમાલા યેન સઃ]મુખકલ્પિતશેખરમાલમ્ નતજનજમ્ભિતમોહતમાલમ્
નયનશિખાશતશાતિતકાલમ્ હતકિલ્વિષજાલમ્ વિભુમ્ શ્રયત ।
વિષમવિષાગ્નિશિખાવિકરાલં ફણિપતિહારમતીવવિશાલમ્ । ગલભુવિ બિભ્રતમુગ્રસિરાલં શ્રયત વિભું
હતકલ્મષજાલમ્

અન્વય-વિષમવિષાગ્નિશિખાવિકરાલમ્ ગલભુવિ અતીવવિશાલમ્ ફણિપતિહારમ્ વિભ્રતમ્ ઉગ્રસિરાલમ્
હતકલ્મષજાલમ્ વિભુમ્ શ્રયત ।
વિદલયિતું યમૃતે ભવતાલં ત્રિભુવનસીમનિ કશ્ચન નાઽલમ્ । તમમલમાનસવાસમરાલં શ્રયત વિભું
હતકિલ્બિષજાલમ્

અન્વય-યમ્ ઋતે ત્રિભુવનસીમનિ ભવતાલમ્ વિદલયિતુમ્ કશ્ચન ન અલમ્ તમ્ અમલમાનસવાસમરાલમ્
હતકિલ્વિષજાલમ્ વિભુમ્ શ્રયત ।
કમલપરાગપિશઙ્ગજટાલં જલધિ-સમર્પણ-તર્પિતબાલમ્ । ભવભટભઙ્ગમહાકરવાલં શ્રયત વિભું
હતકલ્મષજાલમ્

અન્વય-કમલપરાગપિશઙ્ગજટાલમ્ જલધિસમર્પણતર્પિતબાલમ્ ભવભટભઙ્ગમહાકરવાલમ્
હતકલ્મષજાલમ્ વિભુમ્ શ્રયત ।
અતિઘસ્મર-ભસ્મરજોધવલં નતલોકસમર્પિતબોધબલમ્ । ધ્વજધામવિરાજિમહાધવલં ભજત
પ્રભુમદ્રિસુતાધવલમ્

અન્વય-અતિઘસ્મરભસ્મરજોધવલમ્ નતલોકસમર્પિતબોધબલમ્ ધ્વજધામવિરાજિમહાધવલમ્ અદ્રિસુતાધવલમ્
પ્રભુમ્ ભજત ।
પ્રભયા પરિભૂતદલદ્ગવલં ગલમઙ્ગદરત્નશિખાશબલમ્ । દધતં વિષકૢપ્તમહાકવલં ભજત
પ્રભુમદ્રિસુતાધવલમ્

અન્વય-પ્રભયા પરિભૂતદલદ્ગવલમ્ અઙ્ગદરત્નશિખાશવલમ્ ગલમ્ દધતમ્ વિષકૢપ્તમહાકવલમ્
અદ્રિસુતાધવલમ્ પ્રભુમ્ ભજત ।
શિખરં દ્યુનદીલહરીતરલં ગલમૂલમુપોઢમહાગરલમ્ । દધતં હૃદયં ચ સુધાસરલં ભજત
પ્રભુમદ્રિસુતાધવલમ્

અન્વય-દ્યુનદીલહરીતરલમ્ શિખરમ્ દધતમ્ ઉપોઢમહાગરલમ્ ગલમૂલમ્ દધતમ્ સુધાસરલમ્ હૃદયમ્ ચ
દધતમ્ અદ્રિસુતાધવલમ્ પ્રભુમ્ ભજત ।
અપનીતકુકર્મકલઙ્કમલં નતલોકવિતીર્ણમહાકમલમ્ । દદતં શુભસિદ્ધિવિપાકમલં ભજત
પ્રભુમદ્રિસુતાધવલમ્

અન્વય-અયિ સહૃદયાઃ ! અપનીતકુકર્મકલઙ્કમલમ્ નતલોકવિતીર્ણમહાકમલમ્ અલમ્ શુભસિદ્ધિવિપાકમ્ દદતમ્
અદ્રિસુતાધવલમ્ પ્રભુમ્ ભજત ।
દદતં વચનં ઘનહાસકલં નમતાં દલયન્તમઘં સકલમ્ । ભજતાં ચ દિશન્તમભીષ્ટફલં ભજત
પ્રભુમદ્રિસુતાધવલમ્

અન્વય-ઘનહાસકલમ્ વચનમ્ દદતમ્ નમતામ્ સકલમ્ અઘમ્ દલયન્તમ્ ભજતામ્ ચ અભીષ્ટફલમ્ દિશન્તમ્ પ્રભુમ્
અદ્રિસુતાધવલમ્ ભજત ।
અવિરતનતિપરસુરવરશિખર- પ્રણિહિતમણિગણમસૃણિતચરણમ્ । સિતકરકરભરધવલિતમુકુટં પ્રણમત
પુરહરમશરણશરણમ્

અન્વય-અવિરતનતિપરસુરવરશિખરપ્રણિહિતમણિગણમસૃણિતચરણમ્ સિતકરકરભરધવલિતમુકુટમ્
અશરણ-શરણમ્ પુરહરમ્ પ્રણમત ।
ભવભવપરિભવધુતવિધુરધિયા- મધિગતશમ-દમ-નિયમિતમનસામ્ । અભિમતવિતરણપરિણતકરુણં
પ્રણમત પુરહરમશરણશરણમ્

અન્વય-ભવભવપરિભવધુતવિધુરધિયામ્ અધિગતશમદમનિયમિતમનસામ્ અભિમતવિતરણપરિણતકરુણમ્
અશરણશરણમ્ પુરહરમ્ પ્રણમત ।
તનુતૃણગણનિભમનસિજશમન- પ્રશમનપરિચિતહુતવહમહિતમ્ । પરહિતકૃતમતિમતિમૃદુહૃદયં પ્રણમત
પુરહરમશરણશરણમ્