શ્રીલલિતાસહસ્રનામસ્તોત્રમ્ · અધ્યાય 1

શ્રીલલિતાસહસ્રનામસ્તોત્રમ્
ભાસ્કરરાયપ્રણીતયા
સૌભાગ્યભાસ્કરવ્યાખ્યયા
ઉપોદ્ધાતાખ્યા પ્રથમા કલા
॥ શ્રીલલિતામ્બાયૈ નમઃ ॥
શ્રીગમ્ભીરવિપશ્ચિતઃ પિતુરભૂદ્યઃ કોનમામ્બોદરે
વિદ્યાષ્ટાદશકસ્ય મર્મભિદભૂદ્યઃ શ્રીનૃસિંહાદ્ગુરોઃ ।
યશ્ચ શ્રીશિવદત્તશુક્લચરણૈઃ પૂર્ણાભિષિક્તોઽભવ-
ત્સ ત્રેતા ત્રિપુરા ત્રયીતિ મનુતે તામેવ નાથત્રયીમ્

ગુરુચરણસનાથો ભાસુરાનન્દનાથો વિવૃતિમતિરહસ્યાં
વીરવૃન્દૈર્નમસ્યામ્ ।
રચયતિ લલિતાયા નામસાહસ્રિકાયા ગુરુકૃતપરિભાષાઃ
સંવિવૃણ્વન્નશેષાઃ

અષ્ટાભિર્વાઙ્મયાનામધિપતિભિરમોઘોક્તિભિર્દેવતાભિ-
ર્માત્રાજ્ઞપ્તાભિરગ્ર્યં યદરચિ લલિતાદિવ્યનામ્નાં સહસ્રમ્ ।
યદ્બ્રહ્માણીરમેશપ્રભૃતિદિવિષદાં વિસ્મયાધાનદક્ષં
તત્રૈકસ્યાપિ નામ્નઃ કથમિવ વિવૃતિં માદૃશઃ કર્તુમીષ્ટે

તથાપિ શ્રીમાત્રા દહરકુહરે સૂત્રધરયા
સમાદિષ્ટા વાચામધિપતિષુ કાપ્યન્યતમિકા ।
મદીડ્યશ્રીનાથત્રયચરણનિર્ણેજનજલૈઃ
પવિત્રે જિહ્વાગ્રે નટતિ મમતા સા મમ મતા

આપ્રાચઃ કામરૂપાદ્રુહિણસુતનદપ્લાવિતાદાપ્રતીચો
ગાન્ધારાત્સિન્ધુસાર્દ્રાદ્રઘુવરરચિતાદા ચ સેતોરવાચઃ ।
આકેદારાદુદીચસ્તુહિનગહનતઃ સન્તિ વિદ્વત્સમાજા
યે યે તાનેષ યત્નઃ સુખયતુ સમજાન્કશ્ચમત્કર્તુમીષ્ટે

અગસ્ત્ય ઉવાચ
અશ્વાનન મહાબુદ્ધે સર્વશાસ્ત્રવિશારદ ।
કથિતં લલિતાદેવ્યાશ્ચરિતં પરામાદ્ભુતમ્

ન ગચ્છતીત્યગઃ પર્વતસ્તં વિન્ધ્યનામાનં સ્ત્યાયતીત્યગસ્ત્યઃ ।
સ્ત્યાનં સ્તમ્ભનમ્ । સા ચ કથા કાશીખણ્ડે દ્રષ્ટવ્યા ।
અસંગતત્વાપનોદાય પૂર્વકથાપ્રસઙ્ગં સામાન્યેન સ્મારયતિ
અશ્વેતિ । દેવીભાગવતે પ્રથમસ્કન્ધે તાવદિયં કથા સ્મર્યતે । પુરા
કિલ ભગવાન્ વિષ્ણુર્યજ્ઞસંરક્ષણાદિઘનતરકાર્યાર્થં
કૃતબહુજાગરઃ શ્રાન્તઃ શાર્ઙ્ગધનુષ કોટિં ગ્રીવયાવલમ્બ્ય
નિદ્રાણોઽભૂત્ । તદા બ્રહ્મરુદ્રાદયઃ કાર્યવિશેષસિષાધયિષયા
તજ્જાગરણાય વન્નિનામકકૃમિભ્યો યજ્ઞભાગમિચ્છદ્ભયો દત્ત્વા
તન્મુખાત્પ્રત્યઞ્ચામત્રોટયન્ । તેન કોટેરુચ્ચલનાચ્છિરોત્યુડ્ડીનં
ક્વાપિ ગતમભૂત્ । તતઃ શોકાવિષ્ટાઃ
સુરાસ્તચ્છીર્ષમલભમાનાસ્ત્રિપુરસુન્દરીં તુષ્ટુવુઃ । સા તુષ્ટા સતી
હયશિરોયોજનેનૈનં જીવયતેત્યાજ્ઞાપ્ય ભગવત્યન્તરધત્ત । તતસ્તથા
જીવિતો વિષ્ણુર્હયગ્રીવો ભૂત્વા હયગ્રીવાખ્યં દૈત્યં હતવાન્ ।
રહસ્યજાતમખિલં દેવીમુખાદેવ લબ્ધવાનિત્યાદિ । સોઽયમશ્વાનનો
વિષ્ણુરેવ । તદિદં વિશેષ્યમુક્તવૃત્તાન્તસ્મારણેન
દેવ્યનુગૃહીતત્વાભિપ્રાયગર્ભમ્ । અત એવ મહાબુદ્ધ
ઇત્યાદિવિશેષણદ્વયં ન સ્તુતિમાત્રમ્ । લલિતેતિ । પદ્મપુરાણે હિ
લોકાનતીત્ય લલતે લલિતા તેન ચોચ્યત ઇતિ નિર્વચનશ્લોકે ચકારાદન્યદપિ
સમ્ભવં નિર્વચનમનુમતમ્ । પરાશક્તિસદાશિવાદિરૂપાણિ
શક્તિશિવયોરુત્તરોત્તરાપકર્ષવન્તિ બહૂનિ સન્તિ । તેષાં ચ લોકા અપિ
બહુવિધાઃ । પરશિવાભિન્નમહાશક્તિસ્તુ સર્વલોકાતીતા
મહાકૈલાસાપરાજિતાદિપદવાચ્યે સર્વલોકોત્તમે લોકે તિષ્ઠતિ । તસ્યાશ્ચ
શરીરં
ઘનીભૂતઘૃતવદ્રજસ્તમઃસમ્પર્કશૂન્યશુદ્ધસત્ત્વઘનીભાવ-
રૂપમ્ । અન્યાસાં શિવશક્તીનાં કતિપયાનાં સાત્ત્વિકશરીરાણ્યપિ
સત્ત્વાધિક્યગુણાન્તરાલ્પત્વયુક્તાનિ ન પુનઃ શુદ્ધસત્ત્વાનિ । અતઃ
સર્વોત્તમૈવૈષા પરબ્રહ્મમૂર્તિઃ । અસ્યા અપિ સન્તિ રહસ્યભૂતા બહવો
ભેદાસ્તેષુ કામેશ્વર્યાત્મકમૂર્તિરેવેહ ગ્રન્થે પ્રતિપાદ્યેતિ
લલિતાપદેન સૂચિતમ્ । લલિતં શૃઙ્ગારહાવજન્યઃ ક્રિયાવિશેષઃ તદ્વતી
લલિતા । તેન શૃઙ્ગારરસપ્રધાનેયં મૂર્તિરિતિ સૂચિતમ્ । સૈવ દેવી
ક્રીડાવિજિગીષાદિશીલત્વાત્ । તસ્યાશ્ચરિતં
પ્રાદુર્ભાવાદિસ્તોત્રસમુદાયાન્તં કથિતં ભવતેતિ શેષઃ ।
પરમાદ્ભુતં
અત્યુત્તમત્વાત્પૂર્વમશ્રુતચરત્વાદનુપમત્વાચ્ચેત્યર્થઃ

પૂર્વં પ્રાદુર્ભવો માતુસ્તતઃ પટ્ટાભિષેચનમ્ ।
ભણ્ડાસુરવધશ્ચૈવ વિસ્તરેણ ત્વયોદિતઃ

અથૈતદેવ વિશિનષ્ટિ સપ્તભિઃ પૂર્વમિત્યાદિભિઃ । પ્રાદુર્ભાવઃ । અસદ્વા
ઇદમગ્ર આસીત્, સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્, નાસદાસીન્નો સદાસીત્
ઇત્યાદિશ્રુત્યેકવાક્યતયા નિર્ણીતસ્ય સૃષ્ટિપ્રાક્કાલિકસ્ય
નિર્વિશેષચિન્માત્રસ્ય પ્રાથમિકઃ કામકલારૂપપરિણામો
ગુરુમુખૈકવેદ્યઃ । સ ચ પૂર્વં ઇતઃ પ્રાક્ પટ્ટાભિષેકાદિભ્યઃ
પ્રથમં વા । ત્વયોદિત ઇતિ સર્વત્રાન્વેતિ । અગ્નિકુણ્ડાત્સમુદ્ભવરૂપો
વાઽવતારવિશેષાત્મા પ્રાદુર્ભાવઃ । પટ્ટં
સકલભુવનસામ્રાજ્યાધિકારસ્તસ્ય વિષયેઽભિષેચનં
સ્વાયત્તીકરણેતિકર્તવ્યતારૂપોઽઙ્ગવિશેષઃ । ઉદિતમિતિ તુ નપુંસકત્વેન
પરિણમનીયમ્ । ભણ્ડાખ્યોઽસુરો લલિતોપાખ્યાને યો વિસ્તરેણ
વર્ણિતસ્તસ્ય વધો યુદ્ધે હનનં વિસ્તરેણ બહુના શબ્દરાશિના ।
પ્રથનેવાવશબ્દે ઇતિ પર્યુદાસાચ્છબ્દભિન્ન એવ વિસ્તાર ઇતિ રૂપમ્

વર્ણિતં શ્રીપુરં ચાપિ મહાવિભવવિસ્તરમ્ ।
શ્રીમત્પઞ્ચદશાક્ષર્યા મહિમા વર્ણિતસ્તથા

નિરુપપદસ્ય પુરપદસ્ય । પ્રવૃત્તિનિમિત્તભૂતધર્માણાં
પૌષ્કલ્યાદ્દેવ્યાઃ પુરમેવ મુખ્યં પુરપદવાચ્યમ્ । અભિયુક્તાનાં
નામ શ્રીપદપૂર્વં પ્રયુઞ્જીતેતિ વચનાચ્છ્રીકારપૂર્વકમિહ
પ્રયુક્તમ્ । તચ્ચ રુદ્રયામલે અનન્તકોટિબ્રહ્માણ્ડકોટીનાં
બહિરૂર્ધ્વતઃ ઇત્યાદિના પઞ્ચવિંશતિપ્રાકારૈરનન્તયોજનવિસ્તૃતૈઃ
પરિવેષ્ટિતત્વેન વર્ણિતમેકમ્ । મેરોરુપરિ તત્સમાનયોગક્ષેમં
સંક્ષિપ્તં લલિતાસ્તવરત્ને ભગવતા દુર્વાસસા દેશિકેન્દ્રેણ
વર્ણિતમપરમ્ । ક્ષીરસમુદ્રમધ્યે તૃતીયમિતિ તુ
વિદ્યારત્નભાષ્યકારાઃ । મહાવિભવવિષયકઃ શબ્દરાશિર્યત્રેતિ તુ
વર્ણનક્રિયાયા વિશેષણમ્ । શ્રીબીજયુક્તા યા પઞ્ચદશાક્ષરી
પઞ્ચદશાનાં સ્વરાણાં સમાહારઃ કાદિવિદ્યા હાદિવિદ્યા વા
તસ્યાઃ । તસ્યાં શ્રીબીજયોગસ્તુ ચત્વાર ઈં બિભ્રતિ ક્ષેમયન્તઃ ઇતિ
શ્રુતિસિદ્ધો રહસ્યતરં સામ્પ્રદાયિકૈકવેદ્યોઽસ્તીતિ કશ્ચિત્ । તત્તન્ત્રેષુ
ક્વાપ્યદર્શનાત્પ્રામાણિકા ન મન્યન્તે । ઉક્તશ્રુતિસ્તુ -
કામરાજાખ્યમન્ત્રાન્તે શ્રીબીજેન સમન્વિતા ।
ષોડશાક્ષરવિદ્યેયં શ્રીવિદ્યેતિ પ્રકીર્તિત ॥
ઇતિ હયગ્રીવોદ્ધૃતમન્ત્રાન્તરપરેત્યપ્યાહુઃ । તેન શ્રીશબ્દઃ
શોભાદિપરઃ; વક્ષ્યમાણવ્યાડિકોશેન વહ્વર્થત્વાવગમાત્

ષોઢાન્યાસાદયો ન્યાસા ન્યાસખણ્ડે સમીરિતાઃ ।
અન્તર્યાગક્રમશ્ચૈવ બહિર્યાગક્રમસ્તથા

ષોઢેતિ ।
ગણેશગ્રહનક્ષત્રયોગિનીરાશિપીઢાખ્યન્યાસષટ્કજન્યાવાન્તરાપૂર્
વષટ્કૈકપરમાપૂર્વસાધનીભૂતો ન્યાસઃ ષોઢાન્યાસ ઉચ્યતે । સ ચ
ભૂષણમાલિન્યાદિભેદાદનેકવિધઃ । આદિના ચક્રન્યાસાદિપરિગ્રહઃ ।
ન્યાસખણ્ડે સમસ્તન્યાસૈકપ્રતિપાદકે ગ્રન્થશકલે । ન્યાસો નામ
તત્તદ્દેવતાનાં તત્તદવયવેષ્વવસ્થાપનમ્ । અવસ્થિતત્વેન ભાવનેતિ
યાવત્ । અન્તરિતિ । અન્તર્યાગો નામાધારાદ્રાજદન્તાન્તં
તેજસ્તન્તોર્વિભાવનમ્, માનસી દેવપૂજા વા તસ્ય ક્રમ ઇતિકર્તવ્યતા ।
બહિર્યાગઃ પાત્રાસાદનાદિશાન્તિસ્તવાન્તઃ કર્મસમૂહઃ

મહાયાગક્રમશ્ચૈવ પૂજાખણ્ડે પ્રકીર્તિતઃ ।
પુરશ્ચરણખણ્ડે તુ જપલક્ષણમીરિતમ્

સ એવાષ્ટાષ્ટકાદિઘટિતો મહાયાગઃ । એતે ચાસ્માભિર્વરિવસ્યાપ્રકાશે
પૂજાપ્રકરણ એવ નિરૂપિતાઃ । પુરશ્ચરણેતિ । પુરઃ મન્ત્રોપાસ્તેરાદૌ
દીક્ષોત્તરકાલં ચરણં પરિચર્યા । જપસ્ય લક્ષણમવસ્થાપઞ્ચક-
શૂન્ય-વિષુવત્સપ્તક-ચક્રનવકવિભાવનાદિરૂપં ચિહ્નમ્ ।
તચ્ચાસ્માભિર્વરિવસ્યારહસ્યે પ્રથમેંઽશ એવોક્તમ્

હોમખણ્ડે ત્વયા પ્રોક્તો હોમદ્રવ્યવિધિક્રમઃ ।
ચક્રરાજસ્ય વિદ્યાયાઃ શ્રીદેવ્યા દેશિકાત્મનોઃ

રહસ્યખણ્ડે તાદાત્મ્યં પરસ્પરમુદીરિતમ્ ।
સ્તોત્રખણ્ડે બહુવિધા સ્તુતયઃ પરિકીર્તિતાઃ

હોમેતિ । હોમાનાં તદ્દ્રવ્યાણાં ચ તદ્વિધીનાં
દ્રવ્યપરિમાણાદિરૂપાણાં ચ ક્રમઃ શબ્દમધ્યે પાદવિક્ષેપો
નિબન્ધનમિતિ યાવત્ । ચક્રરાજસ્યેતિ ટચ્પ્રત્યયાન્તમ્ ।
બિન્દ્વાદિનવચક્રાત્મકસ્યેતિ તદર્થઃ । વિદ્યાયાઃ પઞ્ચદશ્યાઃ
ષોડશ્યા વા । શ્રીદેવ્યાઃ ત્રિપુરસુન્દર્યાઃ । દેશિકાત્મનોઃ
ગુરુશિષ્યયોઃ તાદાત્મ્યં તદ્બ્રહ્મૈવ આત્મા સ્વરૂપં યસ્ય તત્તદાત્મ
ઽઓં તત્સદિતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃઽ ઇતિ વચનાત્ । તસ્ય ભાવ
ઇત્યર્થે બ્રાહ્મણાદિત્વાત્ષ્યઞ્ । સર્વેષામેકબ્રહ્મરૂપતા । અભેદ ઇતિ
યાવત્ । મન્ત્રસ્ય નિગર્ભાર્થવર્ણનાવસરે
વરિવસ્યારહસ્યેઽસ્માભિરુક્તોસ્ય પ્રકારઃ । સ્તોત્રેતિ । બહુવિધાઃ
પઞ્ચમીસ્તવરાજાદિરૂપાઃ ॥ ૬-

મન્ત્રિણીદણ્ડિનીદેવ્યોઃ પ્રોક્તે નામસહસ્રકે ।
ન તુ શ્રીલલિતાદેવ્યાઃ પ્રોક્તં નામસહસ્રકમ્

મન્ત્રિણી મન્ત્રો રાજાધિકારોપયોગિની મનનક્રિયા સાસ્યાસ્તીત્યર્થે ઇનિઃ ।
નાન્તત્વાન્ઙીપ્ । અમાત્યેત્યર્થઃ । સા ચ તન્ત્રેષુ રાજશ્યામલેત્યુચ્યતે ।
દણ્ડિની દણ્ડો દમનસાધનં તદ્વતી । સા ચ તન્ત્રેષુ વારાહીતિ
પ્રસિદ્ધા, તે ચ તે દેવ્યૌ ચ તયોઃ

તત્ર મે સંશયો જાતો હયગ્રીવ દયાનિધે ।
કિંવા ત્વયા વિસ્મૃતં તજ્જ્ઞાત્વા વા સમુપેક્ષિતમ્

તત્રેતિ । તત્ર અનુક્તૌ ધર્મીભૂતાયામ્ ।
લલિતાસહસ્રનામોક્ત્યભાવવિશેષ્યકઃ સંશય ઇત્યર્થઃ । સ ચ
ચતુષ્કોટિક ઇત્યાહ-કિંવેત્યાદિના સાર્ધેન । વિસ્મૃતિપ્રયુક્તત્વમેકઃ
પ્રકારઃ । સર્વજ્ઞસ્ય વિસ્મરણાસમ્ભવાત્પ્રકારાન્તરમાહ-જ્ઞાત્વા
વેતિ । ઉપેક્ષા
ઇષ્ટાનિષ્ટોભયવિષયકપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યૌદાસીન્યેનાવસ્થાનમ્

મમ વા યોગ્યતા નાસ્તિ શ્રોતું નામસહસ્રકમ્ ।
કિમર્થં ભવતા નોક્તં તત્ર મે કારણં વદ

મિત્રશત્રુભૃત્યોદાસીનભેદેન ચતુર્વિધેષુ જીવેષુ ભૃત્યકોટિપ્રવિષ્ટસ્ય
શિષ્યસ્યોદાસીનત્વાયોગો ભક્તિજિજ્ઞાસિતાર્થોપેક્ષાયાં દેશિકેન્દ્રસ્ય
કૃપાલુત્વહાનિશ્ચેત્યતસ્તૃતીયં પ્રકારમાહ-મમ વેતિ । નાસ્તીત્યનેન
સામયિકાભાવ ઉક્તો નાત્યન્તાભાવઃ । તથાત્વે
ચતુર્થકોટેરુત્થાનાયોગાત્ । અનધિકારિણં
પ્રત્યનુક્તેર્ભૃત્યત્વવિઘટકતાયાઃ કૃપાલુત્વવિઘટકત્વસ્ય
ચાયોગાદિતિ ભાવઃ । તદુક્તં બોધસારે -
તત્તદ્વિવેકવૈરાગ્યયુક્તવેદાન્તયુક્તિભિઃ ।
શ્રીગુરુઃ પ્રાપયત્યેવ નપદ્મમપિ પદ્મતામ્ ।
પ્રાપપ્ય પદ્મતામેનં પ્રબોધયતિ તત્ક્ષણાત્ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સેવ્યઃ શ્રીગુરુભાસ્કરઃ ॥
ઇત્યુક્તમ્ । તત્ર નપદ્મમિત્યેકં પદમ્ । નકારેણાયં સમાસઃ ।
અયોગ્યેઽપિ યોગ્યતામાપાદ્ય શ્રીગુરુસૂર્યો બોધયતીતિ સમુદાયાર્થઃ ।
અતો યોગ્યતાયામપિ ગુરુર્દદ્યાદેવેત્યાશયેન કોટિત્રયં સ્વયમેવ
નિરસ્ય કા પુનશ્ચતુર્થી કોટિરિત્યનવધાર્ય પૃચ્છતિ- કિમર્થમિતિ ।
ભવત્કર્તૃકોક્ત્યભાવઃ કિંપ્રયુક્ત ઇત્યર્થઃ । કારણં ચતુર્થીં
કોટિમ્ । ઇતરકોટીનાં સ્વેનૈવ નિરસ્તત્વાદિતિ ભાવઃ

સૂત ઉવાચ
ઇતિ પૃષ્ટો હયગ્રીવો મુનિના કુમ્ભજન્મના ।
પ્રહૃષ્ટો વચનં પ્રાહ તાપસં કુમ્ભસંભવમ્

અથૈકશ્લોકઃ સૂતોક્તિરૂપઃ । ભારતે- ઽનાપૃષ્ટઃ કસ્યચિદ્ બ્રૂયાદિતિ
વેદાનુશાસનઽમિતિ નિષેધાદપૃચ્છકાય કિમપિ ન વક્તવ્યમ્ । યત્તુ
અપૃષ્ટસ્તસ્ય તદ્બ્રૂયાદ્યસ્ય નેચ્છેત્પરાભવઽમિતિ તદુત્તરાર્ધં તદપિ
શ્રદ્ધાલુપ્રશ્નાસમર્થશિષ્યપરમ્ । શ્રદ્ધાભાવે હાનિસ્મરણાત્ ।
યદાહ બોધાયનઃ -
અશ્રદ્ધા પરમઃ પાપ્મા શ્રદ્ધા હિ પરમં તપઃ ।
તસ્માદશ્રદ્ધયા દત્તં હવિર્નાશ્નન્તિ દેવતાઃ ॥
ઇષ્ટ્વા દત્ત્વાપિ વા મૂર્ખઃ સ્વર્ગં નહિ સ ગચ્છતિ ।
શઙ્કાવિહિતચારિત્રો યઃ સ્વાભિપ્રાયમાશ્રિતઃ ॥
શાસ્ત્રાતિગઃ સ્મૃતો મૂર્ખો ધર્મતન્ત્રોપરોધનાત્ ।
ઇતિ । શ્રુતિરપિ ઽશ્રદ્ધયાગ્નિઃ સમિધ્યતે શ્રદ્ધયા હૂયતે હવિઃઽ ઇત્યાદિ ।
તતશ્ચ શ્રદ્ધાભાવે પૃચ્છકાયાપિ ન વક્તવ્યં કિમુતાપૃચ્છકાય ।
તત્સત્ત્વે તુ યદિ શિષ્યઃ પ્રશ્ને ન સમર્થઃ તદા પ્રશ્નમપ્રતીક્ષ્યૈવ
ગુરુવદેદિતિ સ્થિતિઃ । પ્રકૃતે ત્વગસ્ત્યઃ શ્રદ્ધાલુઃ પ્રશ્ને સમર્થશ્ચ
અથાપિ કિમિતિ ન પૃચ્છતીતિ ચિન્તયાનો નાપૃષ્ટ ઇતિ નિષેધાદ્ભીતો
દેશિકસાર્વભૌમો ભગવાન્ હયગ્રીવઃ શિષ્યકૃતશુશ્રૂષયા
વશીકૃતો વિવક્ષુરપિ ભક્તિપૂર્વકપ્રશ્નાભાવકૃતવિલમ્બાદિયન્તં
કાલં દુઃખિત ઇવાભૂત્ । અધુના તુ ન તથેત્યાહ સૂતઃ - ઇતિ પૃષ્ટ ઇતિ ।
ચતુર્થકોટિવિષયકપ્રશ્નકર્મીભૂત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રચ્છધાતોર્દ્વિકર્મકતયા કોટિવદ્ગુરોરપિ કર્મત્વાત્ । પ્રહૃષ્ટઃ
વિલમ્બાપગમાદિતિ શેષઃ । તપોભિર્યજ્ઞાદિભિઃ પાપક્ષયે
સત્યઙ્કુરિતવિવિદિષાકત્વાદસ્તિ શ્રદ્ધેતિ યોગ્યતાં પ્રદર્શયતિ-
તાપસમિતિ । ચિત્તવૃત્તિનિરોધકારણીભૂતવાયુવૃત્તિનિરોધશીલત્વાદપિ
યોગ્યતામહા - કુમ્ભસંભવમિતિ । કુમ્ભસ્ય કુમ્ભકસ્ય સમ્યક્
ચિરકાલં ભવઃ સ્થિતિર્યસ્મિંસ્તમિત્યર્થઃ । રેચકપૂરકયોઃ
સાર્વજનીનતયા સુલભત્વાન્નિરોધપદવાચ્યત્વાભાવાચ્ચ તત્પરિત્યાગેન
કુમ્ભકસ્યૈવ ગ્રહણમ્

લોપામુદ્રાપતેઽગસ્ત્ય સાવધાનમનાઃ શૃણુ ।
નામ્નાં સહસ્રં યન્નોક્તં કારણં તદ્વદામિ તે

અથ સાર્ધૈઃ ષોડશભિઃ શ્લોકૈર્હયગ્રીવોક્તિઃ । પૂર્વશ્લોક એવ
હયગ્રીવઃ પ્રાહેત્યુક્તત્વાન્નૈતદારમ્ભે હયગ્રીવ ઉવાચેત્યુક્તિઃ ।
એવમામ્બાવચનેઽપ્યુત્તરત્ર જ્ઞેયમ્ । ભર્ત્રભિમતદેવ્યારાધનં
ગૃહિણ્યા ક્રિયમાણમપ્યનુકૂલદામ્પત્યઘટકં સત્પત્ન્યા
ઉપાસ્તિયોગ્યતાપાદકમિતિ વ્યઞ્જયન્ વિવક્ષિતમર્થં પ્રતિજાનીતે-
લોપામુદ્રાપત ઇતિ । અત એવ ભગવત્યૈવ ત્રિશત્યાં વક્ષ્યતે -
પત્ન્યસ્ય લોપામુદ્રાખ્યા મામુપાસ્તેઽતિભક્તિતઃ ।
અયં ચ નિતરાં ભક્તસ્તસ્માદસ્ય વદસ્વ તત્ ॥
ઇતિ । અત્ર ભર્તૃનિષ્ઠભક્તેઃ પત્ન્યાનુકૂલ્યસ્ય સમુચ્ચયાર્થકશ્ચકાર ઇતિ
તત્રૈવ વક્ષ્યામઃ । અથવા ન કેવલં ભક્તિપ્રશ્નાવેવ
યોગ્યતાવચ્છેદકૌ । વિદ્યોપાસ્તિવિરહે તયોઃ સત્ત્વેઽપિ
ઉપદેષ્ટુર્યોગિનીશાપામ્નાનાત્ । અતસ્તત્સાહિત્યદ્યોતનાયેદં વિશેષણમ્ ।
અથવા લોપામુદ્રાશબ્દસ્તદ્વિદ્યાપરસ્ત્રિપુરસુન્દરીપરો વા । સૈવ
પતિરુપાસ્યા યસ્યેત્યર્થઃ । ન ચાગસ્ત્યવિદ્યોપાસકસ્ય કથં
તથાત્વવ્યપદેશઃ । શાખાન્તરાધિકરણન્યાયેન
વિદ્યયોરભેદાભિપ્રાયેણોપપત્તેઃ । ન ચ
વિદ્યાપદવાચ્યયોરુપાસ્ત્યોરભેદેઽપ્યગસ્ત્યલોપામુદ્રાસંજ્ઞયોર્મન્ત્ર
યોર્ભેદ એવેતિ વાચ્યમ્ । અગસ્ત્યોપાસિતેત્યાદિયૌગિકશબ્દૈકદેશાનાં
તેષાં સંજ્ઞાત્વાભાવેન ભેદકત્વાયોગાત્ । ન
ચાક્ષરન્યૂનાધિકભાવાભ્યાં સુષિસુષિરયોરિવ ભેદઃ । તયોઃ
પદભેદકત્વેઽપિ મન્ત્રભેદકત્વાભાવાત । અત એવ ઽઅપ્સ્વન્તરમૃતઽમિતિ
મન્ત્રસ્ય યાજુષાથર્વણબહ્વચૈર્ભિન્નછન્દસ્કત્વેન પાઠેઽપિ
ભેદાનઙ્ગીકારસ્તાન્ત્રિકાણાં સંગચ્છતે ।
અત-એવ ચ ભૂતશુદ્ધ્યન્તર્ગતજલમણ્ડલશોધને વિકલ્પેન વિનિયોગો
ન્યાયસિદ્ધઃ । તદુક્તમ્ -
અપ્સ્વન્તરિતિ મન્ત્રેણ શોધયેદમ્બુમણ્ડલમ્ ।
આર્ષ્યોષ્ણિહા પુરસ્તાચ્ચ બૃહત્યા પુર ઉષ્ણિહ ॥
ઇતિ । એવં ઽયુઞ્જન્તિ હરી ઇષિરસ્યેઽતિ મન્ત્રો બહ્વૃચછન્દોગાભ્યાં
છન્દોભેદેન પઠ્યમાનોઽપિ ન ભિદ્યતે । અનેનૈવાશયેન
નાર્મેધાખ્યસામાધિકારે ઽઅથ પુર ઉષ્ણિગનુષ્ટુપ્તેનાનુષ્ટુભો
નયન્તીઽતિ શ્રુતૌ દ્વયોરપિ છન્દસોરુલ્લેખઃ । તેન
તન્ત્રરાજહાદિવિદ્યાધિકારે પઠિતાનાં કાલનિત્યામન્ત્રાણાં
પારાયણાનાં ચ કાદિવિદ્યાઙ્ગત્વેનાપિ લેખઃ પદ્ધતિકારાણાં
સંગચ્છત ઇતિ દિક્ । અવધાનં વિષયાન્તરસઞ્ચારાભાવસ્તત્સહિતં
મનો યસ્ય તાદૃશઃ સન્ । ઇતરકોટીનાં તેષ્વરસાનાં ચ તવૈવ
સ્ફુરિતત્વેઽપિ તદ્વિલક્ષણાયાઃ કોટેર્વિવક્ષિતાયા ઝટિતિ ત્વદ્બુદ્ધૌ
સ્ફુરણાયોગ્યત્વાદિતિ ભાવઃ । યત્ યેન કારણેન નિમિત્તપર્યાયપ્રયોગે
સર્વાસાં પ્રાયદર્શનમિતિ વાર્તિકે સર્વવિભક્તીનાં
સાધુત્વાભિધાનાત્

રહસ્યમિતિ મત્વાહં નોક્તવાંસ્તે ન ચાન્યથા ।
પુનશ્ચ પૃચ્છસે ભક્ત્યા તસ્માત્તત્તે વદામ્યહમ્

પ્રકટાર્થસ્યોક્તૌ પ્રશ્નભક્તિસદસદ્ભાવાપેક્ષા નાવશ્યકી । કિન્તુ
રહસ્યવિષય એવોક્તરૂપા વસ્તુસ્થિતિરિત્યુપસંહારં દ્યોતયન્
ભક્તિપૂર્વકપ્રશ્નસ્યોપદેશસ્ય ચાન્વયવ્યતિરેકાવુપદિશતિ-
રહસ્યમિતીતિ । તે તુભ્યં અપૃષ્ટવતે ઇતિ શેષઃ । અન્યથા ન
ત્વદુત્પ્રેક્ષિતનિમિત્તાનિ ન ભવન્તિ । અસ્વરસાનાં તવૈવ સ્ફુરિતત્વાદિતિ
ભાવઃ । ભક્ત્યા ભક્તિપૂર્વકમ્ । તસ્માત્
ભક્તિયુક્તપ્રશ્નાભાવકૃતપ્રતિબન્ધસ્યાપગમાત્ । તત્
લલિતાનામસહસ્રમ્

બ્રૂયાચ્છિષ્યાય ભક્તાય રહસ્યમપિ દેશિકઃ ।
ભવતા ન પ્રદેયં સ્યાદભક્તાય કદાચન

ઉક્તાર્થે સંમતિમાહ-બ્રૂયાદિતિ । વક્ત્રા પૃચ્છકેન શ્રોતૃભિશ્ચ
તત્ત્વબુભુત્સૂનાં સભા ભવતિ તત્ર વક્તૃભિન્નાઃ સર્વેઽપિ યદ્યપિ
શિષ્યાસ્તથાપિ રહસ્યપદાર્થસ્ય રહસિ જનબાહુલ્યાભાવે સત્યેવ
વક્તવ્યત્વાદત્ર શિષ્યશબ્દેન પૃચ્છક એવાવશિષ્યત ઇત્યાશયેન
શિષ્યાયેત્યુક્તમ્ । ત્વયાપ્યેવં વર્તિતવ્યમિત્યાશયેનાહ-
શિષ્યાયેત્યનુવર્તતે । અભક્તાય પૃચ્છકાયાપિ ન દેયમિત્યર્થઃ ।
તેનાપૃચ્છકાયાપિ પ્રશ્નાસમર્થાય ભક્તાય દેયમિતિ સિદ્ધયતિ

ન શઠાય ન દુષ્ટાય નાવિશ્વાસાય કર્હિચિત્ ।
શ્રીમાતૃભક્તિયુક્તાય શ્રીવિદ્યારાજવેદિને

અભક્તતાવિવરણાર્થાં શ્રુતિમર્થતોનુવદતિ-ન શઠાયેતિ ।
ઽવિદ્યા હ વૈ બ્રાહ્મણમાજગામ ગોપાય મા શેવધિષ્ટેહમસ્મિ ।
અસૂયકાયાનૃજવેઽયતાય ન મા બ્રૂયા વીર્યવતી તથા સ્યામ્ઽ
ઇતિ હિ શ્રુતિઃ । તત્ર ગુરૂક્તિસમનન્તરમેવ જાતનિશ્ચયોપિ યઃ
પૂર્વમેવૈતદજ્ઞાતચરમિતિ વા ઇદાનીમપિ ન જ્ઞાતમિતિ વા
પ્રદર્શયિતું યતતે સ શઠોઽયતશ્ચ જાતં નિશ્ચયં ગુરવે પ્રદર્શ્ય
તદ્દૂષણાર્થમેવૈદંપર્યેણ યતમાનો હેત્વાભાસોપન્યાસશીલો
દુષ્ટોઽસૂયકશ્ચ । ગુરુભક્તિઃ સર્વાપિ યથાર્થૈવેતિ જ્ઞાનં વિશ્વાસઃ
સ નાસ્તિ યસ્ય સોઽવિશ્વાસોઽનૃજુશ્ચ । યદ્વા અયતોઽન્તઃશુદ્ધિહીનઃ સ
ચેહ દુષ્ટપદેન સંગૃહીતઃ । એવં સતિ સમ્પ્રદાયો માવિચ્છેદીત્યત
આહ- શ્રીમાત્રિતિ । ભક્તિતન્ત્રે- ઽસા પરાનુરક્તિરીશ્વરઽ ઇત્યધિકરણાદિષુ
નિર્ણીતલક્ષણશ્ચિત્તવૃત્તિવિશેષો ભક્તિઃ તયા
યુક્તાયેત્યનેનાભક્તનિરાસઃ । ન કેવલં
ભક્તિમાત્રમધિકારિતાવચ્છેદકમિતિ દ્યોતનાય વિશેષણદ્વયમ્ ।
વિદ્યારાજઃ પઞ્ચદશી તદ્વેદનં ગુરુમુખાદુપદેશઃ

ઉપાસકાય શુદ્ધાય દેયં નામસહસ્રકમ્ ।
યાનિ નામસહસ્રાણિ સદ્યઃસિદ્ધિપ્રદાનિ વૈ

નિત્યનૈમિત્તિકકર્માચરણપૂર્વકં સર્વત્ર દેવ્યભેદભાવનાખ્યા
માનસી ક્રિયોપાસ્તિઃ તદ્વાનુપાસકઃ । શુદ્ધ ઇતિ
શાઠ્યાદિદોષરાહિત્યાય । અથૈતદુપદેશે ઈદૃશો નિર્બન્ધોઽસ્ય
રહસ્યત્વાત્તચ્ચ મુખ્યત્વાત્તચ્ચ દેવતાપ્રીતિકરત્વેનાવશ્યકત્વાદિતિ
પ્રદર્શયિતુમુત્તરો ગ્રન્થસન્દર્ભો નામારમ્ભાવધિકઃ - યાનીતિ । યાનિ
કોટિસંખ્યાકાનિ તેષુ યાનિ સદ્યઃસિદ્ધિપ્રદાનિ દશસંખ્યાકાનિ ઽએતે
દશ સ્તવા ગઙ્ગાશ્યાલકાવાલરાસભેઽતિ સંગૃહીતાનિ

તન્ત્રેષુ લલિતાદેવ્યાસ્તેષુ મુખ્યમિદં મુને ।
શ્રીવિદ્યૈવ તુ મન્ત્રાણાં તત્ર કાદિર્યથાપરા

લલિતાદેવ્યા નામસહસ્રાણિ તન્ત્રેષુ ચતુઃષષ્ટિસંખ્યાકેષુ પુરાણેષુ
ચ કથિતાનિ તેષ્વપીદં લલિતાનામસહસ્રં મુખ્યતમમિતિ
યોજનયાર્થઃ । ઽદેવીનામસહસ્રાણિ કોટિશઃ સન્તિ
કુમ્ભજેઽત્યુત્તરગ્રન્થાનુસારાત્ । પુંદેવત્યા મન્ત્રાઃ સ્ત્રીદેવત્યા વિદ્યા
ઇતિ મન્ત્રવિદ્યયોર્લક્ષણભેદેઽપ્યસ્યાઃ
શિવશક્તિસામરસ્યરૂપત્વાદુભયાત્મતેતિ દ્યોતનાય મન્ત્રાણાં
મધ્યે વિદ્યેત્યુક્તમ્ । અત-એવ દેવતાધ્યાને ઐચ્છિકો વિકલ્પઃ સ્મર્યતે ।
ઽપુંરૂપં વા સ્મરેદ્દેવિ સ્ત્રીરૂપં વા વિચિન્તયેત્ ।
અથવા નિષ્કલં ધ્યાયેત્સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ ॥ઽ
ઇતિ માલામન્ત્રેઽપિ સ્ત્રીપુંસભેદેન ભેદઃ । એતદભિપ્રાયેણૈવ
ગુણનિધિઃ શ્રીમાતા પરંજ્યોતિરિત્યાદીનિ નામાનિ ત્રિલિઙ્ગકાનિ
સમ્ભવન્ત્સ્યન્તે । અથવા કૂટત્રયાત્મકત્વેઽપિ
પઞ્ચદશસ્વરઘટિતત્વાત્પઞ્ચદશાક્ષરશાલિત્વસૂચનાય
મન્ત્રણામિત્યુક્તમ્ । પિણ્ડકર્તરીબીજમન્ત્રમાલાભેદેન પઞ્ચવિધેષુ
મન્ત્રેષુ પઞ્ચદશાક્ષરાણાં મન્ત્રરૂપત્વાત્ । તદુક્તં નિત્યાતન્ત્રે -
ઽમન્ત્રા એકાક્ષરાઃ પિણ્ડાઃ કર્તર્યો દ્વ્યક્ષરા મતાઃ ।
વર્ણત્રયં સમારભ્ય નવાર્ણા વિધિબીજકાઃ ॥
તતો દશાર્ણમારભ્ય યાવદ્વિંશતિ મન્ત્રકાઃ ।
તત ઊર્ધ્વં ગતા માલાસ્તાસુ ભેદો ન વિદ્યતે ॥ઽ
ઇત્યાદિ । કાદિઃ કકાર આદિર્યસ્યાં સા કાદિઃ કાલીશક્તિઃ । ત ઇતિ
તન્ત્રરાજપ્રસિદ્ધકાદિનામકશક્ત્યભિન્ના વા । અત એવ ઽકાદિસંજ્ઞા
ભવદ્રૂપા સા શક્તિઃ સર્વસિદ્ધયેઽ ઇત્યાદિ । તત્રૈવ દેવીંપ્રતિ
શિવવાક્યમ્ । સા ચ -
ઽકામો યોનિઃ કમલા વજ્રપાણિર્ગુહા હસા માતરિશ્વાભ્રમિન્દ્રઃ ।
પુનર્ગુહા સકલા માયયા ચ પુરૂચ્યેષા વિશ્વમાતાદિવિદ્યા ॥ઽ
ઇત્યાથર્વણૈઃ પઠ્યમાનત્રૈપુરસૂક્તસ્થાયામૃચ્યુદ્ધૃતા ।
તન્ત્રભેદેનોદ્ધૃતાનાં વિદ્યાનાં
સર્વવેદાન્તપ્રત્યયન્યાયેનૈક્યેપ્યુપાસકરુચ્યનુસારેણ કલ્પિતં
તારતમ્યમપ્યસ્તીત્યાહ- પરેતિ । ભાવાર્થપ્રભૃત્યર્થાનાં સર્વેષા
તત્રૈવ સામઞ્જસ્યાત્ । સપ્તત્રિંશદક્ષરૈઃ
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાતીતરૂપાયાઃ કાદિવિદ્યાતિરિક્તાસ્વસમ્ભવાચ્ચેતિ
ભાવઃ । તદિદમસ્માભિર્વરિવસ્યારહસ્ય એવ વિદ્યાન્તરેષુ
તદસામઞ્જસ્યપ્રદર્શનપૂર્વં નિરૂપિતમ્ -
ઽઅજ્વ્યઞ્જનબિન્દુત્રયનાદત્રિતયૈર્વિભાવિતાકારા ।
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાત્મા તત્ત્વાતીતા ચ કેવલા વિદ્યા ॥ઽ
ઇતિ કિઞ્ચ -
ઽયદક્ષરૈકમાત્રેઽપિ સંસિદ્ધે સ્પર્ધતે નરઃ ।
રવિતાર્ક્ષ્યેન્દુકન્દર્પશઙ્કરાનલવિષ્ણુભિઃ ॥
યદેકાદશમાધારં બીજં કોણત્રયાત્મકમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડાદિકટાહાન્તં જગદદ્યાપિ દૃશ્યતે ॥ઽ
ઇત્યાદેર્ગુરુમુખૈકવેદ્યો રહસ્યાર્થો ન હાદિવિદ્યાસુ સમઞ્જસઃ ।
ઽચત્વાર ઈં બિભ્રતિ ક્ષેમયન્તઽ ઇત્યત્રાપિ કાદિપક્ષ એવ સ્વરસેત્યેકે ।
હાદિપક્ષેપિ તુલ્યેતિ તુ રહસ્યમ્ । કિઞ્ચ । ત્રિપુરોપનિષદ્યપિ ઽઅથૈતસ્ય પરં
ગહ્વરંઽ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇત્યાદિના ગાયત્રીપઞ્ચદશ્યોરેકરૂપત્વં
વક્તું તત્પદકકારયોરેવૈકાર્થત્વમુક્તમ્ । તન્મૂલકત્વેનૈવાન્યા
ઉદ્ધૃતાઃ । ત્રિશત્યાં કામેશ્વરાભ્યામપ્યસ્યા એવાદરઃ ક્રિયમાણો
દૃશ્યતે । તન્ત્રરાજે તુ તૃતીયકૂટસ્યૈવ પ્રથમમુદ્ધારેણ
તત્રૈવૈકાક્ષરનિવેશેનાન્યયોઃ કૂટયોર્લાઘવેનોદ્ધારાય
હાદિવિદ્યૈવાદૃતેતિ જ્ઞેયમ્ । અત-એવ ત્રૈપુરસૂક્તે - ઽષષ્ઠંઽ
સપ્તમમથ વહ્વિસારથિમ્ઽ ઇત્યૃચા કાદેઃ પશ્ચાદેવ હાદેરુદ્ધારઃ
કૃતઃ । ઽશિવઃ શક્તિઃ કામઃઽ ઇતિ સૌન્દર્યલહરીસ્થશ્લોકદ્વયં
દ્વેધાપિ વ્યાખ્યાયત ઇતિ દિક્

પુરાણાં શ્રીપુરમિવ શક્તીનાં લલિતા યથા ।
શ્રીવિદ્યોપાસકાનાં ચ યથા દેવો વરઃ શિવઃ

ઉપાસકાનામિત્યન્તાશ્ચતસ્રો નિર્ધારણે ષષ્ઠ્યઃ । ઉપાસ્તેઃ પરમં
ફલમુપાસ્યાભેદઃ । સ ચ પરશિવે સાર્વકાલિક એવાસ્તીત્યુપાસકત્વં
તસ્યાપ્યવિશિષ્ટમ્ । કથમન્યથા તસ્યાદિનાથત્વં
તદભેદાનુસન્ધાનમસ્મદાદીનાં ચ સંગચ્છતે ।
દેવ્યભેદાનુસન્ધાનદાર્ઢ્યબલલબ્ધાભેદેન ગુરુણા સહ
શિષ્યસ્યાપ્યભેદાનુસન્ધાનાદ્દેવ્યભેદલાભસ્ય
નાથૈકદ્વારકતાયાઃ સિદ્ધાન્તરહસ્યત્વાદિત્યાશયેનાહ-વરઃ શિવ ઇતિ
। પરમશિવ ઇત્યર્થઃ । તેન ગુણિરુદ્રાદિનિરાસઃ

તથા નામસહસ્રેષુ વરમેતત્પ્રકીર્તિતમ્

સ્પષ્ટમ્ । અર્ધશ્લોકોઽયમ્

યથાસ્ય પઠનાદ્દેવી પ્રીયતે લલિતામ્બિકા ।
અન્યનામસહસ્રસ્ય પાઠાન્ન પ્રીયતે તથા ।
શ્રીમાતુઃ પ્રીતયે તસ્માદનિશં કીર્તયેદિદમ્

મુખ્યત્વે હેતુમાહ-યથાસ્યેતિ । યથા નિરવધિકમિત્યર્થઃ । અન્યેષાં
શિવવિષ્ણ્વાદીનાં નામસહસ્રમન્યચ્ચ તન્નામસહસ્રં ચ તસ્યેતિ વા ।
અથૈતત્પાઠં વિધત્તે । પ્રીતય ઇતિ તાદર્થ્યચતુર્થ્યા સર્વેભ્યઃ
કામેભ્ય ઇત્યાદાવિવ કીર્તનકરણકભાવનાભાવ્યત્વપ્રતીતિઃ । ઇદમિતિ
તુ ધાત્વર્થકર્મ સક્તૂનિતિવત્ । અત-એવ તેન ન્યાયેનૈવ વિનિયોગભઙ્ગેન
મત્વર્થલક્ષણયા નામસહસ્રકીર્તનેન શ્રીમાતૃપ્રીતિં ભાવયેદિતિ
વિધેઃ પર્યવસિતોઽર્થઃ । અથવા સોમાદિદ્રવ્યાણાં યાગસાધનત્વેન
તૃતીયાશ્રુતેઃ પ્રત્યક્ષત્વાચ્ચ તત્ર તથા વાક્યાર્થવર્ણનેઽપિ પ્રકૃતે
નામ્નાં વર્ણાનિત્યત્વવાદે
તાલ્વોષ્ઠપુટવ્યાપારરૂપકીર્તનજન્યતાત્તન્નિત્યત્વવાદેઽપિ
ધ્વનેરનિત્યત્વેન કીર્તનજન્યધ્વન્યભિવ્યઙ્ગ્યતાયા
વર્ણાત્મકદ્રવ્યેષુ સ્વીકારાદનુત્પન્નસ્યાનભિવ્યક્તસ્ય વા
કીર્તનજનકત્વાયોગાન્નામાભિવ્યઞ્જકકીર્તનેનેષ્ટં
ભાવયેદિત્યેવાર્થઃ ।
કીર્તનં ચેહ વાચિકમાનસોભયસાધારણમ્ ।
નામપઠનવન્નામસ્મરણસ્યાપિ વચનાન્તરેષુ ફલશ્રવણાત્ ।
તસ્માદિતિ હેત્વધિકરણન્યાયેનાર્થવાદઃ । અનિશં યાવજ્જીવમ્ ।
તેનાગ્નિહોત્રવન્નિત્યકામ્યોભયરૂપમિદં કર્મેતિ સિધ્યતિ

બિલ્વપત્રૈશ્ચક્રરાજે યોઽર્ચયેલ્લલિતામ્બિકામ્ ।
પદ્મૈર્વા તુલસીપત્રૈરેભિર્નામસહસ્રકૈઃ

અથ કીર્તનસ્યાન્યાશ્રયેણાપિ ફલસમ્બન્ધમાહ-બિલ્વપત્રૈરિતિ
સાર્ધેન । વચનાન્તરેણ પ્રાપ્તમન્તર્યાગબહિર્યાગભેદેન દ્વિવિધમપિ
પૂજનં બિલ્વપત્રાદ્યન્યતમકરણકં
ચક્રરાજાધિકરણકમર્ચયેદિત્યેકેન પદેન યચ્છબ્દયોગાદનૂદ્યતે ।
તત્ર તાત્પર્યગ્રાહકાણિ પદાન્તરાણીતિ ય ઇષ્ટ્યેત્યાદિવાક્ય ઇવ
નોદ્દેશ્યાનેકત્વપ્રયુક્તો વાક્યભેદઃ । નામસહસ્રકૈરિતિ તુ
કીર્ત્યમાનાભિપ્રાયં કીર્તનપર્યવસાયિ । તેનાર્ચનવિશેષાશ્રિતેન
નામકીર્તનેન, યદ્યપિ રુદ્રયામલે -
ઽતુલસીબિલ્વપત્રાણિ ધાત્રીપત્રાણી પાર્વતિ ।
અર્ચને ચક્રરાજસ્ય નોચિતાન્યેવ સર્વથા ॥ઽ
ઇતિ નિષેધઃ પ્રતીયતે તથાપિ સહસ્રનામકરણકાર્ચને વિશિષ્ય
બિલ્વપત્રાણાં વિધાનાન્નિષેધસ્તદિતકરણકાર્ચનપરો વ્યવતિષ્ઠતે

સદ્યઃ પ્રસાદં કુરુતે તત્ર સિંહાસનેશ્વરી ।
ચક્રાધિરાજમભ્યર્ચ્ય જપ્ત્વા પઞ્ચદશાક્ષરીમ્

સદ્યઃ પ્રસાદં ભાવયેદિત્યર્થઃ । અથ યાવજ્જીવવાક્યેન પ્રાપ્તં
જીવનાવચ્છિન્નં કાલસામાન્યં વિશેષેણોપસંહરતિ-
ચક્રાધિરાજમિતિ । અર્ચનોત્તરં યઃ ક્રિયમાણો નિત્યજપસ્તદુત્તરકાલે
નિત્યં સકૃત્કીર્તયેદિત્યર્થઃ । ઽદર્શપૂર્ણંમાસાભ્યામિષ્ટ્વા સોમેન
યજેતેઽતિવદયં કાલાર્થઃ સંયોગઃ । અર્ચનજપકીર્તનાનાં પ્રત્યેકં
વિધિભિઃ ફલે વિનિયોગેન કૃતાર્થત્વાત્ । અત-એવ જપપૂજાદેઃ
કાલોપલક્ષણાર્થત્વાત્ ઽઅનપાયો હિ કાલસ્ય લક્ષણં હિ પુરોડાશાઽવિતિ
ન્યાયેન તદભાવેઽપિ કર્તવ્યતાં પ્રાપ્તામનુવદતિ-જપેતિ । આદિના
ન્યાસાદિપરિગ્રહઃ

જપાન્તે કીર્તયેન્નિત્યમિદં નામસહસ્રકમ્ ।
જપપૂજાદ્યશક્તોઽપિ પઠેન્નામસહસ્રકમ્

ઉપાસ્તિં પ્રતિ જપાદીનાં સર્વેષામઙ્ગત્વાન્નિત્યકર્માઙ્ગેષુ
યથાશક્ત્યુપબન્ધસ્ય સિદ્ધાન્તસિદ્ધત્વાદશક્ત્યા જપાદ્યકરણે
તદુત્તરકાલત્વાભાવેઽપિ
તદુપલક્ષિતકાલસ્યાનપાયાદેકપુરોડાશાયામિષ્ટાવુપાંશુયાજવન્
નામસહસ્રકીર્તનં કર્તવ્યમેવેત્યર્થઃ

સાઙ્ગાર્ચને સાઙ્ગજપે યત્ફલં તદવાપ્નુયાત્ ।
ઉવાસને સ્તુતીરન્યાઃ પઠેદભ્યુદયો હિ સઃ

નનુ કિમિદં કીર્તનં શક્તસ્યોચ્યતે તદશક્તસ્ય વા । નાદ્ય ।
નિત્યકર્મત્વાદેવ શક્તં પ્રતિ તત્પ્રાપ્તેઃ પુનરનુવાદવૈયર્થ્યાત્,
નાન્ત્યઃ । અશક્તં પ્રતિ વિધેરપ્યયોગાત્ કિમુતાનુવાદસ્ય ।
ઽઆખ્યાતાનામર્થં બ્રુવતાં શક્તિઃ સહકારિણીઽતિન્યાયાદિત્યત આહ-
સાઙ્ગેતિ । અઙ્ગૈઃ સહિતં સાઙ્ગમ્ ।
આવરણપૂજનસહિતપ્રધાનદેવતાપૂજનસ્ય
કુલ્લુકાસેતુમહાસેતુજપસહિતવિદ્યાજપસ્ય ચ ન્યાસાદેશ્ચ યત્ફલં
તદુદ્દેશેનાપિ પઠેદિત્યર્થઃ । અયં ભાવઃ । યદિ
ન્યાસાર્ચનજપકીર્તનેષ્વન્યતમસ્યૈકસ્યૈવ કરણે શક્તિસ્તદા ન્યાયતો
વિકલ્પે પ્રાપ્તે તદપવાદેન કીર્તનમેવ વિધીયતે । તેન ઽયદિ સત્રાય
દીક્ષિતાનાં સામ્યુત્તિષ્ઠાસેત્સોમમપભજ્ય વિશ્વજિતા યજેતેઽત્યત્ર
સત્રાભાવે વિહિતવિશ્વજિદ્યાગવદસ્ય પ્રતિનિધિત્વમ્, પરન્તુ
વચનબલાત્પૂજાદિફલમપિ । વિશ્વજિતસ્તુ ન સત્રફલં માનાભાવાદિતિ
। ઇદાનીમુપાસનાં પ્રત્યવૈકલ્પિકમઙ્ગત્વં કીર્તનસ્યેત્યાહ-ઉપાસન
ઇતિ । સપ્તમ્યા ઽતત્ર જયાન્ જુહુયાઽદિત્યત્રેવાઙ્ગિત્વબોધઃ ।
તદઙ્ગત્વેનેતરેષાં ત્રૈલોક્યમોહનકવચાદિરૂપાણાં સ્તોત્રાણાં
પાઠેઽભ્યુદયઃ ફલે વિશેષઃ । અપાઠે તુ નાઙ્ગન્યૂનત્વકૃતો દોષઃ ।
તેન તેષાં ક્રત્વઙ્ગત્વબોધકાનાં તત્તત્પ્રકરણસ્થવચનાનાં
વિકલ્પે પર્યવસાયકમિદં વાક્યમ્ । તેન
ષોડશિગ્રહવદિતરેષામઙ્ગત્વં ઽનવલક્ષપ્રજપ્તાપિ તસ્ય વિદ્યા ન
સિધ્યતીઽત્યાદિતત્તત્પ્રકરણસ્થવાક્યેષુ સિદ્ધિપદં
તત્તત્પાઠજન્યાભ્યુદયવિશિષ્ટવિદ્યાફલમપરમિત્યદોષઃ

ઇદં નામસહસ્રં તુ કીર્તયેન્નિત્યકર્મવત્ ।
ચક્રરાજાર્ચનં દેવ્યા જપો નામ્નાં ચ કીર્તનમ્

ઇદં તુ ન તાદૃશમઙ્ગમ્ અપિતુ નિત્યકર્મવત્ સન્ધ્યાવન્દનવત્ ।
સ્વાભાવિકપ્રતિયોગિકવિકલ્પાસહત્વમાત્રાર્થકોયં વતિઃ । તતશ્ચ
સંયોગપૃથક્ત્વન્યાયેન કીર્તનં ક્રત્વર્થપુરુષાર્થોભયરૂપમિતિ
મન્તવ્યમ્ । અર્ચનાદિપ્રાયપાઠેનાપ્યુપાસનાઙ્ગત્વમેવ દ્રઢયતિ ।
દેવ્યા વિદ્યાયાઃ । કાકાક્ષિન્યાયેનોભયત્રાન્વેતિ

ભક્તસ્ય કૃત્યમેતાવદન્યદભ્યુદયં વિદુઃ ।
ભક્તસ્યાવશ્યકમિદં નામસાહસ્રકીર્તનમ્

ભક્તસ્ય ઉપાસકસ્ય । અભ્યુદયં અભ્યુદયકરમ્ । મત્વર્થીયોઽચ્ ।
શ્રેયસ્કરમિત્યર્થઃ । અર્ચનાદિપ્રાયપાઠાદર્ચનાદિતુલ્યત્વં મા
પ્રસાંક્ષીદત આહ-ભક્તસ્યેતિ । જપપૂજાપેક્ષયાપીતિ શેષઃ ।
તત્ફલજનકસ્યોક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
તત્ર હેતું પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ત્વં કુમ્ભસમ્ભવ ।
પુરા શ્રીલલિતાદેવી ભક્તાનાં હિતકામ્યયા

તત્ફલજનકત્વમસ્ય કથમિત્યાશઙ્ક્ય તત્ર નિમિત્તં વક્તું
સ્તોત્રપ્રતિપાદ્યાયા દેવતાયા નિખિલશિવશક્તિગણોપાસ્યત્વમુખેન
સર્વોત્તમત્વદ્યોતિકાં કથામુપક્રમતેતત્રેત્યાદિના । ન હ્યત્ર
ઽઅનૂયાજાન્યક્ષ્યન્ભવતીઽતિ હેતુવાદવત્સ્વાર્થતાત્પર્યકત્વદ્યોતનાય
પ્રકર્ષેણ વક્ષ્યામીતિ પ્રતિજ્ઞા । અત એવાર્તવાદધિયા નોપેક્ષસ્વેતિ
દ્યોતયિતું શૃણુત્વમિતિ સ્વાભિમુખીકરણમ્ । અવાપ્તસકલકામત્વેન
દેવ્યાઃ સ્વાર્થકામનાભાવાદાહ- ભક્તાનામિતિ

વાગ્દેવીર્વશિનીમુખ્યાઃ સમાહૂયેદમબ્રવીત્ ।
વાગ્દેવતા વશિન્યાદ્યાઃ શૃણુધ્વં વચનં મમ

મુખે આદૌ ગણનીયા મુખ્યા વશિન્યેવ મુખ્યા યાસાં તા
વશિન્યાદ્યાઃ । આદિના કામેશ્વર્યાદિકૌલિન્યન્તસપ્તકપરિગ્રહઃ ।
તાસામેવાહ્વાને પરિકરાલઙ્કારેણ હેતુગર્ભં વિશેષણં
વાગ્દેવીરિતિ । ક્રીડાવિજિગીષાદ્યુતિસ્તુતિવ્યવહારમોદમદકાન્તિગતયોઽત્ર
સર્વે દીવ્યતેરર્થાઃ નતુ સ્વપ્રઃ । દેવતાનામસ્વપ્નત્વાત્ । વાચા ક્રીડન્તિ
વિજિગીષન્તિ દ્યોતન્તે સ્તુવન્તીત્યાદિરીત્યા વા વાગ્દેવ્યઃ । વાઙ્મયમાત્રે
સ્વાતન્ત્ર્યાત્તાસામેવ ચિકારયિષિતસ્તોત્રાર્થમાહ્વાનમિતિ ભાવઃ । ઇદં
વક્ષ્યમાણવૃત્તાન્તરૂપમ્ । અથાધ્યુષ્ટશ્લોકૈરમ્બાવચનમ્ । હે
વશિન્યાદ્યાઃ ! યતો યૂયં વાગ્દેવતાસ્તતો મમ વચનં શૃણુધ્વમિતિ
યોજના । યુષ્માકં વાગીશ્વરત્વાન્મદ્વચનશ્રવણેપિ
ભવતીનામેવાધિકાર ઇતિ પ્રોત્સાહનં વ્યઙ્ગ્યમ્

ભવત્યો મત્પ્રસાદેન પ્રોલ્લસદ્વાગ્વિભૂતયઃ ।
મદ્ભક્તાનાં વાગ્વિભૂતિપ્રદાને વિનિયોજિતાઃ

નનુ વશિન્યાદ્યુપાસકા દેવતા અપિ વાગીશ્વર્યઃ સંપતિતાઃ કિં
ત્વદાજ્ઞાવાક્યશ્રવણેનાધિકારિણ્ય ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- ભવત્ય ઇતિ ।
તતશ્ચેતિ શેષઃ સર્વત્રાધ્યાહૃત્ય યોજ્યઃ । પ્રકર્ષેણોત્કર્ષેણ લસન્ત્યો
વાચાં વિભૂતય ઐશ્વર્યં યાસાં તાઃ । ઇતરવૈલક્ષણ્યં પ્રકર્ષઃ
। સર્વોત્તમત્વમુત્કર્ષઃ । તેન સર્વોત્તમદેવતાપ્રસાદલબ્ધાયા વિદ્યાયા
એવ સર્વવિદ્યોત્તમત્વાત્તદ્વત્ય એવં સર્વોત્તમસ્તોત્રકરણેઽધિકારિણ્ય ઇતિ
ધ્વનિઃ । નનુ નકુલીદેવ્યાદયોઽપિ
ભગવતીપ્રસાદલબ્ધવાગૈશ્વર્યશીલા એવેતિ તા એવ સ્તોત્રકરણાય
વિનિયુજ્યન્તામત આહ- મદ્ભક્તાનામિતિ ।
નકુલીવાગીશ્વર્યાદયસ્તુ લલિતાભક્તૈઃ સહ વિવદમાનાનાં પરેષાં
વાચસ્તમ્ભનાદિષુ વિનિયુક્તાઃ । તતશ્ચ સહસ્રનામસ્તોત્રસ્યાપિ
વાગ્વિભૂતિરૂપત્વેન તસ્ય લલિતામ્બાભક્તેભ્ય એવ દિત્સિતત્વેન
નકુલ્યાદેસ્તત્કરણે વિનિયોજને વશિન્યાદ્યધિકારભઙ્ગાપત્તિરિતિ
ધ્વન્યમ્

મચ્ચક્રસ્ય રહસ્યજ્ઞા મમ નામપરાયણાઃ ।
મમ સ્તોત્રવિધાનાય તસ્માદાજ્ઞાપયામિ વઃ

નનુ વશિન્યાદિભિરપિ સ્તોત્રાણિ કૃતાનિ સન્ત્યેવ કિમનેન નૂતનેનેત્યત
આહ- મચ્ચક્રસ્ય રહસ્યજ્ઞા ઇતિ । ચક્રસ્ય બિન્દ્વાદિભૂપુરાન્તસ્ય
રહસ્યં વાસનામયં શરીરં જાનન્તીતિ તથા । અથવા । અસ્તિ
વિમર્શરૂપા સ્વસંવિદ્વિષયાન્તરાનવભાસિની । તસ્યા
ઝટિત્યુચ્ચલનાકારપ્રતિભોન્મજ્જનાત્મકોઽન્તઃપરિસ્પન્દઃ
પૂર્ણાહંભાવનામકસ્તુર્યાવસ્થાનામકશ્ચ । તસ્ય ચ
શક્તયોઽનન્તવિધાસ્તાસાં સમૂહશ્ચક્રં તસ્યાનુસન્ધાનં
ગુરુમુખૈકલભ્યં રહસ્યં તસ્મિન્ સતિ સ્વભિન્નસ્ય સર્વસ્યાપિ
સ્વસ્મિન્નેવોપસંહારો ભવતિ । તથા ચ શિવસૂત્રમ્ -
ઽશક્તિચક્રાનુસન્ધાને વિશ્વસંહારઃઽ ઇતિ । ઽગુરુરૂપાયઽ ઇતિ ચ । તદિદં
જાનન્તીતિ તથા । તતશ્ચેતરેષુ સ્તોત્રેષુ ચક્રરહસ્યં ન પ્રકાશિતમસ્તિ ।
ચિકારયિષિતે તુ તદપિ પ્રકાશ્યમસ્તીતિ વ્યઙ્ગ્યમ્ । નનુ
અરુણોપનિષદ્ગુહ્યોપનિષત્ત્રિપુરોપનિષદાદિષુ ચક્રરહસ્યમપિ
પ્રકાશિતમેવાસ્તીતિ કિમનેનેત્યત આહ-મમ નામપરાયણા ઇતિ ।
નામશબ્દો દેવતાવાચકપ્રાતિપદિકપરો મન્ત્રપરશ્ચ
સૌન્દર્યલહર્યામ્- ઽશિવઃ શક્તિઃ કામઃઽ ઇતિ મન્ત્રોદ્ધારશ્લોકે
મન્ત્રાક્ષરાણ્યુધૃત્યાન્તે ઽભજન્તે વર્ણાસ્તે તવ જનનિ નામાવયવતામ્ઽ
ઇતિ પ્રયોગાત્ દ્વિવિધયોઃ શબ્દયોરેકશેષઃ । તેન નામોપદેશાપદેશેન
ચક્રરહસ્યકથનં મન્ત્રાણામુદ્ધારશ્ચોપનિષત્સુ ન લભ્યતે ।
તાદૃશાપૂર્વસ્તોત્રકરણે તુ ભવતીનામેવ જામજ્ઞત્વાદધિકાર ઇતિ
વ્યજ્યતે । તસ્માદુક્તહેતુપઞ્ચકાત્ વો યુષ્માનેવાહમાજ્ઞાપયામિ
નાન્યા ઇતિ યોજના

કુરુધ્વમઙ્કિતં સ્તોત્રં મમ નામસહસ્રકૈઃ ।
યેન ભક્તૈઃ સ્તુતાયા મે સદ્યઃ પ્રીતિઃ પરા ભવેત્

આજ્ઞપ્તવ્યાર્થમેવાહ- કુરુધ્વમિતિ ।
નામસહસ્રકૈરિતીત્થંભૂતલક્ષણે તૃતીયા । સહસ્રનામોપલક્ષિતં
મમ સ્તોત્રં કુરુધ્વમિત્યન્વયઃ । સ્તોત્રં વિશિનષ્ટિ-મમાઙ્કિતમિતિ ।
મમ નામ્રા ચિહ્નિતમિત્યર્થઃ । અઙ્કનં નામ ચરમશ્લોકે
નામપ્રક્ષેપઃ । યથા કામદેવાઙ્કે રાઘવપાણ્ડવીયે
કાવ્યલક્ષ્મ્યઙ્કે કિરાતાર્જુનીયે ચ । પ્રકૃતે ચ યદ્યપ્યમ્બાયા અનન્તાનિ
નામાનિ તથાપિ લલિતેત્યસાધારણં નામ । ગુણિરુદ્રેશ્વરાદિપત્નીષ્વપિ
ભવાન્યાદિનામપ્રયોગેણ તેષાં સાધારણ્યાત્ । ત્રિપુરસુન્દરીતિ
નામ્નોઽપિ તન્ત્રાન્તરે પ્રતિપત્તિથિનિત્યાયાઃ સત્ત્વાત્ । અતઃ
સહસ્રનામસમાપ્તિશ્લોકે ફલશ્રુતિચરમશ્લોકે ચ લલિતામ્બિકેતિ નામ્ન
ઉલ્લેખઃ

હયગ્રીવ ઉવાચ
ઇત્યાજ્ઞપ્તા વચોદેવ્યઃ શ્રીદેવ્યા લલિતામ્બયા ।
રહસ્યૈર્નામભિર્દિવ્યૈશ્ચક્રુઃ સ્તોત્રમનુત્તમમ્

અથ સાર્ધનવભિઃ શ્લોકૈઃ પુનરપિ હયગ્રીવવાક્યમ્ । અત્ર
પૂર્વશ્લોકાર્ધેન પૌનરુક્ત્યાભાવાદેવમુક્તમ્ । રહસ્યૈશ્ચક્રરાજસ્ય
મન્ત્રોદ્ધારરહસ્યાભ્યાં સહિતૈઃ । મત્વર્થીયોઽચ્પ્રત્યયઃ

રહસ્યનામસાહસ્રમિતિ તદ્વિશ્રુતં પરમ્ ।
તતઃ કદાચિત્સદસિ સ્થિત્વા સિંહાસનેઽમ્બિકા

સ્તોત્રનામ્નોઽન્વર્થકતાપ્રદર્શનાય તન્નિર્વક્તિ-રહસ્યનામસાહસ્રમિતિ
। તદ્વિશ્રુતં પરં ઇતિપદસ્ય વારદ્વયમન્વયઃ ।
રહસ્યગર્ભિતત્વાદ્ધેતોઃ રહસ્યનામસહસ્રમિતિ પરં અતિશયેન
વિશ્રુતં પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ । સિંહાસને અવસ્થાનં સર્વેષાં
દર્શનાર્થમ્

સ્વસેવાવસરં પ્રાદાત્સર્વેષાં કુમ્ભસમ્ભવ ।
સેવાર્થમાગતાસ્તત્ર બ્રહ્માણીબ્રહ્મકોટયઃ

સેવાવસરઃ સેવાર્થમવકાશઃ । બ્રહ્માણીતિ નાયં
બ્રહ્મશબ્દાન્ઙીપ્ ઽઇન્દ્રવરુણેઽત્યાદિસૂત્રે
બ્રહ્મશબ્દપાઠાભાવેનાનુગમાયોગાત્ । અપિતુ બ્રહ્મ વેદાનણતિ
શબ્દાયતે વ્યાહરતીતિ યાવત્ । સ
બ્રહ્માણશ્ચતુર્ભિર્વદનૈશ્ચતુર્વેદવક્તા બ્રહ્મેત્યર્થઃ । તસ્ય
સ્ત્રીત્યર્થે પુંયોગલક્ષણો ઙીષ્ । તથા ચ સ્વચ્છન્દશાસ્ત્રયોગઃ
(શ્લોકઃ)- ઽબ્રહ્માણીત્યપર શક્તિર્બ્રહ્મણોત્સઙ્ગગામિનીઽતિ ।
બ્રહ્માણમાનયતિ જીવયતીતિ વા બ્રહ્માણી । અતો ન
ઽપુમાંસ્ત્રિયેઽત્યેકશેષપ્રસક્તિઃ । અથવા બ્રહ્માણીશબ્દો
ભારતીકોટિપરઃ । તત્સમેતા બ્રહ્મકોટય ઇતિ
શાકપાર્થિવાદેરાકૃતિગણત્વાન્મધ્યમપદલોપી સમાસઃ ।
બહુવચનં કોટિસંખ્યાપરમ્ । તેન પ્રકૃતિપ્રત્યયાભ્યાં મિલિત્વા
કોટિગુણિતા કોટિરિતિ સિધ્યતિ । જલધિસંખ્યાકા બ્રહ્માણ્યસ્તાવન્ત એવ
બ્રહ્માણશ્ચેત્યર્થઃ । અત એવ રુદ્રયામલે
સર્વમઙ્ગલાધ્યાનપ્રકરણે- ઽઆવૃતાં
બ્રહ્મસહિતબ્રહ્માણીકોટિકોટિભિઽરિત્યાદિ સ્મર્યતે

લક્ષ્મીનારાયણાનાં ચ કોટયઃ સમુપાગતાઃ ।
ગૌરીકોટિસમેતાનાં રુદ્રાણામપિ કોટયઃ

લક્ષ્મીકોટિસમેતા નારાયણકોટીનાં કોટય ઇત્યર્થઃ । રુદ્રાણામિત્યપિ
રુદ્રકોટીનામિત્યર્થકમ્ । યથાશ્રુતે તાવદેકૈકસ્ય રુદ્રસ્ય
કોટિકોટિગૌરીસમેતત્વાવગતિઃ સ્યાત્ પૂર્વાભ્યાં શક્તિભ્યાં સહ
સંખ્યાયાં વૈષમ્યં ચ ।
યદિ પુનર્બહુકોટિસંખ્યાકરુદ્રસમુદાયસ્યૈવ વિશેષ્યત્વાભિપ્રાયેણ
ગૌરીકોટિસમેતત્વરૂપં વિશેષણં નત્વેકૈકરુદ્રસ્ય
વિશેષ્યત્વાભિપ્રાયેણેતિ પર્યાલોચ્યતે તદા યથાશ્રુતમેવ સાધુ ।
સર્વાણિ બહુવચનાનિ પુનરનન્તસંખ્યાપરાણિ
બ્રહ્માણ્ડાનામાનન્ત્યં પ્રતિ બ્રહ્માણ્ડસૃષ્ટ્યધિકારિષુ
ત્રયસ્યાવશ્યકત્વેન તેષામાનન્ત્યે વિવાદાભાવાત્ । તેષાં
યુગપદાહ્વાનં તુ સર્વબ્રહ્માણ્ડેષ્વસ્ય
પ્રસિદ્ધિસમ્પાદનાયેત્યાકૂતમ્

મન્ત્રિણીદણ્ડિનીમુખ્યાઃ સેવાર્થં યાઃ સમાગતાઃ ।
શક્તયો વિવિધાકારાસ્તાસાં સંખ્યા ન વિદ્યતે

વિવિધાકારા ઇતિ ।
ઽપરા શક્તિશ્ચાદિશક્તિરિચ્છાજ્ઞાનક્રિયા બલા ।
બાલાન્નપૂર્ણા બગલા તારા વાગ્વાદિની પરા ॥
ગાયત્રી ચૈવ સાવિત્રી સિદ્ધલક્ષ્મીઃ સ્વયંવરા ।
નકુલી તુરગારૂઢા કુરુકુલ્લા ચ રેણુકા ॥
સંપત્કરી ચ સામ્રાજ્યલક્ષ્મીઃ પદ્માવતી શિવા ।
દુર્ગા ભદ્રાકૃતિઃ કાલી કાલરાત્રિઃ સુભદ્રિકા ॥
છિન્નમસ્તા ભદ્રકાલી કાલકણ્ઠી સરસ્વતી ।ઽ
ઇત્યાદ્યા રુદ્રયામલાદૌ પ્રસિદ્ધાઃ । યદ્યપિ પૂર્વત્રાપિ કોટય ઇતિ
બહુવચનેનાસંખ્યાતત્વમેવોક્તં તથાપીહ
તત્તત્સમાનસંખ્યાકાઃ પ્રત્યેકં બાલાદયઃ સજાતીયા એવ ।
પરસ્પરવિજાતીયા અપ્યનન્તા ઇત્યાશયેન તાસાં નામ્નાં વિશિષ્ય
નિર્દેષ્ટુમશક્યત્વાત્સંખ્યા ન વિદ્યત ઇત્યુક્તમ્ । અથવાઽસંખ્યા
અસંખ્યનામધેયમિત્યર્થઃ । ન વિદ્યતે ન શક્યતે વક્તુમિતિ શેષઃ ।
સમ્યક્ ખ્યાતીતિ સંખ્યા નામનિર્દેષ્ટેત્યર્થો વા

દિવ્યૌઘા માનવૌઘાશ્ચ સિદ્ધૌઘાશ્ચ સમાગતાઃ ।
તત્ર શ્રીલલિતાદેવી સર્વેષાં દર્શનં દદૌ

દિવિ ભવા દિવ્યા દિક્પાલાદ્યા દેવાઃ । માનવાઃ પુણ્યાઃ બ્રહ્મર્ષયો
વિશ્વામિત્રાદ્યાઃ । સિદ્ધાઃ સનકનારદાદ્યા યોગિનઃ । તેષામોઘાઃ
સંખ્યાવિશેષઃ । તથા ચ રુદ્રયામલે -
ઽઅનેકકોટિદિક્પાલૈશ્ચન્દ્રાર્કવસુકોટિભિઃ ।
સનકાદ્યૈશ્ચ યોગીન્દ્રૈઃ સપ્તર્ષીણાં ચ કોટિભિઃ ॥
નારદાદિમહૌઘાનાં કોટિભિઃ પરિવારિતામ્ ।ઽ
૧૯) ઇતિ । તેનૌઘા ઇતિ બહુવચનમનેકકોટિપરમ્ । યદ્યપ્યોઘો નામ
સંખ્યાવિશેષો ન જ્યોતિઃશાસ્ત્રે પ્રદૃશ્યતે । યદુક્તમ્ -
ઽએકદશશતસહસ્રાયુતલક્ષપ્રયુતકોટયઃ ક્રમશઃ ।
અર્બુદમબ્જં ખર્વં નિખર્વમહાપદ્મશઙ્કવસ્તસ્માત્ ॥
જલધિશ્ચાન્ત્યં મધ્યં પરાર્ધમિતિ દશગુણોત્તરાઃ સંજ્ઞાઃ ।ઽ
ઇતિ । નાપિ વાયુપુરાણે । તત્ર હિ ઽશૃણુ સંખ્યાં પરાર્ધસ્ય
પરસ્યાપ્યપરસ્ય ચઽ ઇત્યાદિ ઽકોટિકોટિસહસ્રાણિ પરાર્ધમિતિ કીર્ત્યતેઽ
ઇત્યન્તં યથાપૂર્વમુક્ત્વોક્તમ્ -
ઽપરાર્ધદ્વિગુણં ચાપિ પરમાહુર્મનીષિણઃ ।
શતમાહુઃ પરિદૃઢં સહસ્રપરિપદ્મકમ્ ।
તતોઽયુતં ચ નિયુતં પ્રયુતં ચાર્બુદં તતઃ ॥
ન્યર્બુદં ખર્બુદં ખર્વં નિખર્વં શઙ્કુપદ્મકૌ ।
સમુદ્રં મધ્યમં ચૈવ પરાર્ધમપરં તતઃ ॥
એવમષ્ટાદશૈતાનિ સ્થાનાનિ ગણનાવિધૌ ।
શતાનીતિ વિજાનીયાન્યુદ્દિષ્ટાનિ મનીષિભિઃ ॥ઽ
ઇતિ । તથાપિ રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ઽશતં શતસહસ્રાણાં
કોટિમાહુર્વિપશ્ચિતઃઽ ઇત્યારભ્ય ઽશતં સમુદ્રસાહસ્રમહૌઘ ઇતિ
વિશ્રુતઽમિત્યન્તે શઙ્કુ-મહાશઙ્કુ-વૃન્દ-મહાવૃન્દ-પદ્મ-
મહાપદ્મ- ખર્વ-મહાખર્વ-સમુદ્ર-મહૌઘાખ્યા ઉત્તરોત્તરં
લક્ષલક્ષગુણિતા દશસંખ્યા ઉક્તાસ્તત્ર ઽનામૈકદેશે
નામગ્રહણઽમિતિ-ન્યાયેનૌઘપદમાત્રં પ્રયુક્તમ્ । અથવા
પરપ્રકાશાનન્દનાથાદ્યાઃ સપ્ત પરમગુરવો
ગગનાનન્દનાથાદ્યા અષ્ટૌ પરાપરગુરવો
ભોગાનન્દનાથાદ્યાશ્ચત્વારોઽપરગુરવ ઇત્યોઘત્રયં
દિવ્યાદિપદવાચ્યમ્ । ઇદઞ્ચ કામરાજસન્તાનાભિપ્રાયેણોક્તમ્ ।
લોપામુદ્રાસન્તાનભેદેન વિદ્યાભેદેન ચ મિત્રેશાનન્દનાથાદીનિ
બહૂન્યોઘત્રયાણિ જ્ઞાનાર્ણવાદિષુ દ્રષ્ટવ્યાનિ । દિવ્યાદિગુરુક્રમસ્તુ
ગુરૂપદેશાદવગન્તવ્યઃ । તત્ર સર્વેષામિતિ સંખ્યાવિશેષો
મહૌઘપર્યાયઃ । બહુવચનમપ્યનન્તાનન્તપરમ્ ।
યજુર્વેદસંખ્યાપ્રાયપાઠે
પરાર્ધાયસ્વાહેત્યસ્યોત્તરમુષસેસ્વાહેત્યારભ્ય સર્વસ્મૈ સ્વાહેત્યન્તા
અષ્ટૌમન્ત્રાઃ શ્રૂયન્તે । તત્રત્યાશ્ચોષા આદયઃ શબ્દાઃ સંખ્યાઃ
પ્રાયપાઠાલ્લક્ષલક્ષગુણોત્તરસંખ્યાવાચકા વક્તવ્યાઃ । તદયં
સંગ્રહઃ ।
ઽઉષોવ્યુષ્ટિતથોદેષ્યન્નુદ્યન્નુદિત એવ ચ ।
સ્વર્ગોલોકશ્ચ સર્વશ્ચેત્યેવનામ્નાયતે શ્રુતૌ ।
એતાઃ પરાર્ધાત્પરતઃ સંખ્યા લક્ષગુણોત્તરાઃઽ
ઇતિ । એવં સતિ રામાયણૈકવાક્યતાપિ લભ્યતે । રામાયણીયમહાશઙ્કો
જ્યોતિઃશાસ્ત્રીયપરાર્ધપર્યાયત્વાત્ । સતિ સમ્ભવે
સ્મૃતેર્મૂલાન્તરગવેષણાયા અયોગાત્ । ન ચૈવં સર્વપદસ્ય
સંજ્ઞારૂપત્વેન સર્વનામતાનાપત્તિઃ ।
સર્વનામપદસ્યાન્વર્થકતયા ચરમસંખ્યાવાચકસ્યાપિ સર્વપદસ્ય
સમસ્તવાચકતયા તદુપપત્તેઃ । અત એવ શ્રુતાવપિ
સ્માયાદેશશ્ચતુર્થ્યા ઉપપદ્યતે । તસ્ય છાન્દસત્વે તુ પ્રકૃતે
સુડાગમોઽપિ તથૈવેતિ જ્ઞેયમ્

તેષુ દૃષ્ટ્વોપવિષ્ટેષુ સ્વે સ્વે સ્થાને યથાક્રમમ્ ।
તત્ર શ્રીલલિતાદેવીકટાક્ષાક્ષેપનોદિતાઃ

ઉત્થાય વશિનીમુખ્યા બદ્ધાઞ્જલિપુટાસ્તદા ।
અસ્તુવન્નામસાહસ્રૈઃ સ્વકૃતૈર્લલિતામ્બિકામ્

વિશ્વકર્મશાસ્ત્રે નૃપસ્ય દક્ષતઃ પુત્રસ્ય વામભાગેઽષ્ટમન્ત્રિણ
ઇત્યાદિરીત્યોક્તમ્ । ક્રમમનતિક્રમ્ય યથાક્રમમ્ । અત્ર સ્વશબ્દ આત્મનિ
વાચ્યે પુંલિઙ્ગ એવેતિ પ્રકૃતે વાગ્દેવતાત્મપરોપિ સ્વકૃતૈરિત્યત્ર
પુંલિઙ્ગ એવ ભવતિ સર્વનામ્નો વૃત્તિમાત્રે પુંવદ્ભાવો વા ॥ ૩૮ -

શ્રુત્વા સ્તવં પ્રસન્નાભૂલ્લલિતા પરમેશ્વરી ।
સર્વે તે વિસ્મયં જગ્મુર્યે તત્ર સદસિ સ્થિતાઃ

તે સર્વે બ્રહ્માણીપ્રભૃતયોઽપિ । પ્રસાદવિસ્મયયોર્મૂલં તુ
શબ્દાર્થયોરલઙ્કારાદિપુષ્ટિરદોષતા । યથા વિષ્ણુસહસ્રનામાદિષુ
ઽક્ષેત્રજ્ઞોઽક્ષર એવ ચેઽત્યાદૌ નિરર્થકાવ્યપ્રયોગઃ
શતાવધિનામ્નાં દ્વિરુક્તિઃ કેષાંચિત્ત્રિરુક્તિશ્ચતુરુક્તિશ્ચ ન તથેહ
સ્તોભપ્રયોગઃ પુનરુક્તિર્વા । યદ્યપિ ભગવત્પાદૈર્ભાષ્યે તત્રાર્થભેદો
વર્ણિતસ્તથાપ્યર્થભેદેન નામ્નાં ભેદાઙ્ગીકારો
નાનાર્થોચ્છેદાદ્યાપત્ત્યા નાન્યગતિકઃ ।
અર્થાભેદેઽપ્યુચ્ચારણભેદાદપિ ભેદાપત્તિશ્ચ । તથા
ચક્રરહસ્યમન્ત્રોદ્ધારાદિરૂપરહસ્યાર્થાન્તરાણામપિ ચમત્કૃતાનીતિ
। તાનિ ચ ગુરુમુખાદેવ યદ્યપિ વેદ્યાનિ તથાપિ
વિદ્વચ્ચિત્તચમત્કારાર્થં ક્વચિત્ક્વચિદર્થાન્તરાણિ તત્ર તત્ર દિઙ્માત્રેણ
પ્રદર્શયિષ્યામઃ

તતઃ પ્રોવાચ લલિતા સદસ્યાન્દેવતાગણાન્ ।
મમાજ્ઞયૈવ વાગ્દેવ્યશ્ચક્રુઃ સ્તોત્રમનુત્તમમ્

સદસિ સ્થિતાન્સદસ્યાન્પ્રતિ પ્રોવાચ વિસ્મયનિરાસાર્થમિતિ શેષઃ । અથ
ષડ્ભિશ્લોકૈરમ્બાવાક્યમ્ । મમાજ્ઞયૈવ ન તુ સ્વપ્રતિભામાત્રેણ ।
અતો નાત્ર વિસ્મયઃ કર્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ

અઙ્કિતં નામભિર્દિવ્યૈર્મમ પ્રીતિવિધાયકૈઃ ।
તત્પઠધ્વં સદા યૂયં સ્તોત્રં મત્પ્રીતિવૃદ્ધયે

અયં પ્રાથમિકો વિધિઃ । પૂર્વોક્તસ્ત્વેતદનુવાદરૂપોઽપિ
વક્તૃશ્રોતૃભેદાદ્વિધિરેવ । અત-એવ
પુનઃશ્રવણસ્યાનન્યપરત્વાભાવેન શાખાભેદેન પુનઃ
શ્રુતાગ્નિહોત્રવિધીનામિવ ન કર્મભેદકત્વમ્

પ્રવર્તયધ્વં ભક્તેષુ મમ નામસહસ્રકમ્ ।
ઇદં નામસહસ્રં મે યો ભક્તઃ પઠતેઽસકૃત્

સમ્પ્રદાયઃ પ્રવર્તનીય ઇતિ વિધત્તે । ભક્તેષુ શ્રીવિદ્યાદીક્ષિતેષુ
વક્ષ્યમાણેષુ કામ્યપ્રયોગેષુ સતિ સમ્ભવે સ્તોત્રાવૃત્તિઃ કર્તવ્યેતિ
વિધત્તે-ઇદમિતિ । યઃ સકૃદેકવારમપિ પઠતિ

મમ પ્રિયતમો જ્ઞેયસ્તસ્મૈ કામાન્દદામ્યહમ્ ।
શ્રીચક્રે માં સમભ્યર્ચ્ય જપ્ત્વા પઞ્ચદશાક્ષરીમ્

તસ્મૈ કામાન્દદામીતિ । કિમુત બહુવારમિત્યનયા ભઙ્ગ્યા
કામ્યપ્રયોગેષ્વાવૃત્તિવિધાનાભાવેઽપ્યસ્યૈવાવૃત્તિવિધાને તાત્પર્યં
દાક્ષાયણયજ્ઞવિધિવત્ । અન્યથા હોમવિધેરગ્રબિન્દુનિપાતમાત્રેણ
શાસ્ત્રાર્થસિદ્ધિવત્સકૃત્પાઠેનૈવ તત્સિદ્ધિરાવૃત્તૌ
માનાભાવાત્પરિસંખ્યાદ્યર્થં સકૃત્ત્વવિધાનસ્ય વૈયર્થ્યાપાતાત્
। પ્રથમવિધાવુક્તસ્ય સદાતનત્વસ્યોપસંહારાર્થમાહ- શ્રીચક્ર ઇતિ ।
ઉપલક્ષણાપાયેઽપ્યુપલક્ષ્યાનપાય ઇતિ ન્યાયબલલભ્યમર્થમાહ

પશ્ચાન્નામસહસ્રં મે કીર્તયેન્મમ તુષ્ટયે ।
મામર્ચયતુ વા મા વા વિદ્યાં જપતુ વા ન વા

અશક્તસ્ય જપાર્ચનાદેઃ ફલમિત એવ લભ્યમિત્યાહ

કીર્તયેન્નામસાહસ્રમિદં મત્પ્રીતયે સદા ।
મત્પ્રીત્યા સકલાન્કામા।લ્લભતે નાત્ર સંશયઃ

સ્પષ્ટમ્

તસ્માન્નામસહસ્રં મે કીર્તયધ્વં સદાદરાત્ ।
હયગ્રીવ ઉવાચ
ઇતિ શ્રીલલિતેશાની શાસ્તિ દેવાન્સહાનુગાન્ ।
આજ્ઞાપયામાસ તદા લોકાનુગ્રહહેતવે

અથ અધ્યુષ્ટશ્લોકૈર્હયગ્રીવવાક્યમ્ ।
યદ્યપ્યુપાન્ત્યશ્લોકાન્તમેતદ્વાક્યમેવ । તથાપિ મધ્યે ધ્યાનશ્લોકઃ
પ્રક્ષિપ્ત ઇતિ વદન્તીત્યેવમુક્તમ્ । અમ્બાયા વચનમુપસંહરતિ ।
ભગવતીચ્છારૂપાયાઃ શાસનાજ્ઞાપરપર્યાયપ્રવર્તનાય
નિત્યત્વાચ્છાસ્તીતિ પ્રવર્તમાનનિર્દેશોઽપ્યુપપદ્યતે । ઽઆક્રુશ્ય
પુત્રમઘવાન્યદજામિલોઽપિ નારાયણેતિ મ્રિયમાણ ઇયાય મુક્તિમિતિવત્

તદાજ્ઞયા તદારભ્ય બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
શક્તયો મન્ત્રિણીમુખ્યા ઇદં નામસહસ્રકમ્

નિગમયતિ

પઠન્તિ ભક્ત્યા સતતં લલિતાપરિતુષ્ટયે ।
તસ્માદવશ્યં ભક્તેન કીર્તનીયમિદં મુને

તત્ર હેતું પ્રવક્ષ્યામીત્યુપક્રાન્તમર્થમુપસંહરન્નેવ
સઙ્ગતિદર્શનપૂર્વકશિષ્યાવધાનાય પ્રતિજાનીતે

આવશ્યકત્વે હેતુત્વે મયા પ્રોક્તો મુનીશ્વર ।
ઇદાનીં નામસાહસ્રં વક્ષ્યામિ શ્રદ્ધયા શૃણુ

આવશ્યકત્વ ઇતિ

અથ ધ્યાનશ્લોકઃ
સિન્દૂરારુણવિગ્રહાં ત્રિનયનાં માણિક્યમૌલિસ્ફુર -
ત્તારાનાયકશેખરાં સ્મિતમુખીમાપીનવક્ષોરુહામ્ ।
પાણિભ્યામલિપૂર્ણરત્નચષકં રક્તોત્પલં બિભ્રતીં
સૌમ્યાં રત્નઘટસ્થરક્તચરણાં ધ્યાયેત્પરામમ્બિકામ્

અસ્ય શ્રીલલિતાસહસ્રનામસ્તોત્રમાલામન્ત્રસ્ય વશિન્યાદિભ્યો
વાગ્દેવતાભ્ય ઋષિભ્યો નમઃ શિરસિ । અનુષ્ટુપ્છન્દસે નમઃ મુખે ।
શ્રીમહાત્રિપુરસુન્દર્યૈ દેવતાયૈ હૃદયે । ક ૪ બીજાય નાભૌ । સ

શક્તયે ગુહ્યે । હ ૫ કીલકાય પાદયોઃ । ચતુર્વિધપુરુષાર્થસિદ્ધ્યર્થે
જપે વિનિયોગાય સર્વાઙ્ગે । કૂટત્રયદ્વિરાવૃત્ય બાલયા વા
ષડઙ્ગદ્વયમ્ । અથ -
ઽઋષિર્ગુરુત્વાચ્છિરસિ ધ્યેયત્વાદ્દેવતા હૃદિ ।
છન્દોક્ષરત્વાજ્જિહ્વાયાં ન્યસ્તવ્યં મન્ત્રવિત્તમૈઃ ॥ઽ
ઇત્યાદિરીત્યા ઋષિન્યાસસ્થાનાનિ પ્રપઞ્ચસારોક્તાનિ શૈવશાક્તાદિભેદેન
ન્યાસે મુદ્રાવિશેષાઃ પદાર્થાદર્શોક્તાસ્તત્તદ્વાસનાશ્ચ જપપ્રકરણ
એવાસ્માભિર્વિવૃતા ઇતિ નેહ લિખ્યન્તે ।
માણિક્યશબ્દાત્તસ્યેદમિત્યણ્ । અર્શ-આદ્યચ્ । તતશ્ચ
માણિક્યકિરીટવતિ મૌલૌ સ્ફુરન્ શોભમાનસ્તારાનાયકશ્ચન્દ્ર એવ
શેખરઃ શિરોભૂષણં યસ્યાસ્તામ્ । ઉત્તમપરો વા મૌલિશબ્દઃ ।
માણિક્યશ્રેષ્ઠવત્સ્ફુરન્નિત્યાદિપૂર્વવત્ । આસમન્તાત્પીનૌ પુષ્ટૌ વા
ઽઊધસ્તુ ક્લીબમાપીનમિઽતિ કોશાદૂધોવદ્વા વક્ષોરુહૌ યસ્યાસ્તામ્ ।
અલિભિઃ ભ્રમરૈઃ પૂર્ણરત્નમયં ચષકં વાટીમ્ ।
ઽચષકં ચ કટોરી ચ વાટિકા ખારિકા તથા ।
કચોલી ગાથિકા ચેતિ નામાન્યેકાર્થકાનિ વૈ ॥ઽ
ઇતિ રત્નસમુચ્ચયેઽભિધાનાત્ તદન્તર્ગતસ્ય મધુનઃ
સુગન્ધિત્વાન્મધુપપૂર્ણતા । યદ્વા ઽઅલિઃ સુરાપુષ્પલિહોઽરિતિ
હૈમકોશાન્મદ્યમલિપદવાચ્યમ્ । રત્નં ઘટે તિષ્ઠતિ એતાદૃશો
રક્તચરણઃ પઞ્ચમો દ્રવો યસ્યાસ્તામિતિ । એવં પરિભાષાયાં
ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ સહસ્રનામ્નઃ પ્રથમો ભાગો વિવૃત ઇતિ શિવમ્

ઇતિ શ્રીભાસુરાન્દકૃતે સૌભાગ્યભાસ્કરે । ઉપોદ્ધાતપરૈઃ શ્લોકૈઃ
પ્રથમા તપિનીકલા

ઇતિ
શ્રીમત્પદવાક્યપ્રમાણપારાવારપારીણધુરીણસર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રશ્ર્
ઈમન્નૃસિંહયજ્વચરણારાધકેન
ભારત્યુપનામકશ્રીમદ્ગમ્ભીરરાયદીક્ષિતસૂરિસૂનુના
ભાસ્કરરાયેણ ભાસુરાનન્દનાથેતિદીક્ષાનામશાલિના પ્રણીતે
સૌભાગ્યભાસ્કરે લલિતાનામપરિભાષામણ્ડલભાષ્યે
ઉપોદ્ધાતપ્રકરણં નામ પ્રથમા કલા ॥
અથ પ્રથમશતકં નામ દ્વિતીયા તાપિનીકલા
કિંધૂપદ્વિસ્તમ્ભછલભયમાંસે પદે વરઃ સઙ્ગ ।
પ્રકટગયાજલવાટીધુસિધર્મે માખખોલ્કટીકાધીઃ

અથ નામ્નામર્થઃ પ્રસ્તૂયતે । તેષુ સ્ત્રીપુંનપુંસકલિઙ્ગાનાં
નામ્નાં વિશેષણરૂપત્વેન તેષાં ક્રમેણ ચિદાત્મા બ્રહ્મેત્યાદીનિ
વિશેષ્યસમર્પકપદાનિ નિર્દિષ્ટાનિ । પદાનુસારીણ્યેવ હિ લિઙ્ગાનિ ન તુ
વાસ્તવિકં બ્રહ્મણ્યેકમપિ લિઙ્ગં ઽન સ્ત્રી ન ષણ્ઢો ન પુમાનજેતુરિઽતિ
વિષ્ણુભાગવતાત્ ।
ઽન ત્વમમ્બ પુરુષો ન ચાઙ્ગના ચિત્સ્વરૂપિણિ ન ષણ્ઢતાપિ ।
નાપિ ભર્તુરપિ તે ત્રિલિઙ્ગતા ત્વાં વિના ન તદપિ સ્ફુરેદયમ્ ॥ઽ
ઇતિ । કાલિદાસોક્તેશ્ચ । અત એવ દેવતાયા ધ્યાનેપ્યૈચ્છિક એવ વિકલ્પઃ
સ્મર્યતે ।
ઽપુંરૂપં વા સ્મરેદ્દેવિ સ્ત્રીરૂપં વા વિચિન્તયેત્ ।
અથવા નિષ્કલં ધ્યાયેત્સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ ॥ઽ
ઇતિ વિશેષ્યનિર્દેશાયૈવ વ લિઙ્ગત્રયસાધારણસ્ય પ્રણવસ્યાદૌ
પ્રયોગઃ । તસ્ય ચ સમસ્તસ્ય બ્રહ્મૈવાર્થઃ । ઽઓં તત્સદિતિ નિર્દેશો
બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃઽ ઇતિ ભગવદ્વચનાત્ ।
અકારોકારમકારનાદબિન્દુભિર્વ્યસ્તૈર્બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશ્વરસદાશિવાન્
આં કથનાત્તત્પઞ્ચકરૂપમિતિ વા । તદુક્તં બૃહન્નારદીયે -
ઽઅકારં બ્રહ્મણો રૂપમુકારં વિષ્ણુરૂપવત્ ।
મકારં રુદ્રરૂપં સ્યાદર્ધમાત્રં પરાત્મકમ્ ॥
વાચ્યં તત્પરમં બ્રહ્મ વાચકઃ પ્રણવઃ સ્મૃતઃ ।
વાચ્યવાચકસમ્બન્ધસ્તયોઃ સ્યાદૌપચારિકઃ ॥ઽ
ઇતિ । રૂપપદં વાચ્યવાચકયોરભેદાભિપ્રાયેણાભિન્નપરમ્ । અત એવ
ભેદઘટિતો વાચ્યવાચકભાવસમ્બન્ધ ઔપચારિકઃ અમુખ્યઃ ।
વ્યાવહારિક ઇત્યર્થઃ । અનેનૈવાશયેન પુષ્પદન્તોપ્યાહ- ઽસમસ્તવ્યસ્તં
ત્વાં શરણદ ગૃણાત્યોમિતિ પદઽમિતિ । યજ્ઞવૈભવખણ્ડે તુ
નાનાવિધા અર્થા વર્ણિતાઃ -
ઽજ્ઞાતાર્થે જ્ઞાતમિત્યેવં વક્તવ્યે સતિ તદ્વિના ।
ઓમિતિ પ્રાહ લોકોઽયં તેન જ્ઞાતસ્ય વાચકઃ ॥
અજ્ઞાતાર્થે તથાજ્ઞાતમિતિ પ્રાપ્તે તુ વાચકે ।
ઓમિતિ પ્રાહ લોકોઽયં તેન જ્ઞાતસ્ય વાચકઃ ॥
સન્દિગ્ધાર્થં તુ સન્દિગ્ધમિતિ પ્રાપ્તે તુ વાચકે ।
ઓમિતિ પ્રાહ લોકોઽયં તેન સન્દિગ્ધવાચકઃ ॥
આકાશાદિપદાર્થાનાં યે શબ્દા વાચકા ભુવિ ।
વિના તાનખિલાન્શબ્દાન્ લોક ઓમિતિ ભાષતે ॥
અતઃ પ્રયોગબાહુલ્યાત્ ઘટકુડ્યાદિશબ્દવત્ ।
આકાશાદિપદાર્થાનાં વાચકઃ પ્રણવઃ સ્મૃતઃ ॥
સર્વાવભાસકત્વેન બ્રહ્મણા સદૃશઃ સ્મૃતઃ ।
સર્વાવભાસકં મન્ત્રમિમં જપતિ યો દ્વિજઃ ॥
સર્વમન્ત્રજપસ્યોક્તફલં સ લભતેઽચિરાત્ ।ઽ
ઇતિ । બૃહત્પારાશરસ્મૃતિરપિ -
ઽપ્રણવો હિ પરં તત્ત્વં ત્રિવેદં ત્રિગુણાત્મકમ્ ।
ત્રિદેવતં ત્રિધામં ચ ત્રિપ્રજ્ઞં ત્રિરવસ્થિતમ્ ॥
ત્રિમાત્રં ચ ત્રિકાલં ચ ત્રિલિઙ્ગં કવયો વિદુઃ ।
સર્વમેતત્ત્રિરૂપેણ વ્યાપ્તં હિ પ્રણવેન તુ ॥
અગ્નિઃ સોમશ્ચ સૂર્યશ્ચ ત્રિધામેતિ પ્રકીર્તિતમ્ ।
અન્તઃપ્રજ્ઞં બહિઃપ્રજ્ઞં ઘનપ્રજ્ઞમુદાહૃતમ્ ॥
હૃત્કણ્ઠે તાલુકે ચેતિ ત્રિસ્થાનમિતિ કીર્ત્યતે ।
અકારોકારમકારૈસ્ત્રિમાત્ર ઉચ્યતે સ તુ ॥
કર્મારમ્ભેષુ સર્વેષુ ત્રિમાત્રં તં પ્રકીર્તયેત્ ।
સ્થિત્વા સર્વેષુ શબ્દેષુ સર્વે વ્યાપ્તમનેન હિ ॥
ન તેન હિ વિના કિઞ્ચિદ્વક્તું યાતિ ગિરા યત ।ઽ
ઇતિ । ગોપથબ્રાહ્મણેઽપિ- ઽઓંકારં પૃચ્છામઃ । * *?કો ધાતુઃ કિં
પ્રતિપદિકં કિં નામાખ્યાતં કિં લિઙ્ગં કા વિભક્તિઃ કઃ સ્વરઃઽ
ઇત્યાદિના મહતા ખણ્ડેન તત્સ્વરૂપનિર્ણયઃ પ્રપઞ્ચસારે
પ્રણવપટલે વ્યાખ્યાતૃભિઃ પદ્મપાદાચાર્યૈરપિ
પ્રણવાર્થદીપિકાદિગ્રન્થાન્તરે ચ કૃતો ભૂયાનસ્ય વિસ્તરો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
લોકે હિ દુઃખદશાયાં માતુઃ સ્મરણં પ્રસિદ્ધમ્ ।
અનુભૂતાસ્તુ માતરો ન તાપત્રયહરણસમર્થાઃ । તદુક્તમભિયુક્તૈઃ -
ઽનાનાયોનિસહસ્રસમ્ભવવશાજ્જાતા જનન્યઃ કતિ
પ્રખ્યાતા જનકા કિયન્ત ઇતિ મે સેત્સ્યન્તિ ચાગ્રે કતિ ।
એતેષાં ગણનૈવ નાસ્તિ મહતઃ સંસારસિન્ધોર્વિધે-
ર્ભીતં માં નિતરામનન્યશરણં રક્ષાનુકમ્પાનિધે ॥ઽ
ઇતિ । અતો દુરન્તદુઃખહરણક્ષમાસુ સર્વોત્તમા જગન્માતૈવ
સ્વસ્મિન્દયાવત્ત્વાપાદનાય માતૃત્વેનૈવ સ્તોતવ્યા
સ્તોત્રસન્દર્ભપ્રયોજનમોક્ષાદિરૂપફલત્વેનાપિ સ્તોતવ્યેત્યાશયેનાહ -
શ્રીમતા શ્રીમહારાજ્ઞી શ્રીમત્સિહાસનેશ્વરી ।
શ્રીતિ । શ્રિયો લક્ષ્મ્યા માતા શ્રીરિતિ ગિરુપલક્ષણં તદ્વાચકમેવ વા ।
તથા ચ વ્યાડિકોશઃ -
ઽલક્ષ્મીસરસ્વતીધીત્રિવર્ગસમ્પદ્વિભૂતિશોભાસુ ।
ઉપકરણવેષરચનાદિવિદ્યાસુ શ્રીવિદ્યે પ્રથિતે ॥ઽ
ઇતિ । તથા ચ શ્રીગીર્જનકત્વાન્નેયં તત્સમાનકોટિભૂતા રુદ્રાણી કિંતુ
તત્ત્રિતયજનયિત્રી પરશિવમહિષી પરા ભટ્ટારિકેત્યુક્તં ભવતિ । યદ્વા
શ્રિયં લક્ષ્મીં માતિ પરિચ્છિનત્તિ । પરિચ્છેદ્યાપેક્ષયા
પરિચ્છેદસ્યાધિક્યાવશ્યંભાવાદનવધિકશ્રીરૂપો મોક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
ઽસા હિ શ્રીરમૃતા સતામિઽતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધમ્ । ત્રયીં માતિ બ્રહ્મણે
બોધયતિ પરિચ્છેદેન વ્યસૃજતિ વા । ઽયો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં યો
વૈ વેદાંશ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્માઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । પ્રાથમિકાભિવ્યક્તિરૂપા
વ્યાસરૂપા વેત્યર્થઃ । શ્રિયં વિષં માતિ કણ્ઠે સ્થાપયતીતિ વા
અનયોઃ પક્ષયોર્નામ પુલ્લિઙ્ગ ભવતિ । શિવશક્ત્યોરભેદાત્પ્રકાશો
વિમર્શો વા વિશેષ્યઃ । ઽશ્રીમાત્રે નમઽ ઇતિ મન્ત્રે
વિશેષાભાવેઽપ્યર્થાનુસન્ધાને વિશેષઃ । અથવા ઽઅભિયુક્તાનાં
નામ શ્રીપદપૂર્વં પ્રયુઞ્જીત ।
શ્રીચક્રશ્રીશૈલવિદ્યાશ્રીફલાદિકવઽદિત્યભિયુક્તપ્રસિદ્ધેર્માતેતિ
પદમાત્રસ્યોત્પાદિકેત્યર્થઃ । વિનિગમનાવિરહાત્સર્વેષામિતિ લાભાત્ ।
ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ ઇતિ અવિશેષશ્રુતેશ્ચ । અત-એવ નિરુપપદા
એવેશ્વરેશાનાદિશબ્દાઃ પરશિવવાચકાઃ । અતશ્ચ ઽઈશાનો
ભૂતભવ્યસ્યેઽત્યાદાવિવ જગન્માતેતિ ક્વચિત્પ્રતિસમ્બન્ધિનિર્દેશેઽપિ
માતૃપદમાત્રસ્ય ત્રિપુરસુન્દરીવાચકત્વં ન વિહન્યતે । યદ્વા ।
હસકલરડેતિ વ્યઞ્જનષટ્કસ્ય બાલાયાઃ સ્વરત્રયેણાન્તે યોજને
કૂટત્રયાત્મકો જાયમાનો મન્ત્રો માતેત્યુચ્યતે । ઽમાયા કુણ્ડલિની ક્રિયા
મધુમતીતિઽ મન્ત્રપારાયણોદ્ધારશ્લોકે માતૃપદસ્ય તથા
વૃદ્ધૈર્વ્યાખ્યાનાદિતિ મન્ત્રોદ્ધારપરા વ્યાખ્યાવગન્તવ્યા ।
રાજશબ્દાન્નાન્તત્વાન્ઙીપિ કૃતે પશ્ચાન્મહચ્છબ્દેન સમાસે
ઽઆન્મહતઽ ઇત્યાત્વે શ્રીયુક્તા મહારાજ્ઞીતિ મધ્યમપદલોપસમાસે
રૂપમ્ । ન તુ મહારાજશબ્દાટ્ટિત્વાન્ઙીપ્ । તથાત્વે મહારાજીત્યાપત્તેઃ ।
સકલપ્રપઞ્ચજાતપાલનેઽધિકૃતેત્યર્થઃ ।
રાજશબ્દશક્યતાવચ્છેદકનૃપત્વકોટૌ પાલનસ્ય નિવિષ્ટત્વાત્ । તથા ચ
શ્રુતિઃ - ઽયેન જાતાનિ જીવન્તીઽતિ
અત્ર શ્રીવિદ્યાયાં નિગૂઢસ્યાક્ષરત્રયસ્યોદ્ધારઃ । તત્રૈકં
તાવત્ષોડશીકલેત્યુચ્યતે । ઽસચ્છિષ્યાયોપદેષ્ટવ્યા ગુરુભક્તાય સા કલે,
તિ વચનાત્પ્રાયેણાધુનિકૈર્બહુભિર્ગુરુમુખાજ્જ્ઞાતમ્ । તચ્ચ ઽશિવઃ
શક્તિઃ કામઽ ઇતિ વિદ્યોદ્ધારશ્લોકે સૌન્દર્યલહરીવ્યાખ્યાનોલ્લેખને
પ્રકટીકૃતં ચતુર્લક્ષ્મીમનુષુ પ્રાથમિકો મન્ત્ર ઇતિ । ઇતરદ્વયં
પ્રકાશવિમર્શરૂપમ્ । તદુક્તં સંકેતપદ્ધતૌ -
ઽઅકારઃ સર્વવર્ણાગ્ર્યઃ પ્રકાશઃ પરમઃ શિવઃ ।
હકારોઽન્ત્યઃ કલારૂપો વિમર્શાખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ઽ
ઇતિ । અનયોપરિ રહસ્યત્વાદેવ -
ઽમધ્યબિન્દુવિસર્ગાન્તઃ સમાસ્થાનમયે પરે ।
કુટિલારૂપકે તસ્યાઃ પ્રતિરૂપં વિયત્કલે ॥ઽ
ઇત્યાદિભિર્ગૂઢાર્થૈરેવ શ્લોકૈર્યોગિનીહૃદયે સ્વરૂપનિષ્કર્ષઃ કૃતઃ ।
તત્પ્રકાશનં ચાસ્માભિર્વરિવસ્યારહસ્યસેતુબન્ધ એવ કૃતમિતિ
નેહ્યતન્યતે । રાજ્ઞીત્યંશેન માયારાજ્ઞીમન્ત્રોદ્ધારઃ । અત એવ ન
ટચ્પ્રત્યયાન્તત્વેન પ્રયોગઃ ।
નૃપાધિષ્ઠિતમાસનં સિંહાસનમુચ્યતે । આસનેષુ સિંહઃ
શ્રેષ્ઠમિત્યર્થે રાજદન્તાદિત્વાત્પૂર્વનિપાતઃ ।
શ્રીમત્પ્રપઞ્ચસામ્રાજ્યલક્ષ્મીવચ્ચ તત્સિંહાસનં ચ તસ્યેશ્વરી
ઈશિત્રી । સિંહાભિન્નમાસનમિતિ વા । દેવ્યાઃ સિંહાસનારૂઢત્વાત્ ।
તદુક્તં દેવીપુરાણે નામનિર્વચનાધ્યાયે -
ઽસિંહમારુહ્ય કન્યાત્વે નિહતો મહિષોઽનયા ।

મહિષઘ્ની તતો દેવી તથા સિંહાસનેશ્વરી ॥ઽ
ઇતિ । યદ્વા સિંહશબ્દો હિંસાર્થકઃ । તદુક્તં વૈયાકરણૈઃ -
ઽહિસિધાતોઃ સિંહશબ્દો વશકાન્તૌ શિવઃ સ્મૃતઃ ।
વર્ણવ્યત્યયતઃ સિદ્ધૌ પશ્યકઃ કશ્યપો યથા ॥ઽ
ઇતિ । તેન સિંહેન હિંસયાઽસનં ક્ષેપણં નિરાસ ઇતિ યાવત્ । ઽઅસુ ક્ષેપણેઽ
ઇતિધાતોર્લ્યુટ્ । સંહાર ઇતિ સમુદાયાર્થઃ । તત્રેશ્વરી સમર્થા । તથા ચ
શ્રુતિઃ - ઽયત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તીતિઽ । યદ્વા મકારઃ
પઞ્ચસંખ્યાપરઃ । સન્તિ
સિંહાસનસમાખ્યાતાશ્ચૈતન્યભૈરવ્યાદિસમ્પત્પ્રદા ભૈરવ્યન્તા
અષ્ટૌ મન્ત્રાઃ । તેષુ ત્રયં યુગ્મરૂપં દ્વયમેકૈકરૂપમિત્યેવં
પઞ્ચૈવ દિઙ્મધ્યભેદેન સિંહાસનાનિ જ્ઞાનાર્ણવે કથિતાનિ ।
ઽપઞ્ચસિંહાસનગતા કથં સા ત્રિપુરા પરા ।
કથયસ્વ મહેશાન કથં સિંહાસનં ભવેત્ ॥ઽ
ઇતિ પૃષ્ઠે,
ઽપ્રથમં શૃણુ દેવેશિ બ્રહ્મા સૃષ્ટિકરો યદા ।
નિશ્ચેતનોઽથ દેવેશીં તદા ત્રિપુરસુન્દરીમ્ ॥
સમારાધ્યાભવત્કર્તા સૃષ્ટેસ્તુ પરમેશ્વરિ ।
બ્રહ્માણં તં સમારાધ્ય તપસા મહતા પ્રિયે ॥
શક્રોઽભૂદ્દેવરાજોયં પૂર્વસ્યાં દિશિ પાલકઃ ।
તદા પ્રસન્ના ત્રિપુરા પૂર્વસિંહાસને સ્થિતા ॥ઽ
ઇત્યાદિના । તેષાં પઞ્ચસિંહાસનાનામીશ્વરીમિત્યનેન મન્ત્રોદ્ધારઃ
।
એવં ત્રિભિર્નામભિઃ સૃષ્ટિસ્થિતિલયકર્તૃત્વેન બ્રહ્મ લક્ષયિત્વા
પ્રકૃતપુરાણોક્તમાતૃપ્રાદુર્ભાવાદિકથાક્રમં પ્રાયેણાશ્રયન્નેવ
તિરોધાનાનુગ્રહાપરપર્યાયબન્ધમોક્ષપ્રદત્વેનાપિ સપ્રપઞ્ચં
લક્ષયિતુમુપક્રમતે -
ચિદગ્નિકુણ્ડસમ્ભૂતા દેવકાર્યસમુદ્યતા

ચિદગ્નીત્યાદિના શિવશક્ત્યૈક્યરૂપિણીત્યન્તેન । ચિત્કેવલં બ્રહ્મ
તદેવાગ્નિકુણ્ડં અવિદ્યાલક્ષણતમોવિરોધિત્વાત્ ।
ઽઅન્તર્નિરન્તરનિરિન્ધનમેધમાને મોહાન્ધકારપરિપન્થિનિ
સંવિદગ્નાઽવિત્યાદૌ ચિદ્વહ્નિરૂપકપ્રયોગદર્શનાત્ । શક્તિસૂત્રમપિ-
ઽચિદ્વહ્નિરવરોહપદે છન્નોપિ ચિન્માત્રયામેયેન્ધનં પુષ્યતીઽતિ ।
તદ્ભાષ્યં ચ ચિતિરેવ વિશ્વગ્રસનશીલત્વાદ્વહ્નિરિતિ । તત્ર સમ્યક્
અભેદેન ભૂતસ્થિતચૈતન્યાખ્યધર્મરૂપેણાવસ્થિતા ન તુ જાતા । ઽતત્ર
જાતઃ, તત્ર ભવઃઽ ઇતિ પાણિનિના ભૂજનિધાત્વોર્ભેદેન કીર્તનાત્
શક્તિશક્તિમતોરભેદાચ્ચ । તદુક્તં સંક્ષેપશારીરકાચાર્યૈઃ -
ઽચિચ્છક્તિઃ પરમેશ્વરસ્ય વિમલા ચૈતન્યમેવોચ્યતેઽ ઇતિ । યદ્વા
પ્રસિદ્ધમગ્નિકુણ્ડમેવ ચિત્ । ચિદગ્નિપદયોરેવ વોપમિતસમાસઃ ।
ઽજ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતેઽર્જુનેઽત્યાદૌ
રૂપકદર્શનાત્ । તસ્ય કુણ્ડાત્સમ્ભૂતા પ્રાદુર્ભૂતા ઉત્પન્નેત્યર્થઃ ।
ઽધુન્ધુમારસ્તતોઽભવદિઽત્યાદૌ ભવતેરુત્પત્તાવપિ પ્રયોગાત્ । તદુક્તં
રેણુકાપુરાણે - ઽરેણુનામાભવત્પુત્ર ઇક્ષ્વાકુકુલવર્ધનઃઽ ઇત્યારભ્ય
તસ્ય તપો દેવીવરં ચ વર્ણયિત્વા,
ઽએતસ્મિન્નન્તરે યજ્ઞે વહ્નિકુણ્ડાચ્છનૈર્દ્વિજા ।
દિવ્યરૂપાન્વિતા નારી દિવ્યાભરણભૂષિતા ॥ઽ
ઇત્યારભ્ય
ઽવહ્નેઃ શીતાંશુબિમ્બાભા સહસા નિર્ગતા બહિઃ ।
એકૈવ તુ જગધાત્રી દ્વિતીયા નાસ્તિ કાચન ॥ઽ
ઇત્યન્તેન । બ્રહ્માણ્ડપુરાણેઽપિ ભણ્ડાસુરપીડિતં શક્રં નિર્વર્ણ્ય
ઽકુણ્ડં યોજનવિસ્તારં સમ્યક્કૃત્વાતિશોભનમિઽત્યાદિના ચિદગ્નિકુણ્ડે
દેવૈઃ કૃતં સ્વસ્વમાંસહોમમુક્ત્વોક્તમ્ -
ઽહોતુમિચ્છત્સુ દેવેષુ કલેવરમનુત્તમમ્ ।
પ્રાદુર્બભૂવ પરમં તેજઃપુઞ્જમયં મહત્ ॥
કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં ચન્દ્રકોટિસુશીતલમ્ ।
તન્મધ્યતઃ સમુદભૂચક્રાકારમનૌપમમ્ ॥
તન્મધ્યતો મહાદેવીમુદયાર્કસમપ્રભામ્ ।ઽ
ઇત્યારભ્ય
ઽતાં વિલોક્ય મહાદેવીં દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ ।
પ્રણેમુર્મુદિતાત્માનો ભૂયોભૂયોઽખિલાત્મિકામ્ ॥ઽ
ઇત્યન્તમ્ । નિત્યાયા ઉત્પત્ત્યસમ્ભવમાશંક્ય સમાધત્તે-દેવકાર્યેતિ ।
દેવાનાં કાર્યાણિ ભણ્ડાસુરમહિષાસુરવધાદીનિ તદર્થમુદ્યતા
આવિર્ભૂતા । પ્રકૃતિવિકૃતિભાવાભાવેન તાદર્થ્યચતુર્થ્યન્તેન સહ
સમાસાયોગેઽપિ શેષષષ્ઠ્યા સમાસઃ । તદુક્તં માર્કણ્ડેયપુરાણે -
દેવાનાં કાર્યસિધ્યર્થમાવિર્ભવતિ સા યદા ।
ઉત્પન્નેતિ તદા લોકે સા નિત્યાપ્યભિધીયતે ॥
ઇતિ । કૂર્મપુરાણેઽપિ હિમવન્તંપ્રતિ ભગવત્યોક્તમ્ -
અહં વૈ યાચિતા દેવૈઃ સંસ્મૃતા કાર્યગૌરવાત્ ।
વિનિન્દ્ય દક્ષં પિતરં મહેશ્વરવિનિન્દકમ્ ॥
ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય તવારાધનકારણાત્ ।
મેનાદેહાત્સમુત્પન્ના ત્વામેવ પિતરં શ્રિતા ॥
ઇત્યાદિ

એવં ચિદ્રૂપત્વેન પ્રકાશાત્મકતામુક્ત્વા વિમર્શાત્મકં રૂપમાહ
-
ઉદ્યદ્ભાનુસહસ્રાભા ચતુર્બાહુસમન્વિતા ।
ઉદ્યદિતિ । ભાનૂનાં કિરણાનાં સહસ્રં યસ્ય સ ભાનુસહસ્રઃ
સૂર્યઃ । તસ્યોદ્યત્ત્વં વિશેષણમ્ । વર્તમાનકાલિકોદયવત્ત્વં
તદર્થઃ । વર્તમાને લટઃ શતૃશાનચોર્વિધાનાત્ । તેન લૌહિત્યં
ધ્વન્યતે । ઉદ્યતાં ભાનૂનાં રક્તસૂર્યાણાં યત્સહસ્રમાનન્ત્યં
તેન તુલ્યેતિ વા । અતિલોહિતેતિ ફલિતોઽર્થઃ । ઉક્તં હિ સ્વતન્ત્રતન્ત્રે -
ઽસ્વાત્મૈવ દેવતા પ્રોક્તા લલિતાવિશ્વવિગ્રહા ।
લૌહિત્યં તદ્વિમર્શઃ સ્યાદુપાસ્તિરિતિ ભાવના ॥ઽ
ઇતિ । વામકેશ્વરતન્ત્રેઽપિ- ઽસ્વયં હિ ત્રિપુરાદેવી લૌહિત્યં
તદ્વિમર્શનમિઽતિ । ઈદૃશપ્રકાશવિમર્શસામરસ્યાપન્નાયા
દેવ્યાસ્ત્રીણિ રૂપાણિ સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં ચેતિ ।
કરચરણાદિવિશિષ્ટં સ્થૂલમ્ । મન્ત્રમયં સૂક્ષ્મમ્ । વાસનામયં
પરમ્ । તદુક્તં યોગવાસિષ્ઠે ભગવતા -
ઽસામાન્યં પરમં ચેતિ દ્વે રૂપે વિદ્ધિ મેઽનઘ ।
પાણ્યાદિયુક્તં સામાન્યં યત્તુ મૂઢા ઉપાસતે ॥
પરં રૂપમનાદ્યન્તં યન્મમૈકમનામયમ્ ।
બ્રહ્માત્મા પરમાત્માદિશબ્દેનૈતદુદીર્યત ॥ઽ
ઇત્યાદિ । ઽસામાન્યં દ્વિવિધં પ્રોક્તં સ્થૂલસૂક્ષ્મવિભેદતઽ
ઇત્યન્યત્રાપિ । યત્તુ ગઙ્ગાદીનાં જલાદિમયં રૂપં તત્સ્થૂલતરં
ચતુર્થમ્ । સૂક્ષ્મસ્યાપિ પુનસ્ત્રૈવિધ્યં વક્ષ્યતે । તેષુ સ્થૂલં
નિર્દિશતિ-ચતુરિતિ । ધ્યાનોક્તાવયવમન્ત્રોપલક્ષણમેતત્ ।
બાહુમાત્રપરમેવ વા ।
રાગસ્વરૂપપાશાઢ્યા ક્રોધાકારાઙ્કુશોજ્જ્વલા

બાહુપ્રસઙ્ગાદાયુધાનાં ત્રિવિધં રૂપમાહ - રાગેતિ ચતુર્ભિઃ ।
રાગોઽનુરક્તિશ્ચિત્તવૃત્તિવિશેષઃ । ઇચ્છૈવ વા । રાગ એવ સ્વં
વાસનામયં રૂપં યસ્ય સ્થૂલસ્ય પાશસ્ય તેનાઢ્યા
વામાધઃકરેત્યુક્તા । ક્રોધો દ્વેષાખ્યા ચિત્તવૃત્તિઃ । આકારશબ્દાદર્શ
આદ્યચિ આકારં સવિષયકં જ્ઞાનમિત્યર્થઃ । ઘટોઽયમિત્યાકારકં
જ્ઞાનમિત્યાદૌ વિષયપરત્વેનાકારપદપ્રયોગાત્ । ક્રોધપદમેવ
જ્ઞાનપરમિતિ તુ કશ્ચિત્ । તત્ક્રોધોઙ્કુશ ઇતિ
શ્રુતિવિરોધાદ્વક્ષ્યમાણસ્મૃતાવેવ જ્ઞાનપદસ્ય
ક્રોધપરત્વસમ્ભવાદયુક્તમ્ । તસ્માત્
દ્વેષજ્ઞાનોભયાત્મકેનાઙ્કુશેનોજ્જ્વલા શોભમાનદક્ષાધઃકરા ।
તથા ચોક્તં પૂર્વચતુઃશતીશાસ્ત્રે ઽપાશાઙ્કુશૌ તદીયૌ તુ
રાગદ્વેષાત્મકૌ સ્મૃતૌઽ ઇતિ । તન્ત્રરાજેઽપિ વાસનાપટલે -
ઽમનોભવેદિક્ષુ ધનુઃ પાશો રાગ ઉદીરિતઃ ।
દ્વેષઃ સ્યાદઙ્કુશઃ પઞ્ચતન્માત્રા પુષ્પસાયકાઃ ॥ઽ
ઇતિ । ઉત્તરચતુઃશતીશાસ્ત્રે તુ -
ઽઇચ્છાશક્તિમયં પાશમઙ્કુશં જ્ઞાનરૂપિણમ્ ।
ક્રિયાશક્તિમયે બાણધનુષી દધદુજ્જ્વલમ્ ॥ઽ
ઇત્યુક્તમ્

મનોરૂપેક્ષુકોદણ્ડા પઞ્ચતન્માત્રસાયકા ।
સંકલ્પવિકલ્પાત્મકક્રિયારૂપં મન એવ રૂપં યસ્ય
તાદૃશમિક્ષુરૂપં પુણ્ડ્રેક્ષુમયં કોદણ્ડં ધનુર્યસ્યા
વામોર્ધ્વકરે સા તથોક્તા । પઞ્ચસંખ્યાનિ તન્માત્રાણિ શબ્દાદીનિ
વિષયાઃ । તદેવ તન્માત્રં પઞ્ચભૂતાનામેતદેવ રૂપમિત્યર્થઃ ।
તદુક્તં મહાસ્વચ્છન્દસંગ્રહે -
ઽભૂતમાત્રસ્વરૂપોઽર્થવિશેષાણાં નિરૂપકઃ ।
શબ્દાસ્તુ શબ્દતન્માત્રં મૃદૂષ્ણકવિનિશ્ચયઃ ॥
વિશિષ્ટસ્પર્શરૂપશ્ચ સ્પર્શતન્માત્રસંજ્ઞકઃ ।
નીલપીતત્વશુક્લત્વવિશિષ્ટં રૂપમેવ ચ ॥
રૂપતન્માત્રમિત્યુક્તં મધુરત્વામ્લતાયુતમ્ ।
રસતન્માત્રસંજ્ઞં તુ સૌરભ્યાદિવિશેષતઃ ॥
ગન્ધઃ સ્યાદ્ગન્ધતન્માત્રં તેભ્યો વૈ ભૂતપઞ્ચકમ્ ।ઽ
ઇતિ । એતાનિ તન્માત્રાણ્યેવ સાયકાઃ બાણા યસ્યા દક્ષોર્ધ્વકરે સા
તથોક્તા । તદુક્તં વામકેશ્વરતન્ત્રે- ઽશબ્દસ્પર્શાદયો બાણા
મનસ્તસ્યાભવદ્ધનુઽરિતિ । કાદિમતેઽપિ -
બાણાસ્તુ ત્રિવિધાઃ પ્રોક્તાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મપરત્વતઃ ।
સ્થૂલાઃ પુષ્પમયાઃ સૂક્ષ્મા મન્ત્રાત્માનઃ સમીરિતાઃ ॥
પરાશ્ચ વાસનાયાં તુ પ્રોક્તાઃ સ્થૂલાન્ શૃણુ પ્રિયે ।
કમલં તકૈરવં રક્તં કહ્લારેન્દીવરે તથા ॥
સહકારકમિત્યુક્તં જેષ શનૈ પુષ્પપઞ્ચકમીશ્વરિ ।
ઇતિ । તેષાં નામાનિ તુ કાલિકાપુરાણે -
ઽહર્ષણં રોચનાખ્યં ચ મોહનં શોષણં તથા ।
મારણં ચેત્યમી બાણા મુનીનામપિ મોહદા ॥ઽ
ઇતિ । જ્ઞાનાર્ણવે તુ -
ઽક્ષોભણં દ્રાવણં દેવી તથાકર્ષણસંજ્ઞકમ્ ।
વશ્યોન્માદૌ ક્રમેણૈવ નામાનિ પરમેશ્વરિ ॥ઽ
ઇતિ । તન્ત્રરાજે તુ -
ઽમદનોન્માદનૌ પશ્ચાત્તથા મોહનદીપનૌ ।
શોષણશ્ચેતિ કથિતા બાણાઃ પઞ્ચ પુરોદિતાઃ ॥ઽ
ઇતિ । અથાયુધમન્ત્રોદ્ધારઃ । રશ્ચ અગશ્ચ સ્વં ચ તેષાં સમાહારો
રાગસ્વમ્ । અગશબ્દેન સ્થાણુર્હકારઃ । ઽહઃ શિવો ગગનં સ્થાણુઽરિતિ
કોશાત્ । સ્વં સબિન્દુક ઈકારઃ । તેન રેફહકારેકારબિન્દુસમાહારો
રૂપં સૂક્ષ્માખ્યં યસ્ય પાશસ્યેત્યાદિ । હકારોત્તરમિહ
રેફોઽવગન્તવ્યઃ સમ્પ્રદાયાત્ । ક્રો ચ ધશ્ચ આ ચ ક્રોધાઃ । તદુપરિ
શ્રૂયમાણઃ કારપ્રત્યયો દ્વદ્વાન્તત્વાત્ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે ।
ક્રોકારધકારાકારા ઇત્યર્થઃ । તેઽઙ્કુશેનોજ્જ્વલાઃ અનુસ્વારેણ
શોભમાનાઃ । કૌ શેત ઇતિ કુશઃ અંકારાભિન્નઃ કુશોઽઙ્કુશઃ ।
મન ઇતિ થકારસ્ય સંજ્ઞા । થકારાધિકારે ઽદક્ષનાસાધિપો મનઽ ઇતિ
કોશાત્ । કોદણ્ડોઽનુસ્વારઃ ઽઅંકારશ્ચઞ્ચુકોદણ્ડઽ ઇતિ કોશાત્ ।
મનોરૂપઃ કોદણ્ડઃ થકારાભિન્નોકારઃ ક્રોધાકારેત્યાદિનામસુ
દકારરેફકકારલકારયકારસકારવકારા આ ઈ ઊ સ્વરાઃ સબિન્દુકા
વિવક્ષિતાઃ । ઇતરદવિવક્ષિતમ્ । તેષાં યથાસમ્પ્રદાયં યોગે
બાણબીજાનિ સિધ્યન્તીતિ । આયુધબીજવિભાગસ્તુ ગુરુમુખાદવગન્તવ્યઃ ।
નિજારુણપ્રભાપૂરમજ્જદ્ બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલા

નિજઃસ્વકીયો યોઽરુણપ્રભાયા રક્તિમકાન્તેઃ પૂરઃ
પ્રવાહસ્તસ્મિન્મજ્જન્તિ તદભેદેન ભાસમાનાનિ બ્રહ્માણ્ડાનાં
મણ્ડલાનિ યસ્યાઃ સા । પ્રાતઃકાલે સૌભાગ્યાદિન્યાસવિશેષેષુ
યાદૃશં ધ્યાનં વિહિતમસ્તિ તાદૃશરૂપવતીત્યર્થઃ

ચમ્પકાશોકપુન્નાગસૌગન્ધિકલસત્કચા ।
ઇદાનીં અગ્નિકુણ્ડાપાદાનકસ્થૂલરૂપપ્રાદુર્ભાવે શીર્ષસ્ય
પ્રથમત્વાદ્દેવીમુખાભિન્નવાગ્ભવકૂટસ્ય પઞ્ચદશ્યાં
પ્રથમત્વાચ્ચ શીર્ષમારભ્યૈવ પાદપદ્માન્તં વર્ણયિતુમારભતે ।
ચમ્પકાદિશબ્દા વૃક્ષે શક્તા અપિ તત્તત્પુષ્પેષ્વપિ નિરૂઢલાક્ષણિકાઃ ।
ઽદ્વિહીનં પ્રસવે સર્વઽમિત્યગ્નિપુરાણકોશાત્ । ચમ્પકાનિ ચેત્યાદિ
દ્વન્દ્વઃ । સૌગન્ધિકાનિ કહ્લારાણિ તૈઃ પુષ્પૈઃ લસન્તઃ શોભમાનાઃ
કચાઃ શિરોરુહા યસ્યાઃ સા । લસચ્છબ્દોઽન્તર્ભાવિતણ્યર્થો વા । તેન
પુષ્પેષુ સ્વીયપરિમલાપાદકાઃ કચા ઇતિ ફલતિ । તદુક્તમ્ -
ઽજાનાસિ પુષ્પગન્ધાન્ ભ્રમર ત્વં બ્રૂહિ તત્ત્વં મે ।
દેવ્યાઃ કેશકલાપે ગન્ધઃ કેનોપમીયેત્ ॥ઽ ઇતિ ।
ઇચ્છા સઃ સ્વં રૂપં યસ્ય પાશસ્ય તેનાઢ્યા । આઢ્યાયૈ ઇતિ ચ ॥
ક્રોધ
કુરુવિન્દમણિશ્રેણીકનત્કોટીરમણ્ડિતા

કુરુવિન્દમણયઃ પદ્મરાગાખ્યાઃ શોણાઃ
કામાનુરાગાદિબહુગુણશીલાઃ રત્નવિશેષા । તદુક્તં ગરુડપુરાણે
રત્નાધ્યાયે -
ઽતસ્યાસ્તટેષૂજ્જ્વલચારુરાગા ભવન્તિ તોયેષુ ચ પદ્મરાગાઃ ।
સૌગન્ધિકોત્થાઃ કુરુવિન્દજાશ્ચ મહાગુણાઃ સ્ફાટિકસમ્પ્રસૂતાઃ ॥ઽ
સૌગન્ધિકકુરુવિન્દસ્ફટિકાદ્યન્તર્ગતપાષાણાદિપ્રભેદાસ્તદ્ગર્ભે
પદ્મરાગમણીનામુત્પત્તિઃ । તેષુ કુરુવિન્દોદ્ભવેષ્વેવ ।
ઽબન્ધૂકગુઞ્જાશકલેન્દ્રગોપજપાશશાસૃક્સમવર્ણશોભાઃ ।
ભ્રાજિષ્ણવો દાડિમબીજવર્ણાસ્તથાપરે કિંશુકવર્ણભાસ ॥ઽ
ઇતિ । અત્ર તસ્યા ઇત્યસ્ય રાવણગઙ્ગાયા ઇત્યર્થઃ ।
ઽયે તુ રાવણગઙ્ગાયાં જાયન્તે કુરુવિન્દકાઃ ।
પદ્મરાગા ઘનાકારં બિભ્રાણાઃ સુસ્ફુટાર્ચિષઃ ॥ઽ
ઇત્યુપક્રમાત્ । ગુણાતિશયોઽપિ તત્રૈવ કથિતઃ -
ઽકામાનુરાગઃ કુરુવિન્દજેષુ શનૈર્ન તાદૃક્ સ્ફટિકોદ્ભવેષુ ।
માઙ્ગલ્યયુક્તા હરિભક્તિદાશ્ચ વૃદ્ધિપ્રદાસ્તે સ્મરણાદ્ભવન્તિ ॥ઽ
ઇતિ । ઈદૃશાનાં શ્રેણ્યા પઙ્ક્ત્યા કનતા દીપ્યમાનેન કોટીરેણ
મુકુટેન મણ્ડિતા । ઈદૃશવિશેષણવિશિષ્ટાં દેવીં ધ્યાયતાં
ભક્ત્યાદ્યભિવૃદ્ધિર્ભવતીતિ ધ્વનિઃ । કુરુવિન્દાશ્ચ મણયશ્ચેતિ
દ્વન્દ્વ ઇતિ તુ કશ્ચિત્ । તદ્રર્ત્નોત્પત્ત્યજ્ઞાનાત્

અષ્ટમીચન્દ્રવિભ્રાજદલિકસ્થલશોભિતા ।
ચન્દ્રસ્યાષ્ટમી કલા યસ્યાં તિથૌ વર્ધતે હ્રસતિ વા સા
તિથિરષ્ટમીત્યુચ્યતે । તત્સમ્બન્ધી યશ્ચન્દ્રોઽષ્ટકલાયુક્તઃ
સમચન્દ્રાર્ધમિતિ યાવત્ । તદ્વદ્વિભ્રાજતા વિરાજમાનેન અલિકસ્થલેન
લલાટદેશેન શોભિતા । ઽલલાટમલિકં ગોધિરિઽત્યગ્નિપુરાણીયકોશાત્ ।
મુખચન્દ્રકલઙ્કાભમૃગનાભિવિશેષકા

મુખમેવ ચન્દ્ર ઇતિ રૂપકં તત્કલઙ્કત્વેન તુલ્યો મૃગનાભેઃ
કસ્તૂર્યા વિશેષકઃ તિલકો યસ્યાસ્તથોક્તા ।
કલઙ્કતિલકયોરુપમાનોપમેયભાવઃ

વદનસ્મરમાઙ્ગલ્યગૃહતોરણચિલ્લિકા ।
વદનમેવ સ્મરસ્ય કામરાજસ્ય માઙ્ગલ્યગૃહં તસ્ય તોરણો
બહિર્દ્વારમેવ, ચિલ્લિકા ભ્રૂલતા યસ્યાઃ । ઽચિલ્લિકા ભ્રૂલતાયાં સ્યાઽદિતિ
નામકલ્પદ્રુમઃ । ઽઆભુગ્નમસૃણચિલ્લીઽતિ લલિતાસ્તવરત્નં ચ ।
પરમ્પરિતરૂપકમ્ । પ્રાચીનપાઠપ્રયોગાચ્ચિલ્લીશબ્દ એવ ભ્રૂપરો
જ્ઞેયઃ ।
વક્ત્રલક્ષ્મીપરીવાહચલન્મીનાભલોચના

વક્ત્રલક્ષ્મ્યા મુખકાન્તેઃ પરીવાહે જલપૂરે ચલદ્ભ્યાં
ચઞ્ચલાભ્યાં મીનાભ્યાં તુલ્યે લોચને યસ્યાઃ । મીનસ્યેવેક્ષણં
યસ્યા ઇતિ વા । મીનાનાં વીક્ષણમાત્રે શિશુનામભિવૃદ્ધિઃ ન તુ
સ્તન્યદાનાદિનેતિ પ્રસિદ્ધે । તેન કટાક્ષમાત્રેણ ભક્તપોષકેત્યર્થઃ

નવચમ્પકપુષ્પાભનાસાદણ્ડવિરાજિતા ।
તારાકાન્તિતિરસ્કારિનાસાભરણભાસુરા

નવં નૂતનં ચમ્પકસ્ય પુષ્પં ન તુ કેવલકલિકા । ઈષદ્વિકસિતા
ગન્ધફલીતિ યાવત્ । તેન તુલ્યો યો નાસાદણ્ડસ્તેન વિરાજિતા તારા ।
મઙ્ગલાખ્યા શુક્લાખ્યા ચ તારકાદેવીવિશેષો વા । તયોઃ કાન્તિં
તિરસ્કરોતિ જયતીતિ તથા । તાદૃશેન નાસાભરણેન
માણિક્યમૌક્તિકાદિભ્યાં ઘટિતેન ભાસુરા શોભમાના

કદમ્બમઞ્જરીકૢપ્તકર્ણાપૂરમનોહરા ।
કદમ્બમઞ્જર્યા નીપવલ્લર્યા કૢપ્તઃ કલ્પિતઃ કર્ણપૂરઃ
કર્ણોપરિભાગે અવસ્થાપ્યમાનઃ શેખરસ્તેન મનોહરા રમણીયા ।
તાટઙ્કયુગલીભૂતતપનોડુપમણ્ડલા

તાટઙ્કયુગલં કર્ણાભરણદ્વયં તસ્ય સ્વર્ણાદિભવસ્ય
પ્રકૃતેઽભાવાત્ । અભૂતતદ્ભાવે ચ્વિઃ । તથા સમ્પદ્યમાને તપનસ્ય
સૂર્યસ્યોડુપસ્ય ચન્દ્રસ્ય ચ મણ્ડલે યસ્યાઃ । તદુક્તમ્ -
સૂર્યચન્દ્રૌ સ્તનૌ દેવ્યાસ્તાવેવ નયને સ્મૃતૌ ।
ઉભૌ તાટઙ્કયુગલમિત્યેષા વૈદિકીશ્રુતિઃ

ઇતિ

પદ્મરાગશિલાદર્શપરિભાવિકપોલભૂઃ ।
પદ્મરાગશિલૈવાતિનિર્મલત્વાત્પ્રતિબિમ્બગ્રાહિત્વાચ્ચદર્શો દર્પણં તં
પરિભવત્યવજાનાતિ । તતોપ્યતિશયેન
કામેશ્વરપ્રતિબિમ્બગ્રાહિત્વાચ્છોણત્વાચ્ચ । ઈદૃશી
કપોલભૂર્ગણ્ડભિત્તિર્યસ્યાઃ ।
નવવિદ્રુમબિમ્બશ્રીન્યક્કારિરદનચ્છદા

નવાં નૂતનાં વિદ્રુમબિમ્બયોઃ પક્વપ્રવાલતુણ્ડીફલયોઃ શ્રિયં
કાન્તિં ન્યક્કુરુતોઽધઃ કુરુતસ્તતોઽપ્યાધિક્યેનૌન્નત્યાત્ તાદૃશૌ
રદનચ્છદાવૌષ્ઠૌ યસ્યાઃ । સા ભવતિ શુદ્ધવિદ્યા
યેદન્તાહન્તયોરભેદમતિરિત્યુક્તેર્દત્તાત્રેયસંહિતાદિષુ
શ્રીવિદ્યાયાસ્તાદૃશાભેદપરત્વેન વ્યાખ્યાનાત્સૈવ શુદ્ધવિદ્યોચ્યતે

શુદ્ધવિદ્યાઙ્કુરાકારદ્વિજપઙ્ક્તિદ્વયોજ્જ્વલા ।
શુદ્ધાયા અવિદ્યામલપ્રતિસ્પર્ધિન્યા વિદ્યાયાઃ ષોડશીરૂપાયા
અઙ્કુરાણામિવાકારઃ સ્વરૂપં યસ્ય તેન દ્વિજપઙ્ક્તિદ્વયેન
દન્તપઙ્ક્તિયુગલેનોજ્જ્વલા શોભમાના । શ્રીમાતુર્હિ
મૂલાધારાદિભ્યઃ પરાપશ્યન્ત્યાદિક્રમેણ વૈખર્યાત્મના
મુખાન્નિઃસૃતાસતી ષોડશીવિદ્યા પશ્ચાત્કર્ણાત્કર્ણોપદેશેન
વિસૃતાભૂત્ । તત્ર શબ્દબ્રહ્મરૂપસ્ય બીજસ્યોચ્છૂનતાવસ્થા પરા
સ્ફુટિતાવસ્થા પશ્યન્તી મુકુલિતાવ્યક્તં દલદ્વયં મધ્યમા ।
સમ્યગ્વિકાસેન પ્રસૃતં મિથં સંસૃષ્ટમૂલં દલદ્વયં વૈખરી ।
તદેવ ચાઙ્કુરપદવાચ્યમ્ । તદ્દશાયાં દન્તસામ્યમપ્યસ્ત્યેવ ।
ષોડશાક્ષરાઙ્કુરાણાં પ્રત્યઙ્કુરં દલદ્વયાદ્
દ્વાત્રિંશદ્દન્તસંખ્યાસમ્પત્તિરપિ । અતસ્તાન્યઙ્કુરાણ્યેવ મૂર્તિમન્તિ
દન્તરૂપાણીતિ તાત્પર્યમ્ । દ્વિજશબ્દશ્લેષેણ
સમાસોક્ત્યલઙ્કારેણાર્થાન્તરમપિ । વેદાદયો વિદ્યા હિ
બ્રાહ્મણમેવાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તિ । ઽવિદ્યા હ વૈ બ્રાહ્મણમાજગામઽ ઇતિ
શ્રુતેઃ । તેનાપ્રતિષ્ઠાઃ સત્યોઽન્યત્ર વિસ્તરં પ્રાપ્નુવન્તિ ।
અતોહેતોર્બ્રાહ્મણા એવ વિદ્યાઙ્કુરરૂપાઃ । તતશ્ચ શુદ્ધા નિર્મલા સતી
વિદ્યાઙ્કુરાકારા ચ સતી યાવદ્ દ્વિજાનાં બ્રાહ્મણાનાં
પઙ્ક્તિસ્તદ્દ્વયેનોજ્જ્વલા । બ્રાહ્મણાનામપ્યમ્બામુખાન્નિઃસૃતત્વેન ત
એવ મૂર્તિમન્તો દન્તા ઇતિ તાત્પર્યમ્ । યદ્વા ઽશુદ્ધવિદ્યા ચ બાલા ચ
દ્વાદશાર્ધા મતઙ્ગિનીઽત્યાદિક્રમેણાનુત્તરપર્યન્તા
દ્વાત્રિંશદ્દીક્ષાસ્તન્ત્રેષુ પ્રસિદ્ધાસ્તદ્દ્વિજપઙ્ક્તિપદેનોચ્યન્તે ।
દીક્ષાયા અપિ જન્મરૂપત્વાત્ । ઉપનયનાપેક્ષયા દ્વિતીયત્વાચ્ચ । ઽદીક્ષા
જન્મતૃતીયં સ્યાઽદિતિ વચનસ્ય
માતુરુદરાજ્જન્મમેલનાભિપ્રાયકત્વેનાવિરોધાત્ । શુદ્ધવિદ્યા
ત્ર્યક્ષરી સૈવાઙ્કુરમારમ્ભો યસ્યાઃ સા શુદ્ધવિદ્યાઙ્કુરા ।
અકારેત્યત્રાઙઃપરતોઽકારપ્રશ્લેષેણાઙ્કુરયોરભિવિધ્યનુત્તરવાચકત્
વેનાનુત્તરપર્યન્તેત્યર્થઃ । શુદ્ધવિદ્યાઙ્કુરા ચ સા આકારા ચ સા
દ્વિજપઙ્ક્તિશ્ચેતિ કર્મધારયોત્તરં તસ્યા દ્વયેનોજ્જ્વલા ભાસમાનેતિ
વિગ્રહઃ । સમ્પ્રદાયક્રમાયાતદ્વાત્રિંશદ્દીક્ષિતાન્તઃકરણૈઃ
પુરુષધૌરેયૈરેવ લભ્યા નાન્યૈરિતિ ભાવઃ ।
કર્પૂરવીટિકામોદસમાકર્ષિદિગન્તરા

ઽએલાલવઙ્ગકર્પૂરકસ્તૂરિકેસરાદિભિઃ ।
જાતીફલદલૈઃ પૂગૈર્લાઙ્ગલ્યૂષણનાગરૈઃ ॥
ચૂર્ણેઃ ખદિરસારૈશ્ચ યુક્તા કર્પૂરવીટિકા ।ઽ
ઇતિલક્ષણલક્ષિતસ્ય તામ્બૂલસ્યામોદં પરિમલં સમાકર્ષન્તિ
સ્વસ્વાભિમુખ્યેન પ્રસારયન્તિ યા દિશઃ પ્રાચ્યાદ્યા દશ દેવતાસ્તા
એવાન્તં પરિધાનં યસ્યાઃ સા ।
તાભિર્દેવતાભિરમ્બામુખકમલવિગલત્તામ્બૂલકવલનાપેક્ષિણીભિરપિ
તદલાભાત્પ્રથમનિઃસૃતપરિમલ એવાહંપૂર્વિકયા યૌગપદ્યેન
સમાકૃષ્ય સર્વાભિર્ગૃહ્યતે । તલ્લિપ્સયૈવ હિ તા આવૃત્ય
પરિતોઽદૃશ્યવેષેણ સ્થિતા ઇતિ તાત્પર્યગત્યોત્પ્રેક્ષાધ્વનનાદિહ
વસ્તુનાલઙ્કારધ્વનિઃ । અથવા યસ્યા વીટિકામોદેન પરિમલાતિશયેન
સમાકર્ષીણિ સુરભિલાનિ દિગન્તરાણિ સેતિ ।
ઽઆમોદઃ સોઽતિનિર્હારી વાચ્યલિઙ્ગત્વમાગુણાત્ ।
સમાકર્ષી તુ નિર્હારી સુરંભિર્ઘ્રાણતર્પણઃ ॥ઽ
ઇત્યમરઃ

નિજસંલાપમાધુર્યવિનિર્ભર્ત્સિતકચ્છપી ।
નિજસ્ય સ્વીયસ્ય સ્વતઃશોભનસ્ય બ્રહ્મવિષયકસ્ય વાલાપસ્ય
વર્ણાત્મકશબ્દસ્ય માધુર્યેણ મઞ્જુલતયા વિશિષ્ય નિઃશેષેણ
ભર્ત્સિતા તિરસ્કૃતા કચ્છપી વીણા યયા સા ।
સમાસાન્તવિધેરનિત્યત્વાઽન્નદ્યૃતશ્ચેઽતિ ન કપ્ । કચ્છપસ્ય સ્ત્રી કચ્છપીતિ
તુ કશ્ચિત્ । ઽતત્ કચ્છપી મહતીવીણેઽત્યાદિકોશદર્શનાત્ ।
અમરકોશશેષોઽપિ વીણામધિકૃત્યાહ -
ઽવિશ્વાવસોઃ સા બૃહતી તુમ્બરોસ્તુ કલાવતી ।
સા નારદસ્ય મહતી સરસ્વત્યાસ્તુ કચ્છપી ॥ઽ
ઇતિ । લોકે હિ વર્ણાભિવ્યક્તેરભાવેઽપિ ષડ્જાદિસ્વરાભિવ્યક્તિમાત્રેણ
જ્ઞાતચરાનેવ વર્ણાનુન્નીય માઞ્જુલ્યમાત્રલિપ્સયૈવ હિ વીણાનાદે
રુચિરિત્યનુભવઃ । કચ્છપ્યાસ્તુ સારસ્વતત્વાદેવ
શુકસારિકાદિવદીષત્સ્પષ્ટવર્ણાભિવ્યક્તિરપ્યસ્તિ ।
સ્પષ્ટતરવર્ણાભિવ્યક્તિતદધિકમાધુર્યશાલિનઃ સંલ્લાપસ્ય તુ
સર્વાતિશયત્વે નાસ્તિ વિવાદ ઇતિ । અત એવ સૌન્દર્યલહર્યામ્ -
ઽવિપઞ્ચ્યા ગાયન્ત્યા વિવિધમપદાનં પશુપતે-
સ્ત્વયારબ્ધે વક્તું ચલિતશિરસા સાધુવચને ।
તદીયૈમાધુર્યૈરપલપિતતન્ત્રીકલરવાં
નિજાં વીણાં વાણીં નિચુલયતિ ચોલેન નિભૃતમ્ ॥ઽ ઇતિ ।
મન્દસ્મિતપ્રભાપૂરમજ્જત્કામેશમાનસા

સ્મિતમીષદ્ધાસઃ સોઽપિ મન્દઃ તસ્ય પ્રભાપૂરે લાવણ્યપ્રવાહે
મજ્જતીતિ મજ્જત્ । ન તુ મગ્નમ્ । એકત્ર
મગ્નસ્યાવયવાન્તરસઞ્ચારવિલોપાપત્તેઃ । ઇદં
ત્વવયવાન્તરસઞ્ચારાર્થં યતતે તસ્માન્નિઃસર્તું નાભિવાઞ્છતિ ચેતિ
વર્તમાનનિર્દેશેન ધ્વનિતમ્ । કામઃ કલાશરીરઘટકો
બિન્દુરગ્નીષોમાખ્યો રવિઃ । તદુક્તં કામકલાવિલાસે -
ઽબિન્દુરહઙ્કારાત્મા રવિરેતન્મિથુનસમરસાકારઃ ।
કામઃ કમનીયતયા કલા ચ દહનેન્દુવિગ્રહૌ બિન્દુઃ ॥ઽ
ઇતિ । સ એવેશ્વરો રાજરાજેશ્વરસ્તસ્ય માનસં યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
મીમાંસકમતે વિભુનોપિ મનસો મજ્જનકથનેન પ્રભાપૂરસ્ય
નિરવધિકાધિક્યં ધ્વન્યતે

અનાકલિતસાદૃશ્યચિબુકશ્રીવિરાજિતા ।
વાગ્દેવતામારભ્યાદ્ય યાવદ્વર્ણયિતું પ્રવૃત્તેઃ કવિભિરનાકલિતં
આસમન્તાદભિવ્યાપ્ય ન કલ્પિતં સમ્યક્ ન લબ્ધં
સરસોપમાનસ્યાલાભાત્ । અપિ તુ
મુખમુકુરવૃન્તરૂપયત્કિઞ્ચિદુપમાનેન લબ્ધપ્રાયં
યત્સાદૃશ્યમૌપમ્યં યસ્યાસ્તાદૃશ્યા ચિબુકશ્રિયા વિરાજિતા ।
કામેશબદ્ધમાઙ્ગલ્યસૂત્રશોભિતકન્ધરા

કામેશેન પરમશિવેન બદ્ધં યન્માઙ્ગલ્યસૂત્રં
કામોજ્જીવનહેતુભૂતં સૌભાગ્યાભરણં તેન શોભિતા કન્ધરા
શિરોધિર્યસ્યાઃ

કનકાઙ્ગદકેયૂરકમનીયભુજાન્વિતા ।
અઙ્ગં દદાતીત્યઙ્ગદં શરીરઘટકમિત્યર્થઃ । ઽકનકમેવાઙ્ગદં
યેષાં તૈઃ સુવર્ણૈકશરીરકૈઃ ।ઽ કેયૂરૈર્દોર્ભૂષણૈશ્ચતુર્ભિઃ
કમનીયા રમણીયા યે ભુજાસ્તૈરન્વિતા યુક્તા ।
અઙ્ગદકેયુરયોરાકૃતિવૈલક્ષણ્યમાશ્રિત્યાભરણદ્વયપરં વા
વ્યાખ્યેયમ્ । અત-એવ બ્રહ્મોત્તરખણ્ડે સપ્તમેઽધ્યાયે
શિવધ્યાનપ્રકરણે પ્રયોગઃ- ઽદધાનં
નાગવલયકેયૂરાઙ્ગદમુદ્રિકાઽ ઇતિ । અન્યત્રાપિ
ઽકેયૂરાઙ્ગદહારકઙ્કણમુખાલઙ્કારવિભ્રાજિતાઽમિતિ ।
ઽકેયૂરમઙ્ગદં દોર્ભૂષેઽત્યગ્નિપુરાણં તુ
ભુજભૂષણત્વેનાનુગમયય કથનપરમ્ । તદનુસારિત્વાદ્
અમરસિંહોઽપિ તત્પર એવેત્યદોષઃ ।
રત્નગ્રૈવેયચિન્તાકલોલમુક્તાફલાન્વિતા

રત્નખચિતગ્રૈવેયેણ ગ્રીવાભરણચિન્તાકેન ચાર્થાત્સૌવર્ણેન
લોલૈશ્ચઞ્ચલૈર્હારભાવમાપન્નૈર્મુક્તાફલૈશ્ચાન્વિતા । રત્નમયં
ગ્રીવાસમ્બન્ધિ યચ્ચિન્તાકં તદધસ્તિર્યક્પઙ્ક્તિરૂપેણ
લમ્બમાનૈર્મુક્તાફલૈરિત્યેકાભરણપરં વા ।
ચિન્તાકમાન્ધ્રદેશુષુ પ્રસિદ્ધમ્ । લલાટિકાપર્યાય ઇતિ તુ કશ્ચિત્ ।
તત્તાદૃશકોશાલેખનાચ્ચિન્ત્યમ્ । ગ્રીવાયામેવ ચિન્તા ધ્યાનં યેષાં
તે ગ્રૈવેયચિન્તાકાઃ । ઉપર્યુપર્યાપાતત એવ ધ્યાનં યે કુર્વન્તિ ન
પુનર્દહરાન્તર્દેવાનાં દ્રઢયિતું ક્ષમાસ્તે મધ્યમાધિકારિણ
ઇત્યર્થઃ । લોલાઃ સતૃષ્ણા અધમાધિકારિણઃ
ઽલોલશ્ચલસતૃષ્ણયોઽરિત્યગ્નિપુરાણાનુયાયયમરઃ । મુક્તા
ઉત્તમાધિકારિણ ઇત્યર્થઃ । એષાં ત્રયાણામપિ યાનિ
રત્નભૂતાન્યાફલાનિ અલ્પફલાન્યધિકફલાનિ ચ ।
ઽઆઙીષદર્થેઽભિવ્યાપ્તાઽવિતિ કોશાત્ । તૈરન્વિતા તદ્દાને તત્પરા ઇતિ
પ્રકૃતાપ્રકૃતોભયવિષયકશ્લેષઃ

કામેશ્વરપ્રેમરત્નમણિપ્રતિપણસ્તની ।
કામેશ્વરસ્ય પ્રેમૈવ રત્નમણિઃ રત્નોત્તમઃ । તત્પણનવિષયે
પ્રતિપણભૂતૌ સ્તનૌ યસ્યાઃ । મણિશબ્દો રત્નપરઃ સન્સ્તનયોરેવ
વિશેષણં વા । સ્તનરત્ને વિક્રીય પ્રેમરત્નં ક્રીતવતીતિ ભાવઃ । તેન
દ્વિગુણમૂલ્યદાનેન ક્રયવિક્રયાભ્યાં ચ સુતરાં
પરસ્પરસ્વતાપાયેન પ્રેમપરાવૃત્ત્યભાવઃ પાતિવ્રત્યાતિશયાશ્ચેતિ
વિનિમયાલઙ્કારેણ વસ્તુધ્વનિઃ ।
નાભ્યાલવાલરોમાલિલતાફલકુચદ્વયી

નાભિરેવાલવાલો લતાવાપશ્વભ્રો યસ્યા રોમાલ્યભિન્નલતાયાસ્તસ્યાઃ
ફલભૂતા કુચદ્વયી યસ્યાઃ સેતિ
પરમ્પરિતરૂપકમુત્પ્રેક્ષાસમ્બન્ધાતિશયોક્તિશ્ચેતિ સઙ્કરઃ

લક્ષ્યરોમલતાધારતાસમુન્નેયમધ્યમા ।
લક્ષયિતું યોગ્યા લક્ષ્યા જ્ઞાપ્યમાનેતિ યાવત્ । જ્ઞાયમાનસ્યૈવ
લિઙ્ગસ્યાનુમિતિં પ્રતિ કારણત્વાત્ । લિઙ્ગજ્ઞાનમાત્રસ્ય
કારણતાવાદેપિ લિઙ્ગજ્ઞાનયોર્વિશેષ્યવિશેષણભાવે
વિનિગમનાવિરહેણોભયતોઽપિ કારણતાયા દુષ્પરિહરત્વાત્ ।
અનાગતાદેરપિ બૌદ્ધાકારસ્ય સત્ત્વાત્ । તથા ચ ગૌતમસૂત્રમ્-
ઽબુદ્ધિસિદ્ધિં તદસદિઽતિ । લક્ષ્યા યા રોમલતાધારતા
રોમાવલિરૂપવલ્યાવાપસ્થાનત્વમ્ । આધારતાસમ્બન્ધેન રોમલતૈવ
લિઙ્ગમિતિ યાવત્ । તયા સમ્યગુન્નેયં પ્રમાનુમિતિવિષયો મધ્યમં
વલગ્નં યસ્યાઃ । નાભ્યધઃપ્રદેશો
મધ્યમાખ્યઘનાવયવવાન્ રોમલતાત્વાદિતિ પ્રયોગઃ । મધ્યમસ્ય
રોમલતયા સમર્થનાત્કાવ્યલિઙ્ગાલઙ્કારઃ । યદ્યપિ ઽનિરાધારો હા
રોદિમિ કથય કસ્યાદ્ય પુરતઽ ઇત્યાદાવિવ
સ્વાન્યતરભાગાનેકવર્ણાયાઃ પદમધ્યયતેઃ સાધુતાયાઃ
સમુદ્રાદ્યન્તસ્થાપરત્વેનૈવ વ્યવસ્થિતત્વાત્પાદાન્તયતેઃ ઽપ્રણમત
ભવબન્ધક્લેશનાશાય
નારાયણચરણસરોજદ્વન્દ્વમાનન્દદાયીઽત્યાદાવિવાધારતેત્યસ્ય
મધ્યે ન સાધુત્વં તથાપિ રાતમાણ્ડવ્યાદિમુનીનાં
છન્દઃશાસ્ત્રપ્રવર્તકાનાં પ્રાચામાચાર્યાણાં ચ મતે
યતેરનઙ્ગકારાત્તદ્રીત્યા સાધુત્વમુપપદ્યતે । પૈઙ્ગલં તુ
કલિયુગીયગ્રન્થમાત્રપરમિતિ પ્રદર્શિતં છન્દોભાસ્કરેઽસ્માભિઃ ।
સ્તનભારદલન્મધ્યપટ્ટબન્ધવલિત્રયા

સ્તનયોર્ભારેણ ગૌરવેણ દલત ઇવ મધ્યસ્ય દાર્ઢ્યાર્થં કૃતઃ
પટ્ટબન્ધઃ કનકપટ્ટિકાભિર્બન્ધ એવ વલિત્રયં યસ્યાઃ
સેત્યુત્પ્રેક્ષાતિશયોક્તી

અરુણારુણકૌસુમ્ભવસ્ત્રભાસ્વત્કટીતટી ।
અતિશયેનારુણમરુણારુણં કાન્તાયાઃ કરતલરાગરક્તરક્ત
ઇતિવદતિશયસ્ય વીપ્સયા દ્યોતનાત્ । અરુણવદનૂરુવદરુણં વા ।
કુસુમ્ભેન રક્તં કૌસુમ્ભં ચ યદ્વસ્ત્રં તેન ભાસ્વતી ભાસુરા
કટ્યાસ્તટી યસ્યાઃ ॥
રત્નકિંકિણિકારમ્યરશનાદામભૂષિતા

રત્નમયીભિઃ કિઙ્કિણિકાભિઃ ક્ષુદ્રઘણ્ટિકાભી રમ્યેણ
રશનાભિન્નેન દામ્ના સૌવર્ણમેખલાસૂત્રેણ ભૂષિતા

કામેશજ્ઞાનસૌભાગ્યમાર્દવોરુદ્વયાન્વિતા ।
કામેશેનૈવ જ્ઞાતે તદેકસાક્ષિકે સૌભાગ્યમાર્દવે લાવણ્યકોમલત્વે
યયોસ્તયોરૂર્વોદ્વયેનાન્વિતા ।
માણિક્યમુકુટાકારજાનુદ્વયવિરાજિતા

માણિક્યમુકુટં અખણ્ડમાણિક્યેન નિર્મિતં મુકુટંં
ટોપિકાનામકં ન્યુબ્જં શિરઃપ્રાવરણં યત્તસ્યેવાકારો
યયોસ્તયોર્જાનુનોરૂરુપર્વણોર્દ્વયેન વિરાજિતા

ઇન્દગોપપરિક્ષિપ્તસ્મરતૂણાભજઙ્ઘિકા ।
ઇન્દ્રગોપાઃ પ્રાવૃષેણ્યાઃ આરક્તતમા કૃમિવિશેષાઃ તૈઃ પરિતઃ ક્ષિપ્તૌ
ખચિતૌ યૌ સ્મરસ્ય કામરાજસ્ય તૂણૌ નિષઙ્ગૌ તાભ્યાં તુલ્યે
જઙ્ઘે એવ જઙ્ઘિકે યસ્યાઃ । યદિ તૈઃ ખચિતૌ સ્યાતાં તદોપમા
સમ્ભાવ્યેતેત્યુપમાયામભૂતત્વાંશધ્વનિઃ ।
ગૂઢગુલ્ફા કૂર્મપૃષ્ઠજયિષ્ણુપ્રપદાન્વિતા

ગૂઢૌ માંસલૌ ગુલ્ફૌ પાર્ષ્ણી યસ્યાઃ । કૂર્મયોઃ પૃષ્ઠે જયત ઇતિ
જયિષ્ણુની યે પ્રપદે પાદાગ્રે તાભ્યામન્વિતા ।
જયિષ્ણુપદમિષ્ણુચ્પ્રત્યયાન્તમ્ । ન તુ ઽગ્લાજિસ્થશ્ચક્સ્નુઽરિતિ
ક્સ્નુપ્રત્યયાન્તં જિષ્ણુરિત્યાપત્તેઃ । ઇષ્ણુચો વિધાનં તુ ઽભુવશ્ચેઽતિસૂત્રે
ચકારસ્યાનુક્તસમુચ્ચયાર્થકત્વેન વૃત્તિકૃતા વ્યાખ્યાનાત્ । તત્સૂત્રે
છન્દસીત્યનુવૃત્તિસ્તુ ન કાર્યા । ઽભૂષ્ણુર્ભવિષ્ણુર્ભવિતેઽત્યમરકોશે
પ્રયોગાત્ । પ્રયોગશરણા વૈયાકરણા ઇતિ ન્યાયાત્ ।
તસ્માદ્વિષ્ણુભ્રાજિષ્ણુવજ્જયિષ્ણુરપિ સાધુરેવ

નખદીધિતિસઞ્છન્નનમજ્જનતમોગુણા ।
નખાનાં પાદનખચન્દ્રાણાં દીધિતિભિઃ કિરણૈઃ સમ્યક્ છન્નો
લોપિતો નમતાં બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિજનાનાં તમોગુણોઽજ્ઞાનં યસ્યાઃ ।
પાદધ્યાનેનાજ્ઞાનનાશ ઇતિ ભાવઃ । યદ્વા અસ્યાશ્ચરણયુગસ્ય
નખચન્દ્રસ્ય નમજ્જનકિરીટમણિગણચ્છાયાપ્રતિબિમ્બબાહુલ્યેન
દીધિતીનાં વિશિષ્યભાનાભાવે તાસાં તમોનાશાય
નમજ્જનહૃદયાન્તઃપ્રવેશ ઉત્પ્રેક્ષતે કવિરિતિ ભાવઃ । તથા ચ
મત્સ્યપુરાણ-પદ્મપુરાણયોઃ પાર્વત્યાઃ સામુદ્રિકલક્ષણાનિ
દૃષ્ટવતો નારદસ્ય વાક્યમ્ -
ન જાતોઽસ્યાઃ પતિર્ભદ્રે લક્ષણૈશ્ચ વિવર્જિતા ।
ઉત્તાનહસ્તા સતતં ચરણૈર્વ્યભિચારિભિઃ ॥
સ્વચ્છાયયા ભવિષ્યેયં કિમન્યદ્બહુભાષ્યતે ।
ઇતિ મેનાંપ્રત્યુક્તેર્દુર્લક્ષણાન્યેવેમાનિ કથિતાનીતિ ભ્રામ્યતા
હિમવતા સદુઃખં પૃષ્ટો
નારદ ઉવાચ -
ઽહર્ષસ્થાનેઽપિ મહતિ ત્વયા દુઃખં નિવેદ્યતે ।
અપરિચ્છિન્નવાક્યાર્થો મોહં યાસિ મહાગિરે ॥ઽ
ઇત્યાદિના ન જાતોઽસ્યાઃ પતિરિત્યાદિવાક્યાનામર્થં નિર્વર્ણ્યાન્તે
કથિતમ્ -
ઽયત્તુ પ્રોક્તં મયા પાદૌ સ્વચ્છાયાવ્યભિચારિણૌ ।
અસ્યાઃ શૃણુ મમાત્રાપિ વાચોઽર્થં શૈલસત્તમ ॥
ચરણૌ પદ્મસઙ્કાશાવસ્યાઃ સ્વચ્છનખોજ્જ્વલૌ ।
સુરાસુરાણાં નમતાં કિરીટમણિકાન્તિભિઃ ॥
વિચિત્રવર્ણૈર્હાસ્યન્તિ સ્વચ્છાયાં પ્રતિબિમ્બતૈઃ ।
પ્રવિશ્ય નાશયિષ્યન્તિ તેષાં હાર્દં તમોગુણમ્ ॥ઽ ઇતિ ।
પદદ્વયપ્રભાજાલપરાકૃતસરોરુહા

પદદ્વયસ્ય ચરણયુગલસ્ય પ્રભાજાલેન સૌષ્ઠવાદિગુણસમૂહેન
પરાકૃતે નિરસ્તે સરોરુહે કમલે યસ્યાઃ સા

સિઞ્જાનમણિમઞ્જીરમણ્ડિતશ્રીપદામ્બુજા ।
સિઞ્જાનાઃ ભૂષણજન્યશબ્દવિશેષં કુર્વાણા મણયો
યયોસ્તાભ્યાં મઞ્જીરાભ્યાં પાદકટકાભ્યાં મણ્ડિતા
શ્રીર્યયોસ્તાદૃશે પદામ્બુજે યસ્યાઃ ઽનદ્યૃતશ્ચેઽત્યવિકલ્પિતોઽપિ
કપ્રત્યયઃ શ્રીશબ્દસ્ય નદીસંજ્ઞાનિષેધાદેવ ન ભવતિ । ઽહ્રસ્વો
નપુંસકઽ ઇતિ હ્રસ્વસ્તુ સંજ્ઞાપૂર્વકવિધેરનિત્યત્વાન્નેહ ભવતિ ।
મણ્ડિતે શ્રીયુક્તે પાદામ્બુજે યસ્યા ઇતિ ત્રિપદબહુવ્રીહિર્વા ।
મરાલીમન્દગમના મહાલાવણ્યશેવધિઃ

મરાલો હંસઃ સ્વભાવાદેવ મન્દગતિઃ । તત્રાપિ સ્ત્રીજાતીયા વિશેષત ઇતિ
મરાલ્યેવોપાત્તા । તસ્યા ઇવ મન્દગમનં યસ્યાઃ । મહતો
લાવણ્યસ્યાતિશયિતસૌન્દર્યસ્ય શેવધિર્નિધિઃ । ઽનિધિર્ના
શેવધિઽરિત્યગ્નિપુરાણાત્ । અત એવ ઽપરવલ્લિઙ્ગં દ્વન્દ્વતત્પુરુષયોઽરિતિ
પાણિનીયસૂત્રાત્ પુલિઙ્ગમિદં નામ । તેન ઽશેવધયે નમઽ ઇત્યેવ
પ્રયોગો ન પાક્ષિકઃ ઽશેવધ્યે નમઽ ઇતિ

સર્વારુણાઽનવદ્યાઙ્ગી સર્વાભરણભૂષિતા ।
વાસનાભરણકુસુમકાન્ત્યાદિકં સર્વમેવારુણં યસ્યાઃ । અવદ્યાનિ
નિન્દ્યાનિ ન ભવન્તીત્યનવદ્યાનિ સુલક્ષણાન્યઙ્ગાનિ અવયવા યસ્યાઃ ।
સર્વૈશ્ચૂડામણિપ્રભૃતિપાદાઙ્ગુલીયકાન્તૈઃ
કાલિકાપુરાણોક્તૈશ્ચત્વારિંશતા કલ્પસૂત્રોક્તૈરન્યૈરપિ
વાભરણૈર્ભૂષિતા ।
એવં સ્થૂલં રૂપમુક્ત્વા તદવસ્થિતિસ્થાનાન્યાહ -
શિવકામેશ્વરાઙ્કસ્થા શિવા સ્વાધીનવલ્લભા

શિવકામેત્યાદિના । કમનીયત્વાત્કામઃ ઽકામઃ કમનીયતયેઽત્યુક્તેઃ ।
કામં યથેચ્છં રૂપમસ્યેતિ વા કામઃ । ઈદૃશવ્યુત્પત્ત્યૈવ
મન્મથે કામપદપ્રવૃત્તેઃ કાલિકાપુરાણે પ્રદર્શનાત્ ।
ઽજગત્સુ કામરૂપત્વે ત્વત્સમો નૈવ વિદ્યતે ।
અતસ્ત્વં કામનામ્નાપિ ખ્યાતો ભવ મનોભવ ॥ઽ
ઇતિ । પ્રજ્ઞાનમેવ વા કામઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ- ઽયદેતદ્ધૃદયં
મનશ્ચૈતત્સંજ્ઞાનમજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાનં મેધા
દૃષ્ટિર્ધૃતિર્મતિર્મનીષા જૂતિઃ સ્મૃતિઃ સઙ્કલ્પઃ ક્રતુરસુઃ કામો વશ
ઇતિ સર્વાણ્યેવૈતાનિ પ્રજ્ઞાનસ્ય નામધેયાનિ ભવન્તિઽ ઇતિ । અત્ર
પ્રજ્ઞાનશબ્દેન શિવ એવોચ્યતે । સ્કાન્દે બ્રહ્મગીતાયાં
તથૈવોપબૃંહણદર્શનાત્ -
ઽશઙ્કરાખ્યં તુ વિજ્ઞાનં બહુધા શબ્દ્યતે બુધૈઃ ।
કેચિદ્ધૃદયમિત્યાહુઃ --------------------------------------------- ॥ઽ
ઇત્યારભ્ય
ઽવશ ઇત્યાસ્તિકાઃ કેચિત્સર્વાણ્યેતાનિ સન્તતમ્ ।
પ્રજ્ઞાનસ્ય શિવસ્યાસ્ય નામધેયાન્યસંશયમ્ ॥ઽ
ઇત્યન્તમ્ । જગત્સિસૃક્ષાવાનીશ્વરઃ કામપદવાચ્યઃ । તથા ચ
બૃહદારણ્યકે શ્રૂયતે- ઽઆત્મૈવેદમગ્ર આસીદેક એવ
સોઽકામયતેત્યાદ્યેતાવાન્વૈ કામઃઽ ઇત્યન્તમ્ । શિવશ્ચાસૌ
કામશ્ચાસાવીશ્વરશ્ચેતિ કર્મધારયઃ । ગુણિરુદ્રમદનયોર્નિરાસાય
પદત્રયી । તસ્યાઙ્કે
વામોત્સઙ્ગે તિષ્ઠતિ નિષણ્ણા । અત-એવાહ શિવા । વશ કાન્તૌ શિવઃ
સ્મૃતઃ । કાન્તિરિચ્છા । પરશિવેચ્છારૂપેત્યર્થઃ । ઇચ્છારૂપાયાઃ
શક્તેઃ શિવાધારકત્વાદિતિ ભાવઃ । શિવાભેદાદ્વા શિવા । તત્ર
શિવપદનિરુક્તિસ્તુ શૈવાગમે -
ઽવૃત્તેઃ સાક્ષિતયા વૃત્તિપ્રાગભાવસ્ય ચ સ્થિતઃ ।
બુભુત્સાયાસ્તથા જ્ઞોઽસ્મીત્યાપાતજ્ઞાનવસ્તુનઃ ॥
અસત્યાલમ્બનત્વેન સત્યઃ સર્વજડસ્ય તુ ।
સાધકત્વેન ચિદ્રૂપઃ સદા પ્રેમાસ્પદત્વતઃ ॥
આનન્દરૂપઃ સર્વાર્થસાધકત્વેન હેતુના ।
સર્વસમ્બન્ધવત્ત્વેન સમ્પૂર્ણઃ શિવસંજ્ઞિતઃ ॥
જીવેશત્વાદિરહિતઃ કેવલઃ શિવ એવ સ ।ઽ
ઇતિ । શિવં કરોતીતિ વા શિવશબ્દાત્ ઽતત્કરોતીઽતિણ્યન્તાત્પચાદ્યચિ ટાપ્ ।
શેતેઽસ્મિન્સર્વમિતિ વા । ઽસર્વનિઘૃષ્વરિષ્વેઽત્યાદિના કર્તૃભિન્નેઽર્થે
ઔણાદિકનિપાતનાત્ । શિવાઃ શોભના ગુણા અસ્યાં સન્તીતિ વા । અર્શ
આદિત્વાદચ્ । જૈનેન્દ્રવ્યાકરણે તુ ઽશિવાદયશ્ચેઽતિ સૂત્રમ્ ।
તત્સુભૂતિચન્દ્રેણ વ્યાખ્યાતમ્ । શામ્યતીતિ શિવઃ ક્વન
ઇત્વમઙ્ગલોપશ્ચ નિપાત્યત ઇતિ ।
ઽસમેધયતિ યં નિત્યં સર્વાર્થાનામુપક્રમમ્ ।
શિવેતિ યન્મનુષ્યાણાં તસ્માદેવ શિવઃ સ્મૃતઃ ॥ઽ
ઇતિ ભારતે ।
ઽસમા ભવન્તિ મે સર્વે દાનવાશ્ચામરાશ્ચ યે ।
શિવઙ્કરોસ્મિ ભૂતાનાં શિવત્વં તેન મે સુરા ॥ઽ
ઇતિ ચ । ઽયો યોનિં યોનિમધિતિષ્ઠત્યેકો યસ્મિન્નિદં સં ચ વિચૈતિ વિશ્વમ્ઽ ઇતિ
શ્રુતિઃ । ઽત્રિલોચનં નીલકણ્ઠં પ્રશાન્તમિઽતિ ચ । તદેતત્સર્વં
શિવાષ્ટોત્તરશતવ્યાખ્યાને સંગૃહીતમસ્માભિઃ -
ઽપ્રકૃત્યા નૈર્મલ્યાદમલગુણયોગાદપિ
શમાજ્જગત્યાધારત્વાદ્ભજદમૃતદાનાચ્ચ ભવતઃ ।
બલાદિચ્છાશક્તેઃ પરમશિવ વેદાન્તનિકરૈ -
રસાધારણ્યેન વ્યવહૃતિમયાસીઃ શિવ ઇતિ ॥ઽ
શિવાભેદા વા શિવા । તદભેદસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિ(મિત્ત)તા ચ લિઙ્ગપુરાણે
દર્શિતા -
ઽયથા શિવસ્તથા દેવી યથા દેવી તથા શિવઃ ।
તસ્માદભેદબુદ્ધ્યૈવ શિવેતિ કથયન્ત્યુમામ્ ॥ઽ
ઇતિ । તત્રૈવ સ્થલાન્તરે -
ઽઉમાશઙ્કરયોર્ભેદો નાસ્ત્યેવ પરમાર્થતઃ ।
દ્વિધાઽસૌ રૂપમાસ્થાય સ્થિત એકો ન સંશયઃ ॥ઽ
ઇતિ । ઽપરમાત્મા શિવઃ પ્રોક્તઃ શિવા સૈવ પ્રકીર્તિતેઽતિ ચ ।
યજ્ઞવૈભવખણ્ડેઽપિ -
ઽચિન્માત્રાશ્રયમાયાયાઃ શક્ત્યાકારે દ્વિજોત્તમાઃ ।
અનુપ્રવિષ્ઠા યા સંવિન્નિર્વિકલ્પા સ્વયંપ્રભા ॥
સદાકારા પરાનન્દા સંસારોચ્છેદકારિણી ।
સા શિવા પરમા દેવી શિવાભિન્ના શિવઙ્કરી ॥ઽ
ઇત્યારભ્ય
ઽકરુણાસાગરામેનાં યઃ પૂજયતિ શાઙ્કરીમ્ ।
કિં ન સિદ્ધ્યતિ તસ્યેષ્ટં તસ્યા એવ પ્રસાદતઃ ॥ઽ
ઇત્યન્તમ્ । અથવા । વાયોર્ભાર્યા શિવાનામ્ની । ઉક્તં ચ લૈઙ્ગૈ -
ઽસમસ્તભુવનવ્યાપી ભર્તા સર્વશરીરિણામ્ ।
પવનાત્મા બુધૈર્દેવ ઈશાન ઇતિ કીર્ત્યતે ॥
ઈશાનસ્ય જગત્કર્તુર્દેવસ્ય પરમાત્મનઃ ।
શિવા ભાર્યા બુધૈરુક્તા પુત્રી ચાસ્ય મનોજવ ॥ઽ
ઇતિ । ઽબાલેન્દુશેખરો વાયુઃ શિવઃ શિવમનોરમેઽતિ ચ । વાયુપુરાણેઽપિ -
ઽઈશાનસ્ય ચતુર્થી યા તનુર્વાયુરિતિ સ્મૃતા ।
તસ્ય પત્ની શિવાનામ પુત્રશ્ચાસ્ય મનોજવ ॥ઽ
ઇતિ । યદ્વા । શિવં મોક્ષં દદાતીતિ શિવા । તદુક્તં દેવીપુરાણે -
ઽશિવા મુક્તિઃ સમાખ્યાતા યોગિનાં મોક્ષદાયિની ।
શિવાય જયતે દેવી તતો લોકે શિવા સ્મૃતા ॥ઽ
ઇતિ । આગમે તુ -
ઽપાવકસ્યોષ્ણતેવેયં ભાસ્કરસ્યેવ દીધિતિઃ ।
ચન્દ્રસ્ય ચન્દ્રિકેવેયં શિવસ્ય સહજા શિવા ॥ઽ ઇતિ ।
એવમિચ્છાદિધર્મરૂપાપિ ન ધર્મિણંપ્રતિ ગુણભૂતેત્યાહ-
સ્વાધીનેતિ । સ્વસ્યાત્મનોઽધીન આયત્તો વલ્લભો ભર્તા કામેશ્વરો
યસ્યાઃ । શિવસ્ય શક્ત્યધીનાત્મલાભકત્વાદ્ધર્મ્યેવ ધર્માધીન
ઇત્યર્થઃ । તદુક્તં કાલિકાપુરાણે -
ઽનિત્યં વસતિ તત્રાપિ પાર્વત્યા સહ નર્મકૃત્ ।
મધ્યે દેવીગૃહં તત્ર તદધીનસ્તુ શઙ્કરઃ ॥ઽ
ઇતિ । આગમેઽપિ -
ઽશક્તો યયા સ શમ્ભુર્ભુક્તૌ મુક્તૌ ચ પશુગણસ્યાસ્ય ।
તામેનાં ચિદ્રૂપામાદ્યાં સર્વાત્મનાસ્મિ નતઃ ॥ઽ
ઇતિ । સ્કાન્દેઽપિ -
ઽજગત્કારણમાપન્નઃ શિવો યો મુનિસત્તમાઃ ।
તસ્યાપિ સાભવચ્છક્તિસ્તયા હીનો નિરર્થકઃ ॥ઽ
ઇતિ । શ્રીમદાચાર્યભગવત્પાદૈરપ્યુક્તમ્ -
ઽશિવઃ શક્ત્યા યુક્તો યદિ ભવતિ શક્તઃ પ્રભવિતું
ન ચેદેવં દેવો ન ખલુ કુશલઃ સ્પન્દિતુમપિ ॥ઽ
ઇતિ । સ્વાધીનો વલ્લભો યયેતિ વા । શર્યાતિકન્યાયાઃ સુકન્યાયાઃ
પતિરશ્વિભ્યાં સ્વસમાનરૂપઃ કૃત ઇતિ તં વિશિષ્યાજાનત્યા
ભગવતીમારાધ્યૈવ સ્વાધીનીકૃત ઇતિ દેવીભાગવતે સપ્તમસ્કન્ધે
કથા સ્મર્યતે -
ઽશરણં તે જગન્માતઃ પ્રાપ્તાસ્મિ ભૃશદુઃખિતા ।
રક્ષ મેઽદ્ય સતીધર્મં નમામિ ચરણૌ તવ ॥ઽ
ઇત્યાદિપ્રાર્થનોત્તરમ્
ઽએવં સ્તુતા તદા દેવી તયા ત્રિપુરસુન્દરી ।
હૃદિ તસ્યા દદૌ જ્ઞાનં યેનાધીનઃ પતિર્ભવ ॥ઽ
ઇત્યાદ્યુક્તેઃ । એવં શચ્યા ઇન્દ્રપ્રાપ્તિરપિ ષષ્ઠસ્કન્ધોક્તેદાહર્તવ્યા

યદ્યપિ ભક્તિમીમાંસાયાં ઽતત્પ્રતિષ્ઠા ગૃહપીઠવદિઽતિસૂત્રે
ગૃહે તિષ્ઠતિ પીઠે તિષ્ઠતીતિ પ્રયોગાવિશેષાદુભયોરપ્યધિકરણત્વં
મુખ્યમેવ ન તુ
સાક્ષાત્પરમ્પરાસમ્બન્ધાદિરૂપતારતમ્યપીઠભૂભાગસ્યાપિ
ગૃહન્તર્ગતત્વાદિત્યુક્તમ્ તથાપિ ગુહે ક્વ
તિષ્ઠતીત્યાકાઙ્ક્ષાનુદયાત્પીઠમપેક્ષ્યેતરેષામધિકરણાનાં
તારતમ્યમનુભવસિદ્ધમસ્ત્યેવ । તેન ન્યાયેન
મુખ્યત્વાત્કામેશ્વરવામોત્સઙ્ગં પ્રથમમુક્ત્વા સ્થલાન્તરાણ્યાહ
-
સુમેરુમધ્યશૃઙ્ગસ્થા શ્રીમન્નગરનાયિકા ।
સુમેરુમધ્યશૃઙ્ગસ્થેત્યાદિના । સુમેરોર્હેમાદ્રેર્મધ્યશૃઙ્ગે
તિષ્ઠતીતિ તત્સ્થા । શોભને મેરુમધ્યશૃઙ્ગેતિ વા । મેરુપર્વતે હિ
શિવત્રિકોણવત્ત્રીણિ શૃઙ્ગાણિ તેષાં મધ્યે ચતુર્થં શૃઙ્ગમસ્તિ ।
તદુક્તં લલિતાસ્તવરત્ને દુર્વાસમહામુનિભિઃ -
ઽસ જયતિ સુવર્ણશૈલઃ સકલજગચ્ચક્રસંઘટિતમૂર્તિઃ ।
કાઞ્ચનનિકુઞ્જવાટીકન્દલદમરીપ્રપઞ્ચસઙ્ગીતઃ ॥
હરિહયનૈરૃતમારુતહરિતામન્તેષ્વવસ્થિતં તસ્ય ।
વિનુમઃ સાનુત્રિતયં વિધિહરિગૌરીશવિષ્ટપાધારમ્ ॥
મધ્યે પુનર્મનોહરરત્નરુચિસ્તબકરઞ્જિતદિગન્તમ્ ।
ઉપરિ ચતુઃશતયોજનમુત્તુઙ્ગં શૃઙ્ગપુઙ્ગવમુપાસે ॥ઽ
ઇતિ । શ્રીમલ્લક્ષ્મીવદ્યન્નગરં નિરુપપદમેવ નગરપદં
વિદ્યાનગરવાચકં તસ્ય નાયિકા અધિપતિઃ । તચ્ચ નગરં દ્વિવિધં
એકં તાવન્મધ્યમેરુશૃઙ્ગસ્થમ્ । તદુક્તં લલિતાસ્તવરત્ને -
ઽતત્ર ચતુઃશતયોજનપરિણાહં દેવશિલ્પિના રચિતમ્ ।
નાનાસાલમનોજ્ઞં નમામ્યહં નગરમાદિવિદ્યાયાઃ ॥ઽ
ઇતિ । તત્ર મધ્યશૃઙ્ગે । ચત્વારિ શતાનીતિ વિગ્રહઃ । ન તુ
ઽચતુઃશતમુત્કૃતિઽરિતિ પિઙ્ગલસૂત્ર ઇવ ચતુરધિકં શતમિતિ । ઉત્તરશ્લોકે
પ્રથમપ્રાકારસ્ય પ્રથમ
સહસ્રપૂર્વકષટ્શતસંખ્યાકયોજનપરિમિત ઇતિ પરિમાણોક્તિવિરોધાત્ ।
નાનાસાલૈઃ પઞ્ચવિંશતિભિઃ પ્રાકારૈરિતિ તદર્થઃ । અપરં
સકલબ્રહ્માણ્ડબહિરૂર્ધ્વભાગે
સુધાસાગરમધ્યગતરત્નદ્વીપસ્થમ્ । તદુક્તં રુદ્રયામલે -
ઽઅનેકકોટિબ્રહ્માણ્ડકોટીનાં બહિરૂર્ધ્વતઃ ।
સહસ્રકોટિવિસ્તીર્ણં સુધાસિન્ધોસ્તુ મધ્યમે ॥
રત્નદ્વીપે જગદ્દ્વીપે શતકોતિપ્રવિસ્તરે ।
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાત્મપઞ્ચવિંશતિવપ્રકૈઃ ॥
ત્રિલક્ષયોજનોત્તુઙ્ગૈઃ શ્રીવિદ્યાયાઃ પુરં શુભમ્ ।ઽ
ઇત્યાદિ । વિદ્યારત્નભાષ્યે તુ ક્ષીરસમુદ્રમધ્યેઽપ્યેકં
પુરમસ્તીત્યુક્તં પરન્તુ તસ્ય ચતુર્વિંશતિપ્રાકારા ઇત્યસકૃદુક્તં
તત્રૈકસ્ય પ્રાકારસ્ય ન્યૂનત્વં ગવેષણીયમ્ । શ્રીમન્નગરશબ્દઃ
શ્રીચક્રપરો વા । ઽચક્રં પુરં ચ સદનમગારં નગરં ગુહેઽતિ
વિશ્વાખ્યોક્તેઃ । ઽકગજદશારેઽત્યાદિગૌડપાદીયસૂત્રે શ્રીપુરસ્ય
ચક્રપરત્વેન તદ્ભાષ્યે વ્યાખ્યાનાચ્ચ । ઽનેતમૃષિમવિદિત્વા નગરં
પ્રવિશેત્ઽ, ઽદેવાનાં પૂરયોધ્યાઽ, ઽઅમૃતેનાવૃતાં પુરીઽમિત્યાદિશ્રુતિષુ
નગરાદિપદાનાં ચક્રે પ્રયોગદર્શનાચ્ચ ઽનગરચક્ર -ઽ (?)
ઇત્યાદિરુદ્રયામલાત્ ।
ચિન્તામણિગૃહાન્તસ્થા પઞ્ચબ્રહ્માસનસ્થિતા

મેરૌ તુ સ્વલ્પપરિમાણમ્,
ઽશૃઙ્ગારવર્ણવપ્રસ્યોત્તરતઃ સકલવિબુધસંસેવ્યમ્ ।
ચિન્તામણિગણરચિતં ચિન્તાં દૂરીકરોતુ મે સદનમ્ ॥ઽ
ઇતિ લલિતાસ્તવરત્નાત્ । ગૌડપાદીયસૂત્રભાષ્યે તુ સર્વેષાં
ચિન્તિતાર્થપ્રદમન્ત્રાણાં નિર્માણસ્થાનં તદેવેતિ તસ્ય
ચિન્તામણિગૃહત્વમિત્યુક્ત્વા તન્નિર્માણપ્રકારો વિસ્તરેણ વર્ણિતઃ ।
પઞ્ચભિર્બ્રહ્માભિર્નિર્મિતમાસનં મઞ્ચકરૂપં તત્ર સ્થિતા ।
તદુક્તં બહુરૂપાષ્ટકતન્ત્રે ભૈરવયામલતન્ત્રે ચ -
ઽતત્ર ચિન્તામણિમયં દેવ્યા મન્દિરમુત્તમમ્ ।
શિવાત્મકે મહામઞ્ચે મહેશાનોપબર્હણે ॥
અતિરમ્યતલે તત્ર કશિપુશ્ચ સદાશિવઃ ।
ભૃતકાશ્ચ ચતુષ્પાદા મહેન્દ્રશ્ચ પતદ્ગ્રહઃ ॥
તત્રાસ્તે પરમેશાની મહાત્રિપુરસુન્દરી ।ઽ
ઇતિ । ભૃતકાઃ ભૃત્યાઃ દ્રુહિણહરિરુદ્રેશ્વરા ઇત્યર્થઃ ।
આગ્નેયાદીશાનાન્તવિદિક્ષુ બ્રહ્માદય ઉપર્યધઃસ્તમ્ભરૂપાઃ
મધ્યે પુરુષરૂપા અપિ શ્રીધ્યાનાચ્છક્તિભાવં પ્રાપ્તા મીલિતાક્ષા
નિશ્ચલા ઇત્યાદિકં પુરાણાદવગન્તવ્યમ્

મહાપદ્માટવીસંસ્થા કદમ્બવનવાસિની ।
મહાન્તિ પદ્માનિ યસ્યામીદૃશ્યામટવ્યાં વને સમ્યક્તિષ્ઠતિ ।
પદ્માટવીસ્વરૂપમૂર્ધ્વં
ઽત્રિલક્ષયોજનાયામમહાપદ્મવનાવૃતમ્ઽ ઇતિ રુદ્રયામલોક્તમેકમ્ ।
લલિતાસ્તવરત્નોક્તમન્યત્ -
ઽમણિસદનસાલયોરધિમધ્યં દશતાલભૂમિરુહદીર્ઘૈઃ ।
પૂર્ણૈઃ પયોદવર્ણૈર્યુક્તાં કાણ્ડૈશ્ચ યોજનોત્તુઙ્ગૈઃ ॥
મિલિતૈસ્તાલીપઞ્ચકમાનૈર્મિલિતાં ચ કેસરકદમ્બૈઃ ।
સન્તતગલિતમરન્દસ્રોતોનિર્યન્મિલિન્દસન્દોહામ્ ॥
પાટીરપવનબાલકધાટીનિર્યત્પરાગપિઞ્જરિતામ્ ।
પદ્માટવીં ભજામઃ પરિમલકલ્લોલપક્ષ્મલોપાન્તામ્ ॥ઽ
ઇતિ । બ્રહ્મરન્ધ્રસ્થિતસહસ્રદલપદ્મમપિ પદ્માટવીત્યુચ્યતે । ઉક્તં ચ
સ્વચ્છન્દતન્ત્રે - ઽતસ્માદૂર્ધ્વં કુલં પદ્મં
સહસ્રારમધોમુખઽમિતિ પ્રક્રમ્ય ઽમહાપદ્મવનં ચેદં સમાનં
તસ્ય ચોપરીઽતિ । બ્રહ્માણ્ડપિણ્ડાણ્ડયોરૈકરૂપ્યાચ્ચ । ઇદં
ચારુણોપનિષદ્ભાષ્યે- ઽઆણ્ડીભવજમામુહુઽરિતિ-
વાક્યવ્યાખ્યાનાવસરે સ્પષ્ટીકૃતમ્ ।
કદમ્બાનાં નીપાનાં વને વસતીતિ તથા । ચિન્તામણિગૃહં
પરિતો મણિમણ્ટપં તત્પરિતઃ કદમ્બવનમ્ । તદુક્તં ભૈરવયામલે -
ઽબિન્દુસ્થાનં સુધાસિન્ધુપઞ્ચયોન્યઃ સુરદ્રુમાઃ ।
તત્રૈવ નીપશ્રેણી ચ તન્મધ્યે મણિમણ્ટપમ્ ॥
તત્ર ચિન્તામણિમયમ્ ---------------------------------------- ।ઽ
ઇત્યાદિ । કનકરજતપ્રાકારમધ્યભૂઃ સપ્તયોજના ।
તસ્માદ્દ્વિયોજનોન્નતાઃ કદમ્બવૃક્ષાઃ સન્તીત્યપિ પુરાણે સ્થિતમ્ ।
સુધાસાગરમધ્યસ્થા કામાક્ષી કામદાયિની

સુધાસાગરઃ પીયૂષવર્ણઃ સ ચોર્ધ્વસ્થ એકઃ ઽઅમૃતેનાવૃતાં
પુરીઽમિતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધઃ । પિણ્ડાણ્ડે બિન્દુસ્થાને
સહસ્રારકર્ણિકાચન્દ્રમધ્યેઽન્યઃ । અપરાજિતાખ્યે
સગુણબ્રહ્મોપાસનાપ્રાપ્તે નગરે અરનામકણ્યનામકૌ દ્વૌ
સુધાહૃદૌ સાગરપ્રતિમૌ । શારીરકભાષ્યે- ઽઅનાવૃત્તિઃ
શબ્દાદિઽતિસૂત્રે કથિતાવન્યૌ । અવિશેષાત્સર્વેઽપીહ ગૃહ્યન્તે । તેષાં
મધ્યે તિષ્ઠતીતિ તથા ।
કામે કમનીયે અક્ષિણી યસ્યાઃ । સમાસાન્તષ્ટચ્ । કામેશ્વર એવ
નેત્રં યસ્યા ઇતિ વા । નેત્રવિષયત્વાન્નેત્રત્વમુપચર્યતે ।
કાઞ્ચીપીઠાધિષ્ઠાત્ર્યા ઇદમસાધારણં નામ । તદુક્તં
બ્રહ્માણ્ડપુરાણે
ઽસર્વજ્ઞા સાક્ષિભાવેન તત્તત્કામાનપૂરયત્ ।
તદ્દૃષ્ટ્વા ચરિતં દેવ્યા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
કામાક્ષીતિ તદા નામ દદૌ કામેશ્વરી ચ ।ઽ ઇતિ ।
કામાન્મનોરથાન્ દદાતીતિ કામદાયિની । કામેશ્વરમેવ વા
ભક્તેભ્યો વિતરતિ શિવાભેદદાનાભિપ્રાયેણ વા કામદાયિની । કામં
મન્મથં દ્યતિ ખણ્ડયતીતિ વા કામદઃ શિવસ્તેન અયિની
શુભાવહવિધિમતી । અયઃ શુભાવહો વિધિરિત્યમરઃ । અથવા દાયો
નામ પિત્રાદિપરમ્પરાર્જિતં સ્વમ્ । તતઃ કામેશ્વરેણ દાયવતી ।
તદભિન્નાનાદિ સિદ્ધસ્વભાવવતીત્યર્થઃ

અથ દેવ્યાઃ સ્થૂલરૂપસ્ય કાર્યાણિ સ્પષ્ટતયા વદન્નેવ
રહસ્યભૂતં પરં રૂપં રહસ્યોક્તિભિરેવ વર્ણયિતુમારભતે -
દેવર્ષિગણસંઘાતસ્તૂયમાનાત્મવૈભવા ।
દેવર્ષીત્યાદિના । દેવગણ ઋષિગણશ્ચ યસ્તયોઃ સંઘાતેન
મહાસમુદાયેન સ્તૂયમાન આત્મા સ્વરૂપં યસ્ય તાદૃશં
વૈભવં યસ્યાઃ, સ્તૂયમાનાત્મવૈભવમાત્મનો વ્યાપકત્વં યસ્યા
વા સા । અથવા દેવર્ષિગણૈઃ સંઘાતશઃ સ્તૂયમાનં
બહુપ્રકારેણ સ્તૂયમાનમિત્યર્થઃ । યદ્વા સંઘાતો
નરકવિશેષસ્તન્નિરાસાર્થં સ્તૂયમાનમિત્યાદિ । પાપસ્ય
પ્રાયાશ્ચિત્તમિત્યાદૌ ષષ્ઠ્યા
નાશ્યનાશકભાવસમ્બન્ધાર્થકત્વદર્શનાદિહાપિ ષષ્ઠીસમાસઃ
। યદ્વા સમ્યક્ ઘાતો ભણ્ડાસુરવધસ્તદુદ્દેશેન સ્તૂયમાનમિત્યાદિ ।
અત એવોત્તરનામનિ તદુત્તરભાવિતવધોદ્યોગકથનમ્ । અત-એવ
બ્રહ્માણ્ડપુરાણે ભણ્ડાસુરપીડિતૈર્દેવૈઃ કુતં ઽજયદેવિ
જગન્માતઽરિત્યાદિના દેવીસ્તવં નિર્વર્ણ્યામ્બયા વરં
વૃણુધ્વમિત્યુક્તે દેવાનાં વાક્યમ્ -
ઽયદિ તૃષ્ટાસિ કલ્યાણિ વયં દૈત્યેન્દ્રપીડિતાઃ ।
દુર્લભં જીવિતં ચાપિ ત્વાં ગતાઃ શરણાર્થિનઃ ॥ઽ
ઇત્યાદિ । અન્યત્રાપિ -
ઽતતઃ કદાચિદાગત્ય નારદો ભગવાનૃષિઃ ।
પ્રણમ્ય પરમાં શક્તિમુવાચ વિનયાન્વિતઃ ॥ઽ
ઇત્યારભ્ય -
ઽઅયં ભણ્ડાસુરો દેવિ બાધતે જગતાં ત્રયમ્ ।
ત્વયૈકયૈવ જેતવ્યો ન શક્યસ્ત્વપરૈઃ સુરૈઃ ॥ઽ
ઇત્યન્તમ્ । વસ્તુતસ્તુ દેવા બ્રહ્માદયઃ । ઋષયો વસિષ્ઠાદયઃ । દેવર્ષયો
નારદાદયઃ । દેવર્ષયશ્ચ દેવર્ષયશ્ચેતિ વિગ્રહઃ । ગણાઃ
આદિત્યાદયઃ ।
ઽઆદિત્યવિશ્વવસવસ્તુષિતાભાસ્વરાનીલાઃ ।
મહારાજિકસાધ્યાશ્ચ રુદ્રાશ્ચ ગણદેવતાઃ ॥ઽ
ઇત્યગ્નિપુરાણાત્ । તેષાં સંઘાતઃ સમુદાયઃ
ઽઅનેકકોટિદિક્પાલૈશ્ચન્દ્રાર્કવસુકોટિભિઽરિત્યાદિરુદ્રયામલોક્તસ્તેન
સ્તૂયમાનમિત્યર્થઃ । તેન ન ગણસંઘાતપદાભ્યાં પૌનરુક્ત્યં
શઙ્કનીયમ્ । અથ પરરૂપપરત્વપક્ષે
દેવાદિસ્તૂયમાનત્વવિશેષણાદખિલાનુગતમખિલપરિચિતમખિલપ્રેમાસ્
પદં ચૈતન્યમેવાત્મેતિ શૈવશાસ્ત્રોક્તં સ્વરૂપં ધ્વનિતમ્ ।
અગ્નિપુરાણેઽપિ -
ઽતસ્ય ચૈતન્યમાત્મેતિ પ્રથમં સૂત્રમીરિતમ્ ।
જ્ઞાનબન્ધ ઇતીદં તુ દ્વિતીયં સૂત્રમીશિતુઃ ॥ઽ
ઇતિ । તતશ્ચ દેવાદિભિઃ સ્તૂયમાનં પરિચીયમાનમાત્મનઃ । ઽસ્વાત્મૈવ
દેવતા પ્રોક્તા લલિતા વિશ્વવિગ્રહેઽતિ તન્ત્રરાજોક્તાયા
આત્માભિન્નદેવતાયા વૈભવં વિભુત્વમનન્તશક્તિસંવૃતત્વરૂપં
પ્રાભવં યસ્યાઃ સેતિ વર્ણનીયમ્ । અથ ઽદેવકાર્યસમુદ્યતેઽતિ
યત્સ્થૂલરૂપસ્ય કાર્યમુક્તં તત્પ્રપઞ્ચયતિ ।
ભણ્ડાસુરવધોદ્યુક્ત શક્તિસેનાસમન્વિતા

ભણ્ડનામકોઽસુરસ્તદ્યુદ્ધાદિકં ચ લલિતોપાખ્યાને વિસ્તરેણ
પ્રસિદ્ધતરમ્ । તદુક્તં તત્રૈવ બ્રહ્માણ્ડપુરાણે મન્મથદાહં
પ્રક્રમ્ય,
ઽઅથ તદ્ભસ્મ સંવીક્ષ્ય ચિત્રકર્મા ગણેશ્વરઃ ।
તદ્ભસ્મના તુ પુરુષં ચિત્રાકારં ચકાર સ ॥ઽ
ઇત્યારભ્ય
ઽએતદ્દૃષ્ટ્વા તુ ચરિતં ધાતા ભણ્ડિતિભણ્ડિતિ ।
યદુવાચ તતો નામ્ના ભણ્ડો લોકેષુ કથ્યતે ॥ઽ
ઇત્યન્તમ્ । તસ્યાસુરત્વમપિ તત્રૈવોક્તમ્ -
ઽરુદ્રકોપાનલાજાતો યતો ભણ્ડો મહાબલઃ ।
તસ્માદ્રૌદ્રસ્વભાવશ્ચ દાનવશ્ચાભવત્તતઃ ॥ઽ
ઇતિ । તસ્ય દૈત્યસ્ય વધે હનને ઉદ્યુક્તાનાં શક્તીનાં સ્ત્રીદેવતાનાં
સેનાભિઃ સૈન્યે સમ્યક્ વ્યૂહનિર્માણેનાન્વિતા યુક્તા ।
સમ્યગભેદેનાન્વિતા વા । તથા ચ ગૌડપાદીયં સૂત્રમ્-
ઽભણ્ડાસુરહનનાર્થમેકૈવ અનેકાઽ ઇતિ । યદ્વા ભણ્ડો નિર્લજ્જઃ સ ચ
પ્રકૃતે જીવભાવમાપન્નો દેહી । તદાહુઃ ઽસચ્ચિત્સુખાત્માઽપિ
જડાસ્થિરત્વદુઃખાદિભિઃ ક્લિશ્યસિ ભણ્ડિમાયઽમિતિ । તસ્યાસૂન્ પ્રાણાન્
રાત્યાદત્તે તત્સર્વં સ્વં તદ્ગતો ધર્મો ભણ્ડિમેતિ યાવત્ । જ્ઞાનબન્ધ
ઇતિ સૂત્રોક્તો બન્ધ ઇતિ ભાવઃ । અસ્યાત્મા જ્ઞાનમિતિ સૂત્રદ્વયં
સન્ધાવકારશ્લેષાશ્લેષાભ્યામાત્મન્યાત્મત્વજ્ઞાનાભાવોઽનાત્મન્
યાત્મત્વજ્ઞાનં ચ આણવમલપદવાચ્યત્વેન પ્રસિદ્ધો બન્ધ
ઇત્યર્થસ્તદ્ભાષ્યવાર્તિકયોરુક્તઃ । તસ્ય વધો યસ્માત્તદુદ્યુક્તમુદ્યોગ
ઉદ્યમ ઇતિ યાવત્ તસ્ય યાઃ શક્તયઃ સામર્થ્યાનિ તાસાં સેનયા
સમૂહેન સમન્વિતેતિ રહસ્યાર્થઃ । તથા ચ શિવસૂત્રાણિ- ઽઉદ્યમો
ભૈરવઃ । શક્તિચક્રાનુસન્ધાને વિશ્વસંહારઃઽ । શક્તિસન્ધાને
શરીરોત્પત્તિઃ ભૂતસન્ધાને ભૂતપૃથક્ત્વવિશ્વસંઘટ્ટા ઇત્યાદીનિ
તદ્વાર્તિકાનિ યથા -
ઽયોયં વિમર્શરૂપાયાઃ પ્રસરન્ત્યાઃ સ્વસંવિદઃ ।
ઝડિત્યુચ્ચલનાકારપ્રતિભોન્મજ્જનાત્મકઃ ॥
ઉદ્યમોઽન્તઃપરિસ્પન્દઃ પૂર્ણાહંભાવનાત્મકઃ ।
સ એવ સર્વશક્તીનાં સામરસ્યાદશેષતઃ ॥
વિશ્વતોભરિતત્વેન વિકલ્પાનાં વિભેદિનામ્ ।
અલં કવલનેનાપીત્યન્વર્થાદેવ ભૈરવઃ ॥
યોઽયમુક્તઃ સ્વસંવિત્તેરુદ્યોગો ભૈરવાત્મકઃ ।
અસ્યાસ્તિ મહતી શક્તિરતિક્રાન્તક્રમાક્રમા ॥
નિઃશેષનિજચિચ્છક્તિસેનાક્રમણલમ્પટા ।
રિક્તારિક્તોભયાકારાપ્યન્યૈતદ્દૂષિણી પરા ॥
તથૈવ સ્વાત્મચિદ્ભિત્તૌ પ્રમેયોલ્લાસનાદિતઃ ।
પરપ્રમાતૃવિશ્રાન્તિપર્યન્તસ્પન્દરૂપયા ॥
સૃષ્ટિસ્થિતિલયાન્તાખ્યા ભાસા શક્તિપ્રસારણાત્ ।
પ્રપઞ્ચવિષયં ચઞ્ચત્પઞ્ચકૃત્યં પ્રપઞ્ચિતમ્ ॥
તયા પ્રસારિતસ્યાસ્ય શક્તિચક્રસ્ય યત્પુનઃ ।
સન્ધાનમન્તરા માયા સોક્તક્રમવિમર્શનમ્ ॥
તસ્મિન્સત્યસ્ય વિશ્વસ્ય કાલાગ્ન્યાદિકલાવધેઃ ।
સંહારઃ સ્યાત્સ્વસંવિત્તિવહ્નિસદ્ભાવલક્ષણઃ ॥
ઇચ્છાશક્તિરુમેત્યાદિસૂત્રોક્તા શક્તિરસ્ય યા ।
સન્ધાને યોગિનસ્તસ્યાસ્તન્મયે ભાવને સતિ ॥
તદ્વશાત્તત્તદિચ્છાર્હશરીરોત્પત્તિરિષ્યતે ।
ભૂતાનાં દેહધીપ્રાણશૂન્યાનાં ગ્રાહકાત્મનામ્ ॥
ગ્રાહ્યાણાં સ્થાવરાણાં ચ સન્ધાનં પરિપોષણમ્ ।
પૃથક્ત્વમથ વિશ્લેષો વ્યાધ્યાદિક્લેશબન્ધનાત્ ॥
વિશ્વસ્ય દેશકાલાદિવિપ્રકૃષ્ટસ્ય યત્પુનઃ ।
સંઘટ્ટશ્ચક્ષુરાદ્યક્ષપ્રત્યક્ષીકરણાદિકમ્ ॥
એતત્સર્વં ભવેચ્છક્તિસન્ધાને સતિ યોગિનઃ ।ઽ
ઇત્યાદિ । પુંસ્ત્વશક્તિર્બાલ્યે તિરોહિતાપિ યૌવને યથા સમુલ્લસતિ તથા
વિચિત્રાઃ શક્તિસમૂહા જીવે વિદ્યમાના અપ્યજ્ઞાનવશાત્તિરોહિતાઃ
ઉદ્યોગે સતિ તુ સર્વા અપિ તાઃ સમુલ્લસન્તીતિ તુ સમુદાયાર્થઃ

સમ્પત્કરી સમારૂઢસિન્ધુરવ્રજસેવિતા ।
અસ્તિ સમ્પત્કરીનામ કાચિદ્દેવતા । યા તાવત્ સ્વતન્ત્રતન્ત્રે- ઽસમ્પત્કરીતિ
કાપ્યસ્તિ વિદ્યા સાઽચિન્ત્યવૈભવેઽત્યારભ્ય ઽએવં ત્રિવર્ણા સા વિદ્યા
વિધાનં ચાથ કથ્યતઽ ઇત્યન્તેન વર્ણિતા । સા હિ ત્રિપુરસુન્દર્યા
ગજેષ્વધિકૃતેતિ લલિતોપાખ્યાને પ્રસિદ્ધમ્ । ઽલલિતાપરમેશાન્યા
અઙ્કુશાસ્ત્રાત્સમુદ્રતા । સમ્પત્કરી નામદેવીઽ ત્યારભ્ય ઽરણકોલાહલં
નામ સારુરોહ મતઙ્ગજઽમિત્યાદિકમુક્ત્વા ઽતામન્વગા યયુઃ
કોટિસંખ્યાકા કુઞ્જરોત્તમાઽ ઇત્યન્તમ્ । તયા
સમ્યગ્ગજશાસ્ત્રકથિતોપાયૈરારૂઢાનામારોહણાદિના નિયમિતાનાં
સિન્ધુરાણાં ભદ્રમન્દ્રમૃગાદિભેદભિન્નગજાનાં વ્રજેન
હાસ્તિકેન સેવિતા । અથવા સુખસમ્પન્મયી ચિત્તવૃત્તિઃ સમ્પત્કરીત્યુચ્યતે
તસ્યાં સમારૂઢૈર્વિષયીભૂતૈઃ સિન્ધુરવ્રજૈઃ
શબ્દાદિવિષયસમૂહૈઃ સેવિતા । તથા ચ કાદિમતે-
ઽઇન્દ્રિયાર્થાન્ગજાન્પૂર્વે તન્નામ્નૈવ સમર્ચયેદિઽતિ । એકસ્મિન્ જ્ઞાને
વિષયીભૂતાયાસ્ત્રિપુટ્યા વિવિચ્ય સમ્બન્ધજ્ઞાનરૂપા ચિત્તવૃત્તિઃ
સુખસમ્પત્કરી । તદુક્તં પ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
ઽગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિસામાન્યે સર્વદેહિનામ્ ।
યોગિનાં તુ વિશેષોઽયં સમ્બન્ધે સાવધાનતઃ ॥ઽ
ઇતિ । તદિદં ઽલોકાનન્દઃ સમાધિસુખઽમિતિ શિવસૂત્રવ્યાખ્યાયાં
સ્પષ્ટમ્ । ઽમાત્રા સ્વપ્રત્યયાનુસન્ધાને નષ્ટસ્ય પુનરુત્થાનઽમિતિ સૂત્રે
વરદરાજેનોક્તમ્ -
ઽમાત્રા પદાર્થરૂપાદ્યાસ્તેષ્વેભિશ્ચક્ષુરાદિભિઃ ।
અક્ષૈઃ સ્વપ્રત્યયો નામ તતસ્ત્વગ્રાહ્યવેદનમ્ ॥
સન્ધાનં તુ સમસ્તં તદહમિત્યનુસંહતિઃ ।
અમુષ્મિન્સતિ નષ્ટસ્ય હરિતસ્યોક્તવર્ગતઃ ॥
તુર્યસ્ય પુનરુત્થાનં ભૂય ઉન્મજ્જનં ભવેત્ ।
ઐક્યસમ્પત્કરં તસ્ય યોગીન્દસ્યેતિ શિષ્યત ॥ઽ
ઇતિ ।
અશ્વારૂઢાધિષ્ઠિતાશ્વકોટિકોટિભિરાવૃતા

અશ્વારૂઢાખ્યા કાચિદ્દેવતા તન્ત્રે પ્રસિદ્ધા । યસ્યાસ્ત્રયોદશાક્ષરો
મન્ત્રઃ સા તાવદશ્વેષ્વધિકૃતા । તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડપુરાણે -
ઽઅથ શ્રીલલિતેશાન્યાઃ પાશાયુધસમુદ્ભવા ।
અતિ ત્વરિતવિક્રાન્તિરશ્વારૂઢા ચલત્પુરઃ ॥ઽ
ઇત્યારભ્ય
ઽઅપરાજિતનામાનં સમારૂહ્ય હયં યયૌ ।
બહવો વાતજવના વાજિનસ્તાં સમન્વયુઃ ॥ઽ
ઇત્યન્તમ્ । અત-એવ ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તે નામનિરુક્તિઃ ઽતુરઙ્ગેષુ સ્થિરત્વાચ્ચ
સાશ્વારૂઢેતિ ગીયતઽ ઇતિ । તયાધિષ્ઠિતાનાં સ્વાયત્તીકૃતાનાં
અશ્વાનાં કોટિગુણિતકોટિભિર્જલધિસંખ્યાભિર્બહ્વીભિરાવૃતા । યદ્વા
ઽઇન્દ્રિયાણ્યશ્વરૂપાણિ તત્ર પશ્ચિમતો યજેઽદિતિ કાદિમતે
વચનાદશ્વપદેનેન્દ્રિયાણિ કથ્યન્તે । તદારૂઢં મનઃ । મનસ
ઇન્દ્રિયદ્વારૈવ વૃત્તિનિર્ગમાત્ । તતશ્ચૈકેન મનસા
અસંખ્યાતાનીન્દ્રિયાણ્યધિષ્ઠાય તત્તત્સુખાનિ ભુનક્તીત્યર્થઃ ।
અશ્વારૂઢૈરિતિ બહુવચનાન્તેન વિગ્રહે
બહુભિર્મનોભિર્યુગપદનન્તેન્દ્રિયાધિષ્ઠાત્રીત્યર્થઃ ।
આત્માખ્યદેવતારૂપો યોગી
પૂર્વોક્તોદ્યમાભ્યાસવાંશ્ચેદિચ્છામાત્રેણ સર્વશરીરાભિમાની
ભવતીતિ ભાવઃ । તથા ચ શિવસૂત્રાણિ- ઽવિસ્મયો યોગભૂમિકાઃ ।
ઇચ્છાશક્તિરુમા કુમારી । દૃશ્યં શરીરમિતિ । તદ્વાર્તિકાનિ ચ -
ઽયથા સાતિશયાનન્દે તસ્ય ચિદ્વિસ્મયો ભવેત્ ।
તથાસ્ય યોગિનો નિત્યં તત્તદ્વેદ્યાવલોકને ॥
નિઃસામાન્યપરાનન્દાનુભૂતિસ્તિમિતેન્દ્રિયે ।
પરે સ્વાત્મન્યતૃપ્ત્યૈવ યદાશ્ચર્યં સ વિસ્મયઃ ॥
સ એવ ખલુ યોગસ્ય પરતત્ત્વકરૂપિણઃ ।
ભૂમિકાસ્તત્ ક્રમારોહપરવિશ્રાન્તિસૂચિકાઃ ॥
ઈદૃગ્વિસ્મયવિદ્યોગભૂમિકારૂઢચેતસઃ ।
પરભૈરવતાં યુક્ત્યાભ્યસમાનસ્ય શાશ્વતી ॥
તસ્યૈવ યોગિનો યેચ્છાશક્તિઃ સૈવ ભવત્યુમા ।
પરા ભટ્ટારિકા સૈવ કુમારીતિ પ્રકીર્તિતા ॥
સદાશિવાદિક્ષિત્યન્તવિશ્વસર્ગાદિલીલયા ।
કુમારી કું મહામાયા ભૂમિં મારયતીત્યપિ ॥
કુમારી ચોપભોગ્યસ્ય યોગિનો ભૈરવાત્મનઃ ।
કુમારી નાન્યભોગ્યસ્ય ભોક્ત્રેકાત્મ્યેન તિષ્ઠતિ ॥
ઉમા કુમારી સન્ત્યક્તસર્વસઙ્ગા મહેશિતુઃ ।
આરાધનપરા તદ્વદિચ્છાશક્તિસ્તુ યોગિનઃ ॥
અયમેવ સ્ફુટોપાયો દૃષ્ટોઽનુત્તરદેશિકૈઃ ।
એવમીદૃક્પ્રભાવેચ્છાશક્તિયુક્તસ્ય યોગિનઃ ॥
યદ્યદૃશ્યમશેષં તચ્છરીરં તસ્ય યોગિનઃ ।
અહમિત્યપૃથક્ત્વેન પ્રતિવત્પ્રતિભાસનાત્ ॥
એવં દેહે ચ બાહ્યે ચ સર્વત્રૈવાસ્ય યોગિનઃ ।
દૃશ્યં શરીરતામેતિ શરીરં ચાપિ દૃશ્યતામ્ ॥ઽ
ઇતિ । સૂત્રાન્તરઞ્ચ ઽયથા તત્ર તથાન્યત્રેઽતિ ।
ઽયત્ર સ્વાભાવિકા દેહે સ્ફુટીભૂતા સ્વતન્ત્રતા ।
યથા તત્ર તથાન્યત્ર દેહે ભવતિ યોગિનઃ ॥
સ્ફુટીભવતિ યુક્તસ્ય પૂર્ણહન્તાસ્વરૂપિણી ।ઽ
ઇતિ

ચક્રરાજરથારૂઢસર્વાયુધપરિષ્કૃતા ।
ચક્રરાજકિરિચક્રગેયચક્રાદયો રથપ્રભેદા રથશાસ્ત્રે લલિતોપાખ્યાને
ચ વર્ણિતાઃ -
ઽઆનન્દધ્વજસંયુક્તો નવભિઃ પર્વભિર્યુતઃ ।
દશયોજનમુન્નમ્રશ્ચતુર્યોજનવિસ્તૃતઃ ॥
મહારાજ્ઞીશ્ચક્રરાજરથેન્દ્રઃ પ્રચલન્બભૌ ।
મન્ત્રિતાભા (ણ્યમ્બા)મહાચક્રે ગીતિચક્રે રથોત્તમે ॥
સપ્તપર્વાણિ ચોક્તાનિ તત્ર દેવ્યશ્ચ તાઃ શૃણુ ।
કિરિચક્રરથેન્દ્રસ્ય પઞ્ચપર્વસમાશ્રયાઃ ॥
દેવતાશ્ચ શૃણુ પ્રાજ્ઞ નામાનિ શૃણ્વતાં જયઃ ।
ચક્રરાજરથો યત્ર તત્ર ગેયરથોત્તમઃ ॥
યત્ર ગેયરથસ્તત્ર કિરિચક્રરથોત્તમઃ ।
એતદ્રથત્રયં તત્ર ત્રૈલોક્યમિવ જઙ્ગમમ્ ॥ઽ
ઇત્યાદિ । તેષુ ચક્રરાજાખ્યં રથામારૂઢૈઃ સર્વૈરાયુધૈઃ
પરિષ્કૃતાલઙ્કૃતા યુદ્ધકાલે દેવી । રથસમીપે દેવ્યાઃ
સર્વાણ્યાયુધાનિ ચક્રરાજરથે પરિપૂર્ય સ્થાપિતાનિ સન્તીત્યર્થઃ ।
યદ્વા ચક્રરાજં શ્રીચક્રમેવ રથસ્તમારૂઢાનિ યાનિ સર્વાયુધાનિ
સર્વાણ્યાત્મજ્ઞાનસાધનાનિ તૈરિત્યાદિ । યજ્ઞાયુધાનિ
સમ્ભરતીત્યાદૌ સાધને પ્રાયુધશબ્દપ્રયોગદર્શનાત્ । આણવોપાય-
શાક્તોપાય-શામ્ભવોપાયાદયઃ શૈવશાસ્ત્રોક્તસાધનવિશેષા
યોગશાસ્ત્રોક્તાશ્ચ તે શ્રીચક્રાન્ન ભિદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ । તથા ચ સૂત્રમ્-
ઽનાસિકાન્તમધ્યસંયમાત્કિમત્ર સવ્યાપસવ્યસૌષુમ્યેઽષ્વિતિ ।
ચક્રસિદ્ધૌ સત્યાં યોગમાર્ગે કિમપિ નાવશિષ્યત ઇત્યર્થઃ । અથવા
ચક્રરાજમેવ રથ આધારો યસ્ય તચ્ચક્રેશત્વાખ્યા સિદ્ધિરિતિયાવત્ ।
તામારૂઢં તદ્દાનેઽધિકૃતં યત્સર્વાયુધં સર્વાણિ
કર્માદિરૂપાણ્યાયુધાનિ સાધનાનિ યસ્મિંસ્તત્ ઽસર્વં કર્માખિલં
પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતઽ ઇતિ વચનાજ્જ્ઞાનમ્ । શુદ્ધવિદ્યેત્યર્થઃ ।
તયા પરિષ્કૃતા । તથા ચ શિવસૂત્રમ્-
ઽશુદ્ધવિદ્યોદયાચ્ચક્રેશત્વસિદ્ધિઽરિતિ । વાર્તિકાન્યપિ -
ઽયદાપરિમિતાં સિદ્ધિમનિચ્છન્પુનરિચ્છતિ ।
વિશ્વાત્મવત્પ્રથારૂપાં પરાં સિદ્ધિં તદાસ્ય તુ ॥
શુદ્ધવિદ્યોદયાચ્ચક્રરાજત્વં સિદ્ધિમૃચ્છતિ ।
વૈશ્વાત્મ્યપ્રથનાકાઙ્ક્ષી સંધત્તે શક્તિમાત્મનઃ ॥
યદા યોગી તદા તસ્ય સદાશિવપદસ્પૃશઃ ।
ઈશ્વરો બહિરુન્મેષો નિમેષોઽન્તઃ સદાશિવઃ ॥
સામાનાધિકરણ્યં ચ સદ્વિદ્યાહમિદં ધિયોઃ ।
ઇતિ નીત્યા જગત્સર્વમહમેવેતિ યા મતિઃ ॥
સા શુદ્ધા નિર્મલા વિદ્યા તદીયાદુદયાત્સ્ફુટાત્ ।
ઉન્મજ્જનાત્સ ચિચ્છક્તિમાત્મનો નિત્યમામૃશેત્ ॥
યદા યોગી તદા તસ્ય ચક્રેશત્વમનુત્તરમ્ ।
માહેશ્વર્યા સમાવેશોત્કર્ષાત્સિધ્યતિ યોગિન ॥ઽ ઇતિ ।
ગેયચક્રરથારૂઢમન્ત્રિણીપરિસેવિતા

ગેયચક્રાખ્યં રથમારૂઢયા મન્ત્રિણ્યા શ્યામલાદેવ્યા પરિતઃ
સેવિતા । યદ્વા ગેયં પ્રસિદ્ધં ચક્રં યસ્ય તાદૃશો રથો યસ્ય
સૂર્યમણ્ડલસ્ય
તત્રારૂઢાભિર્મન્ત્રિણીભિર્વિદ્યોપાસકાભિર્યોગિનીભિઃ પરિસેવિતા ।
અથવા ગેયો મુખ્યશ્ચક્રાખ્યો રથો યસ્યાઃ સા ત્રિપુરસુન્દરી તસ્યા
આરૂઢમારોહણં બુદ્ધૌ વિષયીકરણમનુસન્ધાનમિતિ યાવત્ । તેન
યો મન્ત્રિણીઃ । મન્ત્રોઽસ્યાસ્તીતિ મન્ત્રિ મન્ત્રવીર્યં તન્નયતિ વિષયીકરોતીતિ
તદનુભવસ્તેન પરિસેવિતા । આત્મનં
ત્રિપુરસુન્દર્યાશ્ચાભેદેનાનુસન્ધાને ક્રિયમાણે યત્તાવત્ તન્ત્રરાજે
કથિતં ગરુમુખૈકવેદ્યં મન્ત્રવીર્યયોજનં તસ્યાનુભવો
ભવતીત્યર્થઃ । તથા ચ સૂત્રમ્-
ઽમહાહ્રદાનુસન્ધાનાન્મન્ત્રવીર્યાનુભવઽ ઇતિ ।
ઽમહાહ્રદ ઇતિ પ્રોક્તા શક્તિર્ભગવતી પરા ।
અનુસન્ધાનમિત્યુક્તં તત્તાદાત્મ્યવિમર્શનમ્ ॥
મન્ત્રવીર્યમિતિ પ્રોક્તં પૂર્ણાહન્તાવિમર્શનમ્ ।
તદીયોઽનુભવસ્તસ્ય સ્ફુરણં સ્વાત્મનઃ સ્ફુટમ્ ॥ઽ
ઇતિ । એતચ્ચ ઽવિદ્યાશરીરસ્ફુરતા મન્ત્રરહસ્યઽમિતિ સૂત્રે ભગવતા
શ્રીક્ષેમરાજેન, વિસ્તરેણ સ્ફુટીકૃતમ્

કિરિચક્રરથારૂઢદણ્ડનાથાપુરસ્કૃતા ।
કિરિર્વરાહઃ ઽકોલઃ પોત્રી કિરિઃ કિટિરિઽત્યમરાત્ । તદાકૃતીનિ તદાકૃષ્ટાનિ
વા ચક્રાણિ યસ્ય તં રથમારૂઢયા દણ્ડનાથયા
વારાહ્યાખ્યયા દેવ્યા પુરસ્કૃતા સેવિતા । ઽસર્વદા દણ્ડપાણિત્વાદ્
દણ્ડનાથેતિગીયતઽ ઇતિ ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તે દણ્ડનાથનામનિર્વચનાત્ ।
અથવા કિરય ઇતિ કિરણાઃ સૃષ્ટય ઇતિ યાવત્ । ઇદમુપલક્ષણં સ્થિતિલયયોઃ
તેષાં ચક્રં સમૂહ એવ રથઃ તસ્યારોહેઽપિ દણ્ડનાથેન કૃતાન્તેન
પુરસ્કૃતા ન સ્વાધીનીકૃતા । સૃષ્ટિસ્થિતિલયાન્તઃપતિતોઽપિ યોગી ન
સમયાતનાવિષયઃ । અલુપ્તાનુસન્ધાન ઇતિ યાવત્ । તથા ચ સૂત્રમ્-
ઽતત્પ્રવૃત્તાવપ્યનિરાસઃ સ્વસંવેત્તૃભાવાઽદિતિ । વ્યાખ્યાતં ચ
ભગવતા કૃષ્ણદાસેન -
ઽતેષાં સૃષ્ટ્યાદિભાવાનાં પ્રવૃત્તાવપ્યનારતમ્ ।
ઉન્મજ્જનેઽપિ નિષ્કમ્પયોગાવષ્ટમ્ભશાલિનઃ ॥
અનિરાસઃ સ્વસંવેત્તૃભાવાદપ્રચ્યુતિર્નિજાત્ ।
ઉદ્યત્તુર્યચમત્કારાદુપલબ્ધિસ્વભાવતઃ ॥ઽ ઇતિ ।
જ્વાલામાલિનિકાક્ષિપ્તવહ્નિપ્રાકારમધ્યગા

જ્વાલામાલિનીનામિકા ચતુર્દશીતિથિનિત્યા । તયા હિ શ્રીમાતરમભિતો
વહ્નિમયઃ પ્રકારો નિર્મિતઃ । તદાક્ષિપ્તસ્ય નિર્મિતસ્ય વહ્નિમયસ્ય
પ્રાકારસ્ય
વરણસ્ય મધ્યગા મધ્યભાગે સ્થિતા । તથા ચ બ્રહ્માણ્ડે
જ્વાલામાનિનીં પ્રતિ દેવીવચનમ્ -
ઽવત્સે ત્વં વહ્નિરૂપાસિ જ્વાલામાલામયાકૃતિઃ ।
ત્વયા વિધીયતાં રક્ષા બાલસ્યાસ્ય મહીયસઃ ॥
શતયોજનવિસ્તારં પરિવૃત્ય મહીતલમ્ ।
ત્રિંશદ્યોજનમુન્નમ્રજ્વાલાપ્રાકારતાં વ્રજેત્ ॥ઽ
ઇત્યાદિ । યદ્વા નનુ પરસ્પરવિલક્ષણસૃષ્ટ્યાદિસંવૃતસ્ય જ્ઞાનિનઃ
કથમદ્વતાનુસન્ધાનલોપાભાવ ઇત્યત આહ-જ્વાલેતિ । જ્વાલાનાં
માલિનિકા માલાસ્તાશ્ચ આક્ષિપ્તાસ્તત્ક્ષણે ઉત્પન્નાશ્ચ વહ્નેઃ
પ્રાકારાઃ પ્રકારાઃ સ્ફુલ્લિઙ્ગાદયસ્તેષાં મધ્યગા તદ્ દ્રષ્ટૃત્વેન
તત્સ્રષ્ટૃત્વેન ચ મધ્યવર્તિની
વિવદમાનયોર્દ્વયોર્મધ્યસ્થવન્નિર્વિકારા । સૃષ્ટ્યાદિકર્તૃત્વેન
તદ્વિકારેઽપ્યવિકારિણીતિ યાવત્ । તદુક્તં સ્પન્દશાસ્ત્રે -
અવસ્થાયુગલં ચાત્ર કાર્યકર્તૃત્વશબ્દિતમ્ ।
કાર્યતા ક્ષયિણી તત્ર કર્તૃત્વં પુનરક્ષયમ્ ॥
કાર્યોન્મુખઃ પ્રયત્નો યઃ કેવલં સોઽત્ર લુપ્યતે ।
તસ્મિલ્લુપ્તેઽપિ લુપ્તોઽસ્મીત્યબુધઃ પ્રતિપદ્યતે ॥
ન તુ યોઽન્તર્મુખો ભાવઃ સર્વજ્ઞત્વગુણાસ્પદઃ ।
તસ્ય લોપઃ કદાચિત્સ્યાદન્યસ્યાનુપલમ્ભનાત્ ॥
ઇતિ । ચિદ્વહ્નિરૂપસ્ય જ્ઞાનિનો વિસ્ફુલિઙ્ગજ્વાલાદિતુલ્યજગતઃ કાર્યસ્ય
નાશેઽપિ વહ્નિત્વરૂપપ્રકાશકત્વસ્ય પ્રકાશાત્મકત્વસ્ય વા ન
ક્ષતિરિતિ ફલિતાર્થઃ । ન ચ શિવકાર્યસ્ય ક્ષયિષ્ણુત્વેન
શિવનિષ્ઠકર્તૃત્વસ્ય નાશાભાવે સાધકસ્ય યોગિનઃ કિમાયાતમિતિ
વાચ્યમ્ । અસ્યાપિ શિવતુલ્યત્વેન ઽતથાપર્યનુયોગાનર્હત્વાત્ શિવતુલ્યો
જાયતઽ ઇતિ સૂત્રાત્ । ઉક્તઞ્ચ ઽસ્વશક્તિપ્રચયો વિશ્વઽમિતિ સૂત્રે વાર્તિકકારૈઃ
-
ઽશક્તયોઽસ્ય જગત્કૃત્સ્નં શક્તિમાંસ્તુ મહેશ્વરઃ ।
ઇત્યાગમદિશા વિશ્વં સ્વશક્તિપ્રચયો યથા ॥
શિવસ્ય તત્સમસ્યાપિ તથાસ્ય પરયોગિનઃ ।ઽ
ઇતિ । અથવા । જ્વાલામાલિનિકાસુ શક્તિત્રિકોણેષુ પઞ્ચસુ ક્ષિપ્તાનાં
સમરસભાવમાપન્નાનાં વહ્નિપ્રાકારાણાં શિવત્રિકોણાનાં
ચતુર્ણાં મધ્યે બિન્દુરૂપેણ તિષ્ઠતીતિ । તદુક્તમુત્તરચતુઃશતીશાસ્ત્રે
-
ઽતચ્છક્તિપઞ્ચકં સૃષ્ટ્યા લયેનાગ્નિચતુષ્ટયમ્ ।
પઞ્ચશક્તિચતુર્વહ્નિસંયોગાચ્ચક્રસમ્ભવઃ ॥ઽ
ઇતિ

ભણ્ડસૈન્યવધોદ્યુક્તશક્તિવિક્રમહર્ષિતા ।
ભણ્ડાસુરસ્ય સૈન્યસ્ય ચતુરઙ્ગબલસ્ય વધે ઉદ્યુક્તાનાં
સંયતાનાં શક્તીનાં નકુલ્યાદીનાં વિક્રમેણ પરાક્રમેણ
હર્ષિતા । યદ્વા । ભણ્ડો જીવભાવસ્તસ્ય સૈન્યં
તદનુગુણાદ્વૈતવિષયિણ્યો વૃત્તયસ્તસ્ય વધે
ઉદ્યુક્તાનામદ્વૈતવૃત્તિરૂપશક્તીનાં વિશેષેણ ક્રમઃ
પાદવિક્ષેપસ્તેન હર્ષિતા । સ્વાનન્દાંશે આવરણનાશાત્ । તદિદમુક્તં
શક્તિસૂત્રે- ઽતદપરિજ્ઞાને સ્વશક્તિવ્યામોહિતા સંસારિત્વઽમિતિ । તસ્ય
સ્વકર્તૃકપઞ્ચવિધકૃત્યસ્યાપરિજ્ઞાને સ્વાભિઃ શક્તિભિઃ ખેચરી-
ગોચરી-દિક્ચરી-ભૂચરીસંજ્ઞાભિર્વ્યામોહિતૈવ સંસારિત્વમિતિ તદર્થઃ
। તાસાં શક્તીનાં પશુભૂમિકાપતિભૂમિકેતિ ભૂમિકાદ્વૈવિધ્યેન
પ્રમાત્રન્તઃકરણબહિઃકરણવિષયભાવાદ્યપત્તિસ્તદ્ભાષ્યે
દ્રષ્ટવ્યા । એતદ્વધોદ્યુક્તશક્તયશ્ચૈતદુત્તરસૂત્રે કથિતાઃ
તત્પરિજ્ઞાને ચિત્તમેવાન્તર્મુખીભાવેન ચેતનપદાધ્યારોહાચ્ચિતિરિતિ ।
અન્તર્મુખીભાવશબ્દેન વૃત્તિવિશેષરૂપાઃ શક્તય ઉચ્યન્ત ઇતિ ।
નિત્યાપરાક્રમાટોપનિરીક્ષણસમુત્સુકા

કામેશ્વર્યાદિચિત્રાન્તાઃ પઞ્ચદશતિથિનિત્યાખ્યા દેવતાઃ । યાસાં
મન્ત્રા જ્ઞાનાર્ણવે તન્ત્રરાજે ચ ભેદેનોદ્ધૃતાઃ । તાસાં
પરાક્રમસ્યાટોપો વિસ્તારો
દમનકાદિચન્દ્રગુપ્તાન્તપઞ્ચદશસેનાનીવધપર્યન્તઃ તસ્ય
નિરીક્ષણે સમ્યગુત્સુકા । પક્ષે નિત્યા અનાદિસિદ્ધાઃ
સ્વાત્મશક્તયસ્તત્પરાક્રમે ક્ષણે ઉત્તરોત્તરમુત્સુકા । સકૃજ્જાતાપિ
જ્ઞાનકલાન્તર્મુખતાયામેવોત્સાહં જનયન્તી સતી વર્ધતે । ઉક્તઞ્ચ
યોગવાસિષ્ઠે -
ઽસર્વા એવ કલા જન્તોરનભ્યાસેન નશ્યતિ ।
ઇયં જ્ઞાનકલા ત્વન્તઃ સકૃજ્જાતાપિ વર્ધતે ॥ઽ
ઇતિ

ભણ્ડપુત્રવધોદ્યુક્તબાલાવિક્રમનન્દિતા ।
ભણ્ડાસુરસ્ય પુત્રાણાં ચતુર્બાહ્વાદ્યુપમાયાન્તાનાં
ત્રિંશત્સંખ્યાકાનાં વધે ઉદ્યુક્તાયા બાલાખ્યદેવ્યા
નવવર્ષાયા સ્વપુત્ર્યા વિક્રમેણ નન્દિતા હૃષ્ટા । ઉક્તઞ્ચ બ્રહ્માણ્ડે -
ઽતાભિર્નિવેદ્યમાનાનિ સા દેવી લલિતામ્બિકા ।
પુત્ર્યા ભુજાપદાનાનિ શ્રુત્વા પ્રીતિં સમાયયૌ ॥ઽ
ઇતિ ।
મન્ત્રિણ્યમ્બાવિરચિતવિષઙ્ગવધતોષિતા

મન્ત્રિણ્યમ્બયા શ્યામલામ્બયા વિરચિતેન વિષઙ્ગાખ્યસ્ય દૈત્યસ્ય
વધેન તોષિતા । વિષઙ્ગવિશુક્રૌ ભણ્ડાસુરભ્રાતરૌ । તદુક્તં
બ્રહ્માણ્ડે -
ઽપુરા ભણ્ડાસુરો નામ સર્વદૈત્યશિખામણિઃ ।
પૂર્વદેવાન્બહુવિધાન્યઃ સ્રષ્ટું સ્વેચ્છયા પટુઃ ॥
વિશુક્રં નામ દૈતેયવર્ગસંરક્ષણક્ષમમ્ ।
શુક્રતુલ્યવિચારજ્ઞં દક્ષાંસેન સસર્જ સઃ ॥
વામાંસેન વિષઙ્ગં ચ સૃષ્ટવાન્ભ્રાતરાવુભૌ ।ઽ
ઇત્યાદિ

વિશુક્રપ્રાણહરણવારાહીવીર્યનન્દિતા ।
વિશુક્રાખ્યસ્ય દૈત્યસ્ય પ્રાણાન્ હરતીતિ હરણં તાદૃશેન
વારાહીનામિકાયા દણ્ડિનીદેવ્યા વીર્યેણ શૌર્યેણ નન્દિતા ।
ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તે વારાહીપદનિરુક્તિર્યથા -
ઽવારાહાનન્દનાથસ્ય પ્રસન્નત્વાન્મહેશ્વરી ।
વારાહીતિ પ્રસિદ્ધેયં વરાહવદનેન ચ ॥ઽ
ઇતિ । પક્ષે ભણ્ડપુત્રા આણવાદયો મલાઃ વિરુદ્ધઃ સઙ્ગો વિષઙ્ગો
વિષયાભિલાષઃ, વિષં ગચ્છતીતિ વા વિષાત્મક ઇતિ યાવત્ । અત એવ ઽયો
વિષસ્થો જ્ઞાનશક્તિહેતુશ્ચેઽતિ સૂત્રે વિષવિરુદ્ધત્વાદવિષશબ્દો
માહેશ્વર્યાદિશક્તિમણ્ડલપરત્વેન ક્ષેમરાજવૃત્તૌ વ્યાખ્યાતઃ ।
વિરુદ્ધં શુક્રં તેજો યસ્ય સ જીવભાવઃ । વિશેષેણ શુચં શોકં
રાતિ ક્રામતીતિ વા । અયસ્મયાદિત્વાત્પૃષોદરાદિત્વાદ્વા પક્ષદ્વયે
શબ્દસિદ્ધિઃ । બાલામન્ત્રિણીવારાહ્ય અન્તરવૃત્તિવિશેષાસ્તાભિસ્તેષાં
ક્ષયેણ સ્વાત્મદેવતા તુષ્યતીતિ । તદિદમુક્તં ઽબલલાભે
વિશ્વમાત્મસાત્કરોતીઽતિ શક્તિસૂત્રે । ચિત્તિરેવ બલં તલ્લાભે
ઉન્મગ્નસ્વરૂપાશ્રયેણ વિશ્વં સ્વાભેદેન ભાસયતીતિ તદ્ ભાષ્યમ્ ।
તથા ઽતદારૂઢપ્રમિતે તત્ક્ષયાજ્જીવસંક્ષયઽ ઇતિ શિવસૂત્રે
વાર્તિકકારૈઃ -
ઽતદિત્યુક્તચરે ધામ્નિ સંવેત્તૃત્વસ્વરૂપિણી ।
આરૂઢા પ્રમિતિઃ સચ્ચિન્મદ્વિમર્શનતત્પરા ॥
યસ્ય તસ્યાસ્ય તદિતિ પ્રોક્તાણવમલાત્મનઃ ।
અભિલાષસ્ય રૂઢસ્ય ક્ષયાજ્જીવસ્ય સંક્ષયઃ ॥ઽ
ઇતિ । અસુરનિર્મિતૈર્નાનાવિધૈર્વિઘ્નૈર્યન્ત્રિતાન્દેવાન્વીક્ષ્ય શ્રીમાત્રા
તદાત્વ એવ સ્વભર્તુર્મુખાલોકનમાત્રેણાષ્ટાવિંશત્યર્ણો
મહાગણપતિરુત્પાદિતસ્તેન તદીયં વિઘ્નયન્ત્રં નિર્ભિદ્ય દેવા
મોચિતાઃ । ઉક્તઞ્ચ બ્રહ્માણ્ડપુરાણે -
ઽતતઃ સા લલિતાદેવી કામેશ્વરમુખં પ્રતિ ।
દત્તાપાઙ્ગા સમહસન્નાતિવ્યક્તરદાવલિ ॥
તસ્યા મન્દસ્મિતરુચઃ કુઞ્જરાકૃતિમાન્મુખે ।
કટક્રોડગલદ્દાનઃ કશ્ચિદ્દેવો વ્યજૃમ્ભતા ॥ઽ ઇત્યાદિ ।
તદિદં નામદ્વયેનાહ । કામેશ્વરમુખસ્ય
પરશિવવદનચન્દ્રસ્યાલોકાભ્યાં સાકૂતવીક્ષણચન્દ્રિકાભ્યાં
કલ્પિત ઉત્પાદિતઃ શ્રીમાન્મહાન્ગણેશ્વરો યસ્યાઃ સા । યદ્વા સૂત્રોક્તો
જીવક્ષયો નિત્યત્વાન્ન યુજ્યત ઇત્યાશઙ્ક્ય જીવભાવસ્ય ક્ષયપરત્વેન
સમાધત્તે -
કામેશ્વરમુખાલોકકલ્પિતશ્રીગણેશ્વરા

કામેશ્વર ઇતિ । કામેશ્વરઃ કેવલનિર્ગુણઃ શિવસ્તન્મુખાલોકેન
તદનુભવેન કલ્પિતં શ્રીગણેશ્વરત્વં પુર્યષ્ટકાધીશ્વરત્વં
યયા સા । પુર્યષ્ટકપ્રમાતૃત્વાહન્તાભિમાનિવિશિષ્ટસ્ય
જીવપદવાચ્યત્વેન તત્તાદામ્ત્યાભિમાનસ્ય
સ્વાત્મસ્વરૂપનિષ્કર્ષજ્ઞાનજન્યેન પુર્યષ્ટકેશ્વરત્વજ્ઞાનેન નાશે
વિશેષણાભાવાપ્રયુક્તો વિશિષ્ટાભાવ ઇતિ ભાવઃ । તદુક્તમ્
ઽભૂતકઞ્ચુકી તદા વિમુક્તો ભૂયઃ પતિસમઃ પરઽ ઇતિ શિવસૂત્રે ।
વારિકકારૈઃ -
ઽતદેત્યુક્તાભિલાષસ્ય પ્રશમાજ્જીવસંક્ષયે ।
પુર્યષ્ટકપ્રમાતૃત્વાભિમાનગલનાદસૌ ॥
દેહારમ્ભકરૈર્ભૂતૈરસ્પૃશદ્ભિરહં પદમ્ ।
કઞ્ચુકીવ વિશેષેણ મુક્તો નિર્વાણભાગ્યતઃ ॥
ભૂયો બાહુલ્યતઃ પત્યા સમોઽયં પરમેશિના ।
તત્ત્વરૂપં સમાવિષ્ટશ્ચિદાનન્દઘનાત્મકમ્ ॥
તત એવ પરઃ પૂર્ણઃ સમ્યક્ તન્મયતાં ગતઃ ।ઽ
ઇતિ । અયમેવાર્થઃ શક્તિસૂત્રેઽપ્યુક્તઃ- ઽચિદાનન્દલાભે
દેહપ્રાણાદિષ્વવભાસમાનેષ્વપિ ચિદૈકાત્મ્યપ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યં
જીવન્મુક્તિઽરિતિ । ઽમધ્યવિકાસાચ્ચિદાનન્દલાભઽ ઇત્યુત્તરસૂત્રે તુ
મધ્યવિકાસો યશ્ચિદાનન્દલાભો હેતુત્વેનોક્તઃ સ ઇહ
વક્ષ્યમાણમહાગણેશપદેન ગ્રાહ્યઃ । યશ્ચ
મધ્યવિકાસેઽપ્યુપાયસ્તત્તોઽપ્યુત્તરસૂત્રે વિકલ્પક્ષયાદિરૂપો વર્ણ્યતે
સ ઇહ કામેશ્વરમુખાલોકપદેનોક્તઃ । પ્રહર્ષિત્યનેન તુ ચિદાનન્દલાભ
ઉક્તઃ । એતેષાં સ્વરૂપનિષ્કર્ષસ્તુ પ્રત્યભિજ્ઞાહૃદયેઽનુસન્ધેયો
વિસ્તરભયાન્નેહોચ્યતે

મહાગણેશનિર્ભિન્નવિઘ્નયન્ત્રપ્રહર્ષિતા ।
મહાગણેશેન નિઃશેષેણ ભિન્નૈર્નાશિતૈર્વિઘ્નયન્ત્રૈઃ
પ્રત્યૂહસમૂહયન્ત્રણૈઃ પ્રકર્ષેણ હર્ષિતા । ગવ્યૂતિમાત્રાયામે
શિલાપટ્ટે અલસાદિદેવતાષ્ટકપુટિતશૂલાષ્ટકોપેતદિગષ્ટકં
જયવિઘ્નં નામ યન્ત્રં વિલિખ્ય દેવીસૈન્યે વિશુક્રેણ નિક્ષિપ્તં
તન્મહાગણપતિના ચૂર્ણીકૃતમિતિ લલિતોપાખ્યાને પ્રસિદ્ધમ્ ।
ભણ્ડાસુરેન્દ્રનિર્મુક્તશસ્ત્રપ્રત્યસ્ત્રવર્ષિણી

ભણ્ડેનાસુરેન્દ્રેણ દૈત્યરાજેન નિર્મુક્તાનાં શસ્ત્રાણામસ્ત્રાણાં
પ્રતિકૂલાન્યસ્ત્રાણિ વર્ષતીતિ તથા । શસ્ત્રાસ્ત્રયોર્ભેદો ધનુર્વેદે-
ઽધૃત્વા પ્રહરણં શસ્ત્રં મુક્ત્વાત્વસ્ત્રમિતીરિતઽમિતિ । પક્ષે
મહાગણાનામીશ્વરત્વેનાત્મન્યાત્મતાજ્ઞાનાભાવાદાવિદ્યકવૃત્તિર્
ઊપાણાં વિઘ્નાનામસ્ત્રાણાં ચ
પરાહન્તાનુસન્ધાનધારારૂપપ્રત્યસ્ત્રૈર્નાશેન
નામદ્વયમધ્યાત્મરીત્યાપિ વ્યાખ્યેયમ્

કરાઙ્ગુલિનખોત્પન્નનારાયણદશાકૃતિઃ ।
કરાઙ્ગુલ્યો દક્ષવામકરદ્વયસ્યાઙ્ગુલ્યો દશ તાસાં
નખસન્ધિષૂત્પન્ના નારાયણસ્ય દશાકૃતયો મત્સ્યાદિદશાવતારા
યસ્યાઃ સા । ભણ્ડાસુરેણ સર્વાસુરાસ્ત્રં નામ
સકલદૈત્યોત્પાદનમસ્ત્રં પ્રયુક્તં તેન સોમક-રાવણ-બલિ-
હિરણ્યાક્ષાદય ઉત્પન્નાઃ સન્તોઽયુધ્યન્ત । તતો દેવ્યા
દક્ષહસ્તાઙ્ગુષ્ઠાદિવામહસ્તકનિષ્ઠિકાન્તાઙ્ગુલિનખેભ્યઃ ક્રમેણ
મત્સ્ય-કૂર્મ-વરાહ-નારસિંહ-વામન-ભાર્ગવ-દાશરથિ-હલધર-
કૃષ્ણ-કલ્કિરૂપદશાવતારાનુત્પાદ્ય તે નિષૂદિતાઃ । ઉક્તઞ્ચ
બ્રહ્માણ્દે -
ઽદક્ષહસ્તાઙ્ગુષ્ઠનખાન્મહારાજ્ઞ્યાઃ સમુત્થિતઃ ।
મહામત્સ્યાકૃતિઃ શ્રીમાનાદિનારાયણો વિભુઃ ॥ઽ
ઇત્યારભ્ય
ઽદશાવતારનાથાસ્તે કૃત્વેત્થં કર્મ દુષ્કરમ્ ।
લલિતામ્બાં નમસ્કૃત્ય બદ્ધાઞ્જલિપુટાઃ સ્થિતાઃ ॥ઽ
ઇત્યન્તેન । પક્ષે જીવસમ્બન્ધિન્યો જાગ્રદાદયોઽવસ્થા
પઞ્ચેશ્વરસમ્બન્ધીનિ સૃષ્ટ્યાદીનિ કૃત્યાનિ પઞ્ચેત્યેવં
દશાકૃતયોઽપિ નખમાત્રેણોત્પન્ના ભવન્તીતિ અનાયાસેનોત્પદ્યન્ત ઇત્યત્ર
તાત્પર્યમ્ । નારાયણશબ્દો જીવેશ્વરયોરુપલક્ષકઃ ।
દશાશબ્દોઽવસ્થાપરઃ । કૃતિશબ્દઃ કૃત્યપરો વા ।
મહાપાશુપતાસ્ત્રાગ્નિનિર્દગ્ધાસુરસૈનિકા

ષડક્ષરાત્પાશુપતાસ્ત્રમન્ત્રાદયં ભિન્નો
મહાપાશુપતાસ્ત્રમન્ત્રઃ । પૂર્વ ઈશ્વરદેવત્યોઽન્ત્યઃ
સદાશિવદેવત્યઃ ।
ઽરુદ્રાદયઃ પિશાચાન્તાઃ પશવઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
તેષાં પતિત્વાત્સર્વેશો ભવઃ પશુપતિર્મતઃ ॥ઽ
ઇતિ લૈઙ્ગાત્ । પશુપતેઃ ઈશ્વરસ્ય સદાશિવસ્યેદં પાશુપતમ્ ।
અશ્વપત્યાદિત્વાન્ન પત્યુત્તરપદલક્ષણો ણ્યપ્રત્યયઃ । મહચ્ચ
તત્પાશુપતં ચ મહાપાશુપતં સદાશિવાસ્ત્રં તસ્યાગ્નિના
નિર્દગ્ધા અસુરસ્ય ભણ્ડસ્ય સૈનિકા યયા સા ।
પક્ષેઽભ્યાસતારતમ્યેનોત્તરોત્તરોત્પન્ના ઉત્કૃષ્ટા અદ્વૈતવૃત્તય એવ
મહાપાશુપતાસ્ત્રાગ્નયઃ અસુરસૈનિકા આવિદ્યકવૃત્તયઃ

કામેશ્વરાસ્ત્રનિર્દગ્ધસભણ્ડાસુરશૂન્યકા ।
કામેશ્વરસ્ય યદસ્ત્રં તન્મહાપાશુપતાદસ્ત્રાદપ્યધિકમ્ ।
તસ્યાગ્નિના નિર્દગ્ધં ભણ્ડાસુરેણ સહિતં શૂન્યકાખ્યં
તદીયનગરં યયા સા । તથા ચ બ્રહ્માણ્ડે -
ઽઅથૈકશેષિતં દુષ્ટં નિહતાશેષબાન્ધવમ્ ।
ક્રોધેન પ્રજ્વલન્તં ચ જગદ્વિપ્લવકારિણમ્ ॥
મહાસુરં મહાસત્ત્વં ભણ્ડં ચણ્ડપરાક્રમમ્ ।
મહાકામેશ્વરાસ્ત્રેણ સહસ્રાદિત્યવર્ચસા ॥
ગતાસુમકરોન્માતા લલિતા પરમેશ્વરી ।
તદસ્ત્રપ્રહિતૈર્જ્વાલૈઃ શૂન્યકં તસ્ય પત્તનમ્ ॥
સસ્ત્રીકં ચ સબાલં ચ સગોષ્ઠધનધાન્યકમ્ ।
નિર્દગ્ધમાસીત્સહસા સ્થલમાત્રમશિષ્યત ॥
શૂન્યકં તત્પુરં નામ શૂન્યમાસીદ્યથાર્થતઃ ।ઽ
ઇતિ । યદ્વા । આત્માખ્યદેવતાયા જીવદશાયામેવ સાયુજ્યમુક્તિં
પ્રાપ્તસ્ય શિવતુલ્યસ્થિતિમિયતા પ્રબન્ધેન કથયિત્વા સામ્પ્રતં
પ્રારબ્ધવશાત્સ્થિતસ્ય દગ્ધપટાભાસસ્ય દ્વૈતભાનસ્ય તત્તુલ્યેન
લિઙ્ગશરીરાદિના સહ નાશમાત્મજ્ઞાનેન વદન્
શિવમાત્રાવશેષમાહ । કામેશ્વરાસ્ત્રં ચિદન્ગિઃ । ચિદાત્મન એવ
સર્વકામ્યમાનત્વેન કામેશ્વરત્વાત્ । ઽઆત્મનઃ કામાય સર્વં
પ્રિયં ભવતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । ભણ્ડાસુરો દ્વૈતભાનકરો જીવભાવઃ ।
શૂન્યકેતિ પદસ્ય દગ્ધપટાભાસદ્વૈતભાનમર્થઃ ।
શૂન્યવાદિસમ્મતં શૂન્યમેવ વા । જીવભાવસહિતસ્ય
શૂન્યભાવસ્ય ચિદગ્નિનાપગમે ચિન્માત્રમવશિષ્યત ઇતિ સિધ્યતિ ।
શૂન્યશબ્દાદ્રિક્તેઽર્થે યાવાદિગણપાઠાત્કન્ ।
એવં ભણ્ડાસુરપીડિતૈર્દેવૈઃ સ્તુતા સતી ભણ્ડહનનાન્તં
દેવકાર્યં કૃત્વા તદન્તે સન્તુષ્ટૈર્દેવૈઃ પુનઃ સ્તુતેત્યાહ -
બ્રહ્મોપેન્દ્રમહેન્દ્રાદિદેવસંસ્તુતવૈભવા

બ્રહ્મેતિ । બ્રહ્મવિષ્ણુશક્રાદ્યૈર્દેવૈઃ સમ્યક્ સ્તુતં વૈભવં
પરાક્રમો યસ્યાઃ ।
ઽઅસ્મિન્નવસરે દેવા ભણ્ડસંહારતોષિતાઃ ।
સર્વેઽપિ સેવિતું પ્રાપ્તા બ્રહ્મવિષ્ણુપુરોગમાઃ ॥ઽ
ઇત્યાદિ બ્રહ્માણ્ડપુરાણાત્ । પક્ષે બ્રહ્મણઃ સંસ્તુતં પરિચિતં
વિભુત્વમપરિચ્છિન્નત્વં સર્વાત્મત્વં યસ્યા આત્મરૂપદેવતાયાઃ સા

હરનેત્રાગ્નિસન્દગ્ધકામસઞ્જીવનૌષધિઃ ।
હરસ્ય તૃતીયનેત્રસ્થેન અગ્નિના સમ્યક્ દગ્ધસ્ય ભસ્મીકૃતસ્ય કામસ્ય
મન્મથસ્ય સઞ્જીવનૌષધિઃ જીવાતુઃ । વિરક્તતરસ્યાપિ કામેશ્વરસ્ય
સ્વાભિમુખીકરણાત્ । ભણ્ડાસુરહનનોત્તરં બ્રહ્માદિભિઃ
પ્રાર્થિતયા લલિતામ્બયા પુનર્મન્મથો જીવિત ઇતિ કથાયા
બ્રહ્માણ્ડપુરાણે સ્મરણાચ્ચ । ઽએતેન પિત્રા નિર્ભર્ત્સિતો બાલો
માત્રૈવાશ્વાસ્યતે કિલેઽતિ ન્યાયોઽપ્યનુગૃહીતઃ । અનેનૈવાશયેનોક્તં
બ્રહ્મવૈવર્તે- ઽહરૌ રુષ્ટે ગુરુસ્ત્રાતા ગુરૌ રુષ્ટે ન કશ્ચનેઽતિ । ન ચ તત્ર
હરિપદસ્યોપાસ્યદેવતોપલક્ષણત્વેન ત્રિપુરસુન્દરીકોપાત્ત્રાણકર્તૃત્વં
પરમશિવસ્યૈવ ગુરુપરમ્પરાવધિત્વાદ્વક્તવ્યં ન પુનર્વૈપરીત્યમિતિ
શઙ્ક્યમ્ । પરમશિવસ્યાપિ શ્રીવિદ્યોપાસકત્વેનોપાસનાયાશ્ચ
ગુરુમન્તરેણાયોગાત્તદપેક્ષાયાં ત્રિપુરસુન્દર્યા એવ
તદ્ગુરુત્વસ્વીકારાત્ । અત-એવ યોગિનીહૃદયે શિવેનૈવ પાર્વતીં પ્રત્યુક્તમ્ -
ઽઅન્યાયેન ચ દાતવ્યં નાસ્તિકાનાં મહેશ્વરિ ।
એવં ત્વયાહમાજ્ઞપ્તો મદિચ્છારૂપયા પ્રભો ॥ઽ
ઇતિ પ્રવૃત્તિંપ્રતિ ઈચ્છાયાઃ કારણત્વાચ્છિવસ્ય પ્રવર્તિકા ભગવત્યેવેતિ
સિદ્ધં તસ્યા ગુરુત્વમ્ । અત-એવ ગુરુમૂર્તિરિતિ નામ વક્ષ્યતે । ઽશક્ત્યા
વિના શિવે સૂક્ષ્મે નામ ધામ ન વિદ્યતઽ ઇતિ ।
ચતુઃશતીશાસ્ત્રાદિચ્છાશક્તિવિશિષ્ટસ્યૈવ પરશિવસ્યાદિનાથત્વેન
તન્ત્રેષુ ગણનાન્ન ત્રિપુરસુન્દર્યા
ગુરુમણ્ડલાન્તરાદિનાથાત્પૂર્વગણનપૂજનાદ્યાપત્તિચોદ્યા-
વકાશઃ । તથા ચ મહાસ્વચ્છન્દતન્ત્રે -
ઽગુરુશિષ્યપદે સ્થિત્વા સ્વયમેવ સદાશિવઃ ।
પ્રશ્નોત્તરપદૈર્વાક્યૈસ્તન્ત્રં સમવતારયત્ ॥ઽ
ઇતિ । સ્વયમેવેત્યનેન પ્રકાશવિમર્શાંશયોર્વિભજનેન પરસ્પરં
ગુરુશિષ્યભાવઃ સૂચિતઃ । પ્રવર્તકત્વપ્રષ્ટૃત્વે
દેવીનિષ્ઠયોર્વક્તૃત્વપ્રવર્ત્યત્વે
શિવનિષ્ઠયોર્ગુરુત્વશિષ્યત્વયોરવચ્છેદકે ઇતિ તદ્ભેદાદવિરોધઃ ।
એતદેવ દ્યોતયિતું મદિચ્છારૂપયેતિ વિશેષણં પ્રભુપદેન
સમ્બોધનં ચ । વસ્તુતસ્તુ આદિનાથાદર્વાગાદિશક્ત્યમ્બાનામ્ના
દ્વિતીયસ્થાને ગણ્યત એવેતિ ન તતઃ પૂર્વં પુનર્ગણનાપત્તિઃ ।
સદાશિવનામકતૃતીયગુરું પ્રત્યાદિનાથાવચ્છિન્નાયા આદિશક્તેરેવ
ગુરુત્વાદ્ દ્વિતીયસ્થાન એવ ગણનીયતયા ન તયોઃ પૌર્વાપર્યે
વિનિગમનાવિરહોઽપીતિ દિક્ । યદ્વા હરણં હરઃ આત્મસ્વરૂપાપહારઃ,
હરન્તીતિ વા હરાઃ આત્માપહર્તારસ્તેષાં નેતા નાયકઃ સ એવ
આસમન્તાદ્ વ્યાપ્તોઽગ્નિઃ સ્વસ્વરૂપાન્યથાકરણાત્ । મૂલાજ્ઞાનમિતિ
યાવત્ । તસ્ય મૂલાજ્ઞાનાધિકત્વાત્ । તેન સમ્યગ્દગ્ધો યઃ કામો
જીવભાવમાપન્નઃ કામેશ્વરસ્વરૂપ આત્મા તસ્ય
સમ્યગાવરણપરાવૃત્ત્યભાવપૂર્વકં જીવને સ્વસ્વરૂપાવાપ્તૌ
ઓષધિર્મૂલિકા । એતદુપાસનયા વિદ્યારૂપયાઽવિદ્યાનિવૃત્ત્યા
સ્વસ્વરૂપાવાપ્તિલક્ષણો મોક્ષ ઇતિ ભાવઃ । મન્મથસ્ય દાહાત્પૂર્વં
સશરીરસ્ય જીવત એવ પશ્ચાદશરીરજીવનદૃષ્ટાન્તાદાત્મનોઽપિ
પૂર્વં બ્રહ્મણ એવ સતોઽવિદ્યાવશાત્સશરીરસ્યેવ સ્થિતસ્ય
તન્નિવૃત્તાવશરીરતાપૂર્વકબ્રહ્મૈક્યપ્રાપ્તિર્ધ્વન્યતે । ધનિતં
ચૈવમેવ શૈવશાસ્ત્રાન્તિમાધિકરણે ઽભૂયઃ સ્યાત્પ્રોક્તમિલનઽમિતિ ।
વાર્તિકેઽપિ -
ઽપુનશ્ચ પ્રોક્તચૈતન્યસ્વરૂપમિલનાત્મકમ્ ।
પરાયોગાદિરૂઢસ્ય ભવેત્પરમયોગિનઃ ॥
ભૂયઃ સ્યાદિતિ વાક્યસ્ય સ્ફુટ એવાયમાશયઃ ।
યચ્છિવત્વમમુષ્યોક્તં નાપૂર્વં તત્તુ યોગિનઃ ॥
સ્વભાવ એવ તન્માયાશક્તિપ્રોત્થાપિતાન્નિજાત્ ।
નાનાવિકલ્પદૌરામ્યાત્પરાભૂતમિવ સ્વતઃ ॥
વિમૃષ્ટં ગુરુનિર્દિષ્ટપ્રોક્તોપાયક્રમેણ તત્ ।
શિવત્વં વ્યક્તમેતીતિ શિવેનોદીરિતં શિવમ્ ॥ઽ
ઇતિ શક્તિશાસ્ત્રાન્તિમાધિકરણેઽપિ
ઽનિજસંવિદ્દેવતાચક્રેશ્વરત્વપ્રાપ્તિઽરિતિ સૂત્રાવયવે નિજપદેન તથૈવ
સ્ફોરિતમિતિ ।
ઇયતા પ્રબન્ધેન દેવ્યાઃ પરં રૂપં
સૂક્ષ્મતરત્વાત્સૂક્ષ્મરૂપાત્પરાત્પરતો વક્તવ્યમપિ
રહસ્યોક્તિવિષયત્વાત્સ્થૂલરૂપકાર્યેણ ભણ્ડાસુરવધેન સહ
શ્લેષલિપ્સયા પૂર્વમેવોક્ત્વા ક્રમપ્રાપ્તં સૂક્ષ્મરૂપં
સ્થૂલરૂપાભિન્નત્વેન વર્ણયતિ -
શ્રીમદ્વાગ્ભવકૂટૈકસ્વરૂપમુખપઙ્કજા

શ્રીમદ્વાગ્ભવેત્યાદિના । સૂક્ષ્મરૂપમપિ
સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરસૂક્ષ્મતમભેદાત્ત્રિવિધં પઞ્ચદશીવિદ્યા
કામકલાક્ષરં કુણ્ડલિની ચેતિ ભેદાત્ । તેષ્વાદ્યં નામત્રયેણોચ્યતે ।
શ્રીમજ્જ્ઞાનપ્રદાયકત્વાદિમાહાત્મ્યશીલં વાગ્ભવત્યસ્માદિતિ
વ્યુત્પત્ત્યા વાગ્ભવનામકં કૂટં પઞ્ચાક્ષરાણાં સમુદાય
એવૈકં મુખ્યં સ્વં નિજં રૂપં યસ્ય તાદૃશં મુખપઙ્કજં
યસ્યાઃ । તદુક્તમ્- ઽનેત્રોષ્ઠાપરગલવર્ણશાલિવાચાં ।
સમ્ભૂતિર્મુખમિતિ વાગ્ભવાખ્યકૂટમ્ઽ ઇતિ

કણ્ઠાધઃકટિપર્યન્તમધ્યકૂટસ્વરૂપિણી ।
કણ્ઠસ્યાધઃ કટિપર્યન્તો યસ્ય સ મધ્યભાગઃ સ એવ
મધ્યસ્થકામરાજાખ્યસ્ય ષડક્ષરસમૂહસ્ય સ્વં નિજં
રૂપમસ્યાઃ । પટુજ્યોતિષ્મતી લોચને ઇતિવત્કર્મધારયાદપિ મત્વર્થીયઃ ।
શક્તિકૂટૈકતાપન્નકટ્યધોભાગધારિણી

સર્જનશક્તિમત્ત્વાચ્છક્તિનામકેન કૂટેન
ચતુરક્ષરસમૂહેનૈકતામભેદમાપન્નકટેરધોભાગં ધારયતીતિ
તથા । તદુક્તમ્ -
ઽકામસ્તે હૃદિ વસતીતિ કામરાજં
સ્રષ્ટૃત્વાત્તદનુ તવામ્બ શક્તિકૂટમ્ ।ઽ
ઇતિ

મૂલમન્ત્રાત્મિકા મૂલકૂટત્રયકલેવરા ।
ચતુર્વિધપુરુષાર્થમૂલકારણત્વાન્મૂલં પઞ્ચદશાક્ષરી સૈવ
મનનાત્ત્રાયત ઇતિ મન્ત્રઃ । આત્મા સ્વરૂપં યસ્યાઃ । તદુક્તમ્ -
ઽપૂર્ણાહન્તાનુસન્ધ્યાત્મા સ્ફૂર્જન્મનનધર્મતઃ ।
સંસારક્ષયકૃત્ત્રાણધર્મતો મન્ત્ર ઉચ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । મૂલસ્ય કૂટત્રયમેવોક્તરીત્યા કલેવરં સ્થૂલરૂપં યસ્યાઃ,
કૂટત્રયમેવ કલેવરં સૂક્ષ્મરૂપં યસ્યા ઇતિ વા । વસ્તુતસ્તુ
મૂલશબ્દાભ્યાં કામકલાક્ષરમુચ્યતે । કૂટત્રયપદેન
ત્ર્યાત્મકસમુદાયઘટકાવયવા ઉચ્યન્તે । અયવયે તયપો વિધાનાત્ ।
કામકલાયાં તૂર્ધ્વબિન્દુરેકસ્તદધસ્તિર્યગ્બિદ્નુદ્વયં તદધો
સાર્ધકલેતિ ત્રયોઽવયવા ગુરુમુખૈકવેદ્યાઃ । ત એવ
ક્રમાદ્વિદ્યાકૂટતયા સ્થૂલરૂપમુખાદ્યવયવાત્મના ચ પરિણતા
ઇતિ સૂક્ષ્મતરં કુણ્ડલિન્યાખ્યં સુક્ષ્મતમં વરરૂપપરં
નામદ્વયં સમષ્ટિવ્યષ્ટિભેદેનેતિ નાથચરણાગમે વિસ્તરઃ । એવં
બ્રહ્માણ્ડાન્તર્ગતરૂપમુક્ત્વા પિણ્ડાણ્ડાન્તર્ગતં
કુણ્ડલિન્યાખ્યં રૂપં વક્તુમુપક્રમતે । સા હિ મૂલાધારાખ્યે
ચક્રે સાર્ધત્રિવલયાકારેણ સુપ્તા સતી યોગિભિરુત્થાપ્ય ષટ્ચક્રાણિ
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિગ્રન્થીંશ્ચ ભેદયન્તી સહસ્રારં નીતા સતી
તત્કર્ણિકારૂપચન્દ્રમણ્ડલાદમૃતં સ્રાવયતિ ।
અયોગિભિરપિ ભાવનામાત્રેણ સર્વાપ્યેષા પ્રક્રિયા સમ્પાદ્યતે
તત્પ્રક્રિયાપરાણિ નામાન્યાહ -
કુલામૃતૈકરસિકા કુલસઙ્કેતપાલિની

કુલામૃતેત્યાદિના । કુલં સજાતીયસમૂહઃ । સ
ચૈકજ્ઞાનવિષયત્વરૂપસાજાત્યાપન્નજ્ઞાતૃજ્ઞેયજ્ઞાનરૂપત્રયાત્મ
કઃ । ઘટમહં જાનામીત્યેવ જ્ઞાનાકારાત્ ।
જ્ઞાનભાસનાયાનુવ્યવસાયાપેક્ષાયાં દીપભાસનાય
દીપાન્તરાપેક્ષાપત્તેઃ । ઉક્તં ચાચાર્યભગવત્પાદૈઃ- ઽજાનામીતિ
તમેવ ભાન્તમનુભાત્યેતત્સમસ્તં જગઽદિતિ । તતશ્ચ સા ત્રિપુટી
કુલમિત્યુચ્યતે । તદુક્તં ચિદ્ગગનચન્દ્રિકાયામ્- ઽમેયમાતૃમિતિલક્ષણં
કુલં પ્રાન્તતો વ્રજતિ યત્ર વિશ્રમમ્ઽ ઇતિ । ઊર્ધ્વાધરભાવેન
વિદ્યમાનેષુ સ્વચ્છન્દસંગ્રહાદૌ પ્રપઞ્ચિતેષુ દ્વાત્રિંશત્પદ્મેષુ
સર્વાધસ્તનં પદ્મં ત્રિપુટીસમ્બન્ધાભાવાદકુલમુચ્યતે ।
તદુપરિસ્થાનિ કુલસમ્બન્ધીનિ । યદ્વા । કુઃ પૃથ્વીતત્ત્વં લીયતે યત્ર
તત્કુલમાધારચક્રં તત્સમ્બન્ધાલ્લક્ષણયા સુષુમ્ણામાર્ગોઽપિ ।
અતઃ સહસ્રારાત્સ્રવદમૃતં કુલામૃતમ્ । ઽશરીરં કુલમિત્યુક્તઽમિતિ
સ્વચ્છન્દસંગ્રહોક્ત્યા શરીરસમ્બન્ધિત્વાદ્વા તત્કુલામૃતમ્ । તત્ર
મુખ્યતયા રસિકા તદ્રસાસ્વાદનપરા । ઽપુષ્પિતાયાઃ કુલાગારં
દૃષ્ટ્વા યો જપતે નરઽ ઇતિ કાલીતન્ત્રે પ્રયોગાત્તત્રત્યામૃતરહસ્યરસિકેતિ વા
।
ઉપાસ્યોપાસકવસ્તુજાતસ્ય ચિત્ત્વેન
સાજાત્યાત્તત્સમુદાયપ્રતિપાદકં શાસ્ત્રમપિ કુલમ્ । તથા ચ કલ્પસૂત્રે
પ્રયોગઃ- ઽકુલપુસ્તકાનિ ચ ગોપાયેદ્ઽઇતિ । ઽદર્શનાનિ તુ સર્વાણિ કુલમેવ
વિશન્તિ હીઽત્યાગમે ચ । ઽન કુલં કુલમિત્યાહુરાચારઃ કુલમુચ્યતઽ ઇતિ
ભવિષ્યોત્તરપુરાણવચનાત્ આચારોઽપિ કુલં તયોઃ સઙ્કેતાન્
તત્રત્યરહસ્યાનિ પાલયતિ પશુષુ ન પ્રકાશયતિ
સામ્પ્રદાયિકપરમ્પરાયૈ પ્રકાશ્ય તન્તું પ્રવર્તયતિ ચેતિ તથા,
ઽચક્રસઙ્કેતકો મન્ત્રપૂજાસઙ્કેતકાવિતિ ।
ત્રિવિધસ્ત્રિપુરાદેવ્યાઃ સઙ્કેતઃ પરમેશ્વરિ ॥ઽ
ઇત્યાગમે ।
ઽકુલાઙ્ગનૈષાપ્યથ રાજવીથીઃ પ્રવિશ્ય સઙ્કેતગૃહાન્તરેષુ ।
વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય વરેણ પુંસા સઙ્ગમ્ય સઙ્ગમ્ય રસં પ્રસૂતઃ ॥ઽ
ઇતિ ચિન્તામણિસ્તવે ચ પ્રતિપાદિતોઽયમર્થઃ

કુલાઙ્ગના કુલાન્તસ્થા કૌલિની કુલયોગિની ।
કુલં નામ પાતિવ્રત્યાદિગુણરાશિશીલો વંશસ્તત્સમ્બન્ધિન્યઙ્ગના
યથા ગુપ્તા તથેયમપ્યવિદ્યાજવનિકયા ગુપ્તત્વાત્કુલાઙ્ગના ।
તદુક્તં કુલાર્ણવે -
ઽઅન્યાસ્તુ સકલા વિદ્યાઃ પ્રકટા મણિકા ઇવ ।
ઇયં તુ શામ્ભવી વિદ્યા ગુપ્તા કુલવધૂરિવ ॥ઽ
ઇતિ । ભગવાન્પરશુરામોઽપ્યાહ ઽઅન્યા વિદ્યા વેશ્યા ઇવાતિપ્રકટાઽ
ઇત્યાદિ । કુલસ્યાન્તઃ માતૃમેયયોર્મધ્યે મિતિરૂપેણ સ્થિતા ।
કુલશાસ્ત્રસ્ય મધ્યે જ્ઞેયત્વેન વા સ્થિતા । પ્રતિગૃહં પ્રતિદેશં
પ્રતિદેહં પ્રતિવંશં વા પૂજ્યત્વેન તિષ્ઠતિ । ઽકુલં જનપદે ગૃહે ।
સજાતીયગણે ગોત્રે દેહેઽપિ કથિતં કુલઽમિતિ વિશ્વઃ । તદુક્તં
ભવિષ્યોત્તરપુરાણે -
ઽપૂજનીયા જનૈર્દેવી સ્થાને સ્થાને પુરે પુરે ।
ગૃહે ગૃહે શક્તિપરૈર્ગ્રામે ગ્રામે વને વને ॥ઽ
ઇતિ । અધઃસ્થિતં રક્તં સહસ્રદલકમલમપિ કુલમ્ । તત્કર્ણિકાયાં
કુલદેવીદલેષુ કુલશક્તયશ્ચ સન્તીતિ સ્વચ્છન્દતન્ત્રેઽસ્ય વિસ્તરઃ ।
ઇદૃગર્થસ્ય કુલપદસ્ય પરતઃ સમ્બન્ધસામાન્યાર્થે તદ્ધિતે કૌલમ્ ।
ઽકુલં શક્તિરિતિ પ્રોક્તમકુલં શિવ ઉચ્યતે ।
કુલેઽકુલસ્ય સમ્બન્ધઃ કૌલમિત્યભિધીયતે ॥ઽ
ઇતિ તન્ત્રોક્તમ્ । શિવશક્તિસામરસ્યં વા કૌલં તદ્વતી કૌલિની
બાહ્યાકાશાવકાશે ચક્રં વિલિખ્ય તત્ર પૂજાદિકં કૌલમિતિ
રૂઢ્યોચ્યતે ઇતિ કશ્ચિત્ । કુલે ઉક્તાર્થકે યોગઃ
સમ્બન્ધોઽસ્યા ઇતિ કુલયોગિની । છલાક્ષરસૂત્રકારૈઃ કૌલિની
કુલયોગિનીત્યષ્ટાક્ષરસ્યૈકનામત્વં યદુક્તં તત્રોપપત્તિં દશમે
શતકે વક્ષ્યામઃ ।
અકુલા સમયાન્તસ્થા સમયાચારતત્પરા

સુષુમ્ણોર્ધ્વસ્થિતં સહસ્રારપદ્મમકુલમિત્યુચ્યતે । તથા ચ
સ્વચ્છન્દસંગ્રહે- ઽઅધશ્ચોર્ધ્વઃ સુષુમ્ણાયાઃ
સહસ્રદલસંયુતઽમિત્યારભ્ય ઽપઙ્કજદ્વયમીશાનિ કુલાકુલમયં
શુભઽમિત્યન્તમ્ । તદ્રૂપત્વાત્તન્નિષ્ઠત્વાદ્વાઽકુલા । ન વિદ્યતે કુલં
દેહવંશાદિકં યસ્યા ઇતિ વા । દહરાકાશાવકાશે ચક્રં વિભાવ્ય
તત્ર પૂજાદિકં સમય ઇતિ રૂઢ્યોચ્યતે । સ ચ સર્વૈર્યોગિભિરૈકમત્યેન
નિર્ણીતોઽર્થ ઇતિ સઙ્કેતરૂપત્વાદપિ સમયઃ । તત્પ્રતિપાદકત્વાદ્ વસિષ્ઠ-
શુક-સનક-સનન્દન-સનત્કુમારાખ્યતન્ત્રપઞ્ચકમપિ સમયપદેન
વ્યવહ્રિયતે । તદન્તસ્તત્પ્રતિપાદ્યતયા તિષ્ઠતિ । યદ્વા । સમં સામ્યં
યાતીતિ સમયઃ શિવઃ । ઽઆતોઽનુપસર્ગે કઃઽ સમયાદેવી ચ તયોરેકશેષઃ
। સામ્યં ચ પરસ્પરં શિવશક્ત્યોઃ પઞ્ચવિધં
અધિષ્ઠાનસામ્યમનુષ્ઠાનસામ્યમવસ્થાનસામ્યં નામસામ્યં
રૂપસામ્યં ચેતિ । અધિષ્ઠાનં પૂજાધિકરણં ચક્રાદિ ।
અનુષ્ઠાનં સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યમ્ । અવસ્થાનં નૃત્યાદિક્રિયા । નામ
ભૈરવાદિ । રૂપમારુણ્યાદિ । અસ્ય ચ વિસ્તારો
વાસનાસુભગોદયવ્યાખ્યાને લલ્લેન કૃતઃ । તયોરન્તે સ્વરૂપે તિષ્ઠતિ ।
ઽઅન્તઃપ્રાન્તેઽન્તિકે નાશે સ્વરૂપેઽતિમનોહરઽ ઇતિ વિશ્વઃ । રુદ્રયામલે
દશભિઃ પટલૈરુપદિષ્ટ આચારઃ સમયાચાર ઇત્યુચ્યતે । યદ્વા ।
દીક્ષિતસ્ય ગુરુકટાક્ષવશાત્
ષડ્વિધૈક્યચતુર્વિધૈક્યાન્યતરાનુસન્ધાનદાર્ઢ્યે
મહાવેધાખ્યસંસ્કારે ચ મહાનવમ્યાં જાતે સતિ
પશ્ચાન્મૂલાધારાદુત્થિતા દેવી મણિપૂરે પ્રત્યક્ષા ભવતિ । તાં
તત્રૈવ પાદ્યાદિભૂષણાન્તૈરૂપચારૈઃ સમ્પૂજ્યાનાહતં નીત્વા
તામ્બૂલાન્તમભ્યર્ચ્ય વિશુદ્ધિચક્રં નીત્વા તત્રત્યચન્દ્રકલા-
રૂપૈર્મણિભિઃ પૂરયિત્વા આજ્ઞાચક્રં નીત્વા નીરાજ્ય સહસ્રદલકમલે
સરઘામદ્યે સદાશિવેન સંયોજ્ય તિરસ્કરિણીં પ્રસાર્ય સમીપં
મન્દિરે સ્વયં સ્થિત્વા યાવદ્ભગવતી પુનર્નિર્ગતા સતી
મૂલાધારકુણ્ડં પ્રવિશતિ તાવત્તત્રૈવ સમયં પ્રતીક્ષેતેત્યાકારો
ગુરુમુખૈકવેદ્યઃ સમયાચારઃ । તયોરુભયવિધયોરપિ તત્પરા આસક્તા

મૂલાધારૈકનિલયા બ્રહ્મગ્રન્થિવિભેદિની ।
મૂલાધારાખ્યં ચતુર્દલં પદ્મં તત્કર્ણિકાયાં મધ્યે બિન્દૌ
કુલકુણ્ડનામકે મુખમાછાદ્ય કુણ્ડલિની તત્ર સર્વદૈવ સુપ્તા
તિષ્ઠતિ । અત-એવૈતદાધારત્વાત્સુષુમ્ણામૂલત્વાચ્ચ મૂલાધાર
ઇત્યુચ્યતે । સ એવૈકો મુખ્યો નિલયો વાસસ્થાનં યસ્યાઃ । ષટ્ચક્રેષુ
પ્રતિચક્રમાદ્યન્તયોર્દ્વૌદ્વૌ ગ્રન્થી । તત્ર બ્રહ્મગ્રન્થિદ્વયં
સ્વાધિષ્ઠાનીયં વિશેષેણ ભિનત્તીતિ તથા ॥
ઇતિ શ્રીભાસુરાનન્દકૃતે સૌભાગ્યભાસ્કરે ।
આદ્યેન શતકેનાભૂદ્દ્વિયા તાપિની કલા

ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યેત્યાદિભાસ્કરરાયકૃતે લલિતાસહસ્રનામ
પરિભાષાભાષ્યે પ્રથમશતકં નામ દ્વિતીયા કલા

દ્વિતીયશતકં નામ તૃતીયા ધૂમ્રિકા કલા
મણિપૂરાન્તરુદિતા વિષ્ણુગ્રન્થિવિભેદિની

નાભૌ દશદલે પદ્યે સામયિકપૂજાયાં મણિભી રત્નૈઃ પૂર્યતે
ભૂષ્યતે દેવીતિ તચક્રં મણિપૂરપદવાચ્યમ્ । તસ્યાન્તરધઃસ્થિતં
ગ્રન્થિં ભિત્ત્વોદિતા પ્રકટિતા । તદુપરિસ્થિતં વિષ્ણુગન્થિં વિશિષ્ય
ભિનત્તીતિ તથા । વિષ્ણોર્મણિપૂરચક્રસ્થિતત્વેન
તદ્ગ્રન્થ્યોર્વિષ્ણુગ્રન્થિસંજ્ઞા । એવં બ્રહ્મરુદ્રગ્રન્થિસંજ્ઞે અપિ
જ્ઞેયે

આજ્ઞાચક્રાન્તરાલસ્થા રુદ્રગ્રન્થિવિભેદિની ।
ભ્રૂમધ્યે દ્વિદલપદ્મે આજ્ઞાપકસ્ય
શ્રીગુરોરવસ્થાનાદાજ્ઞાચક્રસંજ્ઞા । તાવત્પર્યન્તં
મનોવિગ્રહાભ્યાસે ઇષદ્ જ્ઞાનોદયો ભવતીતિ વા । આઙીષદર્થકઃ ।
તદન્તરાલે તિષ્ઠતિ । રુદ્રગ્રન્થિદ્વયં હૃદયગતાનાહતચક્રીયં
વિભિનત્તીતિ તથા । અનુષ્ઠાને એતદ્વૈપરીત્યમુન્નેયમ્ ।
પાઠક્રમાદર્થક્રમસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ ઽઅર્થાચ્ચેઽતિ પાઞ્ચમિકન્યાયાત્ ।
યદ્વા । શ્રીવિદ્યાયાં ચત્વારઃ ખણ્ડાઃ આગ્નેય-સૌર-સૌમ્ય-
ચન્દ્રકલાખ્યાઃ । ત એવ વાગ્ભવ-કામરાજ-શક્તિ-તુર્યાખ્યાશ્ચ ।
તેષાં ચતુર્ણાં મધ્યે ત્રયો હૃલ્લેખાખ્યા ગ્રન્થયઃ । તાશ્ચ તિસ્રઃ
ક્રમેણ રુદ્રવિષ્ણુબ્રહ્મસંજ્ઞકાઃ । તત્ત્રયં ભિનત્તિ તદન્તઃ
પ્રવિશતિ । તદભિધેયેત્યર્થઃ । વસ્તુતસ્તુ દત્તાત્રેયસંહિતાયાં
ષડર્થપ્રકરણોક્તકૌલિકાર્થપરમિદં નામષટ્કમ્ । તદુક્તમ્ તત્રૈવ
-
ઽમૂલાધારાદિકં ચક્રષટ્કં કુલમિતિ સ્મૃતમ્ ।
ગ્રન્થિત્રયં તત્ર દેવિચક્રત્રિતયગર્ભિતમ્ ॥
પૃથ્વ્યાપ્યચક્રદ્વિતયં બ્રહ્મગ્રન્થિપદોદિતમ્ ।
વહ્નિસૂર્યમયં ચક્રદ્વયં તેજોમયં મહત્ ॥ઽ
ઽવિષ્ણુગ્રન્થિપદેનોક્તં તૈજસં સર્વસિદ્ધિદમ્ ।
વાયવાકાશદ્વયીરૂપં ચક્રદ્વિતયમુત્તમમ્ ॥
રુદ્રગ્રન્થિપદેનોક્તં મઙ્ગલાયતનં મહત્ ॥ઽ ઇત્યાદિ ।
સહસ્રારામ્બુજારૂઢા સુધાસારાભિવર્ષિણી

સહસ્રસંખ્યાકા અરા દલાનિ યસ્ય તદમ્બુજં કમલં
બ્રહ્મરન્ધ્રાધઃસ્થમારૂઢા ।
સુધાયાસ્તત્કર્ણિકાચન્દ્રસમ્બન્ધિન્યા આસારો
ધારાસમ્પાતસ્તમભિવર્ષિતું શીલમસ્યાઃ ઽઅમૃતસ્ય ધારા બહુધા
દોહમાનં, ચરણં નો લોકે સુધિતાન્દધાતુ, ઇતિ શ્રુતેઃ

તડિલ્લતાસમરુચિઃ ષટ્ચક્રોપરિ સંસ્થિતા ।
તડિત્સૌદામિન્યેવ લતા વલ્લી તથા સમા રુચિઃ કાન્તિર્યસ્યાઃ ।
ઽવિદ્યુલ્લેખેવ ભાસ્વરેઽતિ શ્રુતેઃ । ષડવયવકાનિ । ચક્રાણીતિ
મધ્યમપદલોપી સમાસઃ । તેન ઽદ્વિગોઽરિતિઙીપ્પ્રત્યયો ન ભવતિ । તાનિ ચ
મૂલાધાર-સ્વાધિષ્ઠાન-મણિપૂરાનાહત-
વિશુદ્ધાજ્ઞાચક્રનામકાનિ । તેષામુપરિ સહસ્રારે સમ્યક્ સ્થિતા ।
મહાસક્તિઃ કુણ્ડલિની બિસતન્તુતનીયસી

મહે ઉત્સવે તત્રત્યશિવશક્તિસમાયોગરૂપે આસક્તિસ્તત્પરતા યસ્યાઃ ।
ઽમહ ઉદ્ધવ ઉત્સવઽ ઇત્યમરઃ । વહ્નિતેજસ્યાસક્તિર્યસ્યા વા । ઽમહ
ઉત્સવતેજસોઽરિતિ વિશ્વઃ । મહતી આ સમન્તાત્સક્તિઃ સંયોગો યસ્યા વા ।
કુણ્ડલે અસ્યાઃ સ્ત ઇતિ કુણ્ડલિની આકૃત્યા ભુજઙ્ગી વા । તત્સ્વરૂપં ચ
તન્ત્રરાજે -
ઽમૂલાધારસ્થવહ્ન્યામતેજોમધ્યે વ્યવસ્થિતા ।
જીવશક્તિઃ કુણ્ડલાખ્યા પ્રાણાકારાથ તૈજસી ॥
પ્રસુપ્તભુજગાકારા ત્રિરાવર્તા મહાદ્યુતિઃ ।
માયાશીર્ષા નદન્તીં તામુચ્ચરત્યનિશં ખગે ॥
સુષુમ્ણામધ્યદેશે સા યદા કર્ણદ્વયસ્ય તુ ।
પિધાય ન શૃણોત્યેનં ધ્વનિં તસ્ય તદા મૃતિઃ ॥ઽ
ઇત્યાદિ । યોગવસિષ્ઠે ચૂડાલોપાખ્યાને -
ઽપુર્યષ્ટકાપરાખ્યસ્ય મનસો જીવનાત્મિકામ્ ।
વિદ્ધિ કુણ્ડલિનીમન્તરામોદસ્યેવ મઞ્જરીમ્ ॥ઽ
ઇતિ । નામનિર્વચનં ચ દેવીપુરાણે- ઽયતઃ શૃઙ્ગાટકાકારા
કુણ્ડલિન્યુચ્યતે તતઽ ઇતિ યદ્વા વાગ્ભવબીજસ્ય કુણ્ડલિનીતિ સંજ્ઞા ।
તદ્રૂપા બિસતન્તુઃ કમલનાલં તદેવ તન્તુસ્તદ્વત્તનીયસી અતિશયેન
કૃશાકૃતિઃ । ઽનીવારશૂકવત્તન્વી પીતા ભાસ્વત્યણૂપમેઽતિ શ્રુતેઃ ।
ઽકુલામૃતૈકરસિકાઽ ઇત્યારભ્યેયત્પર્યન્તા મુક્તા પ્રક્રિયા સર્વાપીતિ
સ્પષ્ટીકૃતા વામકેશ્વરતન્ત્રે -
ઽભુજઙ્ગાકારરૂપેણ મૂલાધારં સમાશ્રિતા ।
શક્તિઃ કુણ્ડલિનીનામ બિસતન્તુનિભા શુભા ॥
મૂલકન્દં ફણાગ્રેણ દંષ્ટ્રાકમલકન્દવત્ ।
મુખેન પુચ્છં સંગૃહ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રં સમન્વિતા ॥
પદ્યાસનગતા સ્વસ્થા ગુદમાકુઞ્ચ્ય સાધકઃ ।
વાયુમૂર્ધ્વગતં કુર્વન્કુમ્ભકાવિષ્ટમાનસઃ ॥
વાયવાઘાતવશાદગ્નિઃ સ્વાધિષ્ઠાનગતો જ્વલન્ ।
જ્વલનાઘાતપવનાઘાતૈરુન્નિદ્રિતોઽહિરાટ્ ॥
બ્રહ્મગ્રન્થિં તતો ભિત્ત્વા વિષ્ણુગ્રન્થિં ભિન્નત્ત્યતઃ ।
રુદ્રગ્રન્થિં વિભિદ્યૈવ કમલાનિ ભિનત્તિ ષટ્ ॥
સહસ્રકમલે શક્તિઃ શિવેન સહ મોદિતે ।
સા ચાવસ્થા પરા જ્ઞેયા સૈવ નિર્વૃતિકારણમ્ ॥ઽ
ઇતિ । અરુણોપનિષદ્યપિ શ્રૂયતે -
ઽઉત્તિષ્ઠત મા સ્વપ્ત અગ્નિમિચ્છધ્વં ભારતાઃ ।
રાજ્ઞઃ સોમસ્ય તૃપ્તાસઃ સૂર્યેણ સયુજોષસઃ ॥ઽ
ઇતિ । ઇયં ચોપનિષત્સર્વાપિ ભગવતીપરૈવ । ઉપબૃંહણદર્શનાત્ ।
ઽઅરુણોપનિષદ્ગીતેઽતિ શ્યામલાસહસ્રનામસુ પાઠાચ્ચ ।
પૃશ્નિનામકાનામુપાસકાનાં પરસ્પરમુક્તિરિયં
ભારતીસરસ્વતીવિદ્યેતિ યાવત્ । તત્સમ્બન્ધિનો ભારતાઃ । હે
શ્રીવિદ્યોપાસકાઃ, ઉત્તિષ્ઠત ઉપાસ્તિક્રમે પ્રવર્તધ્વમ્ । મા સ્વપ્ત
પ્રમત્તા મા ભૂત । અન્તર્ભાવિતણ્યર્થૌ વા કુણ્ડલિનીકર્મકાવિમૌ
ધાતૂ યોજનીયૌ । અગ્નીં સ્વાધિષ્ઠાનગતાગ્નિતેજોમયીં
કુણ્ડલિનીમિચ્છધ્વં ઇચ્છાદણ્ડેનાહત્યોત્થાપયધ્વમ્ । સૂર્યેણ,
સયુજા વિશુદ્ધ્યનાહતચક્રયોર્મધ્યવર્તિસૂર્યસહિતેન તેનાગ્નિના ।
ઉષસો દગ્ધસ્ય દ્રુતસ્યેતિ યાવત્ । સોમસ્ય ઉમયા રાજરાજેશ્વર્યા સહિતસ્ય
રાજ્ઞો રાજરાજેશ્વરસ્ય સહસ્રારીયચન્દ્રમણ્ડલાન્તર્ગતસ્ય વા ।
અર્થાદમૃતેન તૃપ્તાસો ભવતં તૃપ્યત । અગ્નિકુણ્ડલિનીમુત્થાપ્ય
સૂર્યકુણ્ડલિન્યા સંયોજ્ય તાભ્યાં
ચન્દ્રમણ્ડલશિવશક્તિસામરસ્યેન દ્રાવયિત્વા
તદુત્થામૃતધારાભિર્દ્વિસપ્તતિસહસ્રનાડીમાર્ગાનાપૂર્ય તૃપ્તા
ભવેતેત્યર્થઃ । તૃપ્તાસ ઇત્યત્ર ઽઆજ્જસેઽરિત્યસુગાગમઃ । તથા -
ઽયત્કુમારી મન્દ્રયતે યદ્યોષિદ્યત્પતિવ્રતા ।
અરિષ્ટં યત્કિઞ્ચ ક્રિયતે અગ્નિસ્તદનુવેધતિ ॥ઽ
કુઃ પૃથ્વીતત્ત્વં મ્રિયતે લીયતે યસ્મિંસ્તત્કુલકુણ્ડં કુમારં
તત્સમ્બન્ધિની કુમારી કુલકુણ્ડલિની । મન્દ્રયતે મન્દ્રસ્વરેણ નદતિ ।
અત-એવ રોદનાવસ્થાસાહિત્યાત્કુલકુણ્ડાદુત્થાપનસ્યોત્પત્તિરૂપત્વાચ્ચ
સદ્ય ઉત્પન્ના કુમારીત્યુચ્યતે । યોષિત્ તરુણી
તારુણ્યલક્ષણસૂર્યેણાનાહતાદુપરિભાગે સાહિત્યાત્ । પતિવ્રતા પતિં
બ્રહ્મરન્ધ્રસ્થં કામેશ્વરં વ્રતયતિ ભુઙ્ક્તે । ઽપયોવ્રતં
બ્રાહ્મણસ્યેઽત્યાદિ પ્રયોગાત્ । એવં કૌમારતારુણ્યસમ્ભોગૈરરિષ્ટં
શુભં પીયૂષવર્ષણરૂપમન્યદપિ યત્કિઞ્ચિત્સા ક્રિયતે કરોતિ
તત્સર્વમગ્નિઃ સ્વાધિષ્ઠાનગતોઽનુવેધતિ સાધયતિ । અગ્નિજ્વલનેનૈવ
ચન્દ્રમણ્ડલદ્રવાદિતિ ભાવઃ । એતદુપબૃંહણં સનત્કુમારતન્ત્રે -
ઽપૃશ્નયો નામ મુનયઃ શ્રીવિદ્યોપાસકા મિથઃ ।
સમ્ભૂયોપદિશન્ત્યેતામુત્થાપયત મા ચિરમ્ ॥
કર્ણિકાયામધિષ્ઠાને વહ્નિમિચ્છથ ભારતાઃ ।
સૂર્યેણ સહ વિદ્રાવ્ય રાજ્ઞઃ સોમસ્ય તૃપ્યતે ॥ઽ
ઇત્યાદિ ઽપાતિવ્રત્યે ભુજઙ્ગમ્યા અગ્નિરેવ સહાયવાનિઽત્યન્તમ્ । એવં
ઽલોકસ્ય દ્વારમાર્ચિમત્પવિત્રમ્ । જ્યોતિષ્મદ્ભ્રાજમાનં મહસ્વત્ ।
અમૃતસ્ય ધારા બહુધા દોહમાનમ્ । ચરણં નો લોકે
સુધિતાન્દધાત્વિઽતિ મન્ત્રોઽપિ લોકસ્ય બ્રહ્મલોકસ્ય દ્વારં સાધનમ્ ।
અર્ચિર્જ્યોતિર્મહઃશબ્દા અગ્નિસૂર્યચન્દ્રકલાવાચકાઃ ।
ચરણશબ્દશ્ચરતિ યાતાયાતં કરોતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા કુણ્ડલિનીપરઃ ।
સામાન્યે નપુંસકમ્ । સુધિતાન્ તૃપ્તાન્ । હકારસ્ય
ધકારાદેશોઽર્ચિઃશબ્દે સકારલોપશ્ચ છાન્દસઃ । કુણ્ડલિની
અગ્ન્યાદિસ્થાનમાગતાસતી સુધાવૃષ્ટિં
કુર્વત્યસ્માંસ્તૃપ્તાન્કરોત્વિત્યર્થઃ । તદિદમુપબૃંહિતં
શુક્રસંહિતાયામ્ -
ઽપાવકસ્યાર્ચિષા ભાનોર્જ્યોતિષા મહસા વિધોઃ ।
દોહમાના સુધાધારા દ્વિસપ્તતિસહસ્રધા ॥
ગુપ્તાચારા કુણ્ડલિની તૃપ્તાનસ્માંસ્તનોતુ સા ।ઽ
ઇતિ । અત્ર ગુપ્તં યથા તથા ચરતીતિ ચરણપદસ્યાર્થઃ । એવં
વસિષ્ઠાદિતન્ત્રેષ્વપ્યુપબૃંહણાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ

ભવાની ભાવનાગમ્યા ભવારણ્યકુઠારિકા ।
ભવં મહાદેવં સંસારં કામં વા આનયતિ જીવયતીતિ ભવાની ।
તદુક્તં દેવીપુરાણે નિર્વચનાધ્યાયે -
ઽરુદ્રો ભવો ભવઃ કામો ભવઃ સંસારસાગરઃ ।
તત્પ્રાણનાદિયં દેવી ભવાની પરિકીર્તિતા ॥ઽ
ઇતિ । યદ્વા જલમૂર્તેઃ પરમેશ્વરસ્ય ભવ ઇતિ સંજ્ઞા । તસ્ય પત્ની
ઉષાનામ્ની । પુત્રઃ શુક્રાખ્યઃ । તદુક્તં લિઙ્ગપુરાણે -
ઽભવ ઇત્યુચ્યતે દેવૈર્ભગવાન્વેદવાદિભિઃ ।
સઞ્જીવનેન લોકાનાં ભવસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
ઉષા સંકીર્તિતા ભાર્યા સુતઃ શુક્રશ્ચ સૂરિભિઃ ।ઽ
ઇતિ । વાયુપુરાણેઽપિ -
ઽભવસ્ય યા દ્વિતીયા તુ તનૂરાપઃ સ્મૃતેતિ વૈ ।
તસ્યોષા નામિકા પત્ની પુત્રશ્ચાપ્યુશના સ્મૃતઃ ॥ઽ
ઇતિ । ભવશબ્દનિષ્પત્તિરપિ તત્રૈવ -
ઽયસ્માદ્ભવન્તિ ભૂતાનિ તાભ્યસ્તા ભાવયન્તિ ચ ।
ભવનાદ્ભાવનાચ્ચૈવ ભૂતાનાં સ ભવઃ સ્મૃતઃ ॥ઽ
ઇતિ । અત્ર તાભ્ય ઇત્યસ્યાદ્ભ્ય ઇત્યર્થઃ । ઽતસ્માદાપો ભવઃ સ્મૃતાઽ
ઇત્યુપક્રમ્ય પાઠાત્ । ભવં જીવનરૂપં જલમપ્યાનયતિ જીવયતીતિ
ભવાની । યદ્વા ભવસ્ય સ્ત્રીત્યર્થે પુંયોગલક્ષણો ઙીપ્ ।
ઽઇન્દ્રવરુણેઽત્યાદિનાનુગાગમઃ । ઇયઞ્ચ
સ્થાનેશ્વરાખ્યપીઠસ્યાધિષ્ઠાત્રી દેવતા । તદુક્તં
પદ્યપુરાણેઽષ્ટોત્તરશતદેવીતીર્થમાલાધ્યાયે-
ઽસ્થાનેશ્વરેભવાન્યાખ્યા બિલ્વકે નામપત્રકેઽતિ । એવં રૂપપઞ્ચકં
નિર્વર્ણ્ય તત્પ્રાપ્ત્યુપાયં કતિપયૈર્નામભિરાહ । ભાવના તાવદ્
દ્વિવિધા-શાબ્દી ભાવના આર્થી ભાવના ચેતિ । તત્ર શાબ્દી
વૈદિકશબ્દનિષ્ઠાચાર્યેચ્છાસમાનયોગક્ષેમા । ઈશ્વરેચ્છૈવેતિ તુ
મીમાંસકવાદકૌતૂહલે નિરૂપિતમસ્માભિઃ । આર્થી તુ પ્રવૃત્તિરૂપા ।
કારકાણાં પરસ્પરસમ્બન્ધરૂપેત્યપિ તત્રૈવ નિરૂપિતમ્ ।
તાભ્યામગમ્યા ગમ્યા વા કર્મમાર્ગાવિષય ઇતિ વા
તજ્જન્યચિત્તશુદ્ધિરૂપા વેત્યર્થઃ । યદ્વા ભાવના ત્રિવિધા । તદુક્તં
કૂર્મપુરાણે -
ઽબ્રાહ્મી માહેશ્વરી ચૈવ તથૈવાક્ષરભાવના ।
તિસ્રસ્તુ ભાવના રુદ્રે વર્તન્તે સતતં દ્વિજા ॥ઽ
ઇતિ । અન્યત્રાપિ -
ઽત્રિવિધાં ભાવનાં બ્રહ્મન્ પ્રોચ્યમાનાં નિબોધ મે ।
એકા મદ્વિષયા તત્ર દ્વિતીયાઽવ્યક્તસંશ્રયા ॥
અન્ત્યા તુ સુગુણા બ્રાહ્મી વિજ્ઞેયા ત્રિગુણા ત્રિધા ।ઽ
ઇતિ । ઇદં ચેન્દ્રદ્યુમ્નંપ્રતિ કૂર્માવતારસ્ય ભગવતો વચનમ્ ।
એતલ્લક્ષણનિષ્કર્ષશ્ચ રત્નત્રયપરીક્ષાયાં દીક્ષિતૈઃ કૃતસ્તત
એવાવગન્તવ્યઃ । યદ્વા -
ઽઆજ્ઞાન્તં સકલં પ્રોક્તં તતઃ સકલનિષ્કલમ્ ।
ઉન્મન્યન્તે પરે સ્થાનં નિષ્કલં ચ ત્રિધા સ્થિતમ્ ॥ઽ
ઇતિ । યોગિનીહૃદયોક્તલક્ષણાસ્તિસ્રો ભાવનાઃ । તાભિર્ગમ્યા જ્ઞેયા ।
ભવઃ સંસાર એવારણ્યમતિગહનત્વાત્ પુનઃ પુનઃ પ્રરોહાચ્ચ । તસ્ય
કુઠારેવ કુઠારિકા । ઽદ્વયોઃ કુઠારઽ ઇતિ કોશાત્ સ્ત્રીલિઙ્ગતા ।
તચ્છેત્ત્રીત્યર્થઃ ।
ભદ્રપ્રિયા ભદ્રમૂર્તિર્ભક્તસૌભાગ્યદાયિની

ભદ્રં મઙ્ગલં પ્રિયં યસ્યાઃ । ભદ્રો ગજવિશેષસ્તજ્જાતીયા
ગજાઃ પ્રિયા યસ્યા ઇતિ વા । ભદ્રા ભવ્યા મૂર્તિઃ સ્વરૂપં યસ્યાઃ ।
ઽબ્રહ્મ તન્મઙ્ગલં વિદુઽરિતિ વિષ્ણુપુરાણાત્ । ઽમઙ્ગલાનાં ચ
મઙ્ગલઽમિતિ ભારતાચ્ચ । ઽભગઃ
શ્રીકામમાહાત્મ્યવીર્યયત્નાર્કકીર્તિષ્વિઽત્યાગ્નેયપુરાણોક્તા
ભગપદાર્થાઃ શોભના યસ્યાં સા સુભગા લલિતૈવ તસ્યા ભાવઃ
સૌભાગ્યં તદભેદ ઇતિ યાવત્ । યત્તુ પદ્મપુરાણે -
ઽઇક્ષવસ્તરુરાજશ્ચ નિષ્પાવા જીરધાન્યકે ।
વિકારવચ્ચ ગોક્ષીરં કૌસુમ્ભં કુસુમં તથા ॥
લવણં ચાષ્ટમં તદ્વત્સૌભાગ્યાષ્ટકમુચ્યતે ।ઽ
ઇતિ વચને પરિગણિતં તદપિ
મઙ્ગલકાર્યોપયુક્તત્વાચ્છ્રીકરત્વાત્સૌભાગ્યમેવ । સુષ્ઠુ ભાગ્યં
નિયતિર્યસ્ય તસ્ય ભાવો વા સૌભાગ્યમ્ । ભક્તેભ્યસ્તાનિ દદાતીતિ તથા

અત્રેદં બોધ્યમ્ । મહાશક્તિરિત્યારભ્યૈતત્પર્યન્તાનિ નવ નામાનિ
બડણ્ ઇતિ છલાક્ષસૂત્રેણ નિર્દિષ્ટાનિ । તથાહિ વરરુચિસઙ્કેતે
યવર્ગોષ્ટાનામિહ તુ નવાનાં સંજ્ઞેત્યુક્તં ઽકાજ્ઞાદ્વાઃ, ટયૌ
ચેઽતિ સૂત્રાભ્યાં કકારમારભ્ય ઝકારમભિવ્યાપ્ય દ્વારાણિ નવ
ભવન્તિ । ટવર્ગયવર્ગાવપ્યેવમિતિ તદર્થઃ । પિષુઃ । પવર્ગ ઇષૂણાં
પઞ્ચાનાં સંજ્ઞા ।
ભક્તિપ્રિયા ભક્તિગમ્યા ભક્તિવશ્યા ભયાપહા ।
ભક્તિર્દ્વિવિધા- મુખ્યા ગૌણી ચેતિ ।
તત્રેશ્વરવિષયકોઽનુરાગાખ્યશ્ચિત્તવૃત્તિવિશેષો મુખ્યભક્તિઃ । તથા ચ
ભક્તિમીમાંસાસૂત્રમ્- ઽસા પરાનુરક્તિરીશ્વરેઽ ઇતિ । ઽઅથાતો
ભક્તિજિજ્ઞાસેઽતિસૂત્રોપાત્તા ભક્તિસ્તત્પદાર્થઃ । તસ્યાઃ પરેતિ વિશેષણમ્ ।
પરાં મુખ્યાં ભક્તિવિશેષમુદ્દિશ્યાનુરક્તિર્લક્ષણત્વેન વિધીયત ઇતિ
તદર્થઃ । અત-એવ પરેતિ ગૌણીં વ્યાવર્તયતીતિ ભાષ્યમ્ । ઽગૌણ્યા તુ
સમાધિસિદ્ધિઽરિતિ સૂત્રે ગૌણી ભક્તિઃ સેવારૂપા કથિતા । તથા ચ
ગરુડપુરાણે -
ઽભજ ઇત્યેષ વૈ ધાતુઃ સેવાયાં પરિકીર્તિતઃ ।
તસ્માત્સેવા બુધૈઃ પ્રોક્તા ભક્તિસાધનભૂયસી ॥ઽ
ઇતિ । તદ્ભેદાઃ સ્મરણકીર્તનાદયો બહવઃ । તેન -
ઽભક્તિરષ્ટવિધા હ્યેષા યસ્મિન્મ્લેચ્છેઽપિ વર્તતે ।
સ વિપ્રેન્દ્રો યતિઃ શ્રીમાન્ સ મુનિઃ સ ચ પણ્ડિતઃ ॥
ઇત્યાદિત્ય-ગરુડપુરાણયોર્વચનમ્ । ઽભક્તિર્નવવિધા રાજન્ઽ ઇત્યાદિ
ભાગવતં વચનમ્ । ઽભક્તિર્દશવિધા જ્ઞેયા પાપારણ્યદવોપમેઽતિ
દશવિધત્વપ્રતિપાદકં
બૃહન્નારદીયવચનમન્યચ્ચૈતાદૃશમવયુત્યાનુવાદ એવ ।
ઈદૃશો ભક્તિપદાર્થઃ પ્રિયો યસ્યાઃ સા । તથા ચ શિવપુરાણે -
ઽકૃતકૃત્યસ્ય તૃપ્તસ્ય મમ કિં ક્રિયતે નરૈઃ ।
બહિર્વાઽભ્યન્તરે વાઽપિ મયા ભાવો હિ ગૃહ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । અત્ર ભાવશબ્દેન બાહ્યા સેવારૂપા ચેષ્ટાઽભ્યન્તરોઽભિપ્રાયશ્ચ
ગૃહ્યતે । ભક્ત્યા સંરાધનેન ગમ્યા પ્રત્યક્ષા । તથા ચ શ્રુતિઃ -
ઽપરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયમ્ભૂસ્તસ્માત્પરાઙ્ પશ્યન્તિ નાન્તરાત્મન્ ।
કશ્ચિદ્ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનમૈક્ષદાવૃત્તચક્ષુરમૃતત્વમિચ્છન્ ॥ઽ
ઇતિ । સ્મૃતિરપિ- ઽયોગિનસ્તં પ્રપશ્યન્તિ ભગવન્તં સનાતનમિઽતિ ।
ઽઈશ્વરપ્રણિધાનાદ્વેઽતિ યોગસૂત્રેઽપ્યેવમ્ । પ્રણિધાનાપદસ્ય
ભક્તિપરતયા રાજમાર્તણ્ડે વ્યાખ્યાનાત્ । [ભક્તિ] બ્રહ્મસૂત્રમપિ-
ઽઅપિસંરાધને પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાઽમિતિ । અવ્યક્તમપિ બ્રહ્મ ભક્ત્યા
પ્રત્યક્ષં ભવતીતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં તથાઽવગમાદિતિ તદર્થઃ ।
ઽભક્ત્યા ત્વનન્યયા શક્ય અહમેવંવિધોઽર્જુન ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરંતપ ॥ઽ
ઇતિ ભગવદ્વચનમપિ । અત્ર પ્રવેષ્ટુમિત્યનેન બ્રહ્મભાવાખ્યો મોક્ષ
ઉચ્યતે, સોઽપિ ભક્ત્યૈવ લભ્યત ઇત્યર્થઃ । તેન ઽપ્રકૃતે ગમ્યપદં
પ્રાપ્યપરત્વેનાપિ વ્યાખ્યેયમ્ । ઽબ્રહ્મસંસ્થોઽમૃતત્વમેતીતિ શ્રુતૌ
નિષ્ઠાપર્યાયભક્તિવાચિના સંસ્થાપદેન તથા પ્રતિપાદનાત્ । અત-એવ
ભક્તિમીમાંસાયામ્- ઽતત્સંસ્થસ્યામૃતત્વોપદેશાદિઽતિ સૂત્રમ્ ।
બ્રહ્મમીમાંસાયામ્- ઽતન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાદિઽતિ સૂત્રઞ્ચ ।
નિત્યાતન્ત્રેઽપિ ભક્તિલક્ષણકથનપૂર્વકં
તસ્યાખિલપુરુષાર્થપ્રદત્વમુક્તમ્-
ઽઉક્તલક્ષણસમ્પન્ને ગુરૌ તત્પ્રોક્તયોસ્તથા ।
વિદ્યાનુષ્ઠાનયોઃ સ્થૈર્યધિયઃ સંશયનાશની ॥
તારકત્વાપ્રમત્તત્વે ભક્તિરુક્તાખિલાર્થદા ।
યયા વિહીના નિયતમિહામુત્ર ચ દુઃખિતા ॥ઽ
ઇતિ । અથવા ભક્તિર્લક્ષણા તયા ગમ્યા બોધ્યા । વિશિષ્ટશક્તિકાનાં
સત્યજ્ઞાનાદિપદાનાં નિર્ધર્મકબ્રહ્મવાચકત્વાયોગાત્ । અત-એવ
ત્રિશત્યાં વક્ષ્યતે- ઽલક્ષ્યાર્થા લક્ષણાગમ્યેઽતિ । ઽસર્વેષાં
વૈકમન્ત્ર્યમૈતિશાયનસ્ય ભક્તિપાવનત્વાત્સવમાનાધિકારો હીઽતિ
જૈમિનિસૂત્રે ભક્તિપદસ્ય લક્ષણાયાં પ્રયોગઃ । આસ્માકીને
શિવસ્તવેઽપિ-
ઽન મે શક્તિઃ શ્રીમન્મહિમપરમાણોરપિ નુતૌ
તથાપિ ત્વદ્ભક્તિં વ્યતનવમવષ્ટભ્ય કિમપિ ।
ન મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ પ્રવચનમથાપિ પ્રવવૃતે
યથા લોકે ભક્ત્યા પરશિવ ન શક્ત્યા સ્વગતયાઽ ॥
ઇતિ ભક્તેરુક્તલક્ષણાયા વશ્યા પરાધીના । ભક્ત્યા વશ્યેતિ વા ।
ઽસ્વતન્ત્રાપિ શિવભક્તિપારતન્ત્ર્યત્વમશ્નુષઽ ઇતિ વચનાત્ । ભયાનિ
જલસ્થલાદિપ્રયુક્તાદીનિ સર્વાણ્યપહન્તીતિ ભયાપહા । ઽઆનન્દં
બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચનેઽતિ શ્રુતેઃ । તથા ચ વાયુપુરાણે-
ઽઅરણ્યે પ્રાન્તરે વાપિ જલે વાપિ સ્થલેઽપિ વા ।
વ્યાઘ્રકુમ્ભીરચોરેભ્યો ભયસ્થાને વિશેષતઃ ॥
આધિષ્વપિ ચ સર્વેષુ દેવીનામાનિ કીર્તયેત્ ।ઽ ઇતિ ।
શામ્ભવી શારદારાધ્યા શર્વાણી શર્મદાયિની

શમ્ભોરિયં સ્ત્રી શામ્ભવાનામિયં માતા વા શામ્ભવી ।
યોગશાસ્ત્રે મુદ્રાવિશેષસ્યેદં નામ । તલ્લક્ષણં તત્રૈવ-
ઽઅન્તર્લક્ષ્ય બહિર્દૃષ્ટિર્નિમેષોન્મેષવર્જિતા ।
એષા સા શામ્ભવી મુદ્રા સર્વતન્ત્રેષુ ગોપિતા ॥ઽ
ઇતિ । કલ્પસૂત્રે તુ દીક્ષાસ્તિસ્રઃ- શક્તીઃ શામ્ભવી માન્ત્રી ચેતિ । વિભજ્ય
તલ્લક્ષણાન્યુક્તાનિ દેવીભાગવતે ઽઅષ્ટવર્ષા ચ શામ્ભવીઽતિ
કન્યાવિશેષસ્ય નામોક્તં તદ્રૂપા વેત્યર્થઃ । શારદયા સરસ્વત્યા
વાગ્દેવતાભિશ્ચ આરાધ્યા, શારદે શરદૃતૌ વર્ષાદૌ વા આરાધ્યા ।
ઽઅથ શરત્સમાઃ । સંવત્સરઽ ઇત્યમરાત્ । ઽશરત્કાલે મહાપૂજા ક્રિયતે
યા ચ વાર્ષિકીઽતિ માર્કણ્ડેયપુરાણે । વર્ષસ્યાદૌ ભવા
વાર્ષિકીત્યર્થઃ । ઽવાસન્તે નવરાત્રે તુ પૂજયેદ્રક્તદન્તિકાઽમિતિ
રુદ્રયામલાત્ । શારદૈર્વિશારદૈઃ પણ્ડિતૈઃ
શાલીનાખ્યાશ્રમવિશેષશીલૈર્વારાધ્યા । ઽશારદઃ પીતમુદ્રે
સ્યાચ્છાલીને પ્રતિભાવિનીઽતિ મેદિની । ઽઅકારો વાસુદેવઃ સ્યાદાકારસ્તુ
પિતામહઽ
ઇત્થનેકાર્થધ્વનિમઞ્જર્યામભિધાનાત્તાભ્યામારાધ્યેત્યક્ષરદ્વય
અશ્લે-ષેણાર્થે સિદ્ધે શારદા ચાસાવારાધ્યેતિ કર્મધારયો વા । તત્ર
શારદાંશનિરુક્તિઃ કાલીપુરાણે-
ઽશરત્કાલે પુરા યસ્માન્નવમ્યાં બોધિતા સુરૈઃ ।
શારદા સા સમાખ્યાતા પીઠે લોકે ચ નામતઃ ॥ઽ
ઇતિ । ક્ષિતિમૂર્તેઃ પરમશિવસ્ય શર્વ ઇતિ સંજ્ઞા । તસ્ય સ્ત્રીત્યર્થે
પુંયોગલક્ષણે ઙીષ્યાનુગાગમઃ । મઙ્ગલસ્ય માતા સુકેશી
નામ્નીત્યર્થઃ । તદુક્તં લૈઙ્ગે-
ઽચરાચરાણાં ભૂતાનાં ધાતા વિશ્વમ્ભરાત્મકઃ ।
શર્વ ઇત્યુચ્યતે દેવઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગૈઃ ॥
વિશ્વમ્ભરાત્મનસ્તસ્ય શર્વસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ ।
સુકેશી કથ્યતે પત્ની તનુજોઽઙ્ગારકઃ સ્મૃતઃ ॥ઽ
ઇતિ । વાયવીયેઽપિ-
ઽશર્વસ્ય યા તૃતીયા તુ નામ ભૂમિતનુઃ સ્મૃતા ।
પત્ની તસ્ય સુકેશીતિ પુત્રશ્ચાઙ્ગારકો મતઃ ॥ઽ
ઇતિ । શર્મ સુખં દાતું શીલમસ્યાઃ ઽશર્મ શાતસુખાનિ
ચેઽત્યગ્નિપુરાણીયકોશઃ । ઽસુખં દદાતિ ભક્તેભ્યસ્તેનૈષા
શર્મદાયિનીઽતિ દેવીભાગવતાત્

શાઙ્કરી શ્રીકરી-
કરોતીતિ કરઃ । પચાદ્યચ્ । ઽકૃઞો હેતુતાચ્છીલ્યેઽત્યાદિના ટો વા ।
શં સુખસ્ય કરઃ । શં કરે યસ્ય સ વા શઙ્કરઃ તસ્ય સ્ત્રી શાઙ્કરી
। તથા ચ કાલિકાપુરાણે-
ઽપ્રતિસર્ગાદિમધ્યાન્તમહં શમ્ભું નિરાકુલમ્ ।
સ્ત્રીરૂપેણાનુયાસ્યામિ પ્રાપ્ય દક્ષાદહં તનુમ્ ॥
તતસ્તુ વિષ્ણુમાયાં માં યોગનિદ્રાં જગન્મયીમ્ ।
શાઙ્કરીતિ સ્તુવિષ્યન્તિ રુદ્રાણીતિ દિવૌકસઃ ॥ઽ
ઇતિ । કરોતીતિ કરી શ્રિયઃ કરી । શ્રીકરો વિષ્ણુઃ । ઽશ્રીધરઃ શ્રીકરઃ
શ્રીમાનિઽતિ વિષ્ણુસહસ્ત્રનામસુ પાઠાત્ । તસ્યેયં શ્રીકરીતિ વા ॥
-સાધ્વી શરચ્ચન્દ્રનિભાનના ।
સાધ્વી પતિવ્રતા । ઽસતી સાધ્વી પતિવ્રતેઽત્યમરઃ । કાલત્રયેઽપિ
પત્યન્તરયોગાભાવાદનિતરસાધારણં પાતિવ્રત્યમ્ । તદુક્તં
શ્રીમદાચાર્યભગવત્પાદૈઃ-
કલત્રં વૈધાત્રં કતિ કતિ ભજન્તે ન કવયઃ
શ્રિયો દેવ્યાઃ કો વા ન ભવતિ પતિઃ કૈરપિ ધનૈઃ ।
મહાદેવં હિત્વા તવ સતિ સતીનામચરમે
કુચાભ્યામાસઙ્ગઃ કુરબકતરોરપ્યસુલભઃ ॥ઽ
ઇતિ । દેવીભાગવતેઽપિ- ઽસાધ્વીત્યનન્યસામાન્યપાતિવ્રત્યેન ગીયસેઽ ઇતિ ।
શરત્કાલિકેન ચન્દ્રેણ તુલ્યમાનનં મુખં યસ્યાઃ ।
શાન્તોદરી શાન્તિમતી નિરાધારા નિરઞ્જના

ઽશો તનૂકરણેઽ । શાતં કૃશમ્ । ઽઆદે ચ ઉપદેશેઽશિતીઽત્યાત્વમ્ ।
ઉદરં યસ્યાઃ સા શાતોદરી । શતોદરસ્યાનન્તગુહસ્ય હિમવતોઽપત્યં
હૈમવતીત્યર્થો વા । સાન્તીરસ્યા અસ્તીતિ શાન્તિમતી ।
ભક્તેષ્વૌદ્ધત્યાભાવાત્ । આધારાન્નિષ્ક્રાન્તા મૂલાધારાદુદ્ગતા ।
ઽનિરાદયઃ ક્રાન્તાદ્યર્થે પઞ્ચમ્યેઽતિ સમાસઃ । યદ્વા નિર્ગત આધારઃ
અધિષ્ઠાનાન્તરં યસ્યાઃ । સર્વજગદધિષ્ઠાનસ્ય
સત્યત્વેનાધારાન્તરાયોગાત્ । અથવા નિરાધારાખ્યપૂજાસ્વરૂપા ।
તથા ચ સૂતસંહિતાયામ્- પૂજા શક્તેઃ પરાયાસ્તુ દ્વિવિધા
સમ્પ્રકીર્તિતેઽત્યુપક્રમ્ય બાહ્યાભ્યન્તરભેદેન દ્વૈવિધ્યમુક્ત્વા
બાહ્યાયા વૈદિકતાન્ત્રિકભેદેન દ્વૈવિધ્યં સલક્ષણં
વર્ણયિત્વોક્તમ્-
ઽપૂજા યાભ્યન્તરા સાપિ દ્વિવિધા પરિકીર્તિતા ।
સાધારા ચ નિરાધારા નિરાધારા મહત્તરા ॥
સાધારા યા તુ સાધારે નિરાધારા તુ સંવિદિ ।
આધારે વર્ણસંકૢપ્તવિગ્રહે પરમેશ્વરીમ્ ॥
આરાધયેદતિપ્રીત્યા ગુરુણોક્તેન વર્ત્મના ।
યા પૂજા સંવિદિ પ્રોક્તા સા તુ તસ્યાં મનોલયઃ ॥
સંવિદેવ પરા શક્તિર્નેતરા પરમાર્થતઃ ।
અતઃ સંસારનાશાય સાક્ષિણીમાત્મરૂપિણીમ્ ॥
આરાધયેત્પરાં શક્તિં પ્રપઞ્ચોલ્લાસવર્જિતામ્ ।
સ્વાનુભૂત્યા સ્વયં સાક્ષાત્સ્વાત્મભૂતાં મહેશ્વરીમ્ ॥
પૂજેયેદાદરેણૈવ પૂજા સા પુરુષાર્થદા ।ઽ
ઇતિ । અથ નિરાધારપૂજાકર્મીભૂતસંવિત્સ્વરૂપસ્યૈદમ્પર્યેણ
નિષેધમુખેન વિધિમુખેન પરાભિમતનિરાસેન ચ
નિર્ધારણપૂર્વકં તત્પ્રાપ્તિસાધનોપાયં તજ્જન્યફલસ્વરૂપઞ્ચ
કતિપયૈર્નામભિરાહ નિરઞ્જનાદિભિરષ્ટભિઃ શ્લોકૈઃ । સન્તિ હિ
ત્રિવિધાઃ પશવઃ ।
તત્રાનાત્મન્યાત્મતાજ્ઞાનસ્વરૂપાણવમલમાત્રેણ યુક્તો
વિજ્ઞાનકેવલઃ, દેહારમ્ભકાદૃષ્ટાત્મકકાર્મણમલવાન્
પ્રલયાકલઃ, ભેદબુદ્ધિજનકમાયાખ્યમલવાન્ સકલ ઇતિ ભેદાત્ ।
એષૂત્તરોત્તરો મલઃ પૂર્વપૂર્વવ્યાપ્ય ઇત્યાદિ નિરૂપિતં
સેતુબન્ધેઽસ્માભિઃ । તત્ર સકલપશુનિરાસાયાહ । નિરઞ્જના અઞ્જનં
નામ કાલિમા । માયાસઙ્ગ ઇતિ યાવત્ । તમોરૂપત્વેનાવરણધર્મેણ
સાદૃશ્યાત્ । તથા ચ યોગવાસિષ્ઠે-
ભાવાભાવે પદાર્થાનાં હર્ષામર્ષવિકારદા ।
મલિના વાસના રામ સઙ્ગશબ્દેન કથ્યતે ॥
ઇતિ । નિર્ગતમઞ્જનં યસ્યાઃ સા નિરઞ્જના । ઽનિરવદ્યં નિરઞ્જનઽમિતિ
શ્રુતેઃ । અવિદ્યાસમ્પર્કાભાવતીત્યર્થઃ । મિથ્યારૂપાયા અવિદ્યાયાઃ
સ્વાધિષ્ઠાનેઽભાવાત્ । પ્રતિપન્નોપાધૌ
ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વસ્યૈવ મિથ્યાત્વાત્ । યદ્વા નિતરાં રઞ્જનં
રાગો રક્તિમા સન્તોષણં વા યસ્યામ્

નિર્લેપા નિર્મલા નિત્યા નિરાકારા નિરાકુલા ।
પ્રલયકાલેઽતિવ્યાપ્તિં નિરસ્યતિ । કર્મસમ્બન્ધેન
લેપસ્તસ્માન્નિષ્કાશિતા । ઽન માં કર્માણિ લિમ્પન્તિઽ ઇતિ સ્મૃતેઃ । યદ્વા
લેપઃ કર્મસમ્બન્ધઃ સ નિર્ગતો યસ્યાઃ જ્ઞાનેન સા નિર્લેપા । તદુક્તં
યજ્ઞવૈભવખણ્ડે-
ઽકર્મભિ સકલૈરપિ લિપ્યતે બ્રહ્મવિત્પ્રવરશ્ચ ન સર્વથા ।
પદ્મપત્રમિવાદ્ભિરહો પરબ્રહ્મવિત્પ્રવરસ્ય તુ વૈભવમ્ ॥ઽ
ગીતાસ્વપિ ઽલિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસેઽતિ ।
વિજ્ઞાનકેવલેઽતિવ્યાપ્તિં પરિહરતિ । નિર્મલા આણવમલાભાવવતી,
મલસ્તદાત્મા તદભાવવતી વા । મુક્તજીવસ્તુ લક્ષ્ય એવ ।
નિત્યમુક્તેત્યનેન વા તન્નિરાસઃ । યદ્વા નિત્યશુચિનો
માલિન્યભ્રમાધાયકત્વાદવિદ્યૈવ મલસ્તદભાવત્વાન્નિર્મલા ।
મલસ્ય મિથ્યાત્વાત્ । તદધિષ્થાનં તુ ન તથેત્યાહ । નિત્યા
કાલત્રયેઽપ્યબાધ્યા । તેન ક્ષણિકવિજ્ઞાનમેવાત્મેત્યૌ
(ત્તાનિ)ત્પાતિકબાહ્યનિરાસઃ । ઽઅવિનાશી વા અરેઽયમાત્મેઽતિ શ્રુતેઃ ।
તિથિનિત્યા કાલનિત્યા મન્ત્રરૂપા વા ।
સાકારવિજ્ઞાનવાદિમાધ્યમિકનિરાસાયાહ । આકારસ્ય સગુણરૂપસ્ય
કલ્પિતત્વાન્નિરાકારા । તદુક્તં વિષ્ણુભાગવતે-
ઽસ વૈ ન દેવાસુરમર્ત્યતિર્યઙ્ ન સ્ત્રી ન ષણ્ઢો ન પુમાન્ન જન્તુઃ ।
નાયં ગુણઃ કર્મ ન સન્ન ચાસન્નિષેધશેષો જયતાદશેષઃ ॥ઽ
ઇતિ । આકુલેતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
અવિદ્યાસમ્પર્કેઽપ્યાકુલત્વાભાવાન્નિરાકુલા । નિર્ગતા આકુલચિત્તા યસ્યા
ઇતિ વા ॥ તાદૃશાનાં દૂરેતિ યાવત્ । આકુલત્વં સર્વાભાવઃ શૂન્યં
વા । તેન શૂન્યવાદિગમ્ભીરાખ્યબાહ્યનિરાસઃ । તાર્કિકમતં નિરસ્યતિ
।
નિર્ગુણા નિષ્કલા શાન્તા નિષ્કામા નિરુપપ્લવા

ગુણશૂન્યત્વાન્નિર્ગુણા । ઽસાક્ષી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ચેઽતિ શ્રુતેઃ ।
ગુણાનાં શરીરધર્મત્વેન ચિદ્ધર્મત્વાભાવાચ્ચ । તદુક્તં મત્સ્ય-
પદ્મપુરાણયોર્હિમવન્તં પ્રતિ નારદેન-
ઽયદુક્તં ચ મયા દેવી લક્ષણૈર્વર્જિતેતિ ચ ।
શૃણુ તસ્યાપિ વાક્યસ્ય સમ્યગર્થં વિચારણાત્ ॥
લક્ષણં દૈવકોટ્યઙ્કઃ શરીરૈકાશ્રયો ગુણઃ ।
ઇયં તુ નિર્ગુણા દેવી નૈવ લક્ષયિતું ક્ષમ ॥ઽ
ઇતિ । સાવયવમેવ બ્રહ્મેતિ મતં નિરસિતુમાહ । નિર્ગતાઃ કલા અંશા
વાસ્તવિકા યસ્યાઃ । ઽઅંશો નાનાવ્યપદેશાઽદિતિ સૂત્રમ્ । ઽમમૈવાંશો
જીવલોકઽ ઇતિ સ્મૃતિશ્ચ કલ્પિતાંશાભિપ્રાયત્વાદવિરુદ્ધા । નિર્ગુણચિન્તા
વા નિષ્કલેત્યુચ્યતે । તદુક્તં વિજ્ઞાનભૈરવભટ્ટારકૈઃ-
ઽધ્યાનં યા નિષ્કલા ચિન્તા નિરાધારા નિરાશ્રયા ।
ન તુ ધ્યાનં શરીરસ્ય મુખહસ્તાદિકલ્પના ॥ઽ
ઇતિ । નિષ્કલા કલાતીતા વા । શાન્તા શમવતી । ઽનિષ્કલં નિષ્ક્રિયં
શાન્તઽમિતિ ત્રિપુરોપનિષત્ । શકારોઽન્તો યસ્ય તદ્રૂપા । અમૃતબીજાત્મિકેતિ
યાવત્ । આશાન્તેતિ વા છેદાદ્દિગન્તવ્યાપ્તત્વોક્ત્યાત્મનઃ
પરિચ્છિન્નતાવાદિદિગમ્બરનિરાસઃ । ઽસત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઽ
ઇત્યાદિશ્રુત્યા તાદૃશમેવ બ્રહ્મેતિ મતં નિરસ્યતિ । નિર્ગતઃ કામ ઇચ્છા
યસ્યાઃ સા નિષ્કામા । ઽઅવાપ્તાખિલકામાયાસ્તૃષ્ણા કિંવિષયા ભવેત્ઽ
ઇતિ દેવીભાગવતાત્ । ઽનેતિનેત્યાત્મેઽતિ શ્રુતેઃ ઽપૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદઽમિતિ
શ્રુતેશ્ચ ઔપાધિકગુણપરાણિ શ્રુત્યન્તરાણીતિ ભાવઃ । નિષ્કમમતીતિ
વા । ઽઅમ ગત્યાદિષુઽ । ઉપપ્લવો નાશઃ સ નિર્ગતો યસ્યાઃ ।
નિઃશેષેણાતિશયેન ઉપ સમીપ એવ પિણ્ડાણ્ડ એવ પ્લવોઽમૃતસ્રવણં
યયા સા નિરુપપ્લવા । નિર્બન્ધાદિપદેષ્વતિશયાદ્યર્થે નિરઃ પ્રયોગાત્ ।
તથા ચારુણોપનિષદિ- ઽઆપ્લવસ્વ પ્રપ્લવસ્વ આણ્ડીભવજ મા મુહુઽરિતિ

નિત્યમુક્તા નિર્વિકારા નિષ્પ્રપઞ્ચા નિરાશ્રયા ।
નિત્યં મુક્તા યસ્યા ભક્તાઃ સા । નિત્યં યથા તથા મુક્તા વા । નિત્યં
મુઞ્ચતિ મુચ્યતે વા નિત્યમુક્તસ્ય ભાવસ્તત્તા વા । મોક્ષરૂપેત્યર્થઃ ।
પ્રધાનસ્ય મનસશ્ચ નિરાસાયાઽહ । નિર્ગતા વિકારાઃ સાંખ્યે
પ્રસિદ્ધા મહદાદ્યાસ્ત્રયોવિંશતિર્યસ્યાઃ । તદુક્તં
સાંખ્યતત્ત્વકૌમુદ્યામ્-
ઽમૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ ॥ઽ
ઇતિ । નિર્ગતાઃ પ્રપઞ્ચાઃ ક્ષિત્યાદિસઞ્ચયપ્રસારણવિસ્તારા યસ્યાઃ સા
નિષ્પ્રપઞ્ચા । ઽપ્રપઞ્ચઃ સઞ્ચયે પ્રોક્તો વિસ્તારે ચ પ્રતારણઽ ઇતિ વિશ્વઃ ।
ઽપ્રપઞ્ચોપશમં શિવમદ્વૈતં ચતુર્થં મન્યન્ત ઇતિ શ્રુતેઃ ।
શરીરાશ્રિતં બ્રહ્મેતિ ચાર્વાકમતં નિરસ્તમિતિ ।
સર્વાશ્રયસ્યાશ્રયાન્તરાયોગાન્નિરાશ્રયા । ઽવિશ્વં પ્રતિષ્ઠિતં
યસ્યાં તસ્યાઃ કુત્ર પ્રતિષ્ઠિતિઽરિતિ વચનાત્ ।
નિત્યશુદ્ધા નિત્યબુદ્ધા નિરવદ્યા નિરન્તરા

કાલત્રયેઽપિ માલિન્યાભાવાન્નિત્યશુદ્ધા । ઽઅસ્પર્શશ્ચ
મહાઞ્શુચિઽરિતિ શ્રુતેઃ । ઽઅત્યન્તમલિનો દેહો દેહી ચાત્યન્તનિર્મલઽ ઇતિ
સ્મૃતેશ્ચ । ઽનહિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતેઽ ઇતિ
શ્રુતિમભિસન્ધાયાહ । નિત્યબુદ્ધા ચિદ્રૂપા । શુદ્ધબુદ્ધૌ
જિનવિશેષૌ તૌ નિત્યૌ યસ્યાઃ પ્રસાદાદિતિ વા । ષટ્દર્શનપૂજાયાં
જૈનદર્શનોપાસ્યત્વેનાપિ દેવ્યાઃ પૂજાદર્શનાત્
તદુપાસ્યતારાનામકદેવીરૂપેતિ યાવત્ । નિર્ગતં અવદ્યં
ગર્હ્યમાવિદ્યકવિકારજાતં યસ્યાઃ । ઽનિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અવદ્યાન્નરકાન્નિર્ગતા યત્પ્રસાદાદિતિ વા । તથા ચ કૂર્મપુરાણે-
ઽતસ્માદહર્નિશં દેવીં સંસ્મરેત્પુરુષો યદિ ।
ન યાત્યવદ્યં નરકં સંક્ષીણાશેષપાતકઃ ॥ઽ
ઇતિ । લિઙ્ગપુરાણેઽપિ-
ઽમાયાન્તાશ્ચૈવ ઘોરાદ્યા અષ્ટાવિંશતિકોટયઃ ।
નરકાણામવદ્યાનાં પચ્યન્તે તાસુ પાપિનઃ ॥
અનાશ્રિતા ભવાનીશં શઙ્કરં નીલલોહિતમ્ ।ઽ
ઇત્યાદિ અવકાશાવધિભેદચ્છિદ્રાણ્યન્તરપદાર્થાઃ તૈર્વિરહિતા
નિરન્તરા ।
ઽઅન્તરમવકાશાવધિપરિધાનાન્તર્દ્ધિભેદતાદર્થ્યે ।
છિદ્રાત્મીયવિનાબહિરવસરમધ્યેઽન્તરાત્મનિ ચ ॥ઽ
ઇત્યમરઃ । યઃ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતેઽથ તસ્ય ભયં ભવતિઽ ઇતિ
શ્રુતેઃ । તેન સજાતીયાદિભેદત્રયવદેવ બ્રહ્મેતિ મતનિરાસઃ

નિષ્કારણા નિષ્કલઙ્કા નિરુપાધિર્નિરીશ્વરા ।
સર્વકારણસ્ય કારણાન્તરાભાવાન્નિષ્કારણા । ઽસકારણં
કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નિઃશેષં કારણં પ્રથમં યસ્યામિતિ વા । તજ્જન્યાનન્દવતીર્યર્થઃ
। ઽમહાપદ્યવનાન્તસ્થાં કારણાનન્દવિગ્રહાઽમિતિ વચનાત્ । કલઙ્કઃ
પાપં તદભાવાન્નિષ્કલઙ્કા । ઽશુદ્ધમપાપવિદ્ધઽમિતિ શ્રુતેઃ । ઉપ
સમીપે આદધાતિ સ્વીયં ધર્મમ્ ઇત્યુપાધિઃ । ઽઉપસર્ગે ઘોઃ કિઃઽ ।
સ્વીયં લૌહિત્યં સામીપ્યમાત્રેણ સ્ફટિકે
સમર્પયજ્જપાકુસુમમુપાધિઃ । તદ્વચ્ચિતેર્ભેદેન
ભાનેઽવિદ્યૈવોપાધિસ્તદ્રહિતા નિરુપાધિઃ । યદ્વા ।
નિષ્કલઙ્કત્વાદ્યસાધારણધર્મેષુ સાધ્યેષુ દેવ્યાસ્તાદાત્મ્યેન
હેતુત્વે નિરુપાધિત્વં નામ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધ્યભાવઃ સદ્ધેતુરિત્યર્થઃ ।
સખણ્ડોપાધિરખણ્ડોપાધિશ્ચેતિ દ્વિવિધૈરપિ ધર્મૈઃ શૂન્યેતિ વા ।
મીમાંસાશાસ્ત્રં સાખ્યશાસ્ત્રઞ્ચ દ્વિવિધં સેશ્વરં નિરીશ્વરં
ચેતિ । તદુભયરૂપત્વાન્નિરીશ્વરા । સર્વેષામીશ્વર્યા
ઈશ્વરાન્તરાભાવાદ્વા ।
નીરાગા રાગમથના નિર્મદા મદનાશિની

અથાન્તઃકરણભેદાનામાત્મત્વનિરાસાયારિષડ્વર્ગત્યાગસ્ય
સાધનત્વબોધનાય ચ રાગ ઇચ્છા
તદભાવાદવાપ્તસકલકામત્વાન્નીરાગા । અથવા
દ્વેષપ્રતિપક્ષભાવાદ્રસશબ્દાચ્ચ રાગઽ ઇતિ શાણ્ડિલ્યસૂત્રે ભક્તેરપિ
રાગપદવાચ્યત્વાભિધાનાત્તન્નિષ્ક્રાન્તેત્યર્થઃ । નીરં જલમગઃ
પર્વતસ્તદુભયરૂપા વા । ભક્તાનાં વૈરાગ્યદાનેન રાગં
મથ્નાતીતિ રાગમથની । કર્તર્યપિ લ્યુટો મહાભાષ્યે- ઽનહિ કારણયોરેવ
લ્યુડુચ્યત્ઽ ઇત્યાદિગ્રન્થેન સાધિતત્વાદિહ ઽરાગદ્વેષાભિનિવેષાઃ ક્લેશાઽ
ઇતિ યોગસૂત્રોક્તો રાગો ગૃહ્યતે । મદરાહિત્યાન્નિર્મદા । મદં નાશયતિ
મદનં ધત્તૂરમશ્નાતીતિ વા મદનાશિની

નિશ્ચિન્તા નિરહઙ્કારા નિર્મોહા મોહનાશિની ।
ચિન્તાશબ્દઃ સ્મૃતિસામાન્યવચનોઽપિ દુઃખજનકસ્મૃતિવિશેષે
નિરૂઢલાક્ષણિકઃ ।
ઽચિન્તા ચિતાસમા જ્ઞેયા ચિન્તા વૈ બિન્દુનાધિકા ।
ચિતા દહતિ નિર્જીવં ચિન્તા દહતિ જીવિતમ્ ॥ઽ
ઇતિ પ્રયોગાત્ । ઽચિન્તા છલે ચુલ્લિકાયાઽમિતિ વિશ્વકોશાચ્છલમપ્યર્થઃ ।
તદુભયરાહિત્યાન્નિશ્ચિન્તા । ઽવૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચેત્યહં
ત્રિધેઽતિ વચનાન્ત્રિવિધોઽહઙ્કારસ્તદ્રાહિત્યાન્નિરહઙ્કારા । મોહો
વૈચિત્યં તદભાવાન્નિર્મોહા । મોહમેકત્વજ્ઞાનદાનેન નાશયતીતિ
મોહનાશિની । ઽતત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નિર્મમા મમતાહન્ત્રી નિષ્પાપા પાપનાશિની

મમશબ્દો વિભક્તિપ્રતિરૂપકમવ્યયં
મમેદમિત્યાકારકબુદ્ધિપરમ્ । સા ચ ભેદઘટિતસમ્બન્ધં સ્વરસતો
વિષયીકરોતિ । સ્વાભિન્ને તદભાવાન્નિર્મમા । મમતાયાસ્તાદૃશ્યા
બુદ્ધ્યા હન્ત્રી । પાપરાહિત્યાન્નિષ્પાપા પાપં નાશયતિ સ્વીયવિદ્યાયા
જપાદિના ભક્તાનામિતિ તથા । ઽયથેષીકાતૂલમગ્નૌ પ્રોતં
પ્રદૂયેતૈવમેવાસ્ય પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । તથા ચ
વસિષ્ઠસ્મૃતિઃ-
ઽવિદ્યાતપોભ્યાં સંયુક્તં બ્રાહ્મણં જપનૈત્યકમ્ ।
સદાઽપિ પાપકર્માણમેનો ન પ્રતિયુજ્યતે ॥
જાપિનાં હોમિનાં ચૈવ ધ્યાયિનાં તીર્થવાસિનામ્ ।
ન સંવસન્તિ પાપાનિ યે ચ સ્નાતાઃ શિરોવ્રતઃ ॥ઽ
ઇતિ । પાદ્મે પુષ્કરખણ્ડે-
ઇત્યાદિ । દેવીભાગવતેઽપિ -
ઽછિત્ત્વા ભિત્ત્વા ચ ભૂતાનિ હત્વા સર્વમિદં જગત્ ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવીં ન સ પાપૈર્વિલિપ્યતે ॥
સર્વાવસ્થાગતો વાઽપિ યુક્તો વા સર્વપાતકૈઃ ।
દુર્ગાં દૃષ્ટ્વા નરઃ પૂતઃ પ્રયાતિ પરમં પદમ્ ॥ઽ
ઇત્યાદિ । બ્રહ્માણ્ડપુરાણેઽપિ -
ઽવર્ણાશ્રમવિહીનાનાં પાપિષ્ઠાનાં નૃણામપિ ।
યદ્રૂપધ્યાનમાત્રેણ દુષ્કૃતં સુકૃતાયતે ॥ઽ
ઇતિ

નિષ્ક્રોધા ક્રોધશમની નિર્લોભા લોભનાશિની ।
દ્વેષ્યસ્યૈવાભાવાન્નિષ્ક્રોધા । ઽન મે દ્વેષ્યોઽસ્તિ ન પ્રિયઽ ઇતિ
ભગવદ્વચનાત્ । ભક્તાનામરિષડ્વર્ગાન્તર્ગતં ક્રોધં શમયતિ
નાશયતીતિ ક્રોધશમની । ક્રોધસ્ય દુષ્ટત્વમાપસ્તમ્બેનોક્તમ્-
ઽક્રોધયુક્તો યદ્યજતિ યજ્જુહોતિ યદર્ચતિ ।
સ તસ્ય હરતે સર્વમામકુમ્ભો યથોદકમ્ ॥ઽ
ઇતિ । અત્યન્તમૌદાર્યાન્નિર્લોભા । લોભઃ સર્વગુણાન્હન્તીતિ નિન્દિતં લોભં
ભક્તાનાં નાશયતીતિ તથા ।
નિઃસંશયા સંશયઘ્ની-
તન્ત્રરાજે ગુરુલક્ષણકથનદશાયામ્- ઽઅસંશયઃ
સંશયચ્છિન્નિરપેક્ષો ગુરુર્મતઽ ઇત્યુક્ત્વા
તયોર્વિશેષણયોર્લક્ષણમુક્તમ્- ઽઅસંશયસ્તત્ત્વવિચ્ચ
તચ્છિત્તત્પ્રતિપાદનાદ્ઽઇતિ । તાદૃશગુર્વભેદાદિદં નામદ્વયમ્ ।
નિઃસ્ંશયા સંશયઘ્નીતિ । ઽછિદ્યન્તે સર્વસંશયાઽ ઇતિ શ્રુતેઃ
સ્મૃતેશ્ચ ।
નિર્ભવા ભવનાશિની

ઉત્પત્તિરાહિત્યાન્નિર્ભવા । ઽઅનાદિમત્પરં બ્રહ્મેઽતિ શ્રુતેઃ । ભવં
સંસારં નાશયતીતિ તથા । તથા ચ શક્તિરહસ્યે-
ઽનવમ્યાં શુક્લપક્ષે તુ વિધિવચ્ચણ્ડિકાં નૃપ ।
ઘૃતેન સ્નાપનેદ્યસ્તુ તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥
દશ પૂર્વાન્દશ પરાનાત્માનં ચ વિશેષતઃ ।
ભવાર્ણવાત્સમુદ્ધૃત્ય દુર્ગાલોકે મહીયતે ॥ઽ
ઇતિ । કૌર્મેઽપિ-
ઽસૈષા ધાત્રી વિધાત્રી ચ પરમાનન્દમિચ્છતામ્ ।
સંસારતાપાન્નિખિલાન્નિહન્તીશ્વરસંજ્ઞયા ॥ઽ
ઇતિ દેવીભાગવતેઽપિ-
ઽઅહં વૈ મત્પરાન્ભક્તાનૈશ્વરં યોગમાશ્રિતાન્ ।
સંસારસાગરાદસ્માદુદ્ધરામ્યચિરેણ તુ ॥ઽ
ઇતિ ભગવતીવાક્યમ્ । યદ્વા । ભવનાશિનીતટં નૃસિંહમગમદિતિ
બૃહજ્જાબાલોપનિષત્ પ્રસિદ્ધનદીવિશેષરૂપા

નિર્વિકલ્પા નિરાબાધા નિર્ભેદા ભેદનાશિની ।
વિકલ્પઃ શૂન્યવિષયકં શબ્દજન્યં જ્ઞાનમ્ । તથા ચ યોગસૂત્રમ્-
ઽશબ્દમાત્રાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઽ ઇતિ । ખણ્ડનખણ્ડખાદ્યેઽપિ-
અત્યન્તાસત્યપિ હ્યર્થે જ્ઞાનં શબ્દઃ કરોતિ હીઽતિ । ફલપરીક્ષાયાં
ગૌતમસૂત્રમપિ- ઽબુદ્ધિસિદ્ધં તદસઽદિતિ । તન્નિષ્ક્રાન્તા નિર્વિકલ્પા ।
ઽઅત્યાદયઃ ક્રાન્તાદ્યર્થે દ્વિતીયયેઽતિ સમાસઃ । તદતિક્રમશ્ચ
શબ્દજન્યત્વાંશે । તેન નિર્વિષયકનિત્યજ્ઞાનરૂપેતિ ફલિતમ્ । અથવા
વિકલ્પઃ પ્રકારો ન વિદ્યતે યસ્યાં ચરમવૃત્તૌ તદ્રૂપેતિ । યદ્વા
વિરુદ્ધઃ કલ્પઃ પક્ષો વિકલ્પસ્તદભાવવતી ।
સ્વવિરુદ્ધપક્ષાન્તરાભાવાત્ । સર્વસ્ય ચાભિન્નત્વાન્નિર્વિશેષેતિ
પર્યવસિતોઽર્થઃ । ઽઅરૂપવદેવ હિ તત્પ્રધાનત્વાઽદિતિ તાર્તીયીકે
બ્રહ્મમીમાંસાધિકરણે નિર્વિકલ્પૈકલિઙ્ગતાયા બ્રહ્મણઃ
સાધિતત્ત્વાત્ નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનેન રજતબાધેઽપીદં પદાર્થસ્યેવ
બાધાભાવાન્નિરાબાધા ।
અન્યોઽન્યાભાવસ્ય પ્રતિયોગિત્વસમ્બન્ધેનાનુયોગિત્વસમ્બન્ધેન
ચાભાવાન્નિર્ભેદા । તદુક્તં કૌર્મે-
ઽત્વં હિ સા પરમા શક્તિરનન્તા પરમેષ્ઠિની ।
સર્વભેદવિનિર્મુક્તા સર્વભેદવિનાશિની ॥ઽ
ઇતિ । તત્રૈવ સ્થલાન્તરે-
ઽશક્તિશક્તિમતોર્ભેદં વદન્ત્યપરમાર્થતઃ ।
અભેદં ચાનુપશ્યન્તિ યોગિનસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ ॥ઽ
ઇતિ । ભેદજ્ઞાનં ભેદમેવ વા વ્યાવહારિકં તત્ત્વજ્ઞાનેન
નાશયતીતિ તથા ।
નિર્નાશા મૃત્યુમથની નિષ્ક્રિયા નિષ્પરિગ્રહા

નાશોઽન્તસ્તદભાવાન્નિર્નાશા । ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તઽમિતિ
શ્રુતેઃ । ભક્તાનાં મૃત્યું મથ્નાતીતિ તથા । ઽઅથ કસ્માદુચ્યતે
મામૃતાદિત્યમૃતત્વં પ્રાપ્નોતીત્યક્ષયત્વં પ્રાપ્નોતિ નિત્યન્તં
પ્રાપ્નોતિ સ્વયં રુદ્રો ભવતીઽતિ ત્રૈપુરોપનિષદુક્તેઃ ।
વિહિતનિષિદ્ધરૂપક્રિયારાહિત્યાન્નિષ્ક્રિયા । ઽઅશરીરં વાવ સન્તં ન
પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । યદ્વા ક્રિયાન્વયમન્તરેણૈવ
કર્ત્રાદિકારકભાવમાપન્ના । તદુક્તં વિષ્ણુપુરાણે-
ઽયથા સન્નિધિમાત્રેણ ગન્ધઃ ક્ષોભાય જાયતે ।
મનસો નોપકર્તૃત્વાત્તથાઽસૌ પરમેશ્વરઃ ।ઽ
ઇતિ । નિર્ગતઃ પરિગ્રહો યસ્યાઃ ઽપરિગ્રહઃ પરિજને પત્ન્યાં
સ્વીકારમૂલયોઽરિતિ મેદિની

વિસ્તુલા નીલચિકુરા નિરપાયા નિરત્યયા ।
ઉપમાભાવાન્નિસ્તુલા ઽહેતુદૃષ્ટાન્તવર્જિતઽમિતિ ત્રિપુરોપનિષત્ ।
નીલાશ્ચિકુરાઃ કુન્તલા યસ્યાઃ । અપાયોઽત્યયો નાશસ્તદ્રહિતા ।
ઽઅત્યયોઽતિક્રમે દણ્ડે વિનાશે દોષકૃચ્છ્રયોઽરિતિ
વિશ્વકોશાનુસારેણાતિક્રમાદિરહિતા નિરત્યયા ।
દુર્લભા દુર્ગમા દુર્ગા દુઃખહન્ત્રી સુખપ્રદા

દુર્લભા યોગિનામપ્યસાધ્યત્વાત્ । અત-એવ દુર્ગમા અધિગન્તુમશક્યત્વાત્
। અદુર્ગમેતિ વા છેદઃ । ન વિદ્યતે દુર્ગમો યસ્યા ઇતિ તદર્થઃ ।
દુર્ગમાખ્યદૈત્યવધપ્રયોજિકેતિ યાવત્ । અત એવ દુર્ગા । તદુક્તં
માર્કણ્ડેયપુરાણો પાઞ્ચરાત્રે લક્ષ્મીતન્ત્રે ચ ભગવત્યૈવ-
ઽતત્રૈવ ચ વધિષ્યામિ દુર્ગમાખ્યં મહાસુરમ્ ।
દુર્ગાદેવીતિ વિખ્યાતં તન્મે નામ ભષ્યતિ ॥ઽ
ઇતિ । કાશીખણ્ડેઽપિ ઽદુર્ગો નામ મહાદૈત્યઽ ઇત્યાદિરધ્યાયઃ
સર્વોઽપ્યેતત્પર એવ । ઽઇયં ચ ભીમરથીતીરે સન્નતિક્ષેત્રવાસિની ।
દુર્ગાપદનિરુક્તિર્દેવીપુરાણેઽપિ-
ઽસુબલાદિભયે દુર્ગે તારિતા રિપુસઙ્કટે ।
દેવાઃ શક્રાદયો યેન તેન દુર્ગા પ્રકીર્તિતા ॥ઽ
ઇતિ । ઇયઞ્ચ વારાણસ્યાં સુબાહુનામ્ને રાજ્ઞે વરદાનેન તેન પ્રાર્થિતા
સતી દેવ્યનેન નામ્ના પ્રસિદ્ધા સતી સ્થિતા । તદુક્તં દેવીભાગવતે
તસ્મૈ વરદાનોત્તરં તત્પ્રાર્થનાપ્રકરણે-
ઽનગરેઽત્ર ત્વયા માતઃ સ્થાતવ્યં સર્વદા શિવે ।
દુર્ગાદેવીતિ નામ્ના વૈ ત્વં શક્તિરિહ સંસ્થિતા ॥ઽ
ઇતિ । નવવર્ષા કન્યાપિ દુર્ગેત્યુચ્યતે । તદપ્યુક્તં તત્રૈવ- ઽનવવર્ષા
ભવેદ્દુર્ગેઽતિ તેન તદ્રૂપા વેત્યર્થઃ । દુઃખસ્ય સાંસારિકસ્ય હન્ત્રી ।
ઽતદત્યન્તવિમોકોઽપવર્ગઽ ઇતિ ગૌતમસૂત્રાત્ ।
ઽદુઃખેનાત્યન્તવિમુક્તશ્ચરતિઽ ઇતિ શ્રુતેશ્ચ ।
સુખાન્યૈહિકામુષ્મિકકૈવલ્યરૂપાણિ પ્રકર્ષેણ દત્તે સુખપ્રદા ।
ઽરસ્હ્યેવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । એતસ્ય વિસ્તરઃ પાદ્યે
પુષ્કરખણ્ડે ચરમભાગે ષડ્ભિરધ્યાયૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ

દુષ્ટદૂરા દુરાચારશમની દોષવર્જિતા ।
દુષ્ટાનાં દોષવતાં દૂરા અપ્રાપ્યા । ઽન ભજન્તિ કુતર્કજ્ઞા
દેવીં વિશ્વેશ્વરીં શિવાઽમિતિ દેવીભાગવતાત્ । દુરાચારં
શાસ્ત્રવિરુદ્ધાચારં શમયતીતિ તથા । વક્ષ્યતિ ચ પુરસ્તાત્ ।
ઽનિત્યકર્માનનુષ્ઠાનન્નિષિદ્ધકરણાદપિ ।
યત્પાપં જાયતે પુંસાં તત્સર્વં નશ્યતિ દ્રુતમ્ ॥ઽ
ઇતિ । દોષૈ રાગદ્વેષાદિભિર્વર્જિતા ।
સર્વજ્ઞા સાન્દ્રકરુણા સમાનાધિકવર્જિતા

સર્વં જાનાતીતિ સર્વજ્ઞા । ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિઽદિતિ શ્રુતેઃ । ઽસર્વજ્ઞા
સર્વવેત્તૃત્વાઽદિતિ દેવીપુરાણાચ્ચ । સાન્દ્રા ઘના કરુણા યસ્યાઃ । ઽન
તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતઽ ઇતિ શ્રુતૌ દર્શનનિષેધેન
તદ્વિષયયોરેવ નિષેધાત્સમાનાધિકાભ્યાં વર્જિતા

સર્વશક્તિમયી સર્વમઙ્ગલા-
અથ સગુણરૂપમાશ્રિત્યાહ-
બાલાબગલાદિનિખિલશક્ત્યભેદાત્સર્વશક્તિમયી । બ્રહ્મમયં
જગદિત્યાદાવિવ મયડભેદાર્થકોઽપિ ।
સર્વદેવશક્તિસમૂહરૂપત્વાદપિ સર્વશક્તિમયી । તદુક્તં
પાઞ્ચરાત્ર-લક્ષ્મીતન્ત્રયોરિન્દ્રંપ્રતિ દેવ્યૈવ-
ઽમહાલક્ષ્મીરહં શક્ર ! પુનઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।
હિતાય સર્વદેવાનાં જાતા મહિષમર્દિની ॥
મદીયાઃ શક્તિલેશા યે તત્તદ્દેવશરીરગાઃ ।
સમ્ભૂય તે મમાભૂવન્ રૂપં પરમશોભનમ્ ॥
આયુધાનિ ચ દેવાનાં યાનિ યાનિ સુરેશ્વર ।
મચ્છક્તયસ્તદાકારા આયુધાનિ તદાઽભવન્ ॥ઽ
ઇતિ । માર્કણ્ડેયપુરાણે ત્વયમર્થો વિસ્તરેણ વર્ણિતો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ઽપદાર્થશક્તયો યા યાસ્તાસ્તા ગૌરીં વિદુર્બુધાઽ ઇતિ
લૈઙ્ગાદસંકુચિતાર્થક એવ સર્વશબ્દો વા । સર્વાણિ મઙ્ગલાનિ
યસ્યાઃ । દેવીપુરાણે તુ-
ઽસર્વાણિ હૃદયસ્થાનિ મઙ્ગલાનિ શુભાનિ ચ ।
ઇપ્સિતાનિ દદાતીતિ તેન સા સર્વમઙ્ગલા ॥
શોભનાનિ ચ શ્રેષ્ઠાનિ યા દેવી દદતે હરે ।
ભક્તાનામાર્તિહરણી તેનેયં સર્વમઙ્ગલા ॥ઽ ઇતિ ।
ઇતિ શ્રીભાસુરાનન્દકૃતે સૌભાગ્યભાસ્કરે ।
દ્વિતીયશતકેનાભૂત્ તૃતીયા ધૂમ્રિકા કલા

॥ ઇતિ શ્રીમત્પદવાક્યેત્યાદિભાસ્કરરાયકૃતે લલિતાસહસ્રનામભાષ્યે
દ્વિતીયં શતકં નામ તૃતીયા કલા

તૃતીયશતકં નામ ચતુર્થી મરીચ્યાખ્યા કલા
-સદ્ગતિપ્રદા ।
સ્વર્ગાદિમોક્ષાન્તાઃ સદ્ગતીઃ સતો બ્રહ્મણોઽવગતિં જ્ઞાનં વા
સતાં ગતિર્વા પ્રદદાતીતિ તથા । ઽગતિસ્ત્વં મતિસ્ત્વં ત્વમેકા
ભવાનીઽત્યભિયુક્તોક્તેઃ । પાદ્મે-
ઽત્રિકાલં પૂજયેદ્યસ્તુ ચતુર્દશ્યાં નરાધિપ ।
સ ગચ્છતિ પરં સ્થાનં યત્ર દેવી વ્યવસ્થિતા ॥ઽ
ઇત્યારભ્ય
ઽદુર્ગાપૂજોપકરણં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ ।
કૃત્વા વિત્તાનુસારેણ રુદ્રલોકે મહીયતે ॥ઽ
ઇત્યન્તૈશ્ચતુર્ભિરધ્યાયૈઃ પ્રત્યુપચારં ગુણકામવિધિભિઃ ક્રમેણ
સમસ્તલોકગતિપ્રતિપાદકાનિ વચનાનીહોપષ્ટમ્ભકત્વેન યોજનીયાનિ ।
સર્વેશ્વરી સર્વમયી સર્વમન્ત્રસ્વરૂપિણી

અત-એવ સર્વસ્વામિત્વાત્સર્વેશ્વરી । અસંકુચિતસ્વામિત્વમભેદં
વિના ન નિર્વહતીત્યાહ । સર્વમયી ક્ષિત્યાદિશિવાન્તતત્ત્વાભિન્ના ।
તદુક્તં કામિકે-
ઽચતુર્વિંશત્યુત્તરં યદ્ભુવનાનાં શતદ્વયમ્ ।
ભુવનાધ્વા સ સઞ્ચિન્ત્યો રોમવૃન્દાત્મનો વિભોઃ ॥
પઞ્ચાશદ્વર્ણરૂપેણ સ્તુવન્વર્ણાધ્વકલ્પના ।
અસૌ ત્વગાત્મનાઽચિન્ત્યો દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
સપ્તકોટિમહામન્ત્રૈર્મૂલવિદ્યાસમુદ્ભવૈઃ ।
મન્ત્રાધ્વા સન્ધિરાત્માઽસૌ વિચિન્ત્યઃ પાર્વતીપતેઃ ॥
અનેકભેદસંભિન્ના મન્ત્રાણાં પદસંહતિઃ ।
પદાધ્વેત્યુચ્યતે સોમ્યા શિરામાંસતયા સ્થિતઃ ॥
પૃથિવ્યાદીનિ ષડ્વિંશત્તત્ત્વાન્યાગમવેદિભિઃ ।
તત્ત્વાધ્વેત્યુદિતાન્યેષ શુક્લમજ્જાસ્થિરૂપધૃક્ ॥ઽ
ઇતિ । એતદેવાવયુત્યાનુવદતિ ત્રિભિઃ । સર્વે સપ્તકોટિસંખ્યામન્ત્રાઃ
સ્વરૂપમસ્યાઃ । શ્રૂયતે ચ સુન્દરીતાપિનીયે- ઽપૂર્વોત્તરાભ્યાં
વિદ્યાયા અનેકાઃ પરિકૢપ્તાઽ ઇતિ । સ્પષ્ટતરં ચ ગૌડપાદૈઃ- ઽવિદ્યાયાઃ
પૂર્વોત્તરાભ્યામનેકા જાતાઽ ઇત્યાદિભિઃ સપ્તભિઃ સૂત્રૈઃ
સર્વમન્ત્રાત્મકત્વં વર્ણિતં તદ્ભાષ્યે ચ પ્રપઞ્ચિતમ્ । તત્રૈવ ઽતથા
યન્ત્રતન્ત્રાણીઽતિ સૂત્રે વર્ણિતં પ્રમેયમાહ

સર્વયન્ત્રાત્મિકા સર્વતન્ત્રરૂપા મનોન્મની ।
સર્વેષાં ઘટાર્ગલાદીનાં
યન્ત્રાણામાત્મસ્વરૂપમેવાત્મિકા । ઽપ્રત્યયસ્થાઽદિતીત્વમ્ ।
વામકેશ્વરાદિસર્વતન્ત્રાણ્યેવ રૂપં શરીરમસ્યાઃ ।
સર્વતન્ત્રૈર્નિરૂપ્યા વા । તદુક્તમ્-
ઽબહુધાઽપ્યાગમૈર્ભિન્નાઃ પન્થાનઃ સિદ્ધિહેતવઃ ।
ત્વયયેવ નિપતન્ત્યેતે સ્રોતસ્વિન્ય ઇવાર્ણવઃ ॥ઽ
ઇતિ । શરીરપક્ષેઽપિ કામિકાગમે-
ઽકામિકં પાદકમલં યોગજં ગુલ્ફયોર્યુગમ્ ।
પાદદ્વયાઙ્ગુલીરૂપે કારણપ્રસૃતાહ્વયે ॥
અજિતા જાનુનોર્યુગ્મં દીપ્તમૂરુદ્વયં વિભોઃ ।
પૃષ્ઠભાગેંઽશુમાનસ્ય નાભિઃ શ્રીસુપ્રભેદકમ્ ॥
વિજયં જઠરં પ્રાહુર્નિઃશ્વાસં હૃદયાત્મકમ્ ।
સ્વાયમ્ભુવં સ્તનદ્વન્દ્વમનલં લોચનત્રયમ્ ॥
વીરાગમઃ કણ્ઠદેશો રુરુતન્ત્રં શ્રુતિદ્વયમ્ ।
મકુટં મુકુટં તન્ત્રં બાહવો વિમલાગમાઃ ॥
ચન્દ્રજ્ઞાનમુરઃ પ્રોક્તં બિમ્બં વદનપઙ્કજમ્ ।
પ્રોદ્ગીતતન્ત્રં રસના લલિતં ગણ્ડયોર્યુગમ્ ॥
સિદ્ધં લલાટફલકં સન્તાનં કુણ્ડલદ્વયમ્ ।
કિરણં રત્નભૂષા સ્યાદ્વાતુલં વસનાત્મકમ્ ॥
અઙ્ગોપાઙ્ગાનિ રોમાણિ તન્ત્રાણ્યન્યાનિ કૃત્સ્નશઃ ।
એવં તત્ત્વાત્મકં રૂપં મહાદેવા વિચિન્તયેત્ ॥ઽ
ઇતિ । ભ્રૂમધ્યાદષ્ટમં સ્થાનં બ્રહ્મરન્ધ્રાદધસ્તનમ્ ।
મનોન્મનીતિ કથિતં તદ્રૂપા । તત્સ્વરૂપં સ્વચ્છન્દસંગ્રહે-
ઽયા શક્તિઃ કારણત્વેન તદૂર્ધ્વં ચોન્મની સ્મૃતા ।
નાત્ર કાલકલામાનં ન તત્ત્વં ન ચ દેવતા ॥
સુનિર્વાણં પરં શુદ્ધં રુદ્રવક્ત્રં તદુચ્યતે ।
શિવશક્તિરિતિ ખ્યાતા નિર્વિકલ્પા નિરઞ્જના ॥ઽ
ઇતિ । અત-એવ ઽવામદેવાય નમો જ્યેષ્ઠાય નમઽ ઇતિ શ્રુતૌ પ્રસિદ્ધસ્ય
મનોન્મનાખ્યશિવસ્ય શક્તિરિતિ ચ । ત્રિપુરોપનિષદ્યપિ-
ઽનિરસ્તવિષયાસઙ્ગં સન્નિરુદ્ધં મનો હૃદિ ।
યદાયાત્યુન્મનીભાવં તદા તત્પરમં પદમ્ ॥ઽ
ઇતિ । યોગશાસ્ત્રે મુદ્રાવિશેષસ્ય સંજ્ઞા । તલ્લક્ષણં તત્રૈવ-
ઽનેત્રે યયોન્મેષનિમેષમુક્તે વાયુર્યયા વર્જિતરેચપૂરઃ ।
મનશ્ચ સઙ્કલ્પવિકલ્પશૂન્યં મનોન્મની સા મયિ સન્નિધત્તામ્ ॥ઽ
ઇતિ । બૃહન્નારદીયેઽપિ-
ઽધ્યાનધ્યાતૃધ્યેયભાવો યદા પશ્યતિ નિર્ભરમ્ ।
તદોન્મનત્વં ભવતિ જ્ઞાનામૃતનિષેવણાત્ ॥ઽ
ઇતિ । મનાંસ્યુન્મન્યન્તે ઉત્કૃષ્ટજ્ઞાનયુક્તાનિ કુરુત ઇતિ વા ।
સન્ધિરાર્ષઃ ।
માહેશ્વરી મહાદેવી મહાલક્ષ્મીર્મૃડપ્રિયા

ઽયો વેદાદૌ સ્વરઃ પ્રોક્તો વેદાન્તે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
તસ્ય પ્રકૃતિલીનસ્ય યઃ પરઃ સ મહેશ્વરઃ ॥ઽ
ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધસ્ય મહેશ્વરપદસ્ય ત્રિગુણાતીતત્વં
શક્યતાવચ્છેદકમ્ । તદુક્તં લૈઙ્ગૈ-
ઽતમસા કાલરુદ્રાખ્યો રજસા કનકાણ્ડજઃ ।
સત્ત્વેન સર્વગો વિષ્ણુર્નૈર્ગુણ્યેન મહેશ્વરઃ ॥ઽ
ઇતિ । અવિચ્છિન્નત્વમત્ર તૃતીયાર્થઃ । મહેશ્વરપદસ્ય તદ્વાચ્યે લક્ષણા ।
કાલરુદ્રાખ્ય ઇત્યુપક્રમાનુસારાત્ । તેન તદવચ્છિન્નો મહેશ્વરઃ ।
ઽસત્યેન બ્રહ્મચર્યેણ લિઙ્ગમસ્ય યથા સ્થિતમ્ ।
સમર્ચયન્તિ યે લોકાસ્તન્મહેશ્વર ઉચ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । ભારતે- ઽમહેશ્વરઃ સ ભૂતાનાં મહતામીશ્વરશ્ચ સઽ ઇતિ ચ ।
યસ્ય પઞ્ચવિંશતિવ્યૂહો વાતુલશુદ્ધે પ્રતિપાદિતઃ સોઽપિ
મહેશ્વરસ્તસ્યેયં માહેશ્વરી । મહતી ચ સા દેવી ચ મહાદેવી ।
મહત્ત્વં ચ પ્રમાણાગમ્યશરીરકત્વમ્ । તદુક્તં દેવીપુરાણે-
ઽબૃહદસ્ય શરીરં યદપ્રમેયં પ્રમાણતઃ ।
ધાતુર્મહેતિ પૂજાયાં મહાદેવી તતઃ સ્મૃતા ॥ઽ
ઇતિ । અથવા ચન્દ્રમૂર્તેઃ શિવસ્ય મહાદેવ ઇતિ સંજ્ઞા તસ્ય પત્ની ।
બુધસ્ય માતા રોહિણીનામ્ની દેવીત્યર્થઃ । તથા ચ લૈઙ્ગૈ-
ઽસમસ્તસૌમ્યવસ્તૂનાં પ્રકૃતિત્વેન વિશ્રુતઃ ।
સોમાત્મકો બુધૈર્દેવો મહાદેવ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
સોમાત્મકસ્ય દેવસ્ય મહાદેવસ્ય સૂરિભિઃ ।
દયિતા રોહિણી પ્રોક્તા બુધશ્ચૈવ શરીરજઃ ॥ઽ
ઇતિ । વાયવીયેઽપિ-
ઽનામ્ના દેવસ્ય મહતશ્ચન્દ્રમાસ્તનુરષ્ટમી ।
પત્ની તુ રોહિણી તસ્ય પુત્રશ્ચાસ્ય બુધઃ સ્મૃતઃ ॥ઽ
ઇતિ । સેયં ગણ્ડક્યાં ચક્રતીર્થાધિષ્ઠાત્રી દેવતા । ઽશાલગ્રામે
મહાદેવીઽતિ પાદ્મે પુષ્કરખણ્ડે દેવીતીર્થેષુ પરિગણનાત્ । તત્રૈવ
ઽકરવીરેઃ મહાલક્ષ્મીઽરિતિ । પરિગણિતાં દેવીમાહ મહાલક્ષ્મીઃ ।
મહતી ચ સા લક્ષ્મીશ્ચ । મહાવિષ્ણોરિયં પત્ની । કરવીરં કલૌ
કોલાપુરમિતિ પ્રસિદ્ધમ્ । અથવા અમ્બિકાંશભૂતૈવેયમ્ । તદુક્તં
મૈલારતન્ત્રે-
ઽમહાલનામકં દૈત્યં સ્યતિ ક્ષપયતીતિ ચ ।
મહાલસા મહાલક્ષ્મીરિતિ ચ ખ્યાતિમાગતા ॥
ઉપત્યકાયાં સહ્યાદ્રેઃ પશ્ચિમોદધિરોધસિ ।ઽ
ઇતિ । શિવપુરાણેઽપિ શિવં પ્રસ્તુત્ય-
ઽતસ્યાઙ્કમણ્ડલારૂઢા શક્તિર્માહેશ્વરી પરા ।
મહાલક્ષ્મીરિતિ ખ્યાતા શ્યામા સર્વમનોહરા ॥ઽ
ઇતિ । આયુષ્યસૂક્તે- ઽશ્રિયં લક્ષ્મીમમ્બિકામૌપલાઙ્ગાઽમિત્યત્ર
લક્ષ્મીપદમાત્રસ્ય પાર્વત્યાં પ્રયોગશ્ચ । તેન પદેન
પૂજ્યવાચિમહત્પદસ્ય ઽસન્મહત્પરમેત્યાદિસૂત્રેણ સમાસઃ ।
ઽસર્વસ્યાદ્યા મહાલક્ષ્મીસ્ત્રિગુણા સા વ્યવસ્થિતેઽતિ
માકણ્ડેયપુરાણઞ્ચ । ત્રયોદશવર્ષાત્મકકન્યારૂપા વા ।
કન્યાં પ્રક્રમ્ય ઽત્રયોદશે મહાલક્ષ્મીઽરિતિ ધૌમ્યૈન કથનાત્ । ઽમૃડ
સુખનેઽ ઇતિ ધાતોર્વિશ્વસ્થિતિકર્તુઃ સત્ત્વગુણવતઃ શિવસ્ય મૃડ ઇતિ
સંજ્ઞા । ઽજનસુખકૃતે સત્ત્વોદ્રિક્તૌ મૃડાય નમો નમઽ ઇતિ
મહિમ્નસ્તવાત્ । તસ્ય પ્રિયા

મહારૂપા મહાપૂજ્યા મહાપાતકનાશિની ।
મહદ્ રૂપચતુષ્ટયમપેક્ષ્યોત્કૃષ્ટં રૂપં યસ્યાઃ । તદુક્તં
વિષ્ણુપુરાણે-
ઽપરસ્ય બ્રહ્મણો રૂપં પુરુષઃ પ્રથમં દ્વિજ ।
વ્યક્તાવ્યક્તે તથૈવાન્યે રૂપે કાલસ્તથા પરમ્ ॥
પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાનાં પરમં હિ યત્ ।
પશ્યન્તિ સૂરયઃ શુદ્ધં તદ્વિષ્ણોઃ પરમ પદમ્ ॥
પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાસ્તુ પ્રવિભાગશઃ ।
રૂપાણિ સ્થિતિસર્ગાન્તવ્યક્તિસદ્ભાવહેતવઃ ॥ઽ
ઇતિ । મહતી ચ સા પૂજ્યા ચ મહાપૂજ્યા । પૂજ્યાનાં શિવાદીનામપિ
પૂજ્યેત્યર્થઃ । તથા ચ પાદ્મ-દેવીભાગવતયોઃ શિવ-બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-
કુબેર-વિશ્વદેવ-વાયુ-વસુ-વરુણાગ્નિ-શક્ર-સૂર્ય-સોમ-ગ્રહ-રાક્ષસ-
પિશાચ-માતૃગણાદિભેદેન તત્તત્પૂજનીયદેવીમૂર્તિભેદો મન્ત્રે
શૈલેન્દ્રનીલસ્વર્ણરૌપ્યપિત્તલકાંસ્યસ્ફટિકમાણિક્યમુક્તાફલપ્રવા
લ-વૈડૂર્યત્રપુસીસવજ્રલોહવિકારરૂપો વિસ્તરેણ દર્શિતઃ ।
અત્રાગ્નિશક્રસૂર્યા માણિક્યમયીમેવ પ્રતિમાં પૂજયન્તિ ।
ઇતરદ્યથાસંખ્યં યોજનીયમ્ । મહાન્તિ બ્રહ્મહત્યાદીનિ પાતકાનિ
નાશયતીતિ તથા । તથા ચ બ્રહ્માણ્ડે-
ઽકૃતસ્યાખિલપાપસ્ય જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતોઽપિ વા ।
પ્રાયશ્ચિત્તં પરં પ્રોક્તં પરાશક્તેઃ પદસ્મૃતિઃ ॥ઽ
ઇતિ । બ્રહ્મોત્તરખણ્ડેઽપિ-
ઽબહુનાઽત્ર કિમુક્તેન શ્લોકાર્ધેન વદામ્યહમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાશતં વાઽપિ શિવપૂજા વિનાશયેત્ ॥ઽ
ઇતિ । ઽમહાપાતકશબ્દેન વીરહત્યૈવ કથ્યતઽ ઇતિ ત્વર્થરત્નાવલ્યામુક્તમ્ ।
અત્રૈવ સૌભાગ્યરત્નાકરાદિષુ પ્રાયશ્ચિત્તપ્રકરણે પાપતારતમ્યેન
પઞ્ચદશ્યા જપસંખ્યાયાં તારતમ્યવચનાન્યુપષ્ટમ્ભકત્વેન
યોજનીયાનિ ।
મહામાયા મહાસત્ત્વા મહાશક્તિર્મહારતિઃ

બ્રહ્માદીનામપિ મોહકત્વાન્મહામાયા । તદુક્તં
માર્કણ્ડેયપુરાણે-
ઽજ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ દેવી ભગવતી હિ સા ।
બલાદાકૃષ્ય મોહાય મહામાયા પ્રયચ્છતિ ।ઽ
કાલિકાપુરાણેઽપિ-
ઽગર્ભાન્તજ્ઞાનસમ્પન્નં પ્રેરિતં સૂતિમારુતૈઃ ।
ઉત્પન્નં જ્ઞાનરહિતં કુરુતે યા નિરન્તરમ્ ॥
પૂર્વાતિપૂર્વસંઘાતસંસ્કારેણ નિયોજ્ય ચ ।
આહરાદૌ તતો મોહમમત્વાજ્ઞાનસંશયમ્ ॥
ક્રોધોપરોધલોભેષુ ક્ષિપ્ત્વા ક્ષિપ્ત્વા પુનઃ પુનઃ ।
પશ્ચાત્કામેન યોજ્યાશુ ચિન્તાયુક્તમહર્નિશમ્ ॥
આમોદયુક્તં વ્યસનાસક્તં જન્તું કરોતિ યા ।
મહામાયેતિ સંપ્રોક્તા તેન સા જગદીશ્વરી ॥ઽ
ઇતિ । યદ્વા ઽમયા દમ્ભે કૃપાયાં ચેઽતિ કોશાત્કૃપાબહુલા । સતો ભાવો
બલં ગુણઃ । પ્રાણિનશ્ચ સત્ત્વપદાર્થાઃ । ઽસત્ત્વં ગુણે પિશાચાદૌ
બલે દ્રવ્યસ્વભાવયોઽરિતિ વિશ્વઃ ।
મહાન્તિ સત્ત્વાનિ યસ્યાઃ, મહતી સર્વજગન્નિર્વાહકત્વાદિરૂપા
વિસ્તૃતા વિવિધા ચ શક્તિઃ સામર્થ્યં યસ્યાઃ સા । ઽશક્તિર્બલે ચ
સામર્થ્યે તથા પ્રહરણાન્તરેઽ ઇતિ યાદવઃ । બલાયુધપક્ષાવપીહ
યોજ્યૌ । ઉક્તઞ્ચ વિષ્ણુપુરાણે-
ઽએકદેશસ્થિતસ્યાગ્નેર્જ્યોત્સ્ના વિસ્તારિણી યથા ।
પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શક્તિસ્તથૈતદખિલં જગત્ ॥ઽ ઇતિ ।
તત્રાપ્યાસન્નદૂરત્વાદ્બહુત્વં સ્વલ્પતા યતઃ ।
જ્યોત્સ્નાભેદોઽસ્તિ તચ્છક્તેસ્તદ્વન્મૈત્રેય વિદ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । મહાશક્તિઃ કુણ્ડલિનીત્યત્ર યદિ તૃતીયાક્ષરસ્ય
તાલવ્યત્વનિશ્ચયસ્તદાત્રાકારપ્રશ્લેષઃ કર્તવ્ય ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ । ન
વિદ્યતે મહતી શક્તિર્યદપેક્ષયેતિ બહુબ્રીહિઃ । ઽન
તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । છલાક્ષરસૂત્રે
પરિભાષાયાં
ચાનયોશ્ચતુરક્ષરત્વોક્તિબલાત્ક્વચિત્પુસ્તકેષૂપલમ્ભાચ્ચ મહાસના-
મહાશનાપદયોરિવ ભેદમઙ્ગીકૃત્યાસ્માભિસ્તથા વ્યાખ્યાતમ્ । ન
હ્યેતદ્વિષ્ણુસહસ્રનામાદિવત્પુનરુક્તિશતાક્રાન્તં
યેનાર્થભેદમાત્રમઙ્ગીકૃત્ય શબ્દત ઐક્યં સોઢવ્યં સ્યાદિતિ ।
મહતી વિષયરતિભ્યોઽધિકા રતિઃ પ્રીતિર્જ્ઞાનિનાં યસ્યાં સા ।
મહાકામસુન્દરીત્વાદ્વા મહારતિરિત્યુચ્યતે

મહાભોગા મહૈશ્વર્યા મહાવીર્યા મહાબલા ।
મહાનાભોગઃ ક્ષિત્યાદિરૂપો વિસ્તારો યસ્યાઃ । ભોગઃ સુખં વા
ધનં વા મહદ્યસ્યા ઇતિ વા । ઐશ્વર્યમીશ્વરતા વિભૂતિશ્ચેત્યુભયં
મહદ્યસ્યાઃ । મહાન્તિ વીર્યાણિ શુક્રાદીનિ યસ્યાઃ । ઽવીર્યં શુક્રે
પ્રભાવે ચ તેજઃસામર્થ્યયોરપિ ઇતિ વિશ્વઃ । મહાન્તિ બલાનિ ગન્ધાદીનિ
યસ્યાઃ ।
ઽબલં ગન્ધે રસે રૂપે સ્થામનિ સ્થૌલ્યસેનયોઃ ।
બલો હલાયુધે દૈત્યભેદે બલિનિ વાયસઃ ॥ઽ
ઇતિ વિશ્વઃ । વાયસપક્ષે ભુસુણ્ડાદયો યત્પ્રસાદાન્મહાન્તો જાતા ઇતિ
યોજ્યમ્ । તથા ચ યોગવાસિષ્ઠે વસિષ્ઠં પ્રતિ ભુસુણ્ડાખ્યસ્ય
વાયસસ્ય વાક્યમ્-
ઽભ્રાતરશ્ચણ્ડતનયા વાયસા એકવિંશતિઃ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહ હંસીભિર્બ્રાહ્મી ભગવતી તથા ॥
ચિરમારાધિતાસ્માભિઃ સમાધિવિરમે સતિ ।
પ્રસાદપરયા કાલે ભગવત્યા તતઃ સ્વયમ્ ॥
તથૈવાનુગૃહીતાઃસ્મો યેન મુક્તા વયં સ્થિતા ।ઽ ઇત્યાદિ ।
મહાબુદ્ધિર્મહાસિદ્ધિર્મહાયોગેશ્વરેશ્વરી

મહતી ચ સા બુદ્ધિશ્ચ મહાબુદ્ધિઃ । યસ્યાં બુદ્ધાવુત્પન્નાયાં
જ્ઞાતવ્યં નાવશિષ્યતે સા મહતી । ઽયસ્મિન્વિજ્ઞાતે સર્વમિદં
વિજ્ઞાતં સ્યાઽદિતિ શ્રુતેઃ । મહતી બુદ્ધિર્યસ્યાઃ સકાશાદિતિ વા ।
એવમેવ દ્વેધા મહાસિદ્ધિપદં વ્યાખ્યેયમ્ । સિદ્ધયશ્ચાણિમાદ્યાઃ
પ્રસિદ્ધાઃ । અન્યા અપ્યુક્તાઃ સ્કન્દપુરાણે-
ઽરસાનાં સ્વત ઉલ્લાસઃ પ્રથમા સિદ્ધિરીરિતા ।
દ્વન્દ્વૈરનભિભૂતિશ્ચ દ્વિતીયા સિદ્ધિરુચ્યતે ॥
અધમોત્તમતાભાવસ્તૃતીયા સિદ્ધિરુત્તમા ।
ચતુર્થી તુલ્યતા તેષામાયુષઃ સુખદુઃખયોઃ ॥
કાન્તેર્બલસ્ય બાહુલ્યં વિશોકા નામ પઞ્ચમી ।
પરમાત્મપરત્વેન તપોધ્યાનાદિનિષ્ઠાતા ॥
ષષ્ઠી નિકામચારિત્વં સપ્તમી સિદ્ધિરુચ્યતે ।
અષ્ટમી ચ તથા પ્રોક્તા યત્ર ક્વચનશાયિતા ॥ઽ
ઇતિ । મહતાં યોગેશ્વરાણામીશ્વરીતિ તથા

મહાતન્ત્રા મહામન્ત્રા મહાયન્ત્રા મહાસના ।
મહાન્તિ બહુફલપ્રદાનિ તન્ત્રાણિ કુલાર્ણવ-જ્ઞાનાર્ણવાદીનિ, મન્ત્રા
બાલા-બગલાદયો, યન્ત્રાણિ
પૂજાચક્રપદ્મચક્રામૃતઘટમેરુલિઙ્ગાદીનિ યસ્યાઃ સા તથા । યદ્વા
સ્વતન્ત્રાખ્યં તન્ત્રં શ્રીવિદ્યાખ્યો મન્ત્રઃ સિદ્ધિવજ્રાખ્યં ચ
યન્ત્રં મહત્સર્વોત્તમં યસ્યાઃ ।
સ્વતન્ત્રસ્યાન્યાનપેક્ષત્વાન્મહત્ત્વમ્ । તદુક્તં તત્રૈવ-
ઽભગવન્સર્વતન્ત્રાણિ ભવતોક્તાનિ વૈ પુરા ।
તેષામન્યોન્યસાપેક્ષ્યાજ્જાયતે મતિવિભ્રમઃ ॥
તસ્માત્તુ નિરપેક્ષં મે તન્ત્રં તાસાં વદ પ્રભો ।ઽ
ઇતિ પ્રશ્ને
ઽશૃણુ કાદિમતં તન્ત્રં પૂર્ણમન્યાનપેક્ષયા ।
ગોપ્યં સર્વપ્રયત્નેન ગોપનં તન્ત્રચોદિતમ્ ॥ઽ
ઇતિ । સૌન્દર્યલહર્યામપ્યુક્તમ્-
ઽચતુઃષષ્ટ્યા તન્ત્રૈઃ સકલમભિસન્ધાય ભુવનં
સ્થિતસ્તત્તત્સિદ્ધિપ્રસવપરતન્ત્રઃ પશુપતિઃ ।
પુનસ્ત્વન્નિર્બન્ધાદખિલપુરુષાર્થૈકઘટના
સ્વતન્ત્રં તે તન્ત્રં ક્ષિતિતલમવાતીતરદિદમ્ ॥ઽ
ઇતિ । મન્ત્રવિષયે તુ ઽશ્રીવિદ્યેવ તુ મન્ત્રાણામ્ઽઇત્યાદીનિ કુલાર્ણવ-
શક્તિરહસ્યયોઃ પરઃસહસ્રં વર્ણનાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ । સિદ્ધિવજ્રાખ્યં
યન્ત્રં પ્રકૃત્ય નિત્યાતન્ત્રે સ્મર્યતે ।
ઽલલિતાવિદ્યયા વિદ્યામન્યાં યન્ત્રેણ વાઽમુના ।
યન્ત્રમન્યત્સમં વેત્તિ યોઽસૌ સ્યાન્મૂઢચેતનઃ ॥ઽ
ઇતિ । મહદાસનં ક્ષિત્યાદિષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વરૂપં યસ્યાઃ । ઽએષા
ભગવતી સર્વતત્ત્વાન્યાશ્રિત્ય તિષ્ઠતીઽતિ દેવીભાગવતાત્ ।
મહાયાગક્રમારાધ્યા મહાભૈરવપૂજિતા

બ્રાહ્મ્યાદ્યંશભૂતાક્ષોભ્યાદિચતુઃષષ્ટિયોગિનીપૂજાસહિતો
મહાયાગઃ સ એવ ક્રમઃ તદિતરસ્ય સર્વસ્યાપિ
વિલમ્બિતફલપ્રદત્વેનાક્રમત્વાત્તેનારાધ્યા । ઽશક્તૌ ચ પરિપાટ્યાં ચ
ક્રમશ્ચલનપઙ્ક્યોઽરિતિ શાશ્વતઃ । યદ્વા ભાવનોપનિષદા પ્રતિપાદિતો
યાગો રહસ્યતરઃ શિવયોગ્યૈકસાધ્યો મહાયાગઃ । સ
ચાસ્માભિસ્તદ્ભાષ્યે તત્પ્રયોગવિધૌ ચ વિશદીકૃત ઇતિ નેહોચ્યતે ।
ભરણરમણવમનકર્તા સૃષ્ટિસ્થિતિસંહૃતિકારી પરશિવો ભૈરવઃ સ
એવ મહાંસ્તેન મહાભૈરવેણ પૂજિતા । તદુક્તં પાદ્મે-
ઽશમ્ભુઃ પૂજયતે દેવીં મન્ત્રશક્તિમયીં શુભામ્ ।
અક્ષમાલાં કરે કૃત્વા ન્યાસેનૈવ ભવોદ્ભવઃ ॥ઽ
ઇતિ । મહાશમ્ભુનાથો મહાયાગેન ચિદગ્નિકુણ્ડાલ્લલિતાં
પ્રાદુર્ભાવયામાસેતિ લલિતોપાખ્યાને પ્રસિદ્ધમ્

મહેશ્વરમહાકલ્પમહાતાણ્ડવસાક્ષિણી ।
મહાકલ્પે મહાપ્રલયે યન્મહેશ્વરસ્ય મહાતાણ્ડવં
વિશ્વોપસંહારાદાત્મૈકશેષસમુદ્ભૂતાનન્દકૃતં તત્કાલેઽન્યસ્ય
કસ્યાપ્યભાવાદિયમેવ સાક્ષિણી । તદુક્તં પઞ્ચદશીસ્તવે-
ઽકલ્પોપસંહરણકલ્પિતતાણ્ડવસ્ય દેવસ્ય ખણ્ડપરશોઃ
પરભૈરવસ્ય ।
પાશાઙ્કુશૈક્ષવશરાસનપુષ્પબાણૈઃ સા સાક્ષિણી વિજયતે તવ
મૂર્તિરેકા ॥ઽ ઇતિ ।
ઽએષા સંહૃત્ય સકલં વિશ્વં ક્રીડતિ સંક્ષયે ।
લિઙ્ગાનિ સર્વજીવાનાં સ્વશરીરે નિવેશ્ય ચ ।ઽ
ઇતિ દેવીભાગવતે । મહાવાસિષ્ઠેઽપિ નિર્વાણપ્રકરણોત્તરાર્ધે
એકાશીતિતમે સર્ગે શતાધિકૈઃ શ્લોકૈરત્યદ્ભુતમતિભયઙ્કરં
નૃત્યમુભયોર્નિર્વર્ણ્યોપસંહૃતમ્-
ઽડિમ્બં ડિમ્બં સુડિમ્બં પચ પચ સહસા ઝમ્યઝમ્યં પ્રઝમ્યં
નૃત્યન્ત્યાઃ શબ્દવાદ્યૈઃ સ્રજમુરસિ શિરઃશેખરં તાર્ક્ષ્યપક્ષૈઃ ।
પૂર્ણં રક્તાસવાનાં યમમહિષમહાશૃઙ્ગમાદાય પાણૌ
પાયાદ્વો વન્દ્યમાનઃ પ્રલયમુદિતયા ભૈરવઃ કાલરાત્ર્યા ॥ઽ ઇતિ ।
મહાકામેશમહિષી મહાત્રિપુરસુન્દરી

મહતઃ કામસ્ય પરમશિવાભિન્નસ્યેશસ્ય ભૂપસ્ય મહિષી
કૃતાભિષેકા પત્ની । ત્રયાણાં માતૃમાનમેયાનાં પુરં નગરં
તદાત્મિકા ચ સા । મહતી ચ સા સુન્દરી ચેતિ તથા

ચતુઃષષ્ટ્યુપચારાઢ્યા ચતુઃષષ્ટિકલામયી ।
ચતુરધિકા ષષ્ટિશ્ચતુઃષષ્ટિસ્તાવન્ત ઉપચારા ભગવતા
પરશુરામેણ કલ્પસૂત્રે ગણિતાઃ । અન્યેઽપ્યષ્ટૌ તન્ત્રાન્તરે-
ઽશિવપાદપ્રસૂનાનાં ધારણં ચાત્મરોપણમ્ ।
પરિવારવિસૃષ્ટિશ્ચ ગુરુભક્તાર્ચનં તથા ॥
શૈવપુસ્તકપૂજા ચ શિવાગ્નિયજનં તતઃ ।
શિવપાદોદકાદાનં સાઙ્ગં પ્રાણાગ્નિહોત્રકમ્ ॥
એતે ચતુઃષષ્ટિયુતા ઉપચારા દ્વિસપ્તતિઃ ।ઽ
ઇતિ । ચતુરધિકા ષષ્ટિશ્ચતુઃષષ્ટિસ્તત્સંખ્યા ઉપચારાઃ
પૂજાપ્રકરણેઽસ્માભિરુક્તાઃ તૈરાઢ્યાધનિની તદભિન્નધનશીલા ।
ચતુઃષષ્ટિકલાઃ શાર્ઙ્ગધરીયે કથાકોશે ચ શ્રીધરીયે
લક્ષ્મીપીઠિકાયાં ચ વૈલક્ષણ્યેન ગણિતાસ્તા નિષ્કૃષ્ય લિખ્યન્તે-
ઽઅષ્ટાદશલિપિબોધસ્તલ્લેખનશીઘ્રવાચને ચિત્રમ્ ।
બહુવિધભાષાજ્ઞાનં તત્કવિતાશ્રુતનિગાદિતાદ્યૂતમ્ ॥
વેદા ઉપવેદાશ્ચત્વારઃ શાસ્ત્રાઙ્ગષટ્કે દ્વે ।
તન્ત્રપુરાણસ્મૃતિકં કાવ્યાલઙ્કારનાટકાદિ દ્વે ॥
શાન્તિર્વશ્યાકર્ષણવિદ્વષોચ્ચાટમારણાનિ ચષટ્ ।
ગતિજલદૃષ્ટ્યગ્નયાયુધવાગ્રેતઃસ્તમ્ભસપ્તકં શિલ્પમ્ ॥
ગજહયરથનરશિક્ષાઃ સામુદ્રિકમલ્લસૂદગારુડકાઃ ।
તત્તત્સુષિરાનદ્ધઘનેન્દ્રજાલનૃત્તાનિ ગીતરસવાદૌ ॥
રત્નપરીક્ષા ચૌર્યં ધાતુપરીક્ષાપ્યદૃશ્યત્વમ્ ।
ઇતિ ભાસ્કર[સુધિયો કવિનોક્તા નિષ્કૃષ્ય કલાશ્ચતુઃષષ્ટિઃ ॥ઽ
ઇતિ તત્પ્રચુરા । કલાશબ્દસ્તન્ત્રપરો વા । તાન્યપિ
ચતુઃષષ્ટિર્વામકેશ્વરતન્ત્રે ગણિતાનિ । તાનિ
[સેતુબન્ધેઽસ્માભિર્વિવૃતાનિ] તટ્ટીકાયામસ્માભિર્વિવેચયિષ્યન્તે ।
તન્મયી તત્પ્રધાના ।
મહાચતુઃષષ્ટિકોટિયોગિનીગણસેવિતા

બ્રાહ્માદીનામષ્ટાનાં મધ્યે એકૈકસ્યા અંશભૂતા
અક્ષોભ્યાદિશક્તયોઽષ્ટાવષ્ટાવિતિ ચતુઃષષ્ટિર્યોગિન્યઃ । તાસામપિ
પ્રાતિસ્વિકમંશભૂતાઃ કોટિસંખ્યાકા ગણાસ્તૈર્મહદ્ભિઃ સેવિતા ।
વસ્તુતસ્તન્ત્રરાજોક્તા એવેહ ગ્રાહ્યાઃ । યથા-
ઽલલિતાચક્રનવકે પ્રત્યેકં શક્તયઃ પ્રિયે ।
ચતુઃષષ્ટિમિતાઃકોટ્યૈ ------------------------- ॥ઽ
ઇતિ । તાઃ સંહત્ય પઞ્ચાબ્જાનિ સપ્તાર્બુદાનિ ષટ્કોટ્યો ભવન્તિ । નવસુ
ત્રૈલોક્યમોહનાદિચક્રાદિષુ પ્રતિચક્રં
ભિન્નાભિન્નાશ્ચતુઃષષ્ટિકોટિસંખ્યાકા યોગિન્યઃ સન્તીતિ તાઃ સંહત્ય
પઞ્ચાબ્જાનિ સપ્તાર્બુદાનિ ષટ્કોટ્યો ભવન્તિ । તદિદં દ્યોતયિતું
મહત્પદં કોટિરેવ વિશેષણં વા । મહત્ત્વં ચ નવગુણિતત્વમ્

મનુવિદ્યા ચન્દ્રવિદ્યા ચન્દ્રમણ્ડલમધ્યગા ।
ઽમનુશ્ચન્દ્રઃ કુબેરશ્ચ લોપામુદ્રા ચ મન્મથઃ ।
અગસ્તિરગ્નિઃ સૂર્યશ્ચ ઇન્દ્રઃ સ્કન્દઃ શિવસ્તથા ॥
ક્રોધભટ્ટારકો દેવ્યા દ્વાદશામી ઉપાસકાઃ ।ઽ
ઇતિ વચને સંગૃહીતો દ્વાદશપ્રકારઃ શ્રીવિદ્યાપ્રસ્તારઃ ।
તદુદ્ધારશ્ચ જ્ઞાનાર્ણવે દ્રષ્ટવ્યઃ । તેષુ
મનુશ્ચન્દ્રવિદ્યોભયરૂપેત્યવયુત્યાનુવાદો નામદ્વયમ્ ।
ચન્દ્રમણ્ડલસ્ય મધ્યં ગચ્છન્તીતિ તથા । કુણ્ડલિન્યાઃ
સહસ્રારકર્ણિકાચન્દ્રભેદિત્વાત્ ।
સાયંસન્ધ્યાવન્દને આયુષ્કરપ્રયોગાદૌ ચ ચન્દ્રમણ્ડલે ધ્યેયત્વાત્
। શિવપુરાણે દેવીંપ્રતિ શિવવચનમ્-
ઽઅહમગ્નિશિરોનિષ્ઠસ્ત્વં સોમશિરસિ સ્થિતા ।
અગ્નીષોમાત્મકં વિશ્વમાવાભ્યાં સમધિષ્ઠિતમ્ ॥ઽ
ઇતિ । ચન્દ્રમણ્ડલં તુ શ્રીચક્રાભિન્નમિતિ રહસ્યમ્ ।
ચારુરૂપા ચારુહાસા ચારુચન્દ્રકલાધરા

ચારુ સુન્દરં રૂપંલાવણ્યં હાસશ્ચ યસ્યાઃ । ઽતવૈવ
મન્દસ્મિતબિન્દુરિન્દુરિત્યુક્તેઃ । પરમાનન્દપ્રદઃ પ્રબોધવિશેષો
ગુરુમુખૈકવેદ્યો યસ્યા ઇતિ તુ લક્ષણયા કશ્ચિદૂચે । ચાર્વ્યા
વૃદ્ધિક્ષયરહિતાયાશ્ચન્દ્રકલાયાઃ સાદાખ્યાયાશ્ચિદ્રૂપાયા ધરા
ધારયિત્રી । યદ્વા ચન્દ્રકલાખ્યા રાજકન્યા દેવીભાગવતે પ્રસિદ્ધા ।
તસ્યાઃ સ્વપ્ને કામરાજબીજોપાસકઃ સુદર્શનાખ્યો રાજપુત્ર એવ ત્વયા
વરણીય ઇત્યમ્બયા કથિતમ્ । તેન ચારુ યથા તથા ચન્દ્રકલાયાઃ ધરા
આધારભૂતેત્યર્થઃ । તદુક્તં તત્રૈવ તૃતીયસ્કન્ધે-
ઽએતસ્મિન્સમયે પુત્રી કાશિરાજસ્ય સત્તમા ।
નામ્ના શશિકલા દિવ્યા સર્વલક્ષણસંયુતા ॥ઽ
ઇત્યુપક્રમ્ય
ઽસ્વપ્ને તસ્યાઃ સમાગત્ય જગદમ્બા નિશાન્તરે ।
ઉવાચ વચનં ચેદં સમાશ્વાસ્ય સુખં સ્થિતા ।
વરં વરય સુશ્રોણિ મમ ભક્તં સુદર્શનમ્ ।
સર્વકામપ્રદં તેઽસ્તુ વચનાન્મમ ભામિનિ ॥ઽ ઇત્યાદિ

ચરાચરજગન્નાથા ચક્રરાજનિકેતના ।
જઙ્ગમસ્થાવરાત્મકસ્ય જગતોઽધીશ્વરી ।
ત્રૈલોક્યમોહનાદિનવચક્રરાજમેવ નિકેતનં વાસસ્થાનં યસ્યાઃ ।
પાર્વતી પદ્મનયના પદ્મરાગસમપ્રભા

હિમવત્પર્વતસ્ય સ્ત્ર્યપત્યત્વાત્પાર્વતી । ક્વચિદપવાદવિષયેઽપ્યુત્સર્ગસ્ય
પ્રવૃત્તેરિઞભાવ ઇત્યાહુઃ । ઽપ્રદીયતાં દાશરથાય
મથિલીઽતિવત્સમ્બન્ધસામાન્યમેવેહ વિવક્ષિતં ન વિશેષ ઇતિ યુક્તમ્ ।
પદ્મે ઇવ નયને યસ્યાઃ સા પદ્મનયના । પદ્મરાગાખ્યરન્તેનારક્તેન
સમા તુલ્યા પ્રભા કાન્તિર્યસ્ત્યાસ્તથા । પદ્મવિશેષસ્ય કોકનદસ્ય
રાગેણ રક્તિમ્ના સમેત્યાદિ વા । ઽત્રાયસ્વ કુણ્ડલિનિ
કુઙ્કુમપઙ્કતામ્રેઽ ઇતિ કલ્યાણાચાર્યોક્તેરમૃતકુણ્ડલિનીપરં વેદં
નામ

પઞ્ચપ્રેતાસનાસીના પઞ્ચબ્રહ્મસ્વરૂપિણી ।
બ્રહ્માદ્યાઃ પઞ્ચાપિ વામાદિસ્વસ્વશક્તિવિરહેસતિ
કાર્યાક્ષમત્વાદ્વામાંશેન પ્રેતાઃ તૈઃ કલ્પિતે આસને મઞ્ચકે
આસીના । તદુક્તં જ્ઞાનાર્ણવે-
ઽપઞ્ચ પ્રેતાન્મહેશાન બ્રૂહિ તેષાં તુ કારણમ્ ।
નિર્જીવા અવિનાશાસ્તે નિત્યરૂપાઃ કથં વદ ॥ઽ
ઇત્યાદિના દેવ્યા પૃષ્ટ ઈશ્વર ઉવાચ-
ઽસાધુ પૃષ્ટં ત્વયા ભદ્રે પઞ્ચપ્રેતાસનં કથમ્ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરશ્ચ સદાશિવઃ ॥
પઞ્ચ પ્રેતા વરારોહે નિશ્ચલા એવ તે સદા ।
બ્રહ્મણઃ પરમેશાનિ કર્તૃત્વં સૃષ્ટિરૂપકમ્ ॥
વામા શક્તિસ્તુ સા જ્ઞેયા બ્રહ્મા પ્રેતો ન સંશયઃ ।
શિવસ્ય કરણં નાસ્તિ શક્તેસ્તુ કરણં યતઃ ॥ઽ
ઇત્યારભ્ય
ઽસદાશિવો મહાપ્રેતઃ કેવલો નિશ્ચલઃ પ્રિયે ।
શક્ત્યા વિના કૃતો દેવિ કથઞ્ચિદપિ ન ક્ષમઃ ॥ઽ
ઇત્યન્તમ્ । બ્રહ્માદિસદાશિવાન્તાનાં પઞ્ચાનામપિ
બ્રહ્મકોટાવન્તર્ભાવાત્પઞ્ચબ્રહ્મણાં સ્વરૂપમસ્યાઃ । તદુક્તં
ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તે-
ઽનિર્વિશેષમપિ બ્રહ્મ સ્વસ્મિન્માયાવિલાસતઃ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરશ્ચ સદાશિવઃ ॥
ઇત્યાખ્યાવશતઃ પઞ્ચ બ્રહ્મરૂપેણ સંસ્થિતમ્ ।ઽ
ઇતિ । યદ્વા । ઈશાન-તત્પુરુષાઘોર-વામદેવ-સદ્યોજાતાખ્યાનિ પઞ્ચ
બ્રહ્માણિ । તથા ચ લૈઙ્ગે- ઽક્ષેત્રજ્ઞપ્રકૃતિબુદ્ધ્યહઙ્કારમનાંસિ
શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વોપસ્થાનિ શબ્દાદિપઞ્ચતન્માત્રાણિ ચ પઞ્ચ
બ્રહ્મસ્વરૂપાણીઽત્યુક્ત્વા
તેષામાકાશાદિપઞ્ચમહાભૂતજનકત્વમુક્તમ્ ।
તાદૃશસ્વરૂપવતીત્યર્થઃ । યજ્ઞવૈભવખણ્ડેઽપ્યુક્તમ્-
ઽએક એવ શિવઃ સાક્ષાત્સત્યજ્ઞાનાદિલક્ષણઃ ।
વિકારરહિતઃ શુદ્ધઃ સ્વશક્ત્યા પઞ્ચધા સ્થિતઃ ॥ઽ
ઇતિ । સૃષ્ટિસ્થિત્યાદિપઞ્ચકૃત્યશક્તિભિઃ સદ્યોજાતાદિપઞ્ચરૂપો જાત
ઇત્યર્થઃ । ગરુડપુરાણેઽપિ-
ઽલોકાનુગ્રહકૃદ્વિષ્ણુઃ સર્વદુષ્ટવિનાશનઃ ।
વાસુદેવસ્ય રૂપેણ તથા સઙ્કર્ષણેન ચ ॥
પ્રદ્યુમ્નાખ્યસ્વરૂપેણાઽનિરુદ્ધાખ્યેન ચ સ્થિતઃ ।
નારાયણસ્વરૂપેણ પઞ્ચધા હ્યદ્વયસ્થિતઃ ॥ઽ
ઇતિ । આચાર્યૈરપ્યુક્તમ્-
પુંભાવલીલા પુરુષાસ્તુ પઞ્ચ યાદૃચ્છિકં સંલપિતં ત્રયી તે ।
અમ્બ ત્વદક્ષ્ણોરણુરંશુમાલી તવૈવ મન્દસ્મિતબિન્દુરિન્દુઃ ॥ઽ ઇતિ ।
ચિન્મયી પરમાનન્દા વિજ્ઞાનઘનરૂપિણી

ચિદભેદાચ્ચિન્મયી । પરમ ઉત્કૃષ્ટ આનન્દા સ્યાઃ સ્વરૂપં સા ।
ઽયો વૈ ભૂમા તત્સુખમ્ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ । વિજ્ઞાનં ચૈતન્યમેવ ઘનં
સાન્દ્રં તદેકરસં રૂપમસ્યાઃ । ઽવિજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો
ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાયેઽતિ શ્રુતૌ વિજ્ઞાનઘનપદસ્ય ચિદેકરસપરત્વેન
વ્યાખ્યાનદર્શનાત્ । અથવા વિજ્ઞાનશબ્દો જીવપરઃ । ઽયો વિજ્ઞાને
તિષ્ઠન્વિજ્ઞાનમન્તરો યમયતીઽત્યાદ્યન્તર્યામિબ્રાહ્મણે તથા
વ્યાખ્યાનાત્ । તૈર્ઘનં સમષ્ટ્યાત્મકં રૂપમસ્યાઃ ।
ષ્ટ્યભિમાનિહિરણ્યગર્ભાત્મિકેત્યર્થઃ । ઽએતસ્માજ્જીવઘનાઽદિતિ શ્રુતૌ
જીવઘનપદસ્ય તથા વ્યાખ્યાનાત્

ધ્યાનધ્યાતૃધ્યેયરૂપા ધર્માધર્મવિવર્જિતા ।
ઽધ્યૈ ચિન્તાયામ્ઽ । ચિન્તા માનસં જ્ઞાનં ઽપ્રત્યયૈકતાનતા
ધ્યાનઽમીતિ યોગસૂત્રોક્તમ્ । જ્ઞાનજ્ઞાતૃજ્ઞેયાખ્યત્રિપુટીરૂપેત્યર્થઃ
। ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપકે કર્મણી ધર્માધર્મૌ । તદુક્તં મત્સ્યપુરાણે-
ઽધર્મેતિ ધારણે ધાતુર્મહત્ત્વે વૈ પ્રપદ્યતે ।
ધારણેન મહત્ત્વેન ધર્મ એવ નિરુચ્યતે ॥
૧૧૭) તેનેષ્ટપ્રાપકો ધર્મ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે ।
ઇતરોઽનિષ્ટફલદસ્ત્વાચાર્યૈરુપદિશ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । સંવર્તસ્મૃતિરપિ-
ઽદેશે દેશે ય આચારઃ પારમ્પર્યક્રમાગતઃ ।
આમ્નાયૈરવિરુદ્ધશ્ચ સ ધર્મઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ઽ
ઇતિ । યાજ્ઞાનવલ્ક્યોઽપિ-
ઽઇજ્યાચારદમાહિંસાદાનસ્વાધ્યાયકર્મણામ્ ।
અયં તુ પરમો ધર્મો યદ્યોગેનાત્મદર્શનમ્ ॥ઽ
ઇતિ । જૈમિનિરપિ- ઽચોદનાલક્ષણોઽર્થો ધર્મઽ ઇતિ । અત્રૈવાધર્મ
ઇત્યકારપ્રશ્લેષેણ વિહિતનિષિદ્ધક્રિયાત્વે તલ્લક્ષણે ઊહ્યે । તાભ્યાં
વિવર્જિતા । તિર્યગધિકરણન્યાયેન દેવતાનાં કર્માનધિકારિત્વાત્ ।
શાસ્ત્રસ્યાવિદ્યાવદ્વિષયત્વાદ્વા । યદ્વા ધર્માધર્મૌ બન્ધમોક્ષો ।
ઽધર્માધર્મસ્ય વાચ્યસ્ય વિષામૃતમયસ્ય ચેઽતિ નિત્યાહૃદયશ્લોકે તથા
વ્યાખ્યાનદર્શનાત્તદુભયરહિતા । તથા ચ ત્રિપુરોપનિષદિ શ્રૂયતે-
ઽન વિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ન બન્ધો ન ચ સાધકઃ ।
ન મુમુક્ષુર્ન વૈ મુક્તિરિત્યેષા પરમાર્થતઃ ॥ઽ
ઇતિ । અથવા ધર્મશબ્દો મત્વર્થલક્ષણયા ધર્મિપરઃ । અધર્મશબ્દો
બહુંબ્રીહિણા ધર્મપરઃ । ધર્મિધર્મભાવેન રહિતા । જગતા
સહાત્યન્તાભિન્નેત્યર્થઃ । ધર્માધર્મશબ્દૌ શક્તિશિવાક્ષરવાચકૌ
તાભ્યાં વિવર્જિતા પઞ્ચદશીલ(ગ)તેતિ તુ રહસ્યાર્થઃ ।
ધાતૂનામનેકાર્થત્વાદ્વર્જનમભિવૃદ્ધિઃ । તચ્ચાક્ષરદ્વયં
નિત્યાહૃદયે કથિતમ્-
મધ્યપ્રાણપ્રથારૂપસ્પન્દવ્યોમ્નિ સ્થિતા પુનઃ ।
મધ્યમે મન્ત્રપિણ્ડે તુ તૃતીયે પિણ્ડકે પુનઃ ॥
રાહુકૂટદ્વયં સ્ફૂર્જત્ ----------------------- ।ઽ
ઇતિ । એતસ્યાર્થો ગુરુમુખાદવગન્તવ્યો વરિવસ્યારહસ્યે વા સેતુબન્ધે વા
પ્રપઞ્ચિતોઽસ્માભિરિતિ તતોઽવગન્તવ્યઃ ।
અથૈકોનવિંશતિનામભિર્જીવેશ્વરયોર્ભેદાન્વિભજંસ્તદાત્મકત્વ્
એન દેવીં સ્તોતુમુપક્રમતે-વિશ્વરૂપેત્યાદિના । સૃષ્ટિક્રમે હિ
પ્રાથમિકસ્તમઃસર્ગસ્તતો મહતઃ સર્ગસ્તતોઽહઙ્કારસ્ય ત્ર્યાત્મકસ્ય ।
તતઃ પઞ્ચતન્માત્રાપરપર્યાયાણિ સૂક્ષ્મભૂતાનિ શબ્દાદીનિ
ભવન્તિ । તેષુ ચ પઞ્ચજ્ઞાનશક્તયઃ પઞ્ચ ક્રિયાશક્તયશ્ચ સન્તિ ।
તાસ્વાદ્યા વ્યષ્ટિવેષેણ શ્રોત્રાદિજ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્ચકં જનયન્તિ ।
સમષ્ટિવેષેણ ત્વન્તઃકરણમ્ । અન્ત્યા અપિ વ્યષ્ટિવેષેણ
વાગાદિકર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકં સમષ્ટિવેષેણ પ્રાણં જનયન્તિ ।
ધર્મિભૂતાઃ શબ્દાદયસ્તુ ગગનાદિસ્થૂલભૂતપઞ્ચકં જનયન્તીતિ
વસ્તુસ્થિતિઃ । તત્ર વ્યષ્ટિભૂતૈઃ સ્થૂલભૂતોપાધિભિઃ
સૂક્ષ્મભૂતોપાધિભિઃ કારણોપાધિભિશ્ચોપહિતં ચૈતન્યં ક્રમેણ
વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞપદવાચ્યં ભવતિ ।
સમષ્ટિભૂતૈસ્તૈરુપહિતં તુ તત્ત્વં ક્રમેણ
વૈશ્વાનરહિરણ્યગર્ભેશ્વરપદવાચ્યમ્ । અન્તઃકરણકારણોપહિતઃ
પરમાત્મા હિરણ્યગર્ભઃ । પ્રાણકારણોપહિતસ્તુ સૂત્રાત્મા ।
ઉભાભ્યાં
કારણાભ્યામવિભક્તાભ્યામનુગમયયોપહિતસ્ત્વન્તર્યામીત્યુચ્યતે । એતે
ત્રય એવ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રપદૈઃ ક્રમાદભિધેયા ભવન્તિ । એતચ્ચ
વ્યષ્ટિજીવાત્મસમષ્તિજીવાત્મપરમાત્મનાં પ્રતિસ્વિકં
ત્રૈવિધ્યમૌપનિષદાનાં મતમવલમ્બ્યોક્તમ્ । તેષામન્તે
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તીનામવસ્થાનાં સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાણાં
કૃત્યાનાં ચ ત્રયસ્ય ત્રયસ્યૈવાઙ્ગીકારાત્ । તાન્ત્રિકાણાં મતે તુ
તુર્યતુર્યાતીતયોરવસ્થયોસ્તિરોધાનાનુગ્રહયોઃ કૃત્યયોશ્ચ
દ્વયોર્દ્વયોરાધિક્યેન
તદવસ્થાકૃત્યાપન્નયોર્જીવપરમાત્મનોરપ્યાધિક્યાત્પ્રાતિસ્વિકં
પાઞ્ચવિધ્યમ્ । ન ચૈતાવતા વૈમત્યમ્,
ત્રિવૃત્કરણપઞ્ચીકરણપ્રક્રિયયોરિવ સ્થૂલસૂક્ષ્મદૃષ્ટિભેદેન
વ્યવસ્થોપપત્તેઃ । પરન્તુ સુષુપ્તાવેવ પ્રાજ્ઞસ્ય બ્રહ્મભાવસમ્પત્ત્યા
તદતીતાવસ્થાદ્વયાપન્નસ્યાત્મનો ન જીવભાવઃ । અવિદ્યાલેશાનુવૃત્તેઃ
સત્વાચ્ચ ન પરમાત્મભાવોઽપિ । અત એવ સુષુપ્તિદશાપન્નજીવોપાધેઃ
કારણશરીરત્વેનેવ તુર્યદશાપન્નજીવોપાધેર્મહાકારણશરીરત્વેન
વ્યવહારઃ ઽતત્પરશ્ચ શિવતુલ્યો જાયતઽ ઇતિ શિવસૂત્રે તાદૃશઃ
શિવતુલ્યત્વેન નિર્દિષ્ટઃ । અર્ધસામ્યાદર્ધશિવ ઇતિ તદર્થઃ । અત એવ ચ
તતોઽપિ પરસ્ય ઽનિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતીઽતિ શ્રુતાવભેદસ્ય
પરમસામ્યપદેન નિર્દેશ ઉપપદ્યતે । અનેનૈવાશયેન
પૂર્ણજીવતાયાઃ પૂર્વશિવતાયાશ્ચ તદ્દશાયામભાવાન્ન
પૃથગ્ગણનમૌપનિષદાનામ્ । અત એવ ઽમુગ્ધેઽર્ધસમ્પત્તિઃ
પરિશેષાઽદિત્યધિકરણે મૂર્ચ્છાવસ્થાયાઃ પાર્થક્યેન
ગણનાભાવેઽયમેવ હેતુસ્તૈરુપન્યસ્તઃ । અસ્ત્યેવ વા ગણનં
પઞ્ચવિધજીવોપાધીનાં પઞ્ચકોશપદૈર્વ્યવહારદર્શનાત્ ।
પરમાત્મનસ્તુ
તિરોધાનાનુગ્રહાપરયર્યાયબન્ધમોક્ષદાનોપાધિકત્વેન ઽઈશ્વરો
બહિરુન્મેષો નિમેષોઽન્તઃ સદાશિવઽ ઇતિ શૈવતન્ત્રોક્તલક્ષણાનુસારેણ
રુદ્રાત્પરતો ભેદદ્વયમક્ષુણ્ણમ્ । એવં સતિ વિશ્વે
સ્થૂલભૂતોપહિતજાગરાવસ્થાપન્નચૈતન્યાત્મકા
જીવાસ્તત્સમષ્ટિભૂતો વૈશ્વાનરો રૂપં ચૈતન્યદૃષ્ટ્યાત્મૈવ યસ્યાઃ
સા વિશ્વરૂપેત્યર્થઃ । યદ્વા પૂર્વં
ધર્મધર્મિભાવવિવર્જિતેત્યુક્તં તેન જગદભેદઃ સિદ્ધ ઇત્યાહ-
વિશ્વરૂપા જાગરિણી સ્વપન્તી તૈજસાત્મિકા

વિશ્વરૂપેતિ । વિશ્વમેવ યસ્યા રૂપં ન તુ વિશ્વાધારત્વેન
ધર્મિભૂતમન્યદ્રૂપમસ્તીત્યર્થઃ । તદુક્તં વિષ્ણુપુરાણે-
ઽયથા હિ કદલીનામ ત્વક્પત્રાન્યા ન દૃશ્યતે ।
એવં વિશ્વસ્ય નાન્યત્વં ત્વત્સ્થાદીશ્વર દૃશ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । દેવીભાગવતેઽપિ પ્રથમસ્કન્ધે-
ઽવટપત્રશયાનાય વિષ્ણવે બાલરૂપિણે ।
શ્લોકાર્ધેન તદા પ્રોક્તં ભગવત્યાખિલાર્થદમ્ ॥
સર્વં ખલ્વિદમેવાહં નાન્યદસ્તિ સનાતનમ્ ।
ઇતિ । અથવા સાક્ષાદ્બ્રહ્મણો જીવભાવોઽત્યન્તં નીચં રૂપમિતિ
શુનકતુલ્યત્વમ્ । અત એવ નીચસેવાત્મકવૃત્તેઃ શ્વવૃત્તિરિતિ સંજ્ઞા ।
નીચતરઃ પશુભાવ ઇતિ યાવત્ । તાદૃશં સ્વરૂપં વિગતં યસ્યાઃ
પ્રસાદાત્સા વિશ્વરૂપા । અથવા ષોડશકલાત્મિકા
ત્રિપુરસુન્દરીત્યવિવાદમ્ । તદુક્તં વાસનાસુભગોદયે-
દર્શાદ્યાઃ પૂર્ણિમાન્તાશ્ચ કલાઃ પઞ્ચદશૈવ તુ ।
ષોડશી તુ કલા જ્ઞેયા સચ્ચિદાનન્દરૂપિણી ॥ઽ
ઇતિ । ચન્દ્રમણ્ડલે હિ સાદાખ્યા કલા વૃદ્ધિહ્રાસરહિતૈકા । અન્યાઃ
પઞ્ચદશ યાતાયાતભાગિન્યઃ । તદભિન્નાયાઃ શ્રીદેવ્યા અપિ ચિદ્રૂપા
કલા ત્રિપુરસુન્દરીપદવાચ્યૈકા । અન્યાસ્તુ
કામેશ્વર્યાદિચિત્રાન્તાસ્તિથિભેદેન વિપરિવર્તમાનાઃ । તદભિન્નાયાં
પઞ્ચદશ્યામપ્યેકમક્ષરં ગુરુમુખૈકવેદ્યં ચિદ્રૂપં
યદ્વશાદસ્યાઃ શ્રીવિદ્યેતિ સંજ્ઞા । અન્યાનિ ચ પઞ્ચદશાક્ષરાણિ
સર્વૈરુપાસકૈઃ શ્રૂયમાણાનિ નિત્યાસ્વરૂપાણિ । એવં
ચન્દ્રમણ્ડલદેવીપઞ્ચદશીનામૈક્યમિતિ
તત્તત્કલાક્ષરાણામપ્યૈક્યમેવ । અત એવ પઞ્ચદશસંખ્યાનાં
તિથીનામક્ષરાણામપિ ત્રિખણ્ડત્વં યથા-નન્દા ભદ્રા જયા રિક્તા
પૂર્ણેતિ ત્રિરાવૃત્તેન ભેદેન વાગ્ભવાદિકૂટભેદેન ચ । અત એવ
ખણ્ડત્રયેણૈવ તૈત્તિરીત્યાઃ શુક્લપક્ષરાત્રીણાં પઞ્ચદશાનાં
નામાન્યામનન્તિ । ઽદર્શા દૃષ્ટા દર્શતા વિશ્વરૂપા સુદર્શના ।
આપ્યાયમાનાપ્યાયમાનાપ્યાયસૂનૃતેરાપૂર્યમાણાપૂર્યમાણા
પૂરયન્તી પૂર્ણા પૌર્ણમાસીઽતિ । એવમેતદ્દિવસાનામપિ
ખણ્ડત્રયેણૈવ નામાન્યામ્નાયન્તે । ઽસંજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં
પ્રજ્ઞાનં જાનદભિજાનત્ । સઙ્કલ્પમાનં
પ્રકલ્પમાનમુપકલ્પમાનમુપકૢપ્તં કૢપ્તં શ્રેયોવસીય
આયત્સમ્ભૂતં ભૂતઽમિતિ । અનયોરનુવાકયોશ્ચ
દિવસરાત્રિનામત્વમિત્યપિ તત્રૈવામ્નાતમ્ । ઽસંજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં
દર્શા દૃષ્ટેઽત્યેતાવનુવાકૌ પૂર્વપક્ષસ્યાહોરાત્રાણાં
નામધેયાનીતિ । અત્ર યદ્યપિ ખણ્ડત્રયમપિ સમાનસંખ્યમેવ
તથાપ્યેકાદશ્યા દશમીવેધે દશમીત્વાત્ ઽઉપોષ્યા દ્વાદશી શુદ્ધેઽતિ
વચનાદ્દ્વાદશ્યા
એવૈકાદશીત્વાચ્ચરમખણ્ડાન્તર્ગતતિથેર્મધ્યમખણ્ડે
પ્રવેશાન્મન્ત્રે દ્વિતીયતૃતીયખણ્ડૌ ષટ્ચતુરક્ષરૌ ભવતઃ । અત એવ
વેધાભાવપક્ષાભિપ્રાયેણ સૂર્યાદિવિદ્યાન્તરેષુ
સમાનાક્ષરાણ્યેવ ત્રીણિ કૂટાનિ । અનેનૈવાશયેન
સુભગોદયટીકાયાં લલ્લેનોક્તમ્ । ઽઆપૂર્યમાણાયાઃ
કલાયાશ્ચન્દ્રખણ્ડાન્તઃસ્થિતાયા અપિ સૌરખણ્ડેઽન્તર્ભાવઃ ।
ઇરાકલાપ્રભેદત્વાદિરાપૂર્યમાણયોરૈક્યમનુસન્ધેયઽમિતિ । ઉક્તશ્લોકે
દર્શાદ્યા ઇતિ પદસ્ય શુક્લપ્રતિપદાદ્યા ઇત્યર્થઃ । ઉદાહૃતશ્રુતૌ
પ્રતિપદો દર્શનામકત્વોક્તેઃ તાસાં તિથીનાં મન્ત્રાક્ષરાણાં ચ
પ્રાતિસ્વિકં શિવ-શક્તિ-માયા-શુદ્ધવિદ્યાદિતત્ત્વાત્મકત્વં
કૌલિકસામયિકમતભેદેન તત્તદુપાસનાપ્રકારશ્ચ ચન્દ્રકલાયાં
દ્રષ્ટવ્યઃ ।
એવઞ્ચ પરસ્પરાભેદાચ્છુક્લપક્ષચતુર્થીરાત્રેઃ સંજ્ઞાભૂતમપિ
વિશ્વરૂપાપદં વાગ્ભવકૂટચતુર્થાક્ષરસ્ય શુદ્ધવિદ્યાતત્ત્વસ્ય
ચ પ્રતિપાદકમિતિ તત્ત્રિતયાભિન્નેત્યર્થઃ । અથવા વિશ્વરૂપમિતિ
નપુંસકં પદમ્ । તસ્ય ચ મિથ્યાજગદધિષ્ઠાનેતિવત્સ્ત્રીલિઙ્ગતા । તચ્ચ
કૃષ્ણપક્ષપઞ્ચમીદિવસવાચકમ્ । તથા ચ શ્રૂયતે- ઽપ્રસ્તુતં
વિષ્ટુતં સંસ્તુતં કલ્યાણં વિશ્વરૂપમ્ । શુક્રમમૃતં તેજસ્વિ તેજઃ
સમિદ્ધમ્ । અરુણં ભાનુમન્મરીચિમદભિતપત્તપસ્વત્ । સુતા સુન્વતી
પ્રસૂતા સૂયમાનાભિષૂયમાણા । પીતિ પ્રપાસંપા તૃપ્તિસ્તર્પયન્તી ।
કાન્તા કામ્યા કામજાતી યુષ્મતી કામદુઘા । પ્રસ્તુતં વિષ્ટતં
સુતાસુન્વતીઽતિ । એતાવનુવાકાવપરપક્ષસ્યાહોરાત્રાણાં
નામધેયાનીઽતિ । તેન તદ્રૂપેત્યર્થઃ । એવં રાત્રિવિશેષસ્ય
દિવસવિશેષ્ય ચોપલક્ષણરીત્યા શ્લેષલિપ્સયા ચૈકૈકસ્યૈવોપાદાનેઽપિ
સર્વરાત્રિરૂપા સર્વદિવસરૂપા ચેત્યર્થઃ પર્યવસ્યતિ । અત
એવેદૃશજ્ઞાને ફલવિશેષઃ શ્રૂયતે- ઽસ યો હ વા એતા મધુકૃતશ્ચ
મધુવૃષાંશ્ચ વેદ કુર્વન્તિ હાસ્યૈતા અગ્નૌ મધુ નાસ્યેષ્ટાપૂર્તં
ધયન્તિ । અથ યો ન વેદ ન હાસ્યૈતા અગ્નૌ મધુ કુર્વન્તિ
ધયન્ત્યસ્યેષ્ટાપૂર્તઽમિતિ । અત્ર મધુકૃચ્છબ્દો રાત્રિપરઃ ।
મધુવૃષશબ્દશ્ચ દિવસ પરઃ । યા એતાઃ પૂર્વપક્ષાપરપક્ષયો
રાત્રયસ્તા મધુકૃતો યાન્યહાનિ તે મધુવૃષા ઇતિ વાક્યશેષાત્ । મધુ
કુર્વન્તિ વર્ષન્તિ ચેત્યવયવશક્તેશ્ચ । એતા યો વેદ તસ્યૈતા દિવસસહિતા
રાત્રયઃ અગ્નૌ બૈન્દવસ્થાનાત્ બ્રહ્મરન્ધ્રાન્મધુ કુર્વન્તિ સ્રાવયન્તિ ।
અસ્યેષ્ટાપૂર્તં કર્મજાતં ન ધયન્તિ પીત્વા ન લોપયન્તિ ।
વ્યતિરેકેઽનિષ્ટમાહ । અથ ય ઇત્યાદિના । કુણ્ડલિન્યુત્થાપનેન
મધુસ્રાવણેન ડાકિન્યાદિમણ્ડલાપ્લાવનરૂપાન્તરકર્મણિ સત્યેવ
બાહ્યાનિ યજ્ઞાદિકર્માણિ સફલાનિ ભવન્તિ । તદભાવે તુ યસ્મિન્કાલે
કર્માણિ ક્રિયન્તે સ કાલ એવ તેષાં કર્મણાં કાલમૃત્યુરૂપો ભવતીતિ
ફલિતાર્થઃ । તદિદમુપબૃંહિતં ચન્દ્રજ્ઞાનતન્ત્રે-
અન્તરગ્નૌ મધુસ્રાવં કુર્વતાં શિશિરાત્મનામ્ ।
ઇષ્ટાપૂર્તાદિકર્માણિ ફલન્તિ કિલ કાલતઃ ॥
અન્તઃસ્રાવવિહીનાનાં સદા સન્તપ્તચેતસામ્ ।
કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ કાલો ગ્રસતિ તત્ક્ષણાત્ ॥
કાલકર્ષણિકૈવાન્તઃ કરોતિ મધુવર્ષતિ ।
ઇતિ યો વેદ તસ્ય સ્યાદ્ બ્રહ્મરન્ધ્રાત્સુધાસ્રુતિઃ ॥
વૈદેહી જનયામાસ સરઘા કાલકર્ષણી ।
અહોરાત્રૈરિમાં વિદ્યાં દશપઞ્ચભિરક્ષરૈઃ ॥
ઇતિ । અત્ર તૃતીયચતુર્થશ્લોકયોરયમર્થઃ-કાલકર્ષિણ્યાખ્યા દેવી મધુ
કરોતીતિ મધુકૃત્ રાત્રિરૂપા । મધુવર્ષતીતિ મધુવૃષા અહોરૂપા ચ । ઇતિ
પ્રકારેણ રાત્રિદિવસાભિન્નાં દેવી યો વેદેત્યાદિ ।
વિગતો દેહો યસ્ય સ વિદેહોઽનઙ્ગઃ કામેશસ્તત્સમ્બન્ધિની વૈદેહી
કામેશ્વરી અહોરાત્રાભિન્નૈઃ પઞ્ચદશભિર્વર્ણૈરિમાં પઞ્ચદશીં
વિદ્યાં જનયામાસ । તથા ચ શ્રુતિઃ- ઽજનકો હ વૈદેહોઽહોરાત્રૈઃ
સમાજગામેઽતિ । ઇયમેવ ચ મધુકર્તૃત્વાત્સરઘા । ઽસરઘા
મધુમક્ષિકેઽત્યમરઃ । શ્રુતિરપિ- ઽઇયં વાવ સરઘા તસ્યા અગ્નિરેવ
સારઘંમધ્વિઽતીત્યલં વિસ્તરેણ ।
જાગરાખ્યાવસ્થાલક્ષણમુક્તમીશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્-
ઽસર્વાક્ષગોચરત્વેન યા તુ બાહ્યતયા સ્થિરા ।
સૃષ્ટિઃ સાધારણી સર્વપ્રથાત્માયં સ જાગરઃ ॥ઽ
ઇતિ । તદ્વાન્ જાગરી વિશ્વાખ્યઃ સ્થૂલશરીરાભિમાની જીવઃ । તદભિન્ના
જાગરિણી । ઽૠન્નેભ્યો ઙીપ્ઽ । સ્વપ્નલક્ષણમપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયામ્-
ઽમનોમાત્રપથેઽધ્યક્ષવિષયત્વેન વિભ્રમાત્ ।
સ્પષ્ટાવભાસભાવાનાં સૃષ્ટિઃ સ્વપ્રપદં મતમ્ ॥ઽ
ઇતિ । સ્વપિતીતિ સ્વપન્ સ્વપ્નદશાપન્નસ્તૈજસાખ્યઃ
સૂક્ષ્મશરીરવ્યષ્ટ્યભિમાની જીવઃ તદભિન્ના સ્વપન્તી । ઽઉગિતશ્ચેઽતિ
ઙીપ્ । તૈજસા ઉક્તલક્ષણા જીવાસ્તત્સમષ્ટિભૂતો હિરણ્યગર્ભ આત્મા
સ્વરૂપં યસ્યાઃ સા તૈજસાત્મિકા

સુપ્તા પ્રાજ્ઞાત્મિકા તુર્યા-
સુપ્તં સમ્મદાવસ્થા । તલ્લક્ષણં ચ શિવસૂત્રે- ઽઅવિવેકો માયા
સૌષુપ્તઽમિતિ । ઽસુખમહમસ્વાપ્સં ન કિઞ્ચિવેદિષઽમિતિ
સ્મરણાન્યથાનુપપત્ત્યા
કલ્પિતાસ્તિસ્રોઽવિદ્યાવૃત્તયોઽજ્ઞાનાહન્તાસુખવિષયિણ્યઃ સન્તિ યત્ર
તત્સૌષુપ્તમિત્યર્થઃ । તદ્વાન્પ્રાજ્ઞાખ્યઃ
કારણશરીરવ્યષ્ટ્યભિમાની જીવઃ સુપ્તઃ । અર્શ આદિભ્યોઽચ્ । તદભિન્ના
સુપ્તા । પ્રાજ્ઞા ઉક્તલક્ષણા જીવાસ્તત્સમષ્ટિભૂત ઈશ્વર આત્મા
સ્વરૂપં યસ્યાઃ સા પ્રાજ્ઞાત્મિકા । એતદવસ્થાત્રયસ્ય
તદ્ભોક્તૄણાઞ્ચ વિવિચ્ય જ્ઞાનજન્યઃ
શુદ્ધવિદ્યોદયાખ્યશ્ચમત્કારસ્તુર્યાવસ્થા । તદુક્તં સ્પન્દશાસ્ત્રે-
ઽત્રિષુ ધામસુ યદ્ભોગ્યં ભોક્તા યશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
વિદ્યાત્તદુભયં યસ્તુ સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । વરદરાજેનાપિ-
ઽતુર્ય નામ પરં ધામ તદાભોગશ્ચમત્ક્રિયા ।
ભેદેઽપિ જાગૃદાદીનાં યોગિનસ્તસ્ય સમ્ભવેત્ ॥ઽ
ઇતિ । શિવસૂત્રમપિ- ઽજાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિભેદેઽપિ તુર્યાભોગસમ્ભવઽ ઇતિ ।
ઽત્રિષુ ચતુર્થં તલવદાસેચ્યઽમિતિ ચ । તદ્વાન્મહાકારણશરીરાભિમાની
જીવસ્તુર્યઃ । તસ્ય વ્યષ્ટ્યા સમષ્ટ્યા ચાભિન્ના તુર્યા ।
તુર્યાવસ્થાપ્રાપ્તાવુપાયઃ શિવેનોક્તઃ- ઽમનઃ સ્વચિત્તેન પ્રવિશેઽદિતિ ।
ઽપ્રાણાયામાદિકં કૃત્વા સ્થૂલોપાયં વિકલ્પકમ્ ।
અવિકલ્પકરૂપેણ સ્વચિત્તેન સ્વસંવિદા ॥ઽ
અન્તર્મુખપરામર્શચમત્કારરસાત્મના ।
મનસ્તુર્યરસેનાત્ર સ્વદેહાદિપ્રમાતૃતામ્ ॥
મજ્જનેન પ્રશમયન્ પ્રવિશેત્તત્સમાવિશેત્ ।ઽ
ઇતિ । યદ્વા- શિવમદ્વૈતં ચતુર્થં મન્યન્તઽ ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધસ્વરૂપા
ઽતુરીયા કાપિ દેવતેઽતિ શક્તિરહસ્યાત્ । તુરીયા કાપિ ત્વં
દુરધિગમનિઃસીમમહિમેઽતિ ભગવત્પાદોક્તેશ્ચ । ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તે તુ-
ઽતુરીયાનન્દનાથસ્ય પ્રસન્નત્વાદ્વરાનને ।
તુર્યેતિ નામ વિખ્યાતં તસ્ય દેવ્યા નિરન્તરમ્ ॥ઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
સ્પષ્ટોઽર્થઃ

અસ્તિ પઞ્ચમી જીવસ્યાવસ્થા । તસ્યાશ્ચ રૂઢ્યા
નામાન્તરાભાવાત્તુર્યાવસ્થામતિક્રાન્તત્વાત્તુર્યાતીતેત્યેવ યૌગિકો
વ્યવહાર ઇત્યાશયેનાહ-
-સર્વાવસ્થા વિવર્જિતા ।
સર્વેતિ । તુર્યાવસ્થામતિક્રાન્તે પુરુષે
પ્રથમિકાવસ્થાત્રયાતિક્રમસ્યાવશ્યકત્વાત્સર્વાભિશ્ચતસૃભિરવસ્થા
ભિર્વિશેષેણ પુનરાવૃત્ત્યભાવપૂર્વકં વર્જિતો રહિતો
જીવસ્તુર્યાતીતસ્તત્સમષ્ટિવ્યષ્ટ્યભેદાદિયમપિ
સર્વાવસ્થાવિવર્જિતેત્યર્થઃ । સા ચ તુર્યાવસ્થાદાર્ઢ્યાદ્ભવતિ ।
ઽતુર્યાવષ્ટમ્ભવો લભ્યં તુર્યાતીતં પરં પદઽમિતિ વચનાત્ ।
વરદરાજોઽપ્યાહ-
ઽતુર્યાભ્યાસપ્રકર્ષેણ તુર્યાતીતાત્મકં પદમ્ ।
સમ્પ્રાપ્તઃ સાધકઃ સાક્ષાત્સર્વલોકાન્તરાત્મના ॥
તુલ્યઃ શિવેન ચિન્માત્રસ્વચ્છન્દાનન્દશાલિના ॥ઽ
ઇતિ । પઞ્ચમદશાપન્નસ્ય સ્વરૂપકથનાય સૂત્રત્રયમ્-
ઽશરીરવૃત્તિર્વ્રતમ્ । કથા જપઃ । દાનમાત્મજ્ઞાનઽમિતિ ।
સ્વાત્માનુસન્ધાનરૂપશિવપૂજાસાધનત્વાચ્છરીરધારણં
વ્રતરૂપં ન તુચ્છમ્ । અત-એવ ભટ્ટોત્પલેન શરીરધારણં
પ્રાર્થિતમ્-
ઽઅન્તરુલ્લસિતસ્વચ્છશક્તિપીયૂષપોષિતમ્ ।
ભવત્પૂજોપભોગાય શરીરમિદમસ્તુ મે ॥ઽ
ઇતિ । સ્વૈરાભિલાપમાત્રં જપઃ । તચ્ચિત્તસ્ય સત્યગ્રાહિત્વાત્ । તદુક્તં
યોગસૂત્રદ્વયે- ઽનિર્વિચારવૈશારદ્યેઽધ્યાત્મપ્રસાદઃ, ઋતમ્ભરા તત્ર
પ્રજ્ઞેઽતિ । ઽયદ્ધિ મનસા ધ્યાયતિ તદ્વાચા વદતીઽતિ શ્રુત્યા તદુક્તેઃ
સર્વસ્યા અપિ યથાર્થરૂપત્વેન મન્ત્રરૂપત્વાત્ । તદુક્તં યોગવાસિષ્ઠે-
ઽસદા સન્તોઽભિગન્તવ્યા યદ્યપ્યુપદિશન્તિ નો ।
યા હિ સ્વૈરકથાસ્તેષામુપદેશા ભવન્તિ તા ॥ઽ
ઇતિ । પરેભ્ય આત્મોપદેશ એવ દાનમ્ । તદુક્તં કૃષ્ણદાસેન-
ઽપ્રોક્તચૈતન્યરૂપસ્ય સાક્ષાત્કરણમાત્મનઃ ।
યત્તજ્જ્ઞાનં તદેવાસ્ય દાનં યત્તેન દીયતે ॥ઽ
ઇતિ । એતત્સૂત્રત્રયમુપલક્ષણપરત્વેન વ્યાખ્યેયમિતિ મન્વાનૈરુક્તં
ભગવત્પાદૈઃ- ઽજપો જલ્પઃ શિલ્પં સકલમપિ મુદ્રાવિરચનઽમિત્યાદિ ।
વાર્તિકેઽપિ-
ઽઇતિ પ્રોક્તં વ્રતં કુર્વઞ્જપં ચર્યાં ચ પાલયન્ ।
શિવતુલ્યઃ સદા સ્વાત્મા શિવારાધનતત્પરઃ ॥
અયમેવ મહાયોગી મહામન્ત્રધુરન્ધરઃ ।
અન્તેવાસિજનસ્યાન્તસ્તત્વતસ્તત્વબોધકઃ ॥ઽ ઇતિ ।
એવમવિદ્યાવશીકૃતસ્ય જીવસ્ય પાઞ્ચવિધ્યમુક્ત્વા
વશીકૃતમાયાવચ્છિન્નસ્યેશ્વરસ્ય કૃત્યભેદેન તથાત્વમાહ-
સૃષ્ટિકર્ત્રી બ્રહ્મરૂપા ગોપ્ત્રી ગોવિન્દરૂપિણી

સૃષ્ટીત્યાદિના । આચાર્યભગવત્પાદૈરયમર્થો ઽજગત્સૂતે ધાતેઽતિ શ્લોકે
નિરૂપિતઃ । સૃષ્ટિર્જગન્નિર્માણં રજોગુણપ્રધાનસ્યેશ્વરસ્ય કૃત્યમ્ ।
તસ્ય કર્ત્રી । બ્રહ્મા ચતુર્મુખસ્તાદૃશ ઈશ્વરઃ સ એવ રૂપં યસ્યાઃ ।
તદુક્તં વિષ્ણુપુરાણે- ઽબ્રહ્મવિષ્ણુશિવા બ્રહ્મન્ પ્રધાના
બ્રહ્મશક્તયઃઽ ઇતિ ।
ગોપનં જગતઃ સ્થિતિઃ સા ચ સત્ત્વગુણપ્રધાસ્યેશ્વરસ્ય કૃત્યમ્ । તસ્ય
કર્તૃત્વાદ્ગોપ્ત્રી । ગોવિન્દસ્તાદૃશ ઈશ્વરો વિષ્ણુઃ સ એવ રૂપમસ્યાઃ ।
તથા ચ હરિવંશે નારદવાક્યમ્-
ઽપ્રકૃત્યાઃ પ્રથમો ભાગ ઉમાદેવી યશસ્વિની ।
વ્યક્તઃ સર્વમયો વિષ્ણુઃ સ્ત્રીસંજ્ઞો લોકભાવનઃ ॥ઽ
ઇતિ । ગોવિન્દપદનિરુક્તિર્વિષ્ણુભાગવતે-
ઽઅહમિન્દ્રો હિ દેવાનાં ત્વં ગવામિન્દ્રતાં ગતઃ ।
ગોવિન્દ ઇતિ નામ્ના ત્વાં ભુવિ ગાસ્યન્તિ માનવાઃ ॥ઽ
ઇતિ । ભારતે મોક્ષધર્મેઽપિ-
ઽનષ્ટાં ચ ધરણીં પૂર્વમવિન્દં વૈ ગુહાગતામ્ ।
ગોવિન્દ ઇતિ તેનાહં દેવૈર્વાગ્ભિરભિષ્ટુતઃ ॥ઽ
ઇતિ । હરિવંશેઽપિ-
ઽગૌરેષા તુ તથા વાણી તાં ચ વિન્દયતે ભવાન્ ।
ગોવિન્દસ્તુ તતો દેવ મુનિભિઃ કથ્યતે ભવાન્ ॥ઽ
ઇતિ । ઽગવાદિષુ વિદેઃ સંજ્ઞાયાઽમિતિ શઃ । ઽગોવિન્દો વાસુદેવે
સ્યાદ્ગવાધ્યક્ષે બૃહસ્પતાઽવિતિ વિશ્વપ્રકાશકોશાદ્ બૃહસ્પતિરૂપેતિ વા

સંહારિણી રુદ્રરૂપા તિરોધાનકરીશ્વરી ।
સંહારો જગતઃ પરમાણ્વાદિસાવશેષો
ધ્વંસસ્તમોગુણપ્રધાનસ્યેશ્વરસ્ય કૃત્યં તત્કરોતીતિ સંહારિણી ।
રુદ્રસ્તાદૃશ ઈશ્વરઃ । રુજં દ્રાવયતીતિ વા રોદયતીતિ વા ।
સંવર્તકાલીનાયા વૃષ્ટેરેતત્સૂર્યાખ્યનેત્રજન્યત્વેનાશ્રુરૂપત્વાત્ ।
ઽસોરોદીદ્યદરોદીતદ્રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વઽમિતિ શ્રુતેઃ । રુજં દ્રાવયતે
તસ્માદ્રુદ્રઃ પશુપતિઃ સ્મૃતઽ ઇતિ શિવરહસ્યાચ્ચ । ઽપ્રાણા વાવ રુદ્રા એતે
હીદં સર્વે રોદયન્તીઽતિ છાન્દોગ્યાત્ । ઽરોદેર્ણિલુક્ચેઽત્યૌણાદિકો રક્ ।
અણ્યન્તાદપિ રગિત્યાહુ-
ઽતુષ્ટ્યર્થે બ્રહ્મણઃ પુત્રો લલાટાદુત્થિતઃ સ્વયમ્ ।
અરુદત્સુસ્વરં ઘોરં જગતઃ પ્રભુરવ્યયઃ ॥ઽ
ઇતિ ભારતે । વાયવીયસંહિતાયાં તુ-
ઽરુદ્દુઃખં દુઃખહેતુર્વા તદ્રાવયતિ યઃ પ્રભુઃ ।
રુદ્ર ઇત્યુચ્યતે તસ્માચ્છિવઃ પરમકારણમ્ ॥ઽ
ઇત્યુક્તં સ એવ રૂપં યસ્યાસ્તથા । તિરોધાનમાચ્છાદનં નિરવશેષો
ધ્વંસઃ । પરમાણ્વાદેરપિ પ્રકૃતૌ લયો દીપનાશતુલ્યો
ઘનતરશુદ્ધસતત્ત્વપ્રધાનસ્યેશ્વરસ્ય કૃત્યં તત્કરોતીતિ
તિરોધાનકરી । તિરસ્કરિણ્યાખ્યશક્તિવિશેષરૂપા વા । તદુક્તં
ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તે-
ઽઅભક્તાનાં ચ સર્વેષાં તિરોધાનકરી યતઃ ।
શ્રીસ્તિરસ્કરિણી તસ્માત્પ્રોક્તા સત્યં વરાનને ॥ઽ
ઇતિ । ઈશ્વરપદેન ઘનતરશુદ્ધસત્વપ્રધાન ઈશ્વર ઉચ્યતે ।
ઈશ્વરપદસ્ય માયાયા ઇવ તાદૃશસત્ત્વગુણસ્યાપિ
શક્યતાવચ્છેદકત્વેનાનેકાર્થત્વાત્ । તદભિન્નત્વાદીશ્વરી । ઽવનોરચેઽતિ
ઙીપ્ । વસ્તુતઃ ઽસ્થેશભાસેઽતિ વરચિ ગૌરાદિત્વાઙીપ્ । અશ્નોતેર્વા વરટ્
ઇચ્ચોપધાયાઃ ટિત્વાન્ઙીપ્ । પરાહન્તેવૈશ્વરત્વં તદ્વતીત્યર્થઃ ।
ઉક્તઞ્ચ વિરૂપાક્ષપઞ્ચાશિકાયાં વિશ્વશરીરસ્કન્ધે-
ઽઈશ્વરતા કર્તૃત્વં સ્વતન્ત્રતા ચિત્સ્વરૂપતા ચેતિ ।
એતે ચાહન્તાયાઃ પર્યાયાઃ સદ્ભિરુચ્યન્તઃ ॥ઽ ઇતિ ।
સદાશિવાનુગ્રહદા પઞ્ચકૃત્યપરાયણા

વિરલતરશુદ્ધસત્ત્વપ્રધાન ઈશ્વરઃ સદાશિવસ્તદભેદાત્સદાશિવા ।
અદન્તત્વાટ્ટાપ્ । અનુગ્રહો નિરવશેષધ્વંસમાપન્નસ્ય જગતઃ
સૃષ્ટ્યાદૌ પુનઃ પરમાણ્વાદિરૂપતાપત્તિઃ । સા ચ
તાવદુક્તવિધસ્યેશ્વરસ્ય કૃત્યં તદ્દદાતિ કુરુત ઇત્યનુગ્રદા ।
તિરોધાનાનુગ્રહૌ બન્ધમોક્ષૌ વા । એતત્પક્ષે
બહિરન્તરુન્મેષનિમેષલક્ષણયોરીશ્વરસદાશિવયોરેતત્પ્રદત્વં
સ્વારસિકં ભવતિ । પઞ્ચવિધાનામુક્તરૂપાણાં કૃત્યાનાં
પરાયણમ્ આશ્રયસ્તેષુ તત્પરા વા । તાન્યભીષ્ટાનિ યસ્યા ઇતિ વા ।
ઽપરાયણમભીષ્ટં સ્યાત્તત્પરાશ્રયયોરપીઽતિ વિશ્વઃ । ઉક્તઞ્ચ
મૃગેન્દ્રસંહિતાયામ્-
ઽજગજ્જન્મસ્થિતિધ્વંસતિરોધાનૈકકારણમ્ ।
ભૂતભૌતિકભાવાનાં નિયમસ્યૈતદેવ હિ ॥ઽ
ઇતિ । આગમાન્તરેઽપિ-
ઽપઞ્ચવિધં તત્કૃત્યં સૃષ્ટિઃ સ્થિતિસંહૃતી તિરોભાવઃ ।
તદ્વદનુગ્રહકરણં જગતઃ સતતોદિતસ્યાસ્ય ॥ઽ
ઇતિ । દેવીભાગવતેઽપિ ચતુર્થસ્કન્ધે-
ઽસા વિશ્વં કુરૂતે કામં સા પાલયતિ પાલિતમ્ ।
કલ્પાન્તે સંહરત્યેવ ત્રિરૂપા વિશ્વમોહિની ॥ઽ
તયા યુક્તઃ સૃજેદ્ બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ પાતિ તયાન્વિતઃ ।
રુદ્રઃ સંહરતે કામં તયા સમ્મિલિતો જગત્ ॥
સા બધ્નાતિ જગત્કૃત્સ્નં માયાપાશેન મોહિતમ્ ।
અહં મમેતિ પાશેન સુદૃઢેન નરાધિપ ॥
યોગિનો મુક્તસઙ્ગાશ્ચ મુક્તિકામા મુમુક્ષવઃ ।
તામેવ સમુપાસન્તે દેવીં વિશ્વેશ્વરીં શિવામ્ ॥ઽ
ઇતિ । આચાર્યભગવત્પાદૈરપ્યુક્તં ઽજગત્સૂતે ધાતા હરિરવતીઽત્યાદિના ।
શક્તિસૂત્રેઽપિ- ઽતથાપિ તદ્વત્પઞ્ચવિધકૃત્યાનિ કરોતીઽતિ ।
કૃત્યલક્ષણાન્યપ્યેતદુત્તરસૂત્રે- ઽઆભાસનરક્તિવિમર્શનબીજા
વસ્થાપનવિલાપનતસ્તાનીઽતિ । એતદર્થઃ પ્રત્યભિજ્ઞાહૃદયે દ્રષ્ટવ્યઃ

ભાનુમણ્ડલમધ્યસ્થા ભૈરવી ભગમાલિની ।
ભાનુમણ્ડલસ્ય સૂર્યમણ્ડલસ્ય મધ્યે તિષ્ઠતીતિ તથા ।
સન્ધ્યાસમયે દેવ્યાસ્તત્ર ધ્યેયત્વાત્ । અન્તરધિકરણે ઽય એષોઽન્તરાદિત્યે
હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતઽ ઇતિ શ્રુતૌ પ્રતિપાદિતસ્ય રૂપસ્ય
પરમેશ્વરત્વનિર્ણયાચ્ચ । તથા ચ કૂર્મપુરાણે હિમવત્કૃતે દેવીસ્તવે-
ઽઅશેષવેદાત્મકમેકવેદ્યં સ્વતેજસા પૂરિતલોકભેદમ્ ।
ત્રિલોકહેતું પરમેષ્ઠિસંજ્ઞં નમામિ રૂપં રવિમણ્ડલસ્થમ્ ॥ઽ
ઇતિ । ભાનુમણ્ડલમનાહતકમલં વા । ભૈરવસ્ય પરશિવસ્ય સ્ત્રી
ભૈરવી । યદ્વા ભીરૂણાં સ્ત્રીણાં સંહતિર્ભૈરવી । ઽતસ્ય સમૂહઽ
ઇત્યાણિ ઙીપ્ । ન ચ કાકં શૌકં યૌવતં
ગાર્ભિણમિતિવન્નપુંસકાપત્તિઃ । ભૈરવપદાદ્વિભૂતિસમ્બન્ધે
પુનરણિ ઙીપ્સમ્ભવાત્ । તથા ચ લૈઙ્ગે- ઽઅર્થઃ શમ્ભુઃ શિવા વાણી
દિવા શમ્ભુઃ શિવા નિશેઽત્યારભ્યારુન્ધત્યનસૂયાશચ્યાદીનાં
ગૌરીરૂપત્વં વિશિષ્યવિશિષ્યોક્ત્વાન્તે ઉપસંહૃતમ્ ।
ઽસ્ત્રીલિઙ્ગશબ્દવાચ્યા યાઃ સર્વા ગૌર્યા વિભૂતયઽ ઇતિ ।
ત્રિપુરામ્બાચક્રેશ્વરીમન્ત્રે મધ્યકૂટે રેફનિષ્કાસે તસ્ય ભૈરવીતિ
સંજ્ઞા ।
તન્મન્ત્રાત્મિકેતિ વા । દ્વાદશવર્ષકન્યારૂપા વા । ઽદ્વાદશાબ્દા તુ
ભૈરવીઽતિ કન્યાં પ્રકૃત્ય ધૌમ્યોક્તેઃ । ભગં ષાડ્ગુણ્યં મલતિ
ધારયતીતિ ભગમાલિની । ઽમલ મલ્લ ધારણઽ ઇતિ ધાતુઃ । માલાપદાદ્વા
સમષ્ટિવાચિનો વ્રીહ્યાદિત્વાદિનિઃ । ભગાઙ્કવસ્તુમાત્રરૂપા વા । તથા
ચ લૈઙ્ગ- દેવીભાગવતયોઃ-
ઽયે યે પદાર્થા લિઙ્ગાઙ્કાસ્તે તે શર્વવિભૂતયઃ ।
અર્થા ભઙ્ગાઙ્કિતા યે યે તે તે ગૌર્યા વિભૂતયઃ ॥ઽ
ઇતિ । તિથિનિત્યા વિશેષરૂપા વા । અસ્યા મન્ત્રે તન્ત્રરાજ-
જ્ઞાનાર્ણવોદ્ઽધૃતપ્રકારમપેક્ષ્ય
દક્ષિણામૂર્તિસંહિતોદ્ધૃતપ્રકારે બહવો ભગશબ્દાઃ પઠ્યન્તે ।
તદાવરણદેવતાનામાન્યપિ પ્રાયેણ ભગશબ્દપૂર્વાણ્યેવેતિ
તદ્બાહુલ્યાદ્ભગમાલિનીવેયમ્ । બ્રહ્મરૂપત્વાત્પદ્માસના ।
પ્રકૃતિમયપત્રવિકારમયકેસરસંવિન્નાલાદિવિશેષણશીલં
પદ્મમેવાસનં પીઠં યસ્યા વા । પદ્માં લક્ષ્મીં સનતિ
ભક્તેભ્યો વિભજ્ય દદાતીતિ વા । ઽવન ષણ સમ્ભક્તોઽ ।
તદુક્તમભિયુક્તૈઃ-
ઽઅસૌભાગ્યં ધત્તે પરમસુખભોગાસ્પદમયં
વિચિત્રં તદ્ગેહં ભવતિ પૃથુકાર્તસ્વરભૃતમ્ ।
નિવિષ્ટઃ પલ્યઙ્કે સ કલયતિ કાન્તારતરણં
પ્રસાદં કોપં વા જનનિ ભવતી યત્ર કુરુતે ॥ઽ
ઇતિ । પ્રસાદપક્ષે અસૌ ઇતિ છેદઃ । કાર્તસ્વરં સુવર્ણમ્ । પલ્યઙ્કો
મઞ્ચઃ । કાન્તારસ્ય તરણમિતિ । કોપપક્ષે અસૌભાગ્યમિત્યેકં પદમ્ ।
અયં ઇતિ છેદઃ । વિચિત્રં વિગતચિત્રમ્ । પૃથુકાનામાર્તસ્વરઃ । પલ્યા
અઙ્કે કાન્તાયા રતે રણમિતિ શ્લેષેણ યોજ્યમ્ ।
પદ્માસના ભગવતી પદ્મનાભસહોદરી

પદ્મઃ શૂરઃ પદ્માસુરસ્તમસ્યતિ ક્ષિપતીતિ વા ।
બિન્દ્વાદિસમ્ભવદર્થાન્તરમપિ યોજ્યમ્ । ઽપદ્મ
સ્યાદમ્બુજવ્યૂહનિધિસંખ્યા હિ બિન્દુષ્વિઽતિ રભસઃ ।
ઽઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય ધર્મસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીરણા ॥ઽ
ઇતિ । કાલિકાપુરાણે-
ઽભગમૈશ્વર્યમાહાત્મ્યજ્ઞાનવૈરાગ્યયોનિષુ ।
યશોવીર્યપ્રયત્નેચ્છાધર્મશ્રીરવિમુક્તિષુ ॥ઽ
ઇતિ । કોશે ચ પ્રસિદ્ધા ભગપદાર્થા અસ્યાં સન્તીતિ ભગવતી ।
દેવીભાગવતે તુ-
ઽઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનાં ગતિમાગતિમ્ ।
અવિદ્યાવિદ્યયોસ્તત્ત્વં વેત્તીતિ ભગવત્યસૌ ॥ઽ
ઇત્યુક્તમ્ । શક્તિરહસ્યે તુ-
ઽપૂજ્યતે યા સુરૈઃ સર્વૈસ્તાંશ્ચૈવ ભજતે યતઃ ।
સેવાયાં ભજતિર્ધાતુર્ભગવત્યેવ સા સ્મૃતા ॥ઽ
ઇત્યુક્તમ્ । પદ્મનાભસ્ય વિષ્ણોઃ સહોદરી એકોદરભવા ભગિની । એકમેવ
બ્રહ્મ ધર્મૌ ધર્મીતિ રૂપદ્વયં પ્રાપત્ । તત્ર ધર્મઃ પુમાન્ સ્ત્રીતિ
દ્વિધાભવત્ । તત્ર પુમાન્ વિષ્ણુઃ સકલજગદુત્પાદનભાવં સ્ત્રી તુ
પરમશિવમહિષીભાવં પ્રાપત્ । એતત્ત્રયમપિ મિલિત્વૈકમખણ્ડં
બ્રહ્મેતિ શૈવમતરહસ્યં કૂર્મપુરાણાદિષુ પ્રસિદ્ધં
રત્નત્રયપરીક્ષાયાં દીક્ષિતૈર્વિસ્તરેણ નિરૂપિતમ્ । એતદભિપ્રાયેણૈવ
બ્રહ્મપુરાણે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે-
ઽયા મેનાકુક્ષિસમ્ભૂતા સુભદ્રા પૂર્વજન્મનિ ।
કૃષ્ણેન સહ દેવક્યાઃ સાસ્મિઞ્જન્મનિ કુક્ષિગા ॥ઽ
ઇત્યાદિ સ્મર્યતે । યત્તુ ઽસુભદ્રાપ્રાણનાથાય જગન્નાથાય મઙ્ગલઽમિતિ
તત્રૈવ પઠ્યતે । તત્ર સુભદ્રાપદં લક્ષ્મીપરં
તાત્ત્વિકાભેદાભિપ્રાયં વેતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ । અન્યત્રાપિ-
ઽકાઞ્ચીક્ષેત્રે પુરા ધાતા સર્વલોકપિતામહઃ ।
શ્રીદેવીદર્શનાર્થાય તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ॥
આત્મૈક્યધ્યાનયુક્તસ્ય તસ્ય પ્રતપતો મુનેઃ ।
પ્રાદુર્બભૂવ ત્રિપુરા પદ્મહસ્તા સસોદરા ॥
પદ્માસને ચ તિષ્ઠન્તી વિષ્ણુના જિષ્ણુના સહ ।ઽ
ઇતિ । અત્ર કાદિવિદ્યાયા વાગ્ભવકૂટોદ્ધારઃ । પદ્માસનઃ કકારઃ ।
ભગ એકારઃ । તદ્વતીત્યત્ર કામકલાયાઃ પ્રશ્લેષઃ ।
પદ્મનાભસ્યોપેન્દ્રસ્ય સહોદર ઇન્દ્રો લકારઃ । હશ્ચ ઉદઞ્ચ હોદે
હકારબિન્દૂ તાભ્યાં સહિતા સહોદા । સહોદા ચ સા રીચેત્યનેન
હૃલ્લેખેતિ રહસ્યમ્

ઉન્મેષનિમિષોત્પન્નવિપન્નભુવનાવલી ।
ઉન્મેષનિમિષૌ નેત્રવિકાસસઙ્કોચૌ તાભ્યામેવ ક્રમેણોત્પન્ના
વિપન્નાશ્ચ સૃષ્ટા નષ્ટાશ્ચ ભુવનાનાં બ્રહ્માણ્ડાનામાવલ્યઃ
પઙ્ક્તયો યસ્યાસ્તથા । દેવ્યા અનિમિષત્વેઽપિ પ્રાણિકર્મવશેન
તયોરુત્પત્તિસમ્ભવાત્ । ઇચ્છામાત્રે તાત્પર્યાત્ । તદુક્તમાજ્ઞાવતારે-
ઽઇચ્છયૈવ જગત્સર્વં નિગિરત્યુદ્ગિરત્યપીઽતિ ।
ઽઇચ્છામાત્રં પ્રભોઃ સૃષ્ટિઽરિતિ ચ । કાલિદાસેનાપ્યુક્તમ્-
ઽદૃષ્ટદૃશ્યદૃશિલક્ષણં જગત્પ્રાક્સ્મૃતેસ્ત્વયિ તદમ્બ સંહૃતમ્ ।
ઉન્મિષત્યપિ પુનસ્ત્વદુદ્ગમે ત્વલ્લયે નિમિષતિ ત્વદિચ્છયા ॥ઽ
ઇતિ । ગોરક્ષેણાપ્યુક્તં મહાર્થમઞ્જર્યામ્-
ઽવિસુ-ઉમ્મેસદસા-એ દેસિ-અણાહસ્સ જંતયોઽવસરો ।
કાલાવત્થપ્પઢિયો વિસ્સણિમેસેવિ તેત્તિયો હો-ઈ ॥ઽ
ઇતિ । [છાયા-
વિશ્વોન્મેષદશાયાં દેશિકનાથસ્ય યાવાનવસરઃ ।
કાલાવસ્થાપ્રથિતો વિશ્વનિમિષેઽપિ તાવાનેવ ભવતી ॥ઽ ઇતિ ।]
સહસ્રશીર્ષવદના સહસ્રાક્ષી સહસ્રપાત્

ઽસહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાદિઽતિ શ્રુતૌ
સહસ્રશબ્દોઽનન્તપરઃ । શીર્ષશબ્દો મુખાદેરુપલક્ષણમ્ । લિઙ્ગં
ત્વવિવક્ષિતમ્ ।
ઽસર્વતઃ પાણિપાદં તત્સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥ઽ
ઇતિ ગીતાસૂપબૃંહણદર્શનાદિત્યાશયેનાહ- સહસ્રશીર્ષવદનેતિ ।
ઽબહુવ્રીહૌ સક્થ્યક્ષ્ણોઽરિતિ ષચ્પ્રત્યયાન્તાન્ઙીસિ સહસ્રાક્ષી । સહસ્રાણિ
પાદા યસ્યાઃ સહસ્રપાત્ । સહસ્રપદે નમ ઇતિ પ્રયોગઃ ।
ઽસંખ્યાસુપૂર્વસ્યેઽતિ સમાસાન્તો લોપઃ । દેવીભાગવતે તૃતીયસ્કન્ધે-
ઽસહસ્રનયનારામા સહસ્રકરસંયુતા ।
સહસ્રશીર્ષચરણા ભાતિ દૂરાદસંશયમ્ ॥ઽ
ઇતિ । અત્ર ભુવનસ્યાવલીત્યનેન ભુવનેશ્વરીબીજદ્વયમ્ ।
સહસ્રાક્ષીત્યનેન લકારઃ । સહસ્રશબ્દો હકારસકારસાહિત્યપરઃ । તેન
દ્વિતીયતૃતીયકૂટયોરુદ્ધારઃ

આબ્રહ્મકીટજનની વર્ણાશ્રમવિધાયિની ।
બ્રહ્મા સર્વજીવસમષ્ટિઃ સ્થૂલતમો હિરણ્યગર્ભાખ્યો જીવઃ કીટઃ
અતીન્દ્રિયતર ઊર્ણાભક્ષકોવૈદ્યકતન્ત્રેકકેરુકમકેરુકેતિ દ્વૈવિધ્યેન
પ્રતિપાદિતઃ સ્તમ્બાખ્યો જીવવિશેષઃ ।
આદ્યન્તગ્રહણેન પ્રત્યાહારન્યાયેન તન્મધ્યપતિતાઃ સર્વેઽપિ
તન્મધ્યમપરિમાણકશરીરધારિણો જીવા ગૃહ્યન્તે । આઙભિવિધૌ ।
બ્રહ્માદિસ્તમ્બાન્તજીવજાતજનયિત્રીત્યર્થઃ । એવં નિર્મિતાનાં
જીવાનાં સન્માર્ગપ્રદર્શનાય સ્વાજ્ઞારૂપવેદાત્મિકા જાતા ।
તત્ર કર્મકાણ્ડ-બ્રહ્મકાણ્ડભેદેન દ્વિવિધે વેદે કર્મણિ
ત્રિયગધિકરણન્યાયેન દેવાનાં તિરશ્ચાં
ચાધિકારાભાવાન્મનુષ્યાનેવ વર્ણાશ્રમભેદેન ચતુર્ધા વિભજ્ય
કર્મકાણ્ડેન માતેવ તત્તદ્ધર્માનપિ વ્યવસ્થાપયામાસેત્યાહ-
વર્ણાશ્રમેતિ । તથા ચ કૂર્મપુરાણે હિમવત્કૃતદેવીસ્તવાનન્તરમ્-
ઽઅથ સા તસ્ય વચનં નિશમ્ય જગતોઽરણિઃ ।
સસ્મિતં પ્રાહ પિતરં સ્મૃત્વા પશુપતિં પતિમ્ ॥
શૃણુષ્વ ચૈતત્પરમં ગુહ્યમીશ્વરગોચરમ્ ।
ઉપદેશં ગિરિશ્રેષ્ઠ ! સેવિતં બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥ઽ
ઇત્યાદિના સાધનાન્યુક્ત્વા-
ઽધ્યાનેન કર્મયોગેન ભક્ત્યા જ્ઞાનેન ચૈવ હિ ।
પ્રાપ્યાહં તે ગિરિશ્રેષ્ઠ ! નાન્યથા કર્મકોટિભિઃ ॥ઽ
ઇત્યુપસંહૃત્ય કર્મયોગનિરૂપણાર્થં પુનરપ્યુક્તમ્-
ઽશ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં સમ્યક્કર્મ વર્ણાશ્રમાત્મકમ્ ।
અધ્યાત્મજ્ઞાનસહિતં મુક્તયે સતતં કુરુ ॥
ધર્માત્સઞ્જાયતે ભક્તિર્ભક્ત્યા સઞ્જાયતે પરમ્ ।
શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામુદિતો ધર્મો યજ્ઞાદિકો મતઃ ॥
નાન્યતો જ્ઞાયતે ધર્મો વેદાદ્ધર્મો હિ નિર્બભૌ ।
તસ્માન્મુમુક્ષુર્ધર્માર્થં મદ્રૂપં વેદમાશ્રયેત્ ॥
મદાજ્ઞયૈવ ગુપ્ત્યર્થં વેદાનાં ભગવાનજઃ ।
બ્રાહ્મણાદીન્સસર્જાથ સ્વે સ્વે કર્મણ્યયોજયત્ ॥ઽ ઇત્યાદિ ।
નિજાજ્ઞારૂપનિગમા પુણ્યાપુણ્યફલપ્રદા

નિજાં સ્વીયામાજ્ઞાં વેદવિદ્ભિઃ શબ્દભાવનાત્વેન વ્યવહૃતાં
રૂપયન્તિ સાધ્યસાધનેતિકર્તવ્યતારૂપાંશત્રયવિશિષ્ટા-
મર્થભાવનાર્થવાદાદિભિઃ કુર્વન્તિ તાદૃશા નિગમાઃ
કર્મકાણ્ડાત્મકા વેદા યસ્યાસ્તથા ।
અત એવ ઽતદ્ભૂતાનાં ક્રિયાર્થેન સમામ્નાયઽ ઇતિ જૈમિનિઃ । કૌમેઽપિ-
ઽમમૈવાજ્ઞા પરા શક્તિર્વેદસંજ્ઞા પુરાતની ।
ઋગ્યજુઃસામરૂપેણ સર્ગાદૌ સમ્પ્રવર્તતે ॥ઽ
ઇતિ । અથવા સન્તિ વેદાનુયાયીનિ શૈવતન્ત્રાણિ કામિકાદીન્યષ્ટાવિંશતિઃ
વેદવિરુદ્ધાનિ કાપાલભૈરવાદીનિ ચ । તેષુ વૈદિકાનિ
નિગમપદવાચ્યાનિ પરમેશ્વરસ્ય મુખાદુદ્ભૂતત્વાદાજ્ઞારૂપાણિ
ન પુનર્નાભ્યધોભાગાદુત્પન્નાનિ વેદવિરુદ્ધાનીત્યર્થઃ । તદુક્તં
દેવીભાગવત-સ્કાન્દયોઃ-
ઽસદ્યોજાતમુખાજ્જાતાઃ પઞ્ચાદ્યાઃ કામિકાદયઃ ।
વામદેવમુખાજ્જાતા દીપ્તાદ્યાઃ પઞ્ચ સંહિતાઃ ॥
અઘોરવક્ત્રાદુદ્ભૂતાઃ પઞ્ચાપ્તિવિજયાદયઃ ।
પુંવક્ત્રાદપિ સમ્ભૂતાઃ પઞ્ચવૈરોચનાદયઃ ॥
ઈશાનવદનાજ્જાતાઃ પ્રોદ્ગીતાદ્યષ્ટસંહિતાઃ ।
ઊર્ધ્વસ્રોતોભવા એતે નાભ્યધઃસ્રોતસઃ પરે ॥ઽ ઇત્યાદિ ।
એવં વ્યવસ્થાપિતે વર્ણાશ્રમધર્માત્મકે વેદે
વિહિતાચરણનિષિદ્ધાચરણાભ્યાં સદસત્ફલમપિ
વ્યવસ્થાદાર્ઢ્યાર્થં માતૈવ દદાતીત્યાહ-
પુણ્યાપુણ્યેતિ । પુણ્યપાપયોઃ ફલે સ્વર્ગનરકૌ પ્રદદાતીતિ તથા ।
તદુક્તં કૌર્મે-
ઽયે ન કુર્વન્તિ તદ્ધર્મં તદર્થં બ્રહ્મણા કૃતાઃ ।
નિરયાંસ્તેષુ શમનઃ પાતયેત્તાન્મદાજ્ઞયા ॥
ધર્મં કુર્વન્તિ વેદોક્તં યે મદ્ભક્તિપરાયણાઃ ।
સ્વર્ગાદિષુ શચીશાદ્યાસ્તાન્નયન્તિ મદાજ્ઞયા ॥ઽ
ઇતિ । અન્યત્રાપિ- ઽઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વેઽતિ । ઽક્રતૌ
સુપ્તે જાગ્રત્ત્વમસિ ફલયોગે ક્રતુમતાઽમિત્યાદિ । શિવરહસ્યે શ્રુતિરપિ- ઽએષ
એવ સાધુ કર્મ કારયતિ યમુન્નિનીષત્યેષ એવ હ્યસાધુ કર્મ કારયતિ
યમધોનિનીષતીઽતિ । ઽફલમત ઉપપત્તેઽરિતિ
બ્રહ્મમીમાંસાધિકરણેઽપ્યયમેવાર્થઃ સાધિતઃ ।
ઽવૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે અપિ કર્મસાપેક્ષત્વાન્ન ભવતઽ ઇતિ ચ તત્રૈવોક્તમ્ ।
સૌરસંહિતાયામપિ-
ઽનનુ ધર્મો હ્યધર્મશ્ચ સ્વસ્વકર્તા હ્યધિષ્ઠિતઃ ।
અન્તરેણ મહાદેવં ફલં કર્તુઃ પ્રયચ્છતિ ॥
ઇતિ ચેત્તન્ન સાધૂક્તમ્ ----------------------------------- ।ઽ
ઇત્યાદિનાન્તર્યામિબ્રાહ્મણોપબૃંહણપૂર્વકં સમર્થ્યોપસંહૃતમ્ ।
ઽશ્રુત્યનુગ્રાહકેણાપિ ગ્રાહ્યસ્તર્કેણ શઙ્કરઃ ।
અતઃ સર્વાત્મના સાક્ષાદ્ધર્માધર્મફલપ્રદઃ ॥ઽ
ઇતિ

શ્રુતિસીમન્તસિન્દૂરીકૃતપાદાબ્જધૂલિકા ।
એવં કર્મકાણ્ડસ્ય ક્રિયાર્થત્વમુક્ત્વા બ્રહ્મકાણ્ડસ્ય
સિદ્ધવસ્તુપ્રતિપાદનપરત્વમપિ માતુરાજ્ઞૈવેત્યાહ । શ્રુતીનાં
સીમન્તા ઊર્ધ્વભાગસામ્યાદુપનિષદાં ભાગાસ્તેષુ
સિન્દૂરવત્તદન્તર્ગતરહસ્યાર્થવત્સમ્પદ્યમાના કૃતા
પાદાબ્જધૂલિશ્ચરણકમલરજો યયા સા તથોક્તા । અત્ર
વિષયસ્યોપનિષદાદેર્નિગરણાદ્રૂપકાતિશયોક્તિઃ । શ્રુતિશબ્દસ્ય
સ્ત્રીલિઙ્ગત્વાદિવશાદપ્રસ્તુતનાયિકામણ્ડનપ્રતીતેશ્ચ સમાસોક્તિઃ ।
તાભ્યામલઙ્કારાભ્યાં વસ્તુનો ધ્વનિઃ । વેદા અપિ ભગવત્યાઃ
સ્વરૂપં શૃઙ્ગગ્રાહિકયા વિધિમુખેન પ્રતિપાદયિતુમસમર્થા એવ ।
ઇતરનિષેધમાત્રં કુર્વન્તસ્તુ દૂરાદેવ લજ્જિતા ઇવ ભીતા ઇવ વા
યથાકથઞ્ચિત્પ્રતિપાદયન્તીવ । તદિદં પ્રતિપાદનમિત્થમિતિ
જ્ઞાનાજનનાદત્યલ્પતમમિતિ ધૂલિપદેન ધ્વન્યતે ।
એતદપિ ચ ન વેદાનાં સામર્થ્યાદપિ માતુરાજ્ઞયૈવેતિ
ચ્વિપ્રત્યયેન ધ્વન્યત ઇતિ । તદિદમુક્તમસ્માભિઃ શિવસ્તવે-
ઽસર્વજ્ઞાઃ શ્રુતયોઽપિ યાઃ પરશિવ ત્વત્પ્રાણરૂપાઃ પ્રિયાઃ
શૃઙ્ગગ્રાહિકયા ત્રપાભૃત ઇવ ત્વાં ન પ્રજલ્પન્તિ તાઃ ।
અન્યાનેવ તુ નેતિ નેતિ બહુશો વાચા નિષેધન્તિ ચેત્
કોઽન્યસ્ત્વામિદમિત્થમિત્યનુવદેત્તત્રાપિ માદૃગ્જનઃ ॥ઽ
ઇતિ । વિધિમુખેન પ્રતિપાદયન્તસ્ત્વાગમાઃ સ્થૂલારુન્ધતીન્યાયેન
તટસ્થલક્ષણરીત્યૈવ નિર્દિશન્તીત્યાહ ।
સકલાગમસન્દોહશુક્તિસમ્પુટમૌક્તિકા

સકલાશ્ચ તે આગમા વેદાશ્ચ તેષાં સન્દોહાઃ સમૂહા એવ
શુક્તયસ્તાભિઃ સમ્પુટં પુટિતં ગર્ભીકૃતં પ્રતિપાદિતં મૌક્તિકં
નાસાભરણં યસ્યાઃ સા તથોક્તા । મૌક્તિકપદં
સમીપવર્તિસૃષ્ટ્યાદિધર્મોપલક્ષકં
સ્થૂલતારકાસામ્યાત્તન્યાયસ્મારકઞ્ચ ।
અમ્બામુખસમીપવર્ત્યસાધારણં મૌક્તિકાદ્યેવ વેદૈઃ પ્રતિપાદ્યતે
ન તુ તસ્યાઃ સ્વરૂપમ્ । ઽયતો વાચો નિવર્તન્ત ઇત્યાદિશ્રુતેરિતિ ભાવઃ ।
યદ્વા મુક્તાશબ્દાત્સ્વાર્થે કપ્રત્યયોત્તરં તદ્ધિતેન મૌક્તિકમિતિ
નપુંસકરૂપસિદ્ધાવપિ પ્રથમમેવાણન્તાન્ઙીપિ કૃતે
પશ્ચાત્કપ્રત્યયે ઽઙ્યાપોઃ સંજ્ઞાચ્છન્દસોર્બહુલઽમિતિ હ્રસ્વે ઘટી
ઘટિકેતિવન્મૌક્તિકેતિ સ્ત્રીલિઙ્ગમપિ રૂપં ભવતિ ।
મૌક્તિકવદાચરતીત્યર્થે ક્વિબન્તાત્ ઽઅપ્રત્યયાઽદિત્યનેનાકારપ્રત્યયે
સત્યદન્તાટ્ટાવ્વા । એવમેવ
મિથ્યાજગદધિષ્ઠાનેત્યાદિવક્ષ્યમાણનામસુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તેનાગમસન્દોહ એવ શુક્તિમયઃ સમ્પુટઃ સમુદ્ગકસ્તત્ર મૌક્તિકેવ
મૌક્તિકેતિ તત્પુરુષ એવેતિ ન પરવલ્લિઙ્ગતાવિરોધભયેન
બહુવ્રીહિરાશ્રયણીય ઇતિ રૂપકોત્પ્રેક્ષે । શ્રુતિસીમન્તેત્યાદિના
ત્રૈવર્ણિકોપાસ્યત્વં સકલાગમેત્યાદિના ચતુર્થવર્ણોપાસ્યત્વં
ધ્વનિતમિતિ વા । તથા ચ રુદ્રયામલે-
ઽયદ્વેદૈર્ગમ્યતે સ્થાનં તત્તન્ત્રૈરપિ ગમ્યતે ।
બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રાસ્તેન સર્વેઽધિકારિણઃ ॥ઽ
ઇતિ

પુરુષાર્થપ્રદા પૂર્ણા ભોગિની ભુવનેશ્વરી ।
ધર્માદીંશ્ચતુરઃ પુરુષાર્થાન્ પ્રદદાતીતિ તથા,
ઽયેઽર્ચયન્તિ પરાશક્તિં વિધિનાઽવિધિનાપિ વા ।
ન તે સંસારિણો નૂનં મુક્તા એવ ન સંશયઃ ॥
તસ્માદશેષવર્ણાનાં ત્રિપુરાધનં વિના ।
ન સ્તો ભોગાપવર્ગૌ તુ યૌગપદ્યેન કુત્રચિત્ ॥ઽ
ઇતિ બ્રહ્માણ્ડપુરાણાત્ । ઽપુરુષો વૈ રુદ્રઽ ઇતિ શ્રુત્યા રુદ્રઃ અર્થપ્રદઃ
પુરુષાર્થદાતૃત્વવાન્યયા સેતિ વા । નિષ્કલસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વં
ફલપ્રદત્વં ચ શક્ત્યાયત્તમિતિ ભાવઃ ।
દેશકાલવસ્તુકૃતપરિચ્છેદરાહિત્યાત્પૂર્ણા ।
ઽપૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥ઽ
ઇતિ શ્રુતેઃ । પઞ્ચમીદશમીપઞ્ચદશીતિથિસ્વરૂપા વા ।
શુક્લપક્ષચતુર્દશીરાત્રિસ્વરૂપા વા । નદીવિશેષરૂપા વા । ભોગઃ
સુખસાક્ષાત્કારસ્તદ્વતી ભોગિની । નાગકન્યાત્મિકા વા । ભુવનાનાં
ચતુર્દશસંખ્યાકલોકાનામીશ્વરી સ્વામિની । ભુવનશબ્દો જલપરો વા
।
હૃલ્લેખાભિમાનિદેવતારૂપા વા । હૃલ્લેખાત્મકમન્ત્રસ્વરૂપા વા ।
ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તે તુ-
ઽભુવનાનન્દનાથસ્ય પ્રસન્નત્વાન્મહેશ્વરી ।
ભુવનેષ્વતિવિખ્યાતા શામ્ભવી ભુવનેશ્વરી ॥ઽ
ઇત્યુક્તમ્ । ભુવનાનન્દનાથો નામ માનવૌઘાન્તર્ગતો ગુરુવિશેષઃ ।
દક્ષિણામૂર્તિ- સંહિતાયાં તુ ઘટાર્ગલયન્ત્રપટલે ઽએકાક્ષરેઽપિ
દેવેશિ સન્ત્યત્ર ભુવનાનિ ત્વિઽત્યુપક્રમ્ય હૃલ્લેખાઘટકાક્ષરેષુ
હકારાદિષુ ઽવ્યોમબીજે મહેશાનિ કૈલાસાદિપ્રતિષ્ઠિતઽમિત્યાદિના
પ્રત્યેકં ભુવનાદિસદ્ભાવં પ્રતિપાદ્ય ઽઅત એવ મહેશાની
ભુવનાધીશ્વરી સ્મૃતેઽત્યુપસંહૃત્ય ઽહકારાદ્વ્યોમતુર્યેણ
સ્વરેણાનિલસમ્ભવઽ ઇત્યાદિના ભુવનજનકત્વમપ્યુક્ત્વા ઽઅત એવ
મહેશાની ભુવનેશીતિ કથ્યતઽ ઇત્યુપસંહારેણ દ્વેધા નિરુક્તમ્ ।
અમ્બિકાઽનાદિનિધના હરિબ્રહ્મેન્દ્રસેવિતા

અમ્બૈવામ્બિકા ।
જગન્માતાભારતીપૃથ્વીરુદ્રાણ્યાત્મકેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તીનાં
સમષ્ટિરમ્બિકેત્યુચ્યતે તદ્રૂપા વા । રાત્રિરૂપા નિદ્રારૂપા વા । ઽઅમ્બિકા
કૈતવે સિદ્ધે નિદ્રાયાં નિશિ કીર્ત્યતઽ ઇતિ વિશ્વઃ । ઉક્તઞ્ચ નવરાત્રદીપે
સ્કાન્દે- ઽરાત્રિરૂપા મહાદેવી દિવારૂપો મહેશ્વરઽ ઇતિ । હરિવંશેઽપિ-
ઽયા હ્યેષા ગહ્વરી માયા નિદ્રેતિ જગતિ સ્થિતા ।
તસ્યાસ્તનુસ્તમોદ્વારિ નિશાદિવસનાશિની ॥
જીવિતાર્ધહરી ઘોરા સર્વપ્રાણિભૃતાં ભુવિ ।
નૈતયા કશ્ચિદાવિષ્ટો જૃમ્ભમાણો મુહુર્મુહુઃ ॥
સક્તઃ પ્રસહિતું વેગં મજ્જન્નિવ મહાર્ણવે ।
દેવીષ્વપિ દધારૈનાં નાન્યો નારાયણાદૃતઃ ॥ઽ
ઇતિ । માર્કણ્ડેયપુરાણેઽપિ-
ઽવિશ્વેશ્વરીં જગદ્ધાત્રીં સ્થિતિસંહારકારિણીમ્ ।
સ્તૌમિ નિદ્રાં ભગવતીં વિષ્ણોરતુલતેજસઃ ॥ઽ
ઇત્યાદિ । આદિર્જનનં નિધનં મરણઞ્ચ ન વિદ્યતે યસ્યાઃ
સાઽનાદિનિધના । અથવાઽનાદિશબ્દાદાદિશબ્દાદ્વા
વરરુચિપરિભાષાનુસારેણાશીતિસંખ્યોચ્યતે । આદિસંખ્યાકાનિ ચ તાનિ
નિધનાનિ ચ । આયુર્ઘૃતમિતિવત્સાધનલક્ષણયા
મરણસાધનાન્યમૃતત્વવિઘાતકાનીતિ યાવત્ । ન વિદ્યન્તે આદિનિધનાનિ
યસ્યા ઉપાસનયા સાઽનાદિનિધના ।
નિધનસાધનાનિ તાવત્પાશવધભેદેન દ્વિવિધાનિ । તત્ર વધા
અષ્ટાવિંશતિવિધાઃ । ઽઅહંકૃતા અહંમાના અષ્ટાવિંશદ્વધાત્મિકાઽ
ઇતિ વિષ્ણુપુરાણાત્ । પાશાસ્તુ દ્વિપઞ્ચાશદ્વિધાઃ । ઽદ્વાપઞ્ચાશદમી
પાશા અવિદ્યાપર્વસમ્ભવાઽ ઇતિ લિઙ્ગપુરાણાત્ । એવમશીતિઃ । તેષુ
વધનિરૂપણં સાંખ્યતન્ત્રે । તત્ર સમાસસૂત્રાણિ- ઽઅષ્ટાવિંશતિધા
શક્તિઃ । નવધા તુષ્ટિઃ । અષ્ટધા સિદ્ધિઽરિતિ । એતેષામર્થસ્તુ
કારિકાભિરુક્તઃ-
ઽએકાદશેન્દ્રિયવધાઃ સહબુદ્ધિવધૈરશક્તિરુદ્દિષ્ટા ।
સપ્તદશધા તુ બુદ્ધેર્વિપર્યયાત્તુષ્ટિસિદ્ધીનામ્ ॥
આધ્યાત્મિકાશ્ચતસ્રઃ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાઃ ।
બાહ્યા વિષયોપરમાત્પઞ્ચાન્યાસ્તુષ્ટયોઽભિહિતાઃ ॥
ઊહઃ શબ્દોઽધ્યયનં દુઃખવિઘાતાસ્ત્રયઃ સુહૃત્પ્રાપ્તિઃ ।
દાનં ચ સિદ્ધયોઽષ્ટૌ સિદ્ધેઃ પૂર્વાઙ્કુશસ્ત્રિવિધઃ ॥ઽ
ઇતિ । અયમર્થઃ । મુક્તેઃ પૂર્વાઙ્કુશઃ પ્રતિઘાતકસ્ત્રિવિધઃ
અશક્તિસ્તુષ્ટિઃ સિદ્ધિશ્ચેતિ । તત્રાશક્તિર્નામેન્દ્રિયાણાં
સ્વાર્થગ્રહણાસામર્થ્યમાન્ધ્યબાધિર્યાદિવૈકલ્યકૃતમ્ । સા
ચેન્દ્રિયાણામેકાદશત્વાદેકાદશધા । તુષ્ટિસ્તાવદ્વિવિધા-
આધ્યાત્મિકબાહ્યભેદાત્ । તત્રાદ્યા પ્રકૃત્યાદિભેદાચ્ચતુર્ધા ।
અષ્ટવિધાયાં પ્રકૃત્યાં ચિત્તલયાન્મુક્તોઽસ્મીતિ તુષ્ટિઃ પ્રકૃત્યાખ્યા ।
સંન્યાસવેષમાત્રોપાદાનાત્કૃતાર્થોઽસ્મીતિ તુષ્ટિરુપાદાનાખ્યા ।
કાલત એવ સેત્સ્યતિ કિં ધ્યાનક્લેશેનેતિ તુષ્ટિઃ કાલાખ્યા । દૈવોદયાદેવ
સેત્સ્યતીતિ તુષ્ટિર્ભાગ્યાખ્યા । એતાશ્ચાત્માનમધિકૃત્ય
ભવન્તીત્યાધ્યાત્મિકાઃ । બાહ્યાસ્તુ શબ્દાદિવિષયપઞ્ચકભેદેન
પઞ્ચવિધાઃ અર્થાનામર્જનરક્ષણવ્યયનાશાદિદોષાણાં
શબ્દાદિષુ વિદ્યમાનાનાં કતિપયેષાં દોષાણાં ચ દર્શનેન
તત્તદ્વિષયેષ્વલંબુદ્ધિરૂપાઃ । એવં નવ તુષ્ટયઃ । એતાસાં
સલિલાદ્યુત્તમામ્ભઃપર્યન્તાનિ નામાનિ તારાદિસમુદિતાન્તાનિ
સિદ્ધિનામાનિ ચાકર એવ દ્રષ્ટવ્યાનિ । સિદ્ધિરષ્ટવિધા । ઊહાદિભેદાત્ ।
ઉપદેશાનપેક્ષમેવાર્થોન્નયનમૂહસિદ્ધિઃ ।
પ્રાસઙ્ગિકાચ્છબ્દશ્રવણાદર્થજ્ઞાનં શબ્દસિદ્ધિઃ ।
ગુરૂપદેશાદેવ તતો વિવેકાર્થજ્ઞાનમધ્યયનસિદ્ધિઃ ।
આધ્યાત્મિકાધિદૈવિકાધિભૌતિકરૂપદુઃખત્રયવિઘાતાત્મિકાસ્તિસ્રઃ
સિદ્ધયઃ । સુહૃત્પ્રાપ્તિતોઽર્થસિદ્ધિરેકા
વિદ્વત્તપસ્વિશુશ્રૂષાલભ્યાર્થસિદ્ધિરેકેત્યષ્ટૌ સિદ્ધયો નવ
તુષ્ટયશ્ચ । એતાસાં સપ્તદશાનાં વિપર્યયોઽપિ સપ્તદશવિધઃ ।
અસ્તેત્યાદિપ્રમુદિતાન્તાનિ તન્નામાન્યાકરે દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
એતેઽપ્યશક્તિબુદ્ધિપદવાચ્યાશ્ચેતિ સપ્તદશ ।
એકાદશભિરિન્દ્રિયશક્તિભિઃ સહાષ્ટાવિંશતિર્વધા ઇતિ । એતેષાં ચ
વ્યવસ્થોક્તા વાયુપુરાણે-
ઽઅષ્ટમોઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સ ચતુર્ધા વ્યવસ્થિતઃ ।
વિપર્યયેણ ચાશક્ત્યા સિદ્ધ્યા તુષ્ટ્યા તથૈવ ચ ॥
સ્થાવરેષુ વિપર્યાસાત્તિર્યગ્યોનિસ્વશક્તિતઃ ।
સિદ્ધ્યાત્મના મનુષ્યેષુ તુષ્ટ્યા દેવેષુ કૃત્સ્નશઃ ॥
ઇતિ દિક્ । હરિબ્રહ્મેન્દ્રૈર્વિષ્ણુવિધિશક્રૈઃ સેવિતોપાસિતા ।
શ્રીનગરેઽષ્ટાદશસપ્તદશપ્રાકારયોર્મધ્યે વિષ્ણોઃ
સપ્તદશષોડશયોર્મધ્યે બ્રહ્મણઃ પઞ્ચદશચતુર્દશયોર્મધ્યે
ચેન્દ્રાદિલોકપાલાનાં દેવીસેવાર્થં નિવાસસ્મરણાત્ ।
દેવિભાગવતેઽપિ-
ઽબ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથાશમ્ભુર્વાસવો વરુણો યમઃ ।
વાયુરગ્નિઃ કુબેરશ્ચ ત્વષ્ટા પૂષાશ્વિનૌ ભગઃ ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રા વિશ્વેદેવા મરુદ્ગણાઃ ।
સર્વે ધ્યાયન્તિ તાં દેવીં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણીમ્ ॥ઽ
ઇતિ । એતેન વિષ્ણુબ્રહ્માદિમાત્રવિષયકાગમદ્રટ્ટૃણાં
વિષ્ણ્વાદિવિષયકતત્ત્વજ્ઞાનાભાવાત્તદુપાસનાયાં પ્રવૃત્તાવપિ
દેવ્યાગમદર્શિનાં વિશેષદર્શનાન્ન તદુપાસનાયાં પ્રવૃત્તિઃ । ન
હિ ભિક્ષુકો ભિક્ષુકાન્યાચિતુમર્હતિ સત્યસ્મિન્નભિક્ષુક ઇતિ
ન્યાયવિરોધાદિતિ ધ્વન્યતે । તદિદમુક્તમસ્માભિઃ શિવસ્તવે-
ઽત્વદ્દત્તૈશ્વર્યભાજઃ પરમશિવ કથઙ્કારમન્યાનમર્ત્યાન્
યાચે દેહીતિ શક્રદ્રુહિણહરિમુખાન્ભિક્ષુકાન્ભિક્ષુકોઽહમ્ ।
અજ્ઞોઽપિ દ્વાદશાહક્રતુવિકૃતિશતોક્થ્યાઙ્ગભૂતોપિ ચોક્થ્યો
જ્યોતિષ્ટોમોક્થ્યધર્માનભિલષતિ ન તુ દ્વાદશાહોક્થ્યધર્માન્ ॥ઽ
ઇતિ

નારાયણી નાદરૂપા નામરૂપવિવર્જિતા ।
નરસ્યાપત્યમિત્યર્થે નડાદિત્વાત્ફકિ નારાયણઃ શિવો વિષ્ણુર્વા
તસ્યેયં નારાયણી । નારાયણપદનિરુક્તિસ્તાવન્મનુસ્મૃતૌ-
ઽઆપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ ।
અયનં તસ્ય તા યસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃત ॥ઽ
ઇતિ । બ્રહ્મવૈવર્તેઽપિ- ઽનરાણામયનં યસ્માત્તસ્માન્નારાયણઃ સ્મૃતઽ
ઇતિ । અત્ર નારશબ્દો જીવપરઃ । ઽનૄ નયેઽ ઇતિ ધાતુમભિપ્રેત્ય ઽનયતીતિ નરઃ
પ્રોક્તઃ પરમાત્મા સનાતનઽ ઇતિ દેવીભાગવતાત્ । નરસ્યેમે નારા ઇતિ
વ્યુત્પત્તિસમ્ભવાત્ । મહાભારતે તુ-
ઽનરાજ્જાતાનિ તત્ત્વાનિ નારાણીતિ વિદુર્બુર્ધાઃ ।
તાન્યેવ ચાયનં તસ્ય તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥ઽ
ઇત્યુક્તસ્ય નારાયણસ્ય પરમશિવસ્ય સ્ત્રી નારાયણી । તુરીયં પ્રકૃત્ય
ઽસઃ શ્રીપતિઃ સોઽપિ ચ પાર્વતીપતિઽરિતિ કાશીખણ્ડાત્ ।
લક્ષ્મ્યભેદાભિપ્રાયેણ વેયમુક્તિઃ । વસ્તુતસ્તુ
ઽપુંયોગાદાખ્યાયાઽમિતિ સૂત્રે પુંયોગપદેન ન વધૂવરભાવ એવ
વિવક્ષિતઃ । પિતૃપુત્રીભાવરૂપસમ્બન્ધસ્યાપિ તત્રોદાહરણદર્શનાત્ ।
તેનેહ ભ્રાતૃભગિનીભાવરૂપે પુંયોગે ઙીપ્ । નારાયણભગિનીત્યર્થઃ
। અત એવ ઽનારાયણીસહચરાય નમઃ શિવાયેઽત્યત્રૈવમેવ વ્યાચક્ષતે ।
નારાયણસ્ય ગૌર્યા સહાભેદાદપિ નારાયણી । તદુક્તં કૂર્મપુરાણે
ગુણિશિવેન-
ઽઅહં નારાયણો ગૌરી જગન્માતા સનાતની ।
વિભજ્ય સંસ્થિતો દેવઃ સ્વાત્માનં પરમેશ્વરઃ ॥
ન મે વિદુઃ પરં તત્ત્વં દેવાદ્યા ન મહર્ષયઃ ।
એકોઽહં વેદ વિશ્વાત્મા ભવાની વિષ્ણુરેવ ચ ॥ઽ
ઇતિ । દેવીપુરાણે તુ-
ઽજલાયનાનલે (?) કુર્યાત્સમુદ્રશયનાથવા ।
નારાયણી સમાખ્યાતા નરનારીઃ પ્રકુર્વતિ ॥ઽ
ઇતિ । ઇયં ચ સુપાર્શ્વક્ષેત્રે પ્રસિદ્ધા । ઉક્તઞ્ચ પાદ્મે
દેવીક્ષેત્રાધ્યાયે- ઽનારાયણી સુપાર્શ્વે તુ ત્રિકૂટે ભદ્રસુન્દરીઽતિ ।
હ્રીંકારાદિષુ
બિન્દોરુપર્યર્ધચન્દ્રરોધનીનાદનાદાન્તશક્તિવ્યાપકા
સમનોન્મન્યાખ્યાઃ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરસૂક્ષ્મતમરૂપા અષ્ટૌ
વર્ણા વર્તન્તે તેષુ તૃતીયો વર્ણો નાદ ઇત્યુચ્યતે । તત્સ્વરૂપં ચ
મહાસ્વચ્છન્દતન્ત્રે-
ઽરોધિન્યાખ્યં યદુક્તં તે નાદસ્તસ્યોર્ધ્વસંસ્થિતઃ ।
પદ્મકિઞ્ઞલ્સઙ્કાશઃ સૂર્યકોટિસમપ્રભઃ ॥
પુરૈઃ પરિવૃતોઽસંખ્યૈઃ -------------------------------- ।ઽ
ઇત્યારભ્ય
ઽતસ્યોત્સઙ્ગગતામૂર્ધ્વગામિનીં પરમાં શિવામ્ ।
ધ્યાયેત્ ------------------------------------------------------------- ॥ઽ
ઇત્યન્તં તાદૃશે નાદે રૂપં યસ્યાઃ સા । નાદ એવ રૂપં યસ્યા ઇતિ વા
। સન્તિ હિ પરસ્પરવિવેકેન ચિદચિદ્ગ્રન્થિરૂપેણ ભાસમાનાનિ જગતઃ
પઞ્ચ રૂપાણિ ।
ઽઅસ્તિ ભાતિ પ્રિયં નામ રૂપં ચેત્યંશપઞ્ચકમ્ ।
આદ્યત્રયં બ્રહ્મરૂપં જગદ્રૂપં તતો દ્વયમ્ ॥ઽ
ઇત્યભિયુક્તૈર્વિવેચિતાનિ । તત્ર
જગદ્રૂપયોર્નામરૂપયોર્મિથ્યાત્વાત્તાભ્યં વિવર્જિતા । અસત્યસત્યયોઃ
સમ્બન્ધસ્યાપિ મિથ્યાત્વેન વાસ્તવિકસ્તાભ્યાં સમ્બન્ધઃ સત્યેન સ
ભવતીતિ ભાવઃ । આમનન્તિ ચ છન્દોગાઃ । ઽઆકાશો હ વૈ નામ
નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મેતિ । ચિચ્છક્તિરૂપ આકાશ એવ
નામરૂપયોર્નિર્વાહકસ્તદુભયં વિના
યદધિષ્ઠાનમાત્રમવશિષ્યતે તદેવ બ્રહ્મેતિ તદર્થઃ ॥
ઇતિ ભાસ્કરરાયેણ કૃતે સૌભાગ્યભાસ્કરે ।
મરીચ્યાખ્યા કલા તુર્યા જાતા નામ્નાં શતત્રયાત્

ઇતિ શ્રીપદવાક્યેત્યાદિભાસ્કરરાયોન્નીતે લલિતાસહસ્રનામભાષ્યે
તૃતીયશતકં નામ ચર્તુર્થી મરીચિઃ કલા

ચતુર્થશતકં નામ પઞ્ચમી જ્વાલિની કલા
હ્રીંકારી હ્રીમતી
હ્રીં લજ્જાં કરોતીતિ હ્રીંકારી । કર્મણ્યણન્તાઙીપ્ । દ્વિતીયાયા અલુક્
યદ્વા હ્રીમિતિ સ્વરાદેરાકૃતિગણત્વાદવ્યયમ્ । અત એવ
ત્રિશત્યામેકોનશતતમસ્ય નામ્નશ્ચતુર્થ્યન્તો ઽહ્રીં નમઽ ઇત્યેવ
પ્રયોગઃ । તસ્યાર્થસ્તુ સ્વતન્ત્રતન્ત્રે વ્યાકુલાક્ષરશ્લોકેનોક્તઃ-
ઽત્વંકામામ્નાનપ્રશવ્યો નાનમસગ્નિમાત્વગ્રા ।
રોમ-ઇયોકાર્વિર્શતાનન્તફાદુલનાન્નિબિમ્ ॥ઽ ઇતિ ।
ઽદેવતારથગો ઇતિ યો વેત્તિ ન ક્રમમ્ ।
સ વ્યાકુલાક્ષરે મૂકો દેવતારથગોઽપિ સન્ ॥ઽ
ઇતિ તુ વચનક્રમઃ । સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાસ્તદર્થત્વેન પર્યવસ્યન્તિ
તાન્કરોતીતિ હ્રીંકારી । અથવા વર્ણાત્કારપ્રત્યયોઽયમ્ ।
ગૌરાદેરાકૃતિગણત્વાન્ઙીપ્ । ભુવનેશ્વરીબીજસ્વરૂપેત્યર્થઃ । હ્રીરસ્યા
અસ્તીતિ હ્રીમતી । તથા ચ શ્રૂયતે- ઽલજ્જામતી તુષ્ટિરિષ્ટા ચ પુષ્ટેઽતિ ॥
-હૃદ્યા હેયોપાદેવવર્જિતા

હૃદિ ભવા હૃદ્યા મુનિહૃન્નિવાસિની, રમણીયા વા ।
હાતુમુપાદાતુઞ્ચ યોગ્યે હેયોપાદેયે તાભ્યાં વર્જિતા ।
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિબોધકશાસ્ત્રાણામવિદ્યાવદ્વિષયત્વાત્

રાજરાજાર્ચિતા રાજ્ઞી રમ્યા રાજીવલોચના ।
રાજરાજો મનુઃ કુબેરશ્ચ તાભ્યામર્ચિતોપાસિતા,
કુબેરાદિવિદ્યારૂપા વા । અત-એવ ચતુર્દશ-
પઞ્ચદશપ્રાકારયોર્મધ્યભૂમિં વર્ણયતોક્તં દુર્વાસામુનિના-
ઽતલ્લોકપૂર્વભાગે ધનદં ધ્યાયામિ શેવધિકુલેશમ્ ।
અપિ મણિભદ્રમુખ્યાનમ્બાચરણાવલમ્બિનો યક્ષાન્ ॥ઽ
ઇતિ । તલ્લોકેતિ તત્પદસ્ય વાયુરર્થઃ । રાજરાજેશ્વરસ્ય
પટ્ટમહિષીત્વાદ્રાજ્ઞી । રમ્યા સૌન્દર્યવતી । રાજીવશબ્દેન પદ્મં
હરિણો મત્સ્યો વા ગૃહ્યતે । તદ્વલ્લોચને યસ્યાઃ સા રાજીવલોચના ।
ઽરાજીવાખ્યા મૃગે મત્સ્યે પદ્મે રાજોપજીવનીઽતિ વિશ્વઃ ।
રાજોપજીવિનોલોચયતિ પશ્યતીતિ વા ।
રઞ્જની રમણી રસ્યા રણત્કિઙ્કિણિમેખલા

ભક્તાન્ રઞ્જયતીતિ રઞ્જની । શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં
પરમશિવમરુણાદેવીજપાકુસુમવત્સાન્નિધ્યમાત્રેણ રઞ્જયતીતિ વા ।
ભક્તાન્ રમયતિ તૈઃ સહ ક્રીડતીતિ રમણી । ઽજક્ષન્ ક્રીડન્ રમમાણઽ ઇતિ
શ્રુતેઃ । રસયિતુમાસ્વાદિતું યોગ્યા રસ્યા । ઽરસો વૈ સઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
રણન્ત્યઃ કિઙ્કિણયઃ ક્ષુદ્રઘણ્ટિકા યસ્યાં તાદૃશી મેખલા
રશના યસ્યાઃ સા

રમા રાકેન્દુવદના રતિરૂપા રતિપ્રિયા ।
સૂતસંહિતાયામ્- ઽલક્ષ્મીવાગાદિરૂપેણ નર્તકીવ વિભાતિ
યેઽત્યુક્તરીત્યા લક્ષ્મીસ્વરૂપત્વાદ્રમા । ઽકલાહીને સાનુમતિઃ પૂર્ણે
રાકા નિશાકરેઽ
ઇત્યાગ્નેયપુરાણસ્થકોશબલાદ્રાકેન્દુવત્પૂર્ણચન્દ્રવદ્વનં યસ્યાઃ
। રતિરેવ રૂપં યસ્યાઃ કામપત્નીત્વાત્ । રમા ઈકારઃ । રાકેન્દુવદના
અનુસ્વારસહિતા ચેદ્રતિરૂપા કામકલા ભવતીત્યુદ્ધારઃ । રતિઃ
કામપત્ની રતં વા પ્રિયં યસ્યાઃ ।
રક્ષાકરી રાક્ષસઘ્ની રામા રમણલમ્પટા

રક્ષા રક્ષણં ભસ્મ વા તત્કર્તૃત્વાદ્રક્ષાકરી સ્થિતિસંહારકર્ત્રી ।
રક્ષાંસ્યેવ રાક્ષસાસ્તાન્હન્તીતિ રાક્ષસઘ્ની । રામા
સ્ત્રીમાત્રસ્વરૂપા । રમન્તેઽસ્યાં યોગિન ઇતિ વા ઽજ્વલિતિકસન્તેભ્યો ણઽ ઇતિ
ણઃ । ઽસ્ત્રીલિઙ્ગમખિલં ગૌરીઽતિ લૈઙ્ગાત્ । તત્રૈવ સ્થલાન્તરે-
ઽશઙ્કરઃ પુરુષાઃ સર્વે સ્ત્રિયઃ સર્વા મહેશ્વરી ।
પુંલ્લિઙ્ગશબ્દવાચ્યા યે તે ચ રુદ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
સ્ત્રીલિઙ્ગશબ્દવાચ્યા યાઃ સર્વા ગૌર્યા વિભૂતયઃ ।
એવં સ્ત્રીપુરુષાઃ પ્રોક્તાસ્તયોરેવ વિભૂતયઃ ॥ઽ
ઇતિ । વિષ્ણુપુરાણેઽપિ-
ઽદેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદૌ પુંનામ્નિ ભગવાન્હરિઃ ।
સ્ત્રીનામ્નિ લક્ષ્મીર્મૈત્રેય નાનયોર્વિદ્યતે પરમ્ ॥ઽ
ઇતિ । બ્રહ્મવૈવર્તેઽપિ-
ઽયત્કિઞ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ સ્ત્રી રૂપં દેવિ દૃશ્યતે ।
તત્સર્વં ત્વત્સ્વરૂપં સ્યાદિતિ શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચયઃ ॥ઽ
ઇતિ । અત-એવ બૃહત્પરાશરસ્મૃતૌ-
ઽસ્ત્રિયસ્તુષ્ટાઃ સ્ત્રિયો રુષ્ટાસ્તુષ્ટા રુષ્ટાશ્ચ દેવતાઃ ।
વર્ધયન્તિ કુલં તુષ્ટા નાશયન્ત્યપમાનિતા ॥ઽ
ઇતિ । નિખિલસ્ત્રીરૂપત્વાદેવ સ્વસ્વરમણેષુ પતિષુ રમણે સમ્ભોગે વા
ક્રીડાયાં વા લમ્પટા લાલસા સતૃષ્ણા

કામ્યા કામકલારૂપા કદમ્બકુસુમપ્રિયા ।
જ્ઞાનેન પ્રાપ્તવ્યત્વેન મુમુક્ષુભિઃ કામ્યામાનત્વાત્કામ્યા ।
કૃષ્ણપક્ષદ્વાદશીરાત્રિરૂપા વા । બિન્દુત્રયં હાર્ધકલા ચેત્યત્ર
પ્રથમો બિન્દુઃ કામાખ્યશ્ચરમા કલા ચેતિ પ્રત્યાહારન્યાયેન
કામકલેત્યુચ્યતે । તસ્યાઃ સ્વરૂપં
ઽસ્ફુટશિવશક્તિસમાગમબીજાઙ્કુરરૂપિણી પરાશક્તિઽરિત્યારભ્ય
ઽકામઃ કમનીયતયા કલા ચ દહનેન્દુવિગ્રહૌ બિન્દૂઽ ઇત્યન્તેન નિર્ણીતં
કામકલાવિલાસે તદ્રૂપેત્યર્થઃ । કામો યોનિઃ કમલેતિ વા । તદુક્તં
ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તે-
ઽતસ્ય કામેશ્વરાખ્યસ્ય કામેશ્વર્યાશ્ચ પાર્વતિ ।
કલાખ્યા સવિલાસા ચ ખ્યાતા કામકલેતિ સા ॥ઽ
ઇતિ । કામા ચાસૌ કલારૂપા ચેતિ વા । કામપદમાત્રવાચ્યતાયાઃ
કાલીપુરાણે પ્રતિપાદનાત્-
ઽકામાર્થમાગતા યસ્માન્મયા સાર્ધં મહાગિરૌ ।
કામાખ્યા પ્રોચ્યતે દેવી નીલકૂટરહોગતા ॥
કામદા કામિની કામ્યા કાન્તા કામાઙ્ગદાયિની ।
કામાઙ્ગનાશિની યસ્માત્કામાખ્યા તેન કથ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । કદમ્બકુસુમાનિ નીપપુષ્પાણિ પ્રિયાણિ યસ્યાઃ સા ।
કલ્યાણી જગતીકન્દા કરુણારસસાગરા

મઙ્ગલસ્વરૂપત્વાત્કલ્યાણી । પાદ્મે દેવીપુરાણે ચ ઽકલ્યાણી
મલયાચલઽ ઇતિ પરિગણિતમૂર્તિવિશેષરૂપા । શુભાત્મકા વાણી કલ્યા
તામેવાણતિ શબ્દાયતેઽસૌ કલ્યાણી । જગત્યાઃ કન્દઃ પૂરણં
મૂલં વા યસ્યાઃ સા । ઽકન્દઃ સ્યાત્પૂરણે સસ્યમૂલે જલધરેઽપિ ચેઽતિ
યાદવઃ । કરુણૈવ રસો યેષુ તાદૃશાઃ સાગરાઃ યસ્યાં સા ।
સાગરેભ્યોઽપ્યધિકતમકરુણાશીલેતિ યાવત્ । તત્પુરુષપક્ષે
કન્દસાગરપદયોઃ પરવલ્લિઙ્ગતયા પુંસ્ત્વાપત્તિઃ

કલાવતી કલાલાપા કાન્તા કાદમ્બરીપ્રિયા ।
ચતુઃષષ્ટિસંખ્યાઃ કલા અસ્યાં સન્તીતિ કલાવતી । કલ એવાલાપો
ભાષણં યસ્યાઃ સા । કલો મઞ્જુલ આલાપો યસ્યા ઇતિ વા । ઽધ્વનૌ તુ
મધુરાસ્ફુટે । કલઽ-ઇત્યમરઃ । કં બ્રહ્મ તસ્ય લાલાવત્ લક્ષણયા
અતિસુલભઃ આપઃ પ્રાપ્તિર્યસ્યાઃ સકાશાદિતિ વા । કં લાલાપં
લાલાજલપ્રાયં યયેતિ વા । અપાં સમૂહ આપમ્ ઽઋક્પૂરબ્ધૂઽરિતિ
સમાસાન્તો વા । કાન્તા કમનીયત્વાત્ । કં બ્રહ્મૈવાન્તઃ સિદ્ધાન્તો
યસ્યા ઇતિ વા । કૃષ્ણૈકાદશીરાત્રિરૂપા વા । કાદમ્બરી ઉત્તમા મદિરા
સૈવ પ્રિયા યસ્યાઃ । અત એવ શ્રુતિઃ-
ઽપરિસ્રુતં ઝષમાદ્યં પલં ચ ભક્તાનિ યોનીઃ સુપરિષ્કૃતાનિ ।
નિવેદયન્દેવતાયૈ મહત્યૈ સ્વાત્મીકૃત્ય સુકૃતી સિદ્ધિમેતિ ॥ઽ ઇતિ ।
વરદા વામનયના વારુણીમદવિહ્વલા

બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિભ્ય ઉપાસકેભ્યો વરાન્ દત્ત ઇતિ વરદા । તદુક્તં
માત્સ્ય પાદ્મયોર્નારદેન-
ઽયચ્ચાહમુક્તવાનસ્યા ઉત્તાનકરતાં સદા ।
ઉત્તાનો વરદઃ પાણિરેષ દેવ્યાઃ સદૈવ તુ ॥
સુરાસુરમુનિવ્રાતવરદેયં ભવિષ્યતિ ।ઽ
ઇતિ । અત્ર દાનસ્ય પ્રાયેણ હસ્તકરણકત્વાદ્વરદઃ પાણિરિત્યુક્તમ્ ।
વસ્તુતો દેવકામનાપૂર્તિમાત્રે તાત્પર્યં ન તુ વરદમુદ્રાધારણેઽપિ ।
ભગવત્પાદાચાર્યૈ-
ઽત્વદન્યઃ પાણિભ્યામભયવરદો દૈવતગણ-
સ્ત્વમેકા નૈવાસિ પ્રકટિતવરાભીત્યભિનયા ॥ઽ
ઇત્યુક્તે
ઽવરાર્થિભ્ય સુરાદિભ્યઃ કામાન્પૂરયતીશ્વરી ।
ધાતુર્વૃઞ્ વરણે પ્રોક્તસ્તેન સા વરદા સ્મૃતા ॥ઽ
ઇતિ દેવીભાગવતાચ્ચ વારાહેઽપિ વેત્રાસુરવધપ્રકરણે-
ઽનવમ્યાં ચ સદા પૂજ્યા ઇયં દેવી સમાધિના ।
વરદા સર્વલોકાનાં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ઽ
ઇતિ । વામાનિ સુન્દરાણિ નયનાનિ નેત્રાણિ પ્રમાણાનિ વા યસ્યાઃ ।
વામં માર્ગવિશેષં નયતીતિ વા । અથવા કર્મજન્યફલં
વામમિત્યુચ્યતે । ઽએષ ઉ એવ વામનિઃઽ ઇતિ શ્રુતૌ સંયદ્વામાદિશ્રુતૌ ચ
વામપદસ્ય તથા વ્યાખ્યાનદર્શનાત્તન્નયતિ પ્રાપયતીતિ વામનયના
। વરુણસ્યેયં વારુણી સાસ્યાસ્તીતિ વારુણીમાન્સહસ્રફણઃ શેષઃ ।
શેષં પ્રસ્તુત્ય વિષ્ણુપુરાણે- ઽઉપાસ્યતે સ્વયં કાન્ત્યા યો વારુણ્યા ચ
મૂર્તયેઽતિ પાઠાત્સ યથા ભૂધરણે વિહ્વલો ન ભવતિ તદ્વદવિહ્વલા ।
યદ્વા કર્જૂરીસમુદ્ભવો રસો વરુણપ્રિયત્વાદ્વારુણી તસ્યા મદેન
પાનજન્યાનન્દેન વિહ્વલા બાહ્યપદાર્થવિસ્મરણશીલા ।
સ્વાત્માનન્દૈકચર્વણતીતિ યાવત્ । વારુણીમન્તઃ અવિહ્વલા યયેતિ વા ।
વારુણ્યાખ્યાં વાયુદેવત્યાં નાડીં જિતવન્તો વારુણીમન્ત
ઇત્યુચ્યન્તે । ઉક્તઞ્ચ યોગશાસ્ત્રે-
ઽઅધશ્ચોર્ધ્વં સ્થિતા નાડી વારુણી સર્વગામિની ।
પૂષા દિગ્દેવતા પ્રોક્તા વારુણી વાયુદેવતા ॥ઽ ઇતિ

વિશ્વાધિકા વેદવેદ્યા વિન્ધ્યાચલ નિવાસિની ।
વિશ્વસ્માત્ક્ષિત્યાદિશિવાન્તાદધિકોત્કૃષ્ટા । ઽવિશ્વાધિપો રુદ્રો
મહર્ષિઽરિતિ શ્રુતેઃ । વેદૈ ઋગ્યજુઃસામાથર્વણૈર્વેદ્યા જ્ઞેયા । ઽવેદૈશ્ચ
સર્વૈરહમેવ વેદ્યઽ ઇતિ શ્રુતેઃ સ્મૃતેશ્ચ । યદ્વા ચિન્તામણિગૃહસ્ય ચત્વારિ
દ્વારાણિ ચતુર્વેદરૂપાણિ । દ્વારપ્રવેશમન્તરેણ
દેવતાદર્શનાભાવાદ્વેદૈકવેદ્યત્વમ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ-
ઽઋચાં પ્રાચી મહતી દિગુચ્યતે દક્ષિણામાહુર્યજુષામપારામ્ ।
અથર્વણામઙ્ગિરસાં પ્રતીચીં સામ્નામુદીચી મહતી દિગુચ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । શુદ્ધવિદ્યાદિભિઃ
સૌભાગ્યાદિભિર્લોપામુદ્રાદિભિસ્તુરીયામ્બાદિભિશ્ચર્ગ્યજુષાથર્વસામ
-દેવતાભિર્વેદ્યેત્યપ્યર્થઃ । વિન્ધ્યાખ્યે અચલે પર્વતે નિવસતીતિ તથા ।
તથાચ પાદ્મે દેવીક્ષેત્રગણનાયામ્- ઽત્રિકૂટે ચ તથા સીતા વિન્ધ્યે
વિન્ધ્યાધિવાસિનીઽતિ । પાઞ્ચરાત્ર-લક્ષ્મીતન્ત્રેઽપિ-
ઽવૈવસ્વતેઽન્તરે તૌ ચ પુનઃ શુમ્ભનિશુમ્ભકૌ ।
ઉત્પત્સ્યેતે વરાન્મત્તૌ દેવોપદ્રવકારિણૌ ॥
નન્દગોપકુલે જાતા યશોદાગર્ભસમ્ભવા ।
તાવહં નાશયિષ્યામિ નન્દાખ્યા વિન્ધ્યવાસિની ॥ઽ
ઇતિ । માર્કણ્ડેયપુરાણેઽપ્યેષોઽર્થઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
વિધાત્રી વેદજનની વિષ્ણુમાયા વિલાસિની

વિદધાતિ ધારયતિ પોષયતિ વા જગદિતિ વિધાત્રી । ઽધાત્રી માતા
સમાખ્યાતા ધારણાચ્ચોપગીયતઽ ઇતિ દેવીપુરાણાત્ । વિધાતુર્બ્રહ્મણઃ
પત્ની વા । વિશિષ્ટા વિશેષપ્રીતિવિષયા ધાત્રી આમલકી યસ્યા ઇતિ વા ।
વેદાનાં જનની ઉત્પાદિકા । ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય
નિઃશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદો યજુર્વેદ ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ । ઽઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરઽ
ઇત્યાદિશ્રુતેશ્ચ । દેવીપુરાણે તુ
ઽયતઃ શૃઙ્ગાટકાકારકુણ્ડલિન્યાઃ સમુદ્ગતાઃ ।
સ્વરાશ્ચ વ્યઞ્ઞનનાનીતિ દેવમાતા તતઃ સ્મૃતા ॥ઽ
ઇત્યુક્તમ્ । વિષ્ણોર્વ્યાપનશીલસ્ય દેશકાલાદિભિરનવચ્છિન્નસ્યાપિ માયા
આવરણકર્ત્રી । પરિચ્છેદિકેતિ યાવત્ । તત્સમ્બન્ધિની માયેતિ વા । ઽદેવી
હ્યેષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયેઽતિ ભગવદ્વચનાત્ ।
કાલિકાપુરાણેઽપ્યુક્તમ્-
ઽઅવ્યક્તવ્યક્તરૂપેણ રજઃસત્ત્વતમોગુણૈઃ ।
વિભજ્ય યાર્થં કુરુતે વિષ્ણુમાયેતિ સોચ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । વિલાસો વિક્ષેપશક્તિરસ્યા અસ્તીતિ તથા । પીઠશક્તિવિશેષરૂપા વા ।
ઽનિત્યા વિલાસિની દોગ્ધ્રીઽત્યાદિના તાસુ પરિગણનાત્ । બિલે બ્રહ્મરન્ધ્રે આસ્ત
ઇતિ વા વિલાસિની । તદુક્તં સ્વચ્છન્દતન્ત્રે- ઽતત્ર બ્રહ્મબિલં જ્ઞેયં
રુદ્રકોટ્યર્બુદૈર્વૃતઽમિતિ પ્રસ્તુત્ય-
ઽબ્રહ્માણીત્યપરા શક્તિર્બ્રહ્મણોત્સઙ્ગગામિની ।
દ્વારં સા મોક્ષમાર્ગસ્ય રોધયિત્વા વ્યવસ્થિતા ॥ઽ ઇતિ

ક્ષેત્રસ્વરૂપા ક્ષેત્રેશી ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞપાલિની ।
ક્ષેત્રં કામરૂપાદિકં
વસુધાદિશિવાન્તષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાત્મકં શરીરં વા । તત્સ્વં નિજં
રૂપં યસ્યાઃ સા । તથા ચ લૈઙ્ગે-
ઽવિભર્તિ ક્ષેત્રતાં દેવી ત્રિપુરાન્તકવલ્લભા ।
ક્ષેત્રજ્ઞત્વમજો ધત્તે ભગવાનન્તકાન્તકઃ ॥ઽ
ઇતિ ક્ષેત્રસ્ય શરીરસ્યેશઃ શિવસ્તસ્યેયં ક્ષેત્રેશી । ક્ષેત્રજ્ઞો જીવસ્તં
ક્ષેત્રઞ્ચ પાલયતીતિ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞપાલિની । તથા ચ વિષ્ણુસ્મૃતૌ-
ઽઇદં શરીરં વસુધે ક્ષેત્રમિત્યભિધીયતે ।
એતદ્યો વેત્તિ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તદ્વિદઃ ॥
ક્ષ્ત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત ।ઽ
ઇતિ ગીતાસ્વપ્યેવમેવ કૌન્તેયભારતસમ્બોધનાભ્યાં ઘટિતમિદમેવ ।
લૈઙ્ગેઽપિ-
ઽચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ ક્ષેત્રશબ્દેન સૂરયઃ ।
આહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞશબ્દેન ભોક્તારં પુરુષં તથા ॥ઽ
ઇતિ । વાયુપુરાણે તુ ઽઅવ્યક્તં ક્ષેત્રમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતઽ
ઇત્યુક્તમ્ । બ્રહ્મપુરાણેઽપિ-
ઽક્ષેત્રાખ્યાનિ શરીરાણિ તેષાં ચૈવ યથાસુખમ્ ।
તાનિ વેત્તિ સ યોગાત્મા તતઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥ઽ
ઇતિ । મનુસ્મૃતૌ તુ-
ઽયોઽસ્યાત્મનઃ કારયિતા તં ક્ષેત્રજ્ઞં પ્રચક્ષતે ।
યઃ કરોતિ તુ કર્માણિ સ ભૂતાત્મોચ્યતે બુધૈઃ ॥
જીવસંજ્ઞોઽન્તરાત્માન્યઃ સહજઃ સર્વદેહિનામ્ ।
યેન વેદયતે સર્વં સુખં દુઃખં ચ જન્મસુ ॥
તાવુભૌ ભૂતસમ્પૃક્તૌ મહાન્ ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ ।
ઉચ્ચાવચેષુ ભૂતેષુ સ્થિતં તં વ્યાપ્ય તિષ્ઠતઃ ॥
અસંખ્યા મૂર્તયસ્તસ્ય નિઃપતન્તિ શરીરતઃ ।
ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ સન્તતં ચેષ્ટયન્તિ યાઃ ॥ઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
ક્ષયવૃદ્ધિવિનિર્મુક્તા ક્ષેત્રપાલસમર્ચિતા

ક્ષયવૃદ્ધ્યોઃ ક્ષેત્રસમ્બન્ધિભાવવિકારરૂપત્વેન
તદધિષ્ઠાતૃત્વેઽપિ તાભ્યાં વિનિર્મુક્તા । ઽનૈનં છિન્દન્તિ
શસ્ત્રાણીઽત્યાદિસ્મૃતેઃ । કર્મકૃતાભ્યાં વા તાભ્યાં વિનિર્મુક્તા । ઽએષ
નિત્યો મહિમા બ્રાહ્મણસ્ય ન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાનિઽતિ
કાઠકશ્રુતેઃ । ઽસ ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્નો એવાસાધુના
કનીયાનિઽતિ વાજસનેયશ્રુતેશ્ચ । દારુકાસુરવધાર્થં શિવેન કાલી
નિર્મિતા સતી દારુકં હતવતી । તદુત્તરમપ્યશાન્તેન તસ્યાઃ
ક્રોધાગ્નિના જગદાકુલમાલોક્ય શિવસ્તત્ક્રોધનિરાસાય બાલો
ભૂત્વાઽરોદીત્ । સા તં બાલં સ્તનાવપાયયત્ । સ પયોદ્વારા તસ્યાઃ
ક્રોધાગ્નિમપિ પપૌ સોયં ક્ષેત્રપાલઃ શિવાવતારવિશેષ ઇતિ કથા
લૈઙ્ગાદિષુ પ્રસિદ્ધા । ક્ષેત્રં યાગાયતનં પાલયતીતિ વ્યુત્પત્તિઃ । તેન
સમ્યગર્ચિતા

વિજયા વિમલા વન્દ્યા વન્દારુજનવત્સલા ।
વિશિષ્ટો જયો યસ્યાઃ સા વિજયા સંવિદ્રૂપા વા ।
દેવીપુરાણેઽષ્ટષષ્ટિશિવતીર્થેષુ ઽવિજયં ચૈવ કાશ્મીરંઽ ઇતિ ગણિત ઇતિ
શિવસ્વરૂપા વા । તત્રૈવ નિર્વચનાધ્યાયે-
ઽવિજિત્ય પદ્મનામાનં દૈત્યરાજં મહાબલમ્ ।
ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતા વિજયા ચાપરાજિતા ॥ઽ
ઇતિ । વિશ્વકર્મશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવિજયાખ્યગૃહવિશેષરૂપા વા ।
વિજયાખ્યો મુહુર્ત ઉક્તશ્ચિન્તામણૌ-
ઽઆશ્વિનસ્ય સિતે પક્ષે દશમ્યાં તારકોદયે ।
સ કાલો વિજયો જ્ઞેયઃ સર્વકાર્યાર્થસિદ્ધિદઃ ॥ઽ
ઇતિ । રત્નકોશે તુ-
ઽઈષત્સન્ધ્યામતિક્રાન્તઃ કિઞ્ચિદુન્નિદ્રતારકઃ ।
વિજયો નામ કાલોઽયં સર્વકાર્યાર્થસાધકઃ ॥
એકાદશો મુહૂર્તો યો વિજયઃ પરિકીર્તિતઃ ।
તસ્મિન્યાત્રા વિધાતવ્યા સર્વૈર્વિજયકાઙ્ક્ષિભિઃ ॥ઽ
ઇતિ તાદૃશકાલરૂપેત્યર્થઃ । વિગતો મલ આવિદ્યકો યસ્યાઃ સા વિમલા ।
પાદ્મે- ઽવિમલા પુરુષોત્તમેઽ ઇતિ દેવીતીર્થેષુ પરિગણિતમૂર્તિવિશેષરૂપા
વા । ગૃહવિશેષરૂપા વા । તદુક્તં વિશ્વકર્મશાસ્ત્રે ગૃહાનધિકૃત્ય-
ઽધ્રુવં ધાન્યં જયં કાન્તં વિપુલં વિજયં તથા ।
સુમુખં વિમલં નન્દં નિધનં ચ મનોરમમ્ ॥ઽ
ઇતિ । વન્દિતું યોગ્યા વન્દ્યા । યોગ્યતામેવાહ-વન્દાર્વિતિ । વન્દન્તે તે
વન્દારવઃ । ઽશૄવન્દ્યોરારુઽરિત્યારુપ્રત્યયઃ । તાદૃશાન્
જનાન્વત્સવલ્લાત્યનુગૃહ્ણાતિ ઽવત્સાંસાભ્યાં કામબલઽ ઇતિ લપ્રત્યયો
વા ।
વાગ્વાદિની વામકેશી વહ્નિમણ્ડલવાસિની

વાચં વદતીતિ વાગ્વાદિની કાચિદ્દેવતા તદ્રૂપા વા । વાચં
વાદયતીતિ વા । એતન્નિર્વચનં ચ ત્રિપુરાસિધાન્તે-
ઽસર્વેષાં ચ સ્વભક્તાનાં વાદરૂપેણ સર્વદા ।
સ્થિરત્વાદ્વા ચ વિખ્યાતા લોકે વાગ્વાદિનીતિ સા ॥ઽ
ઇતિ । ઽશબ્દાનાં જનની ત્વમેવ ભુવને વાગ્વાદિનીત્યુચ્યસઽ ઇતિ
લઘુસ્તવેઽપિ । વામાઃ સુન્દરાઃ કેશા યસ્યાઃ સા । વામા એવ
વામકાસ્તેષામીશઃ શિવઃ । દેવીપુરાણેઽષ્ટષષ્ટિશિવતીર્થેષુ ઽજટે
વામેશ્વરં વિદ્યાદિઽતિ પ્રતિપાદિતસ્તસ્ય સ્ત્રી વા । વામકેશેન પ્રોક્તં
તન્ત્રં વામકેશં તત્ર પ્રતિપાદ્યતયા તત્સમ્બન્ધિની વા ।
વહ્નેર્મણ્ડલં મૂલાધારે પરમાકાશે વા વિદ્યમાનં તત્ર વસતીતિ
તથા । વહ્નિશબ્દસ્ત્રિત્વસંખ્યાવચ્છિન્નપરો વા । તેન
સોમસૂર્યાગ્નિમણ્ડલત્રયવાસિનીત્યર્થઃ

ભક્તિમત્કલ્પલતિકા પશુપાશવિમોચિની ।
ભક્તિમતાં જનાનાં કલ્પલતિકેવ અભિમતાર્થદાતૃત્વાત્ । અથવા
ઈષદસમાપ્તૌ કલ્પપ્પ્રત્યયેનાઽપૂર્ણભક્તા ભક્તિમત્કલ્પાઃ તેષાં
લતિકેવ વિસ્તારકારિણી । કસ્તૂરિકેવામોદયિત્રી વા । ઽજ્યોતિષ્મત્યાં ચ
કસ્તૂર્યાં માધવીદૂર્વયોર્લતેઽતિ રભસઃ । અર્ધભક્તાનાં
ભક્તિપૂર્તિદાનદ્વારા સન્તોષિકેતિ યાવત્ । તદુક્તં શક્તિરહસ્યે-
ઽઅક્રમેણાર્ધભક્ત્ય વા ભવાન્યાઃ કૃતમર્ચનમ્ ।
જન્માન્તરે ક્રમપ્રાપ્ત્યૈ પૂર્ણભક્ત્યૈ ચ કલ્પને? ॥ઽ
ઇતિ । અભેદજ્ઞાનરૂપવિદ્યાવિહીનાઃ પશવઃ । તદુક્તં બૃહદારણ્યકે-
ઽયોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા
પશુઽરિતિ । ઇહ યોન્યાં ત્રિકોણચક્ર ઇત્યર્થઃ । ઽતસ્મિન્ હિરણ્મયે કોશે ત્ર્યરે
ત્રિપ્રતિષ્ઠિતઽ ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ । ઈદૃશાનાં પશૂનાં વિદ્યાવિહીનાનાં
પાશે પિપાસાઽશનાયે વિશિષ્ય મોચયતીતિ તથા । પિબતેરશ્નાતેશ્ચ
ધાતુદ્વયસ્ય પાશપદેન નિર્દેશઃ । પાતેરશ્નાતેશ્ચ ક્વિપિ પા અશ્
હલન્તાટ્ટાપિ તયોઃ સમાહારે પાશમિતિ રૂપમ્ । તાવન્માત્રવત્ત્વાદેવ
હિ પશુત્વં નિર્વિદ્યાનામ્ । તથા ચ શ્રૂયતે- ઽઅથતરેષાં
પશૂનામશનાપિપાસે એવાભિજ્ઞાનં ન વિજ્ઞાતં વદન્તિ ન
વિજ્ઞાતં પશ્યન્તિ ન વિદુઃ શ્વસ્તનં ન લોકાલોકાઽવિતિ । અથવા પશુ
ઇત્યવ્યયં સમ્યગર્થે ઽલોધં નયન્તિ પશુ મન્યમાનાઽ ઇતિ શ્રુતૌ તથા
વ્યાખ્યાનદર્શનાત્ । પશુ યથા ભવતિ તથા પાશાન્ વરુણપાશાન્
વિમોચયતીતિ । યદ્વા સમ્યક્પાશાનક્ષાન્પાતયતીતિ । શિવેન સહ
દ્યૂતક્રીડાયાં સમ્યક્પાશાન્ ફલકે પાતયિત્વા શિવં જયતીતિ યાવત્ ।
અથવા પશુપસ્ય પરશિવસ્યાશા પ્રેપ્સા યેષાં તે પશુપાશાસ્તાન્
વિશેષેણ મોચયતિ પ્રાપ્તશિવાંસ્તનોતીતિ । અથવા
બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તાઃ પશુસમાનધર્મત્વાત્પશવઃ તેષાં
બન્ધસાધનત્વાદવિદ્યૈવ પાશઃ । તદુક્તં
સૌરસંહિતાયામવિદ્યાનામનિર્વચનપ્રકરણે ઽસર્વાધારતયાધારઃ
પાશોર્બન્ધસ્ય હેતુત ઇતિ । તદ્વિકારાસ્તત્ત્વાદયો વા પાશાસ્તાન્
શિવભક્ત્યા મોચયતિ । તદુક્તં લૈઙ્ગે-
ઽબ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાન્તાશ્ચ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ।
પશવઃ પરિકીર્ત્યન્તે સમસ્તાઃ પશુવર્તિનઃ ॥
ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ માયાકર્મગુણા ઇતિ ।
વિષયા અપિ કીર્ત્યન્તે પાશજીવનિબન્ધનાત્ ॥
તૈર્બદ્ધાઃ શિવભક્ત્યૈવ મુચ્યન્તે સર્વદેહિનઃ ।
ઇતિ । અથવા અવિદ્યાઽસ્મિતા રાગો દ્વેષોઽભિનિવેશશ્ચેતિ પઞ્ચવિધઃ
ક્લેશઃ । આત્માનાત્મવિવેકાભાવોઽવિદ્યા । અનાત્મનિ
દેહાદાવાત્મત્વવિપર્યયોઽસ્મિતા । તેન ચ દેહોપભોગકરણે
સ્રક્ચન્દનાદાવભિલાષો રાગઃ । તત્પ્રાપ્તિપરિપન્થિનિ ક્રોધો દ્વેષઃ ।
તદિદમહિતમિતિ જ્ઞાત્વાપ્યજ્ઞવત્તદપરિત્યાગોઽભિનિવેશ ઇતિ । તદિદં
યોગસૂત્રે પ્રથમપાદોપાન્ત્યસૂત્રેણોદ્દેશમાત્રં કૃત્વા દ્વિતીયપાદે
પઞ્ચભિઃ સૂત્રૈઃ સલક્ષણમુક્તમ્ । યત્તૂક્તં દેવીભાગવતે-
ઽતમોવિવેકો મોહઃ સ્યાદન્તઃકરણવિભ્રમઃ ।
મહામોહસ્તુ વિજ્ઞેયો ગ્રામ્યભોગસુખૈષણા ॥
મરણં ત્વન્ધતામિશ્રં તામિસ્રં ક્રોધ ઉચ્યતે ।
અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ ॥ઽ
ઇતિ । તત્ર તમઃપ્રભૃતીન્યવિદ્યાદીનામેવ નામાન્તરાણિ । મરણશબ્દો
મિથ્યાભિનિવેશપરઃ તદિદમુક્તં લૈઙ્ગે-
ઽઅવિદ્યામસ્મિતાં રાગં દ્વેષં ચ દ્વિપદાં વર ।
વન્દત્યભિનિવેશં ચ ક્લેશાન્પાશત્વમાગતાન્ ॥
તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રમથ પણ્ડિતાઃ ।
અન્ધતામિસ્રમિત્યાહુઃ ક્લેશાન્વૈ પઞ્ચધાસ્થિતાન્ ॥
અવિદ્યા તમ ઇત્યાહુરસ્મિતા મોહ ઇત્યપિ ।
રાગં ચૈવ મહામોહં દ્વેષસ્તામિસ્રમિત્યપિ ॥
અન્ધતામિસ્રકં મિથ્યાભિનિવેશં પ્રચક્ષતે ।ઽ
ઇતિ । એતેષા પઞ્ચાનાં ક્લેશાના પ્રભેદા અપિ તત્રૈવ-
ઽતમસોઽષ્ટવિધો ભેદો મોહશ્ચાષ્ટવિધઃ સ્મૃતઃ ।
મહામોહપ્રભેદાસ્તુ બુધૈર્દશ વિચિન્તિતાઃ ॥
અષ્ટૌ વિધાસ્તથા પ્રાહુસ્તામિસ્રસ્ય વિચક્ષણાઃ ।
અન્ધતામિશ્રભેદાશ્ચ તથાષ્ટાદશ કીર્તિતાઃ ॥ઽ
ઇતિ સંહત્ય દ્વિપઞ્ચાશત્ । તામિસ્રસ્યાપ્યષ્ટાદશવિધત્વમાશ્રિત્ય
દ્વિષષ્ટિઃ પાશા ઇતિ કેચિત્ । એતે ચ ક્લેશા
વૈષયિકયોગિતત્વજ્ઞરૂપપશુત્રૈવિધ્યાત્તાંસ્તાન્પ્રતિ વિલક્ષણાઃ ।
તદુક્તં દેવીભાગવતે -
પ્રસુપ્તાસ્તત્ત્વવેત્તૃણાં દગ્ધદેહાસ્તુ યોગિનામ્ ।
અવિચ્છિન્નોદારરૂપાઃ ક્લેશા વિષયસઙ્ગિનામ્ ॥
ઇતિ । યત્તુ કુલાર્ણવે -
ઘૃણા શઙ્કા ભયં લજ્જા જુગુપ્સા ચેતિ પઞ્ચમી ।
કુલં શીલં ચ જાતિશ્ચેત્યષ્ટૌ પાશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
ઇતિ તદવિદ્યાદિક્લેશપઞ્ચકસ્યોક્તેષ્વેવ દ્વિપઞ્ચાશદ્ભેદેષુ
કતિપયાનામવયુત્યાનુવાદઃ । તે ચ ભેદા વિસ્તારભયોન્નોક્તાઃ ।
ઇત્થઞ્ચ મૂલે પશુશબ્દ ઉક્તપરિભાષયૈકપઞ્ચાશત્સંખ્યાપરોઽપિ
પ્રત્યાસત્તિસમ્બન્ધેન લક્ષણયા દ્વિપઞ્ચાશત્પરઃ ।
નિત્યાનન્દવપુર્નિરન્તરગલત્પઞ્ચાશદર્ણૈઃ ક્રમાદિતિ
શારદાતિલકશ્લોકે પઞ્ચાશત્પદસ્યેદૃશલક્ષણયૈવ
હર્ષદીક્ષિતાદિભિરેકપઞ્ચાશત્પરત્વેન વ્યાખ્યાનાત્ । તેન
પશુસંખ્યાન્ દ્વિપઞ્ચાશત્પાશાન્વિમોચયતીત્યર્થઃ । તદુક્તં
શિવરહસ્યે -
પઞ્ચક્લેશૈર્દ્વિપઞ્ચાશત્પાશૈર્બધ્નાતિ યઃ પશૂન્ ।
સ એવ મોચકસ્તેષાં ભક્ત્યા સમ્યગુપાસિતે ॥
ઇતિ તુ પૌરાણિકરીત્યા નિષ્કર્ષઃ । અથવા અણુર્ભેદઃ કર્મ ચેતિ ત્રયઃ
પાશાઃ તત્રાજ્ઞાનમણુઃ । તચ્ચ ચૈતન્યસ્વરૂપે
આત્મન્યાત્મત્વજ્ઞાનાભાવો દેહાદાવનાત્મન્યાત્મત્વજ્ઞાનં ચેતિ
દ્વિવિધમ્ । દ્વિવિધમપ્યેતત્સમ્ભૂયાણવં મલમિત્યુચ્યતે ।
અણુપદવાચ્યત્વં ચાસ્યાપરિચ્છિન્નસ્યાપ્યાત્મનઃ પરિચ્છેદકત્વાત્ ।
તદુક્તં સૌરસંહિતાયામ્ આત્મનોઽણુત્વહેતુત્વાદણુર્માલિન્યતો
મલમિતિ । એકસ્યૈવાત્મનો નાનાત્વં તુ ભેદઃ । તત્ર મૂલકારણં
માયાખ્યં તત્ત્વેષુ ષષ્ઠમેકમ્ । તજ્જન્યં
સપ્તમાદિષટ્ત્રિંશાન્તંતત્વવૃન્દમપરમિતિ દ્વિવિધમપિ માયીયં
મલમુચ્યતે । વિહિતનિષિદ્ધક્રિયાજન્યં શરીરદાનક્ષમમદૃષ્ટં તુ
કર્મ । તદપિ પુણ્યપાપભેદેન દ્વિવિધમપિ સમ્ભૂય કાર્મણં
મલમુચ્યતે । એતેષ્વણુકર્મભેદેષૂત્તરોત્તરં પૂર્વપૂર્વવ્યાપ્યં
સર્વમિદમભિહિતં પ્રત્યભિજ્ઞાશાસ્ત્રે -
સ્વાતન્ત્ર્યહાનિર્બોધસ્ય સ્વતન્ત્રસ્યાપ્યબોધતા ।
દ્વિધાણવં મલમિદં સ્વસ્વરૂપાપહારતઃ ॥
ભિન્નવેદ્યપ્રથાત્મૈવ માયીયં જન્મભોગદમ્ ।
કર્તવ્યબોધકાર્મં તુ માયાશક્ત્યૈવ તત્ત્રયમ્ ॥
ઇતિ । સ્પષ્ટતરમુક્તં શૈવસૂત્રવાર્તિકે -
નન્વેવં વિધવિશ્વસ્ય ચૈતન્યં ચેદ્વપુસ્તદા ।
કથં બન્ધસ્ય સમ્બન્ધ ઇતિ શઙ્કાં વ્યપોહિતુમ્ ॥
અશ્લેષશ્લેષપાઠાભ્યાં સૂત્રમાહ મહેશ્વરઃ ।
અજ્ઞાનં બન્ધઃ ।
અજ્ઞાનમિતિ તત્રાદ્યં ચૈતન્યસ્ફારરૂપિણી ।
આત્મન્યનાત્મતાજ્ઞાનં જ્ઞાનં પુનરનાત્મનિ ॥
દેહાદાવાત્મમાનિત્વં દ્વયમપ્યેતદાણવમ્ ।
મલં સ્વકલ્પિતં સ્વસ્મિન્બન્ધસ્વેચ્છાવિભાવિતાઃ ॥
કિમાણવમલાત્મૈવ બન્ધોઽયં નેત્યુદીર્યતે ।
યોનિવર્ગઃ કલાશરીરમ્ ।
યોનિર્ભેદપ્રથાહેતુર્માયાવર્ગસ્તદુત્થિતઃ ।
કાલાદિક્ષિતિપર્યન્તતત્ત્વરાશિસ્તદાત્મકઃ ॥
માયીયાખ્યં મલં તત્તદ્ભિન્નવેદ્યપ્રથામયમ્ ।
કલેતિ કાયમાવિશ્ય પરિચ્છેદકરી નૃણામ્ ॥
વ્યાવૃત્તિઃ પુણ્યપાપાત્મા શરીરં યસ્ય તત્પુનઃ ।
કાર્મણં મલમેતસ્મિન્દ્વયે બન્ધોઽનુવર્તતે ॥
ઇતિ । એવંભૂતેષુ ત્રિષુ પાશેષ્વેકેન દ્વાભ્યાં ત્રિભિરપિ બન્ધપ્રયુક્તા
જીવા અપિ ત્રિવિધાઃ પશુપદેનોચ્યન્તે । યદ્યપિ ત્રયાણાં
પ્રસ્તારેષ્વેકકાસ્ત્રયો દ્વિકાસ્ત્રયસ્ત્રિક એક ઇતિ સપ્તધા જીવાઃ સમ્પદ્યન્તે
તથાપ્યણુકર્મભેદાનામુત્તરોત્તરસ્ય
પૂર્વપૂર્વવ્યાપ્યત્વનિયમાત્તિસ્ર એવ પશોર્વિધાઃ । તે ચ પશવો
નિત્યાહૃદયે શુદ્ધમિશ્રાશુદ્ધપદૈર્વ્યવહ્રિયન્તે । સ્વચ્છન્દતન્ત્રાદૌ
તુ વિજ્ઞાનકેવલાઃ પ્રલયાકલાઃ સકલા ઇતિ વ્યવહૃતાઃ । તથા ચોક્તમ્ -
પશવસ્ત્રિપ્રકારાઃ સ્યુસ્તેષ્વેકે સકલા મતાઃ ।
પ્રલયાકાલનામાનસ્તેષાં કેચિન્મહેશ્વરિ ॥

વિજ્ઞાનકેવલાસ્ત્વન્યે તેષાં રૂપં ક્રમાચ્છૃણુ ।
ઇતિ । તેષુ ત્રિભિરપિ પાશૈર્બદ્ધઃ સકલઃ । તદુક્તમ્ -
અનાદિમલસઞ્છન્નો માયાકર્માવૃતો વિભુઃ ।
શરીરશિવતત્ત્વજ્ઞો ભેદૈકરસિકો લઘુઃ ॥
સર્વદા કર્મકર્તા ચ સ્વકર્મફલભોજકઃ ।
નિત્યં વિષયસંરક્તઃ સકલઃ પશુરુચ્યતે ॥
ઇતિ । અત્ર મલમાયાશબ્દાવણુભેદપરૌ । એતે ચ સકલાઃ પશવો
મલપાકાપાકાભ્યાં દ્વિવિધાઃ । તત્ર યે પક્વમલાસ્ત્રયસ્તેષાં
મધ્યેઽષ્ટાદશોત્તરશતસંખ્યાકાઃ સિદ્ધાઃ
પરિપૂર્ણશિવાનુગ્રહવશાન્મન્ત્રેશ્વરતામાપ્તા વર્તન્તે । તે ચ
શતરુદ્રાખ્યા અષ્ટૌશતમણ્ડલિનોઽષ્ટૌ ક્રોધભટ્ટારકાદયો
વીરેશ્વરઃ શ્રીકણ્ઠેશ્ચેતિ દ્વાવિતિ । અન્યાનપ્યાચાર્યરૂપેણ શિવ
એવાનુગૃહ્ણાતિ અપરિપક્વમલત્રયાંસ્તુ ભોગેન મલપાકાય
નાનાયોનિષુ વિનિયુઙ્ક્તે સોઽપિ ચાનુગ્રહ એવ । તદુક્તમ્ -
મલાદીનામપાકે તુ સામાન્યાનુગ્રહો ભવેત્ ।
અધિકારિકમૈશ્વર્યં શિવાનુગ્રહમાત્રતઃ ॥
પશવસ્ત્રિપ્રકારાસ્તુ પ્રાપ્નુયુઃ પરમેશ્વરિ ॥
ઇતિ । નાનાયોનિષુ પાકાય નિયુઙ્ક્તેઽનુજિઘૃક્ષયેતિ ચ ।
અણુકર્માખ્યપાશદ્વયબદ્ધાસ્તુ પ્રલયાકલાઃ । તેઽપિ તયોઃ
પરિપાકતદભાવાભ્યાં દ્વિવિધાઃ । તેષ્વન્ત્યાઃ
કર્મવશાદુત્તમયોનિષુ જાયન્તે । આદ્યેષુ યત્રેશ્વરાનુગ્રહસ્તે
ભુવનેશ્વરા ભવન્તિ । તદુક્તં સ્વચ્છન્દસંગ્રહે -
મિશ્રાઃ પ્રમાતૃરૂપાઃ સ્યુઃ પ્રલયાકલસંજ્ઞકાઃ ।
પુર્યષ્ટકશરીરાશ્ચ પૃથક્કર્મવશાત્પ્રિયે ॥
સર્વયોનિષુ સમ્પ્રાપ્ય ભોગાદ્યં સ્વસ્વકર્મણામ્ ।
ભુક્ત્વા ભોગાનિ તેષાં તુ કર્મસામ્યે શિવઃ સ્વયમ્ ॥
સુપક્વમલકર્માણસ્તાન્કિઞ્ચિદનુગૃહ્ય ચ ।
જલતત્ત્વાદિતત્ત્વાનાં મધ્યે લોકેશ્વરાસ્ત્રિધા ॥
ઇતિ । આણવમલમાત્રબદ્ધા વિજ્ઞાનકેવલાઃ । તદુક્તમ્ -
મલમાત્રેણ સમ્બદ્ધઃ પશુર્વિજ્ઞાનકેવલઃ ।
સુપક્વમલવિજ્ઞાનકેવલઃ સ સ્વયં પ્રિયે ॥
ઇતિ । તેઽપિ સમાપ્તકલુષા અસમાપ્તકલુષાશ્ચેતિ દ્વિવિધાઃ । તત્રાદ્યા
વિદ્યેશ્વરાઃ । અન્ત્યાસ્તુ સપ્તકોટિમહામન્ત્રાત્મકાઃ । ન ચ તેષાં
જડત્વમિતિ શઙ્ક્યમ્ । શબ્દરૂપશરીરાણાં જડત્વેઽપિ
શરીરિણામસ્માકમિવ ચેતનત્વોપપત્તેઃ । અત એવ મૃગેન્દ્રસંહિતાયામ્ -
અથાનાદિમલાપેતઃ સર્વકૃત્સર્વદૃક્ શિવઃ ।
પૂર્વં વ્યત્યાસિતસ્યાણોઃ પાશજાલમપોહતિ ॥
ઇતિ । આગમિકા અપ્યાહુઃ -
ભુક્તિં મુક્તિમણૂનાં સ્વવ્યાપારે સમર્થાનામ્ ।
જડવર્ગસ્ય વિધત્તે સર્વનુગ્રાહકઃ શમ્ભુઃ ॥
ઇતિ । અપક્વાણવમલવજ્જીવત્વાદેવ મન્ત્રાણામણુસંજ્ઞપિ । એવં
ષડ્વિધાનામપિ પશૂનાં મલપાકતારતમ્યાનન્ત્યાદનન્તા ભેદાઃ
। તેષાં ચ તત્તત્તારતમ્યાર્હયોનિપ્રાપણૈશ્વર્યદાનાન્યપિ ભોગેન
મલપાકાર્થત્વાત્પાશવિમોચનરૂપાણ્યેવ । તથા ચ
પશૂનામુક્તરૂપાણાં પાશાન્મલાન્વિશેષેણ
તત્તદ્યોગ્યતાનુસારેણ મોચયતીતિ પશુપાશવિમોચિની । ન ચ મોચનસ્ય
શિવકાર્યત્વાત્કથં તત્ર દેવ્યાઃ કર્તૃત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
મોચકત્વશક્તિમન્તરેણ શિવસ્ય તદયોગેન મોચનકર્તૃતાયા
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં શક્તાવેવ સ્વીકર્તું યુક્તત્વાત્ ।
તદુક્તમભિયુક્તૈઃ -
શક્તો યયા સ શમ્ભુર્ભુક્તૌ મુક્તૌ ચ પશુગણસ્યાસ્ય ।
તામેનાં ચિદ્રૂપામાદ્યાં સર્વાત્મનાસ્મિ નત ॥
ઇતિ । કિઞ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યં હિ કર્તૃત્વમ્ । સ્વતન્ત્રઃ કર્ત્તા ઇતિ પાણિનિસૂત્રાત્ ।
તચ્ચ શક્તિમતમેવ । તથા ચ શક્તિસૂત્રમ્- ચિતિઃ સ્વતન્ત્રા
વિશ્વસિદ્ધિહેતુરિતિ । યત્તુ ચૈતન્યમાત્મેતિ શિવસૂત્રં
તત્સ્વાતન્ત્ર્યાનિર્દેશાન્નપુંસકલિઙ્ગબલાચ્ચ
કર્તૃત્વાદિધર્માભાવપરમ્ । યત્તુ -
ચિતિઃ સ્વતન્ત્રા વિશ્વસિદ્ધિહેતુરિત્યાદ્યસૂત્રં કિલ શક્તિશાસ્ત્રે ।
ચૈતન્યમાત્મેતિ તુ શૈવશાસ્ત્રે શિવશ્ચ શક્તિશ્ચ ચિદેવ તસ્માત્ ॥
ઇત્યભિયુક્તૈરુચ્યતે તત્તુ શક્તિમતોરભેદાભિપ્રાયેણેતિ તુ
શૈવરહસ્યનિષ્કર્ષઃ ।
સંહૃતાશેષપાખણ્ડા સદાચારપ્રવર્તિકા

સંહૃતા નાશિતા અશેષાઃ સમસ્તાઃ પાખણ્ડા યયા સા તથોક્તા
। પાખણ્ડસ્વરૂપં ચ લૈઙ્ગે -
વેદબાહ્યવ્રતાચારાઃ શ્રૌતસ્માર્તબહિષ્કૃતાઃ ।
પાખણ્ડિન ઇતિ ખ્યાતા ન સંભાષ્યા દ્વિજાતિભિઃ ॥
ઇતિ । બ્રહ્મવૈવર્તેઽપિ -
પુરાણન્યાયમીમાંસા ધર્મશાસ્ત્રાઙ્ગમિશ્રિતાઃ ।
વેદાઃ સ્થાનાનિ વિદ્યાનાં ધર્મસ્ય ચ ચતુર્દશ ॥
ઇતિ । પરિગણિતાનિ વિદ્યાસ્થાનાન્યધિકૃત્ય -
એતત્સત્યમિતશ્ચાન્યત્પાખણ્ડં બુદ્ધિકલ્પિતમ્ ।
દૈત્યાનાં મોહનાર્થાય મહામોહેન નિર્મિતમ્ ॥
ઇતિ । પાશબ્દેન તુ વેદાર્થઃ પાખણ્ડાસ્તસ્ય ખણ્ડકા ઇતિ તુ નિરુક્તિઃ । અત
એવાહ સદાચારપ્રવર્તિકેતિ । સન્નુત્તમઃ સતાં શિષ્ટાનાં વા સતો
બ્રહ્મણો વા આચારઃ સદાચારસ્તસ્ય પ્રવર્તિકા । કર્મકાણ્ડોક્તે ધર્મે
બ્રહ્મકાણ્ડોક્તેઽદ્વૈતબ્રહ્મણિ ચાભિરતિપૂર્વકં
તત્તત્પ્રાપ્તિસાધનાનિ પુરાણદિષૂપદિશત્યનુષ્ઠાપયતીતિ યાવત્ ।
ઉક્તઞ્ચ કૂર્મપુરાણે ભગવત્યૈવ -
અષ્ટાદશ પુરાણાનિ વ્યાસેન કથિતાનિ તુ ।
નિયોગાદ્બ્રહ્મણો રાજંસ્તેષુ ધર્મઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
અન્યાન્યુપપુરાણાનિ તચ્છિષ્યૈર્વ્યાકૃતાનિ તુ ।
યુગે યુગે તુ સર્વેષાં કર્તા વૈ ધર્મશાસ્ત્રવિત્ ॥
શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં છન્દ એવ ચ ।
જ્યોતિઃશાસ્ત્રં ન્યાયવિદ્યા સર્વેષામુપબૃંહણમ્ ॥
એવં ચતુર્દશૈતાનિ વિદ્યાસ્થાનાનિ સત્તમ ।
ચતુર્વેદૈઃ સહોક્તાનિ ધર્મો નાન્યત્ર વિદ્યતે ॥
એવં પૈતામહં ધર્મં મનુવ્યાસાદયઃ પરમ ।
સ્થાપયન્તિ મમાદેશાદ્ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ॥
ઇતિ

તાપત્રયાગ્નિસન્તપ્તસમાહ્લાદનચન્દ્રિકા ।
આધ્યાત્મિકાધિભૌતિકાધિદૈવિકાખ્યાનાં તાપાનાં ત્રયં
યસ્ય તેનાગ્નિના સંસારલક્ષણેન સમ્યક્ તપ્તાનાં જનાનાં
સમ્યગાહ્લાદનેનાપહરણપૂર્વકાનન્દનવિષયે ચન્દ્રિકેવ વા ॥
તરુણી તાપસારાધ્યા તનુમધ્યા તમોપહા

અજરોઽમૃત ઇતિ શ્રુતેર્નિત્યતારુણ્યવત્વાત્તરુણી ।
તરુણતલુનાનામુપસંખ્યાનમિતિ વાર્તિકાવયવેન ઙીપ્ ।
તાપસૈસ્તપસ્વિભિરારાધ્યા । તાપસ્તજ્જનકઃ સંસારસ્તત્ર સારભૂતા
આધ્યા આસમન્તાદ્ ધ્યાનં યસ્યા ઇતિ વા । તનુઃ કૃશો મધ્યો યસ્યાઃ
સા । કાઞ્ચીદેશે તનુમધ્યાખ્યા દેવી પ્રસિદ્ધા । યદાહ- માં પાતુ
નિવાયાસ્તીરે નિવસન્તી । બિલ્વેશ્વરકાન્તા દેવી તનુમધ્યા ।
તનુમધ્યાખ્યસમવૃત્તવિશેષરૂપા વા । તથા ચ પિઙ્ગલસૂત્રમ્
તનુમધ્યા
ત્યૌ । પદચતુરૂર્ધ્વસૂત્રાત્પ્રતિપાદમિત્યસ્યાનુવૃત્ત્યા પ્રતિપાદં
તગણયગણૌ ચેત્સા તનુમધ્યેત્યુચ્યત ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
પૂર્વોક્તમુદાહરણમ્- ગાયત્રી છન્દસામહમિતિ કૌર્મે
દેવીવચનાદસ્ય વૃત્તસ્ય તચ્છન્દસ્કત્વાત્તદ્રૂપતા ।
તમોઽવિદ્યામપહન્તીતિ તમોપહા । તથા ચેશાવાસ્યે શ્રૂયતે-
અન્ધંતમઃ પ્રવિશન્તિ યેઽવિદ્યામુપાસત ઇતિ । અવિદ્યામિતિ
પદકારાણાં પાઠઃ । વિદ્યાન્યોપાસનામેવં નિન્દત્યારણ્યકશ્રુતિ
રિતિ બ્રહ્માણ્ડપુરાણસ્થમુપબૃંહણઞ્ચ

ચિતિસ્તત્પદલક્ષ્યાર્થા ચિદેકરસરૂપિણી ।
અત એવાહ- ચિતિઃ અવિદ્યાપરિપન્થિજ્ઞાનસ્વરૂપા । ચિતિઃ સ્વતન્ત્રા
વિશ્વસિદ્ધિહેતુરિતિ શક્તિસૂત્રોક્તસ્વરૂપેત્યર્થઃ । સૈષા ચિતિરિતિ પ્રોક્તા
જીવનાજ્જીવિતૈષિણામિતિ મહાવાસિષ્ઠે ।
તત્ત્વમસ્યાદિમહાવાક્યઘટકતત્પદસ્ય જગજ્જન્માદિકર્તૃત્વવિશિષ્ટં
શબલં બ્રહ્મ વાચ્યોઽર્થઃ । તદેવેહ સ્તૂયમાનં ધર્મિમાત્રં તુ
શુદ્ધં બ્રહ્મ લક્ષ્યોઽર્થઃ । અનયોશ્ચ વિશિષ્ટકેવલયોસ્તાદાત્મ્યં
સમ્બન્ધઃ । તદેતદાહ । તદિતિપદેન લક્ષણી યોઽર્થઃ યસ્યાઃ
યત્તાદાત્મ્યાપન્નઃ સા તત્પદલક્ષ્યાર્થા । ધર્મિમાત્રપરત્વે તુ
તત્પુરુષાપત્ત્યા પરવલ્લિઙ્ગં દ્વન્દ્વતત્પુરુષોરિતિ
નિયમાત્પુલ્લિઙ્ગતાપત્તિઃ । નનુ કેવલમપિ
રૂપમાનન્દાદિધર્મવિશિષ્ટમેવેતિ વાચ્યમેવાસ્ત્વત આહ । ચિતા સહૈકો
રસઃ સ્વરૂપં યેષાં, ચિદેવ મુખ્યો રસો યેષાં તાનિ ચિદેકરસાનિ
રૂપાણ્યાનન્દચૈતન્યાદિધર્મા અસ્યાઃ સન્તીતિ ચિદેકરસરૂપિણી ।
સ્વાભિન્નધર્મવતીતિ યાવત્ । ઉક્તઞ્ચ પઞ્ચપાદિકાયામ્- આનન્દો
વિષયાનુભવો નિત્યત્વં ચેતિ સન્તિ ધર્મા અપૃથક્ત્વેઽપિ
ચૈતન્યાત્પૃથગિવાવભાસન્ત ઇતિ । તથા ચ
શક્યતાવચ્છેદકભૂતસૃષ્ટિકર્તૃત્વાદિધર્માણાં
સ્વરૂપાનન્તર્ગતત્વાત્તદન્તર્ગતધર્માણાં ચાત્યન્તાભેદેન
શક્યતાવચ્છેદકત્વાભાવાદ્ભાગત્યાગલક્ષણાવશ્યકીતિ
ભાવઃ । યદ્વા કેવલં બ્રહ્મ નેશ્વરસ્ય ધર્મીતિ તયોર્ભેદાદુક્તઃ
સમ્બન્ધો ન ઘટત ઇત્યત આહ । ચિદેકરસં ચિન્માત્રાભિન્નં
રૂપમસ્યા એવેત્યર્થઃ । તયોર્ભેદેઽપ્યભેદસ્યાપિ
સત્ત્વાદ્ભેદસમાનાધિકરણાબેદસ્યૈવ
તાદાત્મ્યરૂપત્વાદુક્તસમ્બન્ધો ઘટત એવેતિ ભાવઃ । નનુ
સૃષ્ટિકર્તૃત્વાદિધર્માણાં સ્વરૂપાનન્તર્ગતત્વેઽપિ
શક્યતાવચ્છેદકત્વસમ્ભવાત્તદ્વિશિષ્ટસ્યૈવ તત્પદેન પ્રતિપાદેન
તદભેદ એવ વાક્યાર્થોઽસ્તુ । વચનબલાદ્વિશિષ્ટયોરપિ
તાદાત્મ્યસ્વીકારસમ્ભવાત્ । યો યચ્છ્રદ્ધઃ સ એવ સ
ઇત્યાદિવચનાનામુપાસ્યોપાસકત્વાદિધર્મવિશિષ્ટયોરેવાભેદપ્રતિપાદ
ને સ્વારસ્યાત્ ।
એતેનૈતદન્યથાનુપપત્ત્યા કલ્પ્યમાનસ્ય નિર્ગુણસ્યાપિ
નિરાસાદ્વિશિષ્ટકેવલયોઃ સમ્ભવન્નપિ સમ્બન્ધોઽપ્રયોજક એવેત્યત્ આહ-
સ્વાત્માનન્દલવીભૂતબ્રહ્માદ્યાનન્દસન્તતિઃ

સ્વાત્મેતિ । સ્વસ્યા આત્મરૂપો ય આનન્દસ્તસ્ય લવીભૂતા
ઇન્દ્રાદ્યાનન્દબિન્દુપર્યાલોચનયા સાગરાયમાણત્વેનાલવા અપિ
દેવ્યાનન્દસાગરસ્ય લવાઃ સમ્પદ્યમાનાઃ બ્રહ્માદીનાં
સૃષ્ટિકર્તૃત્વાદિધર્મવિશિષ્ટાનાં
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાણામાનન્દાનાં સન્તતયઃ સમ્યક્ સમૂહા યસ્યાઃ
સા । એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તીતિ શ્રુતેઃ ।
તૈત્તિરીયે માનુષાનન્દમારભ્યોત્તરોત્તરાધિક્યેન
વર્ણ્યમાનાનામાનન્દાનાં મધ્યે પરિગણિતાનાં
પ્રજાપત્યાદ્યાનન્દાનામપિ
પરિચ્છિન્નત્વેનાપરિચ્છિન્નબ્રહ્માનન્દતોઽલ્પત્વેન
પુરુષાર્થત્વાયોગેનાપરિચ્છિન્નાનન્દસ્ય નિર્ગુણસ્ય સિદ્ધત્વાચ્ચ
પુરુષાર્થસાધનજ્ઞાનોપક્રમાદિતાત્પર્યનિર્ણાયકપ્રમાણવિરોધાય
અ તત્પદસ્ય નિર્ધર્મકાત્મલક્ષકત્વમેવ યુક્તમિત્યાશયઃ । લવો લેશે
વિલાસે ચેતિ વિશ્વઃ

પરા પ્રત્યક્ચિતીરૂપા પશ્યન્તી પરદેવતા ।
નનુ શબ્દાર્થયોસ્તાદાત્મ્યસ્યૈવ શક્તિપદાર્થત્વાન્નિર્ગુણસ્યાપિ
બ્રહ્મણઃ શબ્દબ્રહ્માભિન્નત્વેન કિમિતિ તત્ર સત્યાદિશબ્દાનાં
લક્ષણેત્યાશઙ્ક્ય વૈખર્યાત્મકપદાનાં વિરાટ્પુરુષેણૈવ સહ
તાદાત્મ્યેન શુદ્ધબ્રહ્મતાદાત્મ્યં નાસ્ત્યેવેતિ સમાધિત્સયા વાચં
વિભજતે । અત્રેદં બોધ્યમ્ । પ્રલયે
સૃજ્યમાનપ્રાણિકર્મણામપરિપાકદશાયાં
તાદૃશકર્માભિન્નમાયાવચ્છિન્નં બ્રહ્મ ઘનીભૂતમિત્યુચ્યતે ।
કાલવશાત્કર્મણાં પરિપાકે સતિ વિનશ્યદવસ્થઃ
પરિપાકપ્રાગભાવો વિચિકીર્ષેત્યુચ્યતે । તતઃ પરિપાકક્ષણે
માયાવૃત્તિરુત્પદ્યતે તાદૃશં
પરિપક્વકર્માકારપરિગણિતમાયાવિશિષ્ટં બ્રહ્માવ્યક્તપદવાચ્યમ્ ।
અત એવ તસ્યોત્પત્તિરપિ સ્મર્યતે- તસ્માદવ્યક્તમુત્પન્નં ત્રિગુણં
દ્વિજસત્તમેતિ । સ એવ જગદઙ્કુરકન્દરૂપત્વાત્કારણબિન્દુપદેન
વ્યવહ્રિયતે । તદુક્તં પ્રપઞ્ચસારે વિચિકીર્ષુર્ઘનીભૂતા સા ચિદભ્યેતિ
બિન્દુતામિતિ । અસ્માચ્ચ કારણબિન્દોઃ સકાશાત્ક્રમેણ કાર્યબિન્દુસ્તતો
નાદસ્તતો બીજમિતિ ત્રયમુત્પન્નમ્ । તદિદં
પરમસૂક્ષ્મસ્થૂલપદૈરપ્યુચ્યતે ।
ચિદંશશ્ચિદચિન્મિશ્રોઽચિદંશશ્ચેતિ તેષાં રૂપાણિ । તદુક્તં
રહસ્યાગમે -
કાલેન ભિદ્યમાનસ્તુ સ બિન્દુર્ભવતિ ત્રિધા ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરત્વેન તસ્ય ત્રૈવિધ્યમિષ્યતે ॥
સ બિન્દુનાદબીજત્વભેદેન ચ નિગદ્યતે ।
ઇતિ । એતે ચ
કારણબિન્દ્વાદયશ્ચત્વારોઽધિદૈવતમવ્યક્તેશ્વરહિરણ્યગર્ભવિરાટ્સ્
વરૂપાઃ શાન્તવામાજ્યેષ્ઠારૌદ્રીરૂપા
અમ્બિકેચ્છાજ્ઞાનક્રિયારૂપાશ્ચ । અધિભૂતં તુ
કામરૂપપૂર્ણગિરિજાલન્ધરોડ્યાણપીઠરૂપા ઇતિ તુ નિત્યાહૃદયે
સ્પષ્ટમ્ । અધ્યાત્મં તુ કારણબિન્દુઃ
શક્તિપિણ્ડકુણ્ડલ્યાદિશબ્દવાચ્યો મૂલાધારસ્થઃ -
શક્તિઃ કુણ્ડલિનીતિ વિશ્વજનનવ્યાપારબદ્ધોદ્યમાં
જ્ઞાત્વેત્થં ન પુનર્વિશન્તિ જનનીગર્ભેઽર્ભકત્વં નરાઃ ।
ઇત્યાદિરીત્યાચાર્યૈર્વ્યવહૃતઃ સોઽયમવિભાગાવસ્થઃ કારણબિન્દુઃ ।
અયમેવ ચ યદા કાર્યબિન્દ્વાદિત્રયજનનોન્મુખો ભિદ્યતે
તદ્દશાયામવ્યક્તઃ શબ્દબ્રહ્માભિધેયો રવસ્તત્રોત્પદ્યતે ।
તદપ્યુક્તમ્ -
બિન્દોસ્તસ્માદ્ભિદ્યમાનાદવ્યક્તાત્મા રવોઽભવત્ ।
સ રવઃ શ્રુતિસમ્પન્નૈઃ શબ્દબ્રહ્મેતિ ગીયતે ॥
ઇતિ । સોયં રવં કારણબિન્દુતાદાત્મ્યાપન્નત્વાત્સર્વગતોઽપિ
વ્યઞ્જકયત્નસંસ્કૃતપવનવશાત્પ્રાણિનાં મૂલાધાર
એવાભિવ્યજ્યતે । તદુક્તમ્ -
દેહેઽપિ મૂલાધારેઽસ્મિન્સમુદેતિ સમીરણઃ ।
વિવક્ષોરિચ્છયોત્થેન પ્રયત્નેન સુસંસ્કૃતઃ ॥
સ વ્યઞ્જયતિ તત્રૈવ શબ્દબ્રહ્માપિ સર્વગમ્ ।
ઇતિ । તદિદં કારણબિન્દ્વાત્મકમભિવ્યક્તં શબ્દબ્રહ્મ
સ્વપ્રતિષ્ઠતયા નિષ્પન્દં તદેવ ચ પરાવાગિત્યુચ્યતે । અથ તદેવ
નાભિપર્યન્તમાગચ્છતા તેન પવનેનાભિવ્યક્તં વિમર્શરૂપેણ
મનસા યુક્તં સામાન્યસ્પન્દપ્રકાશરૂપકાર્યબિન્દુમયં
સત્પશ્યન્તીવાગુચ્યતે । અથ તદેવ શબ્દબ્રહ્મ તેનૈવ વાયુના
હૃદયપર્યન્તમભિવ્યજ્યમાનં નિશ્ચયાત્મિકયા બુદ્ધ્યા યુક્તં
વિશેષસ્પન્દપ્રકાશરૂપનાદમયં સન્મધ્યમાવાગિત્યુચ્યતે । અથ
તદેવ વદનપર્યન્તં તેનૈવ વાયુના
કણ્ઠાદિસ્થાનેષ્વભિવ્યજ્યમાનમકારાદિવર્ણરૂપપરં
શ્રોત્રગ્રહણયોગ્યસ્પષ્ટતરપ્રકાશરૂપબીજાત્મકં
સદ્વૈખરીવાગુચ્યતે । તદુક્તમાચાર્યૈઃ -
મૂલાધારત્પ્રથમમુદિતો યશ્ચ ભાવઃ પરાખ્યઃ
પશ્ચાત્પશ્યન્ત્યથ હૃદયગો બુદ્ધિયુઙ્મધ્યમાખ્યઃ ।
વ્યક્તે વૈખર્યથ રુરુદિષોરસ્ય જન્તોઃ સુષુમ્ણા-
બદ્ધસ્તસ્માદ્ભવતિ પવને પ્રેરિતા વર્ણસંજ્ઞાઃ ॥
૧૫૮) ઇતિ । નિત્યાતન્ત્રેઽપિ -
મૂલાધારે સમુત્પન્નઃ પરાખ્યો નાદસમ્ભવઃ ।
સ એવોર્ધ્વતયાનીતઃ સ્વાધિષ્ઠાને વિજૃમ્ભિતઃ ॥
પશ્યન્ત્યાખ્યામવાપ્નોતિ તથૈવોર્ધ્વં શનૈઃ શનૈઃ ।
અનાહતે બુદ્ધિતત્ત્વસમેતો મધ્યમાભિધઃ ॥
તથા તયોર્ધ્વનુન્નઃ સન્વિશુદ્ધૌ કણ્ઠદેશતઃ ।
વૈખર્યાખ્ય -------------------------------------------------- ॥
ઇત્યાદિ । ઇત્થં ચતુર્વિધાસુ માતૃકાસુ પરાદિત્રયમજાનન્તો મનુષ્યાઃ
સ્થૂલદૃશો વૈખરીમેવ વાચં મન્વતે । તથા ચ શ્રુતિઃ-
તસ્માદ્યદ્વાચો નાપ્તં તન્મનુષ્યા ઉપજીવન્તીતિ । અનાપ્તં અપૂર્ણં
તિસૃભિર્વિરહિતમિત્યર્થ ઇતિ વેદભાષ્યે । શ્રુત્યન્તરેઽપિ -
ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ ।
ગુહા ત્રીણિ નિહિતા નેઙ્ગયન્તિ તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તિ ॥
ઇતિ । સ્કાન્દે યજ્ઞવૈભવખણ્ડેઽપિ -
અપદં પદમાપન્નં પદં ચાપ્યપદં ભવેત્ ।
પદાપદવિભાગઞ્ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥
ઇતિ । અપદં ગતિરહિતં નિઃસ્પન્દં શબ્દબ્રહ્મૈવ પરાદિપદચતુષ્ટયં
જાતં તદિદં પદચતુષ્ટયમેવ જ્ઞાતં સદપદં બ્રહ્મૈવ ભવતીતિ
તદર્થઃ । એવં શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં તદિતિ પદસ્ય ચાતુર્વિધ્યાત્ તે
વિભક્ત્યન્તાઃ પદમિતિ ગૌતમસૂત્રેણ સુપ્તિઙન્તં પદમિતિ
પાણિનિસૂત્રેણ ચ પ્રતિપાદિતપદલક્ષણાન્તર્ગતસુપ્રત્યયાદેરપિ
ચાતુર્વિધ્યાત્પરાત્મકતત્પદસ્યાપિ ત્રિગુણાવ્યક્તમાત્રતાદાત્મ્યવત્ત્વેન
તતોઽપિ પરતરનિર્ગુણબ્રહ્મતાદાત્મ્યાભાવેન વૈખર્યાત્મકતત્પદસ્ય
કૈમુતિકન્યાયેન દૂરાપાસ્તં તત્તાદાત્મ્યમિતિ
શબ્દાર્થયોસ્તાદાત્મ્યમેવ શક્તિરિતિ પક્ષેઽપિ તત્પદસ્ય કેવલે લક્ષણૈવ
સ્વીકાર્યેતિ ભાવઃ । માતૃકાભેદેષુ તિસૃભ્યઃ પરત્વાત્પરા ।
ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તે તુ પ્રકારાન્તરૈરપિ નિરુક્તિરુક્તા -
શ્રીપરાનન્દનાથસ્ય પ્રસન્નત્વાત્પરેતિ સા ।
પરાનન્દાભિધે તન્ત્રે પ્રસિદ્ધત્વાચ્ચ સા પરા ॥
પ્રાસાદરૂપિણી ચેતિ પરા સા શામ્ભવીપરા ॥
ઇતિ । પ્રતિકૂલં સ્વાત્માભિમુખમઞ્ચતીતિ પ્રતીચી સા ચ સા ચિતી ચ
પ્રત્યક્ચિતી અવ્યક્તસંજ્ઞં બ્રહ્મ સૈવ રૂપં યસ્યાસ્તથા । ચિનોતેઃ
ક્તિજન્તાત્ કૃદિકારાદિતિ ઙીષ્ । પશ્યતીતિ પશ્યન્તી । અસ્યા એવોત્તીર્ણેત્યપિ
સંજ્ઞા । ઉક્તઞ્ચ સૌભાગ્યસુધોદયે -
પશ્યતિ સર્વં સ્વાત્મનિ કારણાનાં સરણિમપિ યદુત્તીર્ણા ।
તેનેયં પશ્યન્તીત્યુત્તીર્ણેત્યપ્યુદીર્યતે માતા ॥
ઇતિ । પરા ઉત્કૃષ્ટા ચાસૌ દેવતા ચ પરદેવતા ।
ઉપાસ્યેશ્વરસ્વરૂપેત્યર્થઃ ।
મધ્યમા વૈખરીરૂપા ભક્તમાનસહંસિકા

મધ્યે સ્થિતા મધ્યમા । તદુક્તમ્ -
પશ્યન્તીવ ન કેવલમુત્તીર્ણા નાપિ વૈખરીવ બહિઃ ।
સ્ફુટતરનિખિલાવયવા વાગ્રૂપા મધ્યમા તયોરસ્માત્ ॥
ઇતિ । વિશેષેણ ખરઃ કઠિનસ્તસ્યેયં વૈખરી સૈવ રૂપં યસ્યાઃ ।
ઘનભાવમાપન્નેતિ યાવત્ । વૈ નિશ્ચયેન ખં કર્ણવિવરં રાતિ
ગચ્છતીતિ વ્યુત્પત્તિઃ સૌભાગ્યસુધોદયે કથિતા । પ્રાણેન વિખરાખ્યેન
પ્રેરિતા વૈખરી પુનરિતિ યોગશાસ્ત્રવચનાદ્વિખરવાયુનુન્નેતિ વા ।
ભક્તાનાં માનસે ચિત્તે શ્લેષભિત્તિકાભેદાધ્યવસાયેન સરોવિશેષે
હંસીવ હંસિકા । પરૈરજ્ઞાતત્વાત્કપ્રત્યયઃ

કામેશ્વરપ્રાણનાડી કૃતજ્ઞા કામપૂજિતા ।
કામેશ્વરસ્ય શિવકામસ્ય પ્રાણનાડી જીવનાડીવ ।
તદુક્તમાચાર્યભગવત્પાદૈઃ -
કરાલં યત્ક્ષ્વેલં કવલિતવતઃ કાલકલના ।
ન શમ્ભોસ્તન્મૂલં તવ જનનિ તાટઙ્કમહિમા ॥
ઇતિ । કૃતે સુકૃતદુષ્કૃતે જાનાતીતિ કૃતજ્ઞા ।
સૂર્યઃ સોમો યમઃ કાલો મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।
એતે શુભાશુભસ્યેહ કર્મણો નવ સાક્ષિણઃ ॥
ઇત્યુક્તનવકાભિન્નેતિ વા । કૃતસ્યોપકારસ્ય જ્ઞાનેન પ્રત્યુપકર્ત્રી વા ।
કૃતવત્ જ્ઞા જ્ઞાનં યસ્યા ઇતિ વા । કૃતાદિયુગેષુ ધર્મસ્યેવ
જ્ઞાનસ્યાપ્યુત્તરોત્તરં હ્રાસાત્કૃતે યથા પૂર્ણં જ્ઞાનં
તાદૃશજ્ઞાનવતીત્યર્થઃ । યદ્વા દ્યૂતશાસ્ત્રે
કૃતત્રેતાદ્વાપરકલિસંજ્ઞાનિ ચત્વારિ દ્યૂતાનિ પ્રસિદ્વાનિ । તાનિ
ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકાઙ્કઘટિતાન્યાપિ દશષટ્ત્ર્યેકરૂપાણિ ।
પૂર્વપૂર્વદ્યૂતે ઉત્તરોત્તરદ્યૂતાનામન્તર્ભાવાત્ । તથા ચ શ્રૂયતે- તે
વા એતે પઞ્ચાન્યે પઞ્ચાન્યે દશ સન્તસ્તત્કૃતમિતિ દશાનાં
કૃતસંજ્ઞા । અત એવ કૃતદ્યૂતં જિતવતા ત્રેતાદિદ્યૂતત્રયમપિ જિતં
ભવતીતિ દ્યૂતશાસ્ત્રમર્યાદાપિ । શ્રૂયતે ચ કૃતાયવિજિતાયાધરેઽયાઃ
સંયન્તીતિ ।
અયો દ્યૂતક્રીડાકૃતરૂપોઽયો વિજિતો યેન તસ્મૈ અધરે તદધસ્તના
અયાસ્ત્રેતાદિક્રીડાઃ સંયન્તિ ઉપનમન્તે જિતા ભવન્તીતિ તદર્થાત્ । તેન
કૃતં યથા સર્વવ્યાપકમેવં સર્વવિષયકં જ્ઞાનં યસ્યા
ઇત્યર્થઃ । કૃતં જાનાતીતિ વા । શિવેન સહ દ્યૂતક્રીડાયામવશ્યં
કૃતજ્ઞત્વાદ્દેવ્યા એવ જય ઇતિ ધ્વન્યમ્ । કામેન મન્મથેન
પૂજિતોપાસિતા । અતએવ વારુણોપનિષદિ -
પુત્રો નિરૃત્યા વૈદેહ અચેતા યશ્ચ ચેતનઃ ।
સ તં મણિમવિન્દત્ ----------------------------- ॥
ઇતિ શ્રૂયતે । લક્ષ્મ્યાઃ પુત્રોઽનઙ્ગો વિદ્યારત્નં પ્રાપ્તવાનિત્યર્થઃ ।
શૃઙ્ગારરસસમ્પૂર્ણા જયા જાલન્ધરસ્થિતા

શૃઙ્ગારાખ્યરસેન સમ્યક્ પૂર્ણા । અથવા ઉત્તરત્ર
જાલન્ધરોડ્યાણપીઠયોઃ પરામર્શદર્શનાદનયોર્નામ્નોઃ
કામરૂપં પૂણગિરિપરત્વં નામૈકદેશન્યાયેનાસ્થેયમ્ । સમ્યક્
પૂર્ણે આસ્તે ઇતિ સમ્પૂર્ણાસ્ । આસ્તેઃ ક્વિપિ રુત્વયત્વયલોપાઃ । શૃઙ્ગપદેન
દ્વિસંખ્યા । અરરપદેન દલમ્ । રસાઃ ષટ્ । દ્વિદલષટ્કં
દ્વાદશદલમનાહતચક્રમિતિ યાવત્ । અધિભૂતં પ્રસિદ્ધસ્ય
પીઠચતુષ્કસ્યાધ્યાત્મં મૂલાધારાનાહતવિશુદ્ધ્યાજ્ઞાસ્થિતે
તન્ત્રેષુ કથનાદ્ દ્વાશદલેતિ પૂર્ણગિરિવિશેષણમ્ । યદ્વા શૃઙ્ગં
પ્રધાનભૂતં અરરં કવાટમ્ આવરકાવિદ્યેતિ યાવદ્યસ્યાઃ સા
શૃઙ્ગારરા । સમ્પૂર્ણેન બ્રહ્મણા સહિતા સસમ્પૂર્ણા । ઉભયોઃ
કર્મધારયે શબલબ્રહ્મ-શુદ્ધબ્રહ્મોભયવતીતિ યાવત્ ।
જયસ્વરૂપત્વાજ્જયા । પાદ્મે- જયા વરાહશૈલે ત્વિતિ પરિગણિતા ।
જાલન્ધરે પીઠવિશેષે સ્થિતા । પાદ્યે- જાલન્ધરે વિષ્ણુમુખીતિ
પ્રતિપાદિતવિષ્ણુમુખ્યાખ્યા

અથ નામપરિભાષામણ્ડલે ચતુશ્ચત્વારિંશત્પદાનિ વિભજતે-
દ્વે દ્વે ચદ્વેદ્વેભવદોહદભુવિલેશશીલજલમોહૈઃ ।
દ્વ્યર્ધચતુર્ભવગાઃ સ્મો ભુવિ જલશોભા ભગોલઃ ખે

અત્ર તૃતીયં દ્વે ઇતિ પદં ષડક્ષરનામદ્વયપરં ઇતરાણિ
ત્વષ્ટાક્ષરપરાણિ । ચતુઃપદં ચતુરક્ષરકનામચતુષ્ટયપરમ્

ઓડ્યાણપીઠનિલયા બિન્દુમણ્ડલવાસિની ।
ઓડ્યાણાખ્યં પીઠમેવ નિલયો વાસસ્થાનં યસ્યાઃ । બિન્દુરેવ
મણ્ડલં સર્વાનન્દમયાત્મકં ચક્રવાલં તત્ર વસતિ । બિન્દુઃ
શુક્લં તસ્ય મણ્ડલં બ્રહ્મરન્ધ્રમિત્યન્યે । સહસ્રારે પદ્યે સહ
રહસિ પત્યા વિહરસે ઇત્યાચાર્યોક્તેઃ ।
રહોયાગક્રમારાધ્યા રહસ્તર્પણતર્પિતા

રહસિ વિવિક્તે ક્રિયમાણો યાગશ્ચિદગ્નૌ અનચ્કકુણ્ડલન્યધિષ્ઠિતે
પુણ્યાદિહોમાષ્ટકરૂપો રહોયાગસ્તસ્ય ક્રમેણ પ્રયોગેણારાધ્યા ।
યજ દેવપૂજાસઙ્ગતિકરણ દાનેષ્વિતિ ધાતુપાઠાદેકાન્તસઙ્ગતિરેવ
વા રહોયાગઃ તત્ર ક્રમેણ પાદવિક્ષેપેણારાધ્યા પ્રાપ્યા ।
યદાહાપસ્તમ્બઃ -
ન શબ્દશાસ્ત્રાભિરતસ્ય મોક્ષો ન ચૈવ રમ્યાવસથપ્રિયસ્ય ।
ન ભોજનાચ્છાદનતત્પરસ્ય ન લોકચિત્તગ્રહણે રતસ્ય ॥
એકાન્તશીલસ્ય દૃઢવ્રતસ્ય મોક્ષો ભવેત્પ્રીતિનિવર્તકસ્ય ।
અધ્યાત્મયોગે નિરતસ્ય સમ્યઙ્મોક્ષો ભવેન્નિત્યમહિંસકસ્ય ॥
ઇતિ । અરુણોપનિષદપિ- યદિ પ્રવિશેત્ મિથો ચરિત્વા પ્રવિશેદિતિ ।
શ્રીવિદ્યોપાસનામાર્ગે રહઃસમ્પાદ્યૈવ પ્રવિશેદિતિ તદર્થઃ ।
મિથોઽન્યોન્યં રહસ્યપીતિ કોશાત્ ।
પ્રકાશામર્શહસ્તાભ્યામવલમ્બ્યોન્મની સ્રુચમ્ ।
ધર્માધર્મકલાસ્નેહં પૂર્ણવહ્નૌ જુહોમ્યહમ્ ॥
ઇતિ । મન્ત્રોક્તાર્થવિભાવનમ્ -
અન્તર્નિરન્તરનિરિન્ધનમેધમાને મોહાન્ધકારપરિપન્થિનિ સંવિદગ્નૌ ।
કસ્મિંશ્ચિદદ્ભુતમરીચિવિકાસભૂમૌ વિશ્વં જુહોમિ
વસુધાદિશિવાવસાનમ્ ॥
ઇતિ । મન્ત્રાર્થવિભાવનઞ્ચ ચ રહસ્તર્પણં તેન તર્પિતા

સદ્યઃપ્રસાદિની વિશ્વસાક્ષિણી સાક્ષિવર્જિતા ।
તાદૃશયાગતર્પણાભ્યાં સદ્યસ્તદાત્વ એવ પ્રસીદતીતિ તથા । વિશ્વસ્ય
દ્રષ્ટ્રી સાક્ષાદવ્યવધાનેન સ્વરૂપાત્મકબોધેનેતિ વિશ્વસાક્ષિણી ।
સાક્ષાદ્દ્રષ્ટરિ સંજ્ઞાયામિતીન્ ।
સર્વસાક્ષિણ્યાઃ સાક્ષ્યન્તરાયોગાત્સાક્ષિવર્જિતા ।
ષડવયવકાન્યઙ્ગાનિ હૃદયશિરઃશિખાનેત્રકવચાસ્ત્રાણિ તેષાં
દેવતાભિઃ શક્તિભિર્યુક્તા આવૃતા । જ્ઞાનાર્ણવાદિષુ -
અથાઙ્ગવરણં કુર્યાચ્છ્રીવિદ્યામનુસમ્ભવમ્ ।
ષડઙ્ગાવરણાદ્વાહ્યસમીપે ક્રમતોઽર્ચયેત્ ॥
પરિવારાર્ચનં પશ્ચાદાદાવઙ્ગાવૃતિઃ પ્રિયે ।
ઇત્યાદિવ્યવહારદર્શનેન તાસામપ્યાવરણદેવતાત્વાત્, તાભિઃ સહૈવ
નવાવરણસંખ્યાપૂર્તેઃ સમ્ભવાચ્ચ ।
ષડઙ્ગદેવતાયુક્તા ષાઙ્ગુણ્યપરિપૂરિતા

ષણ્ણામઙ્ગાનામધિષ્ઠાત્રી દેવતા મહેશ્વર એવ । તેન યુક્તા વા ।
ઉક્તઞ્ચ દેવીભાગવતે -
સર્વજ્ઞતા તૃપ્તિરનાદિબોધઃ સ્વતન્ત્રતા નિત્યમલુપ્તશક્તિઃ ।
અનન્તતા ચેતિ વિધેર્વિધિજ્ઞાઃ ષડાહુરઙ્ગાનિ મહેશ્વરસ્ય ॥
ઇતિ । શિક્ષાકલ્પાદિષડઙ્ગાભિમાનિદેવતાસાહિત્યાચ્છ્રુતિસ્વરૂપેતિ
વાર્થઃ । સન્ધિવિગ્રહયાનાસનદ્વૈધીભાવસમાશ્રયાણાં
કામન્દકોક્તાનામૈશ્વર્યધર્મયશઃ શ્રીજ્ઞાનવૈરાગ્યાણાં
પુરાણપ્રસિદ્ધાનાં વા ષણ્ણાં ગુણાનાં સમૂહઃ ષાડ્ગુણ્યં
તેન પરિતઃ પૂરિતા

નિત્યક્લિન્ના નિરુપમા નિર્વાણસુખદાયિની ।
નિત્યં દયયા ક્લિન્ના સાર્દ્રા । તૃતીયાતિથિનિત્યા નિત્યક્લિન્નેત્યુચ્યતે । ઇયં
ગરુડપુરાણે- નિત્યક્લિન્નામથો વક્ષ્યે ત્રિપુરાં
ભુક્તિમુક્તિદામિત્યાદિના પ્રપઞ્ચિતા તદ્રૂપા વા । નિર્ગતોપમા
સાદૃશ્યં યસ્યાઃ સા નિરુપમા । ન તસ્ય પ્રતિમાસ્તિ ઇતિ શ્રુતેઃ । નિર્ગતં
બાણં શરીરં યસ્મિંસ્તદશરીરમ્ । એતદ્બાણમવષ્ટભ્યેતિ શ્રુતૌ
વેદાન્તિભિર્ગીર્વાણપદે ચ મીમાંસકૈર્બાણશબ્દસ્ય શરીરપરત્વેન
વ્યાખ્યાનાત્ । શરીરે બાણમુદ્ગલા વિત્યમરશેષાચ્ચ । અશરીરં
ઇયત્તાનવચ્છિન્નં સુખં મોક્ષાખ્યં દદાતીતિ તથા । કૌર્મે
હિમવન્તંપ્રતિ દેવીવાક્યમ્ -
મામનાદૃત્ય પરમં નિર્વાણમમલં પદમ્ ।
પ્રાપ્યતે નહિ શૈલેન્દ્ર તતો માં શરણં વ્રજ ॥
એકત્વેન પૃથક્ત્વેન તથા ચોભયતોઽપિ વા ।
મામુપાસ્ય મહારાજ તતો યાસ્યસિ તત્પદમ્ ॥ ઇતિ ।
નિત્યાષોડશિકારૂપા શ્રીકણ્ઠાર્ધશરીરિણી

ષોડશૈવષોડશિકાઃ નિત્યાશ્ચ તાઃ ષોડશિકાશ્ચ
કામેશ્વર્યાદિત્રિપુરસુન્દર્યન્તાસ્તાસાં રૂપાણિ યસ્યાઃ સા । ઉક્તઞ્ચ
તન્ત્રરાજે -
આદ્યાયા લલિતાયાઃ સ્યુરન્યાઃ પઞ્ચદશાઙ્ગગાઃ ।
લલિતાઙ્ગિત્વરૂપેણ સર્વાસામાત્મવિગ્રહા ॥
ઇતિ । ષોડશ્યેવ ષોડશિકેતિ વા । નિત્યો વિકલ્પરહિત આસમન્તાત્ષોડશિકો
ગ્રહયાગાભ્યાસવિશેષો યુષુ ક્રતુષુ તૈરાસમન્તાદ્રૂપ્યતે પ્રીયત ઇતિ
વા । અતિરાત્રે વિકલ્પિતસ્યાપિ ષોડશિગ્રહસ્યોત્તરેહન્ દ્વિરાત્રસ્ય ગૃહ્યત
ઇત્યાદિવચનૈરુત્તરક્રતુષુ નિત્યત્વાત્ । ઉક્તઞ્ચ શક્તિરહસ્યે -
કોટિભિર્વાજપેયાનાં યથા ષોડશકોટિભિઃ ।
પ્રિયતેઽમ્બા તથૈકેન ષોડશ્યુચ્ચારણેન સા ॥
ઇતિ । શ્રીર્વિષં કણ્ઠે યસ્ય સઃ શ્રીકણ્ઠઃ શિવસ્તસ્યાર્થં
શરીરમસ્યાઃ । શ્રીકણ્ઠેનાર્થશરીરવતીતિ વા ।
તદભિન્નાર્ધશરીરશાલિનીતિ યાવત્ । અત એવૈકસ્યૈવ દ્વ્યાત્મકત્વં
બૃહદારણ્યકે શ્રૂયતે- આત્મૈવેદમગ્ર આસીદિતિ પ્રક્રમ્ય સ
ઇમમેવાત્માનં દ્વેધાઽપાતયત્તતઃ પતિશ્ચ પત્ની ચાભવતામિતિ ।
અથવા । શ્રીકણ્ઠવદર્ધે શરીરે અસ્યાઃ । શ્રીકણ્ઠસ્ય યથા
કિઞ્ચિન્નીલં કિઞ્ચિચ્છુક્લં શરીરં તદ્વદુભયરૂપેતિ યાવત્ । તદુક્તં
વાયુપુરાણે -
તત્ર યા સા મહાભાગા શઙ્કરસ્યાર્ધકાયિની ।
કાયાર્ધં દક્ષિણં તસ્યાઃ શુક્લં વામં તથા સિતમ્ ॥
આત્માનં વિભજસ્વેતિ પ્રોક્તા દેવી સ્વયમ્ભુવા ।
તદૈવ દ્વિવિધા ભૂતા ગૌરી કાલીતિ સા દ્વિજા ॥
ઇતિ । યદ્વા । અઃ શ્રીકણ્ઠઃ સુરેશશ્ચ લલાટં કેશવોઽમૃતેતિ
માતૃકાકોશાચ્છ્રીકણ્ઠોઽકારઃ સ એવાર્ધં શરીરમસ્યા
વાગ્રૂપાયા ઇત્યર્થઃ । તથા ચ શ્રૂયતે અકારો વૈ સર્વા વાક્સૈષા
સ્પર્શોષ્મભિર્વ્યજ્યમાના બહ્વી નાનારૂપા ભવતીતિ । અકારરૂપા
પરાખ્યા પ્રથમા વાગૈવ વૈખર્યાત્મિકા જાતેતિ ફલિતાર્થઃ । ઉક્તઞ્ચ
સૂતસંહિતાયામ્ -
વાગુદ્ભુતા પરાશક્તિર્યા ચિદ્રૂપા પરાભિધા ।
વન્દે તામનિશં ભક્ત્યા શ્રીકણ્ઠાર્ધશરીરિણીમ્ ॥
ઇતિ । યદ્વા એકાર્ધરૂપાયા દેવ્યા અર્ધાન્તરઃ શ્રીકણ્ઠઃ પરિપૂર્તિકર
ઇતિ યાવત્ । તદપિ તત્રૈવોક્તમ્- ઇચ્છાસંજ્ઞા ચ યા શક્તિઃ પરિપૂર્ણા
શિવોદરેતિ । શૈવે માતૃકાન્યાસેઽર્ધં પૂર્ણોદર્યાદિશક્તિભિરર્ધં
શ્રીકણ્ઠાદિશિવૈઃ પૂર્યત ઇતિ ફલિતાર્થઃ । યદ્વા અકારસ્ય
યલ્લેખનદશાયાં કામકલા સમાનજાતીયમર્ધં
તદભિન્નશરીરવતીતિ

પ્રભાવતી પ્રભારૂપા પ્રસિદ્ધા પરમેશ્વરી ।
પ્રભા અણિમાદ્યા આવરણદેવતાઃ । અણિમાદિભિરાવૃતાં મયૂખૈરિતિ
વચનાત્ । તદ્વતી તાભિરાવૃતા । કિરણાસ્તાવદ્ગુણસ્વરૂપા ન
પુનર્દ્રવ્યાન્તરાણીતિ પ્રાચાં પક્ષઃ । કિરણા ગુણા ન દવ્વં તેષુ
પયાસો ગુણો ન સો દવ્વો ઇતિ ધર્મસંગ્રહિણ્યાદૌ ગ્રન્થે
હરિભદ્રાદિભિર્જૈનસૂરિભિરુટ્ટઙ્કિતઃ । કિરણા ગુણા ન દ્રવ્યં તેષુ
ગુણો ન સ દ્રવ્યમિતિ તુ તચ્છાયા । તતશ્ચ ગુણગુણિનોરભેદાદાહ ।
પ્રભારૂપા અણિમાદ્યા દેવતા સ્વરૂપમેવ યસ્યાઃ । મનોમયો
ભારૂપ ઇતિ શ્રુતેઃ । સર્વૈરહમિતિ વેદ્યત્વાત્પ્રસિદ્ધા । તથા ચ દેવી
ભાગવતે તામહં પ્રત્યયવ્યાજાત્સર્વે જાનન્તિ જન્તવ ઇતિ । તત્રૈવ
પ્રથમસ્કન્ધારમ્ભે સર્વચૈતન્યરૂપાં તામાદ્યા વિદ્યાં ચ
ધીમહીતિ । પરમા ઉત્કૃષ્ટા સ સેશ્વરી સ્વામિની ચ ।
મૂલપ્રકૃતિરવ્યક્તા વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી

મૂલસ્ય શ્રીવિદ્યામન્ત્રસ્ય પ્રકૃતિઃ
કારણભૂતપ્રકાશવિમર્શાખ્યાક્ષરદ્વયરૂપા ।
સાંખ્યમતપ્રસિદ્ધા વા મૂલપ્રકૃતિઃ । યદાહુઃ -
મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ ॥
ઇતિ । મૃગેન્દ્રસંહિતાયાં તુ મહદાદિસપ્તકરૂપસુષુમ્ણાવેષ્ટિતા
કુણ્ડલિન્યેવાષ્ટપ્રકૃતિરૂપા મૂલપ્રકૃતિરુચ્યત ઇત્યુક્તં તેન તદ્રૂપા
વા । અથવા પૃથિવ્યાદીનામાકાશાન્તાનાં મધ્યે પૂર્વપૂર્વસ્ય
વિકૃતિભૂતસ્યોત્તરોત્તરં ભૂતં પ્રકૃતિઃ । આકાશસ્ય તુ બ્રહ્મૈવ
પ્રકૃતિઃ । આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂત ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્ય તુ ન
પ્રકૃત્યન્તરમતો મૂલસ્થાનીયા પ્રથમા પ્રકૃતિરિત્યર્થઃ । અત એવ
પઞ્ચરાત્રાગમે શિવવાક્યમ્ -
પ્રાદુરાસીજ્જગન્માતા વેદમાતા સરસ્વતી ।
યસ્યા ન પ્રકૃતિઃ સેયં મૂલપ્રકૃતિસંજ્ઞિતા ॥
તસ્યામહં સમુત્પન્નસ્તત્ત્વૈસ્તૈર્મહદાદિભિઃ ।
ઇતિ । અત્રૈદં બોધ્યમ્- નિયતકાલપરિપાકાનાં હિ કર્મણાં મધ્યે
પરિપક્વાનામુપભોગેન ક્ષયાદિતરેષાં ચ પક્વાનાં
ભોગસમ્ભવેન તદર્થાયાઃ સૃષ્ટિરેનુપયોગાત્પ્રાકૃતપ્રલયો ભવતિ ।
તદા ગ્રસ્તસમસ્તપ્રપઞ્ચા માયા સ્વપ્રતિષ્ઠે પરમશિવે નિષ્કલે વિલીના
સતી
યાવદવશિષ્ટકર્મપરિપાકં તથૈવ તિષ્ઠતિ । તદુક્તમ્- પ્રલયે
વ્યાપ્યતે તસ્યાં ચરાચરમિદં જગદિતિ । વિષ્ણુપુરાણેઽપિ -
જગત્પ્રતિષ્ઠા દેવર્ષે પૃથિવ્યપ્સુ પ્રલીયતે ।
તેજસ્યાપઃ પ્રલીયન્તે તેજો વાયૌ પ્રલીયતે ॥
વાયુઃ પ્રલીયન્તે વ્યોમ્નિ તદવ્યક્તે પ્રલીયતે ।
અવ્યક્તં પુરુષે બ્રહ્મન્નિષ્કલે સંપ્રલીયતે ॥
ઇતિ । અવ્યક્તં માયા । તસ્યાશ્ચ લયો નામ મુક્તાવિવ નાત્યન્તિકો નાશઃ
કિન્તુ સુષુપ્તાવન્તઃકરણવૃત્તીનામિવ
માયાવૃત્તીનામનુદયાદત્યન્તનિર્વિકલ્પાત્મનઃ પરમાત્મપ્રકાશસ્ય
બલાદ્ભાનસત્ત્વેઽપ્યપ્રતિભાતપ્રાયત્વમ્ । સર્વથા ભાનાભાવે વસ્તુન
એવાભાવાપત્તેઃ । ઇષ્ટાપત્તાવુત્તરત્ર સર્ગાનુપપત્તેઃ । અવશિષ્ટૈઃ
પ્રાણિકર્મભિશ્ચ તસ્યાં માયાયાં વિલીયૈવ ક્રમેણ
પ્રાપ્તપરિપાકૈઃ સ્વફલપ્રદાનાય પરશિવસ્ય સિસૃક્ષાત્મિકા
માયાવૃત્તિરુત્પાદ્યતે । સૈષા માયાવસ્થા
ઈક્ષણકામતોપોવિચિકીર્ષાદિશબ્દૈરુચ્યતે । સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા
ઇત્યૈતરેયે । તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ છાન્દોગ્યે । સોઽકામયત
બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તૈતિરીયે । તપસા ચીયતે બ્રહ્મેતિ મુણ્ડકે ।
તાદૃશવૃત્તિવિષયતયા સવિકલ્પકત્વેન માયાયા યત્સ્ફુરણં
સોઽયમબુદ્ધિપૂર્વકસ્તમસઃ સર્ગઃ પ્રથમઃ । નાસદાસીન્નો
સદાસીદિત્યારભ્ય તમાસીત્તમસા ગૂલહમગ્ર ઇત્યન્તા શ્રુતિઃ
તસ્માદવ્યક્તમુત્પન્નમિત્યાદિસ્મૃતિરપ્યેતત્પરૈવ ।
એતસ્માદવિભાગાપન્નગુણત્રયાદવ્યક્તતમઃપદવાચ્યાદન્તર્વિભાગસ્
થગુણત્રયાત્મકસ્યેષદવ્યક્તસ્ય મહતઃ સર્ગો દ્વિતીયઃ । તદુક્તમ્ -
અવ્યક્તાદન્તરુદિતત્રિભેદગ્રહણાત્મકમ્ ।
મહન્નામ ભવેત્તત્વં મહતોઽહંકૃતિસ્તથા ॥
ઇતિ । તસ્માદ્બહિર્વિભાગગુણત્રયાવસ્થસ્યાહઙ્કકારસ્ય સર્ગસ્તૃતીયઃ ।
વૈકરિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચૈવ તામસઃ ।
ત્રિવિધોઽયમહઙ્કારો મહત્તત્વાદજાયતે ॥
ઇતિ વચનાત્ । અત્ર ભૂતાદેસ્તામસત્વેન વિશેષણાદન્યયોઃ
સાત્ત્વિકરાજસત્વે સૂચિતે । તત્ર
ભૂતાદિનામકાત્તામસાદહઙ્કારાદ્રજસાવષ્ટબ્ધાત્પઞ્ચતન્માત્રા
ણાં સર્ગશ્ચતુર્થઃ । વૈકારિકનામ્નઃ
સાત્ત્વિકાદહઙ્કારાદ્રજોવષ્ટબ્ધાદેકાદશેન્દ્રિયગણસ્ય સર્ગઃ
પઞ્ચમઃ ।
રાજસાત્તૈજસાદહઙ્કારાદુભયાધિષ્ઠાતૃદિગ્વાતાર્કપ્રચેતોશ્વ્યાદિદે
વતાસર્ગઃ ષષ્ઠઃ । યદાહુઃ સાંખ્યાઃ -
સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદહઙ્કારાત્ ।
ભૂતાદેસ્તન્માત્રઃ સ તામસસ્તૈજસાદુભયમ્ ॥
ઇતિ । શૈવમતે તુ સાત્ત્વિકાદહમો મનો રાજસાદહમો દશેન્દ્રિયાણીતિ
વિશેષઃ । યદાહુઃ શૈવાઃ -
સાત્ત્વિકરાજસતામસભેદેન સ જાયતે પુનસ્ત્રેધા ।
સ ચ તૈજસવૈકારિકભૂતાદિકનામભિઃ સમુલ્લસતિ ॥
તૈજસતસ્તત્ર મનો વૈકારિકતો ભવન્તિ ચાક્ષાણિ ।
ભૂતાદેસ્તન્માત્રાણ્યેષાં સર્ગોઽયમેતસ્માત્ ॥
ઇતિ । એતે ચ ષટ્સર્ગાઃ પ્રાકૃતાઃ । વૃક્ષાદિરૂર્ધ્વસ્રોતોરૂપઃ
પશ્વાદિસ્તિર્યક્સ્રોતોરૂપો ભૂતપ્રેતાદિરર્વાક્સ્રોત ઇતિ ત્રયો વૈકૃતાઃ ।
પ્રાકૃતવૈકૃતાત્મક એકઃ કૌમારસર્ગ ઇતિ । તદુક્તં વિષ્ણુભાગવતે -
આદ્યાસ્તુ મહતઃ સર્ગો ગુણવૈષમ્યમાત્મનઃ ।
દ્વિતીયસ્ત્વહમો યત્ર દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયોદયઃ ॥
ભૂતસર્ગસ્તૃતીયસ્તુ તન્માત્રો દ્વવ્યશક્તિમાન્ ।
ચતુર્થ એન્દ્રિયઃ સર્ગો યસ્તુ જ્ઞાનક્રિયાત્મકઃ ॥
વૈકારિકો દેવસર્ગઃ પઞ્ચમો યન્મયં મનઃ ।
ષષ્ઠસ્તુ તમસઃ સર્ગો યસ્ત્વબુદ્ધિકૃતઃ પ્રભોઃ ॥
ષડિમે પ્રાકૃતાઃ સર્ગા વૈકૃતાનપિ મે શૃણુ ।
ઇત્યાદિ । અત્રાવ્યક્તાખ્યતમઃસર્ગસ્ય ષષ્ઠત્વોક્તિઃ
પાઠક્રમાનુસારેણ । આર્થક્રમાત્તુ તસ્ય પ્રથમત્વમેવ ।
અસ્મન્નેવાર્થે વાયુપુરાણાદીન્યપ્યુદાહાર્યાણિ । એવં
ચાવ્યક્તાદિસર્ગાણાં મધ્યે ઉત્તરોત્તરસ્ય પૂર્વપૂર્વં પ્રકૃતિઃ
અવ્યક્તસ્ય તુ બ્રહ્મૈવ પ્રકૃતિરિતિ સર્વસૃષ્ટીનાં મૂલભૂતત્વાત્તસ્ય
મૂલાન્તરાભાવાચ્ચ મૂલપ્રકૃતિરિત્યર્થઃ । અત એવ શ્રૂયતે-
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા ઇત્યારભ્ય
મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ ।
પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્ સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ ॥
ઇતિ । અથવા મૂકારઃ પઞ્ચસંખ્યાનાં તન્માત્રાણામ્ ।
લકારસ્ત્વવ્યક્તમહદહઙ્કારાણાં ત્રયાણાં બોધકઃ ।
તેનાષ્ટવિધા પ્રકૃતિરિત્યર્થઃ । તથા ચ સમાસસૂત્રમ્- અષ્ટૌ પ્રકૃતય ઇતિ
। અથ ક્રમેણ સર્વસ્વરૂપૈઃ સ્તોતુમુપક્રમતે ।
અવ્યક્તા પ્રાથમિકમાયાસ્ફૂર્તિરૂપા । સાંખ્યમતે
પ્રધાનપ્રકૃત્યાદિપદવાચ્યમવ્યક્તં તદ્રૂપા વા । તદુક્તં
સાંખ્યસપ્તત્યામ્ -
સૂક્ષ્મમલિઙ્ગમચેતનમનાદિનિધનં તથા પ્રસવધર્મિ ।
નિરવયવમેકમેવ હિ સાધારણમેતદવ્યક્તમ્ ॥
ઇતિ । પઞ્ચશિખાચાર્યૈરપિ- અનાદિમધ્યં મહતઃ પરં ધ્રુવં
પ્રધાનમવ્યક્તમુશન્તિ સૂરય ઇતિ । તચ્ચ ગુણત્રયસમષ્ટિરૂપમેવેતિ
સત્ત્વાદીનામતદ્ધર્મત્વં તદ્રૂપત્વાદિતિ સાંખ્યપ્રપઞ્ચનસૂત્રે
સ્પષ્ટમ્ । બ્રહ્મૈવ વાઽવ્યક્તપદેનોચ્યતે । તદવ્યક્તમાહ હીત્યધિકરણે
ન ચક્ષુષા ગૃહ્યતે નાપિ વાચા નાન્યૈર્દેવૈસ્તપસા કર્મણા
વેત્યાદિશ્રુતિભિસ્તથા નિર્ણયાત્ । વિષ્ણુસ્વરૂપેતિ વાર્થઃ ।
પ્રધાનમવ્યયં યોનિરવ્યક્તં પ્રકૃતિસ્તમઃ ।
વિષ્ણોરેતાનિ નામાનિ નિત્યં પ્રભવધર્મિણઃ ।
ઇતિ લૈઙ્ગાત્ । વ્યક્તં મહત્તત્ત્વં પૂર્વસ્માદભિવ્યક્તત્વાન્મહત્વાચ્ચ ।
આસમન્તાદ્વ્યક્ત આવ્યક્તસ્તજ્જન્યોઽહઙ્કારઃ તદુભયસ્વરૂપિણીત્યેકં
પદમ્ । વ્યક્તેત્યસ્ય ભિન્નપદત્વં સ્વીકૃત્યોત્તરત્ર બ્રહ્મજનનીતિ
નામદ્વયસ્યૈક્યમપિ કર્તું યુક્તં પૌનરુક્ત્યાદિદોષાપ્રસરાત્ ।
પ્રત્યુત વકારબકારાદિનામપ્રાયપાઠાનુગુણ્યાચ્ચ । અસ્મિન્પક્ષે
વ્યક્તં સ્વરૂપમહન્તાત્મકમસ્યા ઇતિ યોજ્યમ્ ।
પરાહન્તાયાસ્ત્રિપુરસુન્દરીરૂપત્વાદ્ અહઙ્કારાખ્યતત્ત્વે તદભિવ્યક્તેઃ
। વ્યક્તમવ્યક્તં ચેતિ સ્વરૂપે અસ્યા ઇતિ વા ।
ભૂતભાવવિકારસાહિત્યરાહિત્યવતીત્યર્થઃ । તદપ્યુક્તં લૈઙ્ગે -
ભૂતભાવવિકારેણ દ્વિતીયેન સદુચ્યતે ।
વ્યક્તં તેન વિહીનત્વાદવ્યક્તમસદિત્યપિ ॥
ઇતિ । ક્ષરાક્ષરરૂપેતિ વાઽર્થઃ । ઉક્તમક્ષરમવ્યક્તં વ્યક્તં
ક્ષરમુદાહૃતમિતિ મત્સ્યપુરાણાત્ । સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપેતિ વા । સમષ્ટિં
વિદુરવ્યક્તં વ્યક્તં વ્યષ્ટિં મુનીશ્વરા ઇતિ નૃસિંહપુરાણાત્ ।
ત્રયોવિંશતિતત્ત્વપ્રકૃતિરૂપા વા ।
ત્રયોવિંશતિતત્ત્વાનિ વ્યક્તશબ્દેન સૂરયઃ ।
વદન્ત્યવ્યક્તશબ્દેન પ્રકૃતિં ચ પરાં તથા ॥
ઇતિ બ્રહ્માણ્ડપુરાણાત્ । અથવા વ્યક્તાવ્યક્તે ચ વ્યક્તાવ્યક્તં ચેતિ
પુનરેકશેષાન્તરેણ વ્યક્તમવ્યક્તં વ્યક્તાવ્યક્તં ચેતિ
ત્રિવિધલિઙ્ગરૂપેત્યર્થઃ । તલ્લક્ષણાનિ બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણે -

સ્વાયમ્ભુવં બાણલિઙ્ગં શૈલલિઙ્ગમિતિ ત્રિધા ।
કીર્તિતં વ્યક્તમવ્યક્તં વ્યક્તાવ્યક્તમિતિ ક્રમાત્ ॥
વ્યક્તં ભુક્તિપ્રદં મુક્તિપ્રદમવ્યક્તમુચ્યતે ।
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં લિઙ્ગં વ્યક્તાવ્યક્તં પ્રચક્ષતે ॥
દ્વિત્રિસ્તુલાં સમારૂઢં વૃદ્ધિમેતિ ન હીયતે ।
તદ્બાણલિઙ્ગમુદિતં શેષં શૈલં વિદુર્બુધાઃ ॥
ઇતિ । અથવા પક્વમલેષુ સુવ્યક્તં પાશબદ્ધેષ્વવ્યક્તં
સ્વરૂપમસ્યાઃ । તદુક્તં શક્તિરહસ્યે
શક્તિપાતશબ્દાર્થનિરૂપણાવસરે -
વ્યાપિની પરમા શક્તિઃ પતિતેત્યુચ્યતે કથમ્ ।
ઊર્ધ્વાદધોગતિઃ પાતો મૂર્તસ્યાસર્વગસ્ય ચ ॥
સત્યં સા વ્યાપિની નિત્યા સહજા શિવવત્સ્થિતા ।
કિં ત્વિયં મલકર્માદિપાશબદ્ધેષુ સંવૃતા ॥
પક્વદોષેષુ સુવ્યક્તા પતિતેત્યુપચર્યતે । ઇતિ ॥
વ્યાપિની -
અહઙ્કારત્રયકાર્યરૂપાવશિષ્ટપ્રાકૃતસર્ગત્રિતયાત્મકતયા
પરિણામાદ્વ્યાપિની । સર્વજગદ્વ્યાપિકા વા ।
ઇતિ ભાસ્કરરાયેણ કૃતે સૌભાગ્યભાસ્કરે ।
ચતુર્થશતકેનાભૂત્પઞ્ચમી જ્વાલિની કલા

ઇતિ શ્રીમલ્લલિતાસહસ્રનામભાષ્યે ચતુર્થશતકં નામ પઞ્ચમી કલા

પઞ્ચમશતકં નામ ષષ્ઠી રુચ્યાખ્યા કલા
વિવિધાકારા વિદ્યાવિદ્યાસ્વરૂપિણી ।
પ્રાકૃતા વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ કૌમારસર્ગશ્ચેત્યેવં વિવિધા આકારા
યસ્યાઃ સા ।
વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્વા વિદ્યયાઽમૃતમશ્નુતે ॥
ઇતિ શ્રુતૌ પ્રસિદ્ધે વિદ્યાવિદ્યે । વિદ્યા સ્વાત્મરૂપં જ્ઞાનમ્ । અવિદ્યા
ચરમવૃત્તિરૂપં જ્ઞાનમ્ । તદુભયં સ્વરૂપમસ્યાઃ । ઉક્તઞ્ચ
બૃહન્નારદીયે -
તસ્ય શક્તિઃ પરા વિષ્ણોર્જગત્કાર્યપરિક્ષમા ।
ભાવાભાવસ્વરૂપા સા વિદ્યાવિદ્યેતિ ગીયતે ॥
ઇતિ । દેવીભાગવતેઽપિ બ્રહ્મૈવ સાતિ દુષ્પ્રાપા વિદ્યાવિદ્યાસ્વરૂપિણીતિ ।
તત્રૈવ સ્થલાન્તરે -
વિદ્યાવિદ્યેતિ દેવ્યા દ્વે રૂપે જાનીહિ પાર્થિવ ।
એકયા મુચ્યતે જન્તુરન્યયા બધ્યતે પુનઃ ॥
ઇતિ । યદ્વા । વિદ્યૈવ ચરમવૃત્તિરૂપં જ્ઞાનમ્ । અવિદ્યા
ભેદભ્રાન્તિરૂપં જ્ઞાનં । સ્વઃ પરબ્રહ્માત્મકં જ્ઞાનમ્ ।
સ્વપદસ્યાત્મવાચિત્વાત્ । સ્વો જ્ઞાતાવાત્મનીતિ કોશાત્ । એતત્ત્રયં
રૂપમસ્યાઃ । ઉક્તઞ્ચ લૈઙ્ગે -
ભ્રાન્તિર્વિદ્યા પરં ચેતિ શિવરૂપમિદં ત્રયમ્ ।
અર્થેષુ ભિન્નરૂપેષુ વિજ્ઞાનં ભ્રાન્તિરુચ્યતે ॥
આત્માકારેણ સંવિત્તિર્બુધૈર્વિદ્યેતિ કથ્યતે ।
વિકલ્પરહિતં તત્ત્વં પરમિત્યભિધીયતે ॥ ઇતિ ॥
મહાકામેશનયનકુમુદાહ્લાદકૌમુદી

મહાંશ્ચાસૌ કામેશશ્ચેતિ વા મહાકામો મહેચ્છો
મહાશયશ્ચાસાવીશશ્ચેતિ વા મહાકામેશસ્તસ્ય નયને એવ કુમુદે
કૈરવે રક્તપઙ્કજે વા તયોરાહ્લાદે વિકાસે સુખાતિશયકૃતનિમીલને વા
કૌમુદી ચન્દ્રિકેવ । કાર્તિકપૂર્ણિમેવેતિ વા ।
કુમુદં કૈરવે રક્તપઙ્કજે કુમુદઃ કપૌ ।
કામુદ.ઃ કાર્તિકે માસિ ચન્દ્રિકાયાં ચ કૌમુદી ॥
ઇતિ યાદવઃ । અથવા । કુત્સિતા
નશ્વરત્વાધિકદુઃખસંમિશ્રત્વાદિહેતુભિર્નિન્દ્યા મુત્પ્રીતિર્યેષાં તે
કુમુદો વૈષયિકાઃ અતએવ તેષામનુકમ્પ્યત્વાભિપ્રાયેણ કૃપણે કુમુદે
કુમુદિતિ શાશ્વતઃ । સ્યાત્કુમુત્કૃપણેઽન્યવદિતિ વિશ્વશ્ચ ।
તેષામાસમન્તાદ્વ્યાપ્તો હ્લાદઃ સુખાતિશયો મોક્ષરૂપ ઇતિ યાવત્ । સ ચ
મહાકામેશંપ્રતિ નયનેન પ્રાપણેનેતિ તૃતીયાસમાસઃ ।
શિવપ્રાપણજન્યસ્ય વૈષયિકનિષ્ઠસ્ય સુખસ્ય કૌમુદી પ્રકાશિકા

શ્રુતઃ
ભક્તહાર્દતમોભેદભાનુમદ્ભાનુસન્તતિઃ ।
ભક્તાનાં હૃદિ ભાવની યાનિ તમાંસ્યાવરણશક્તિમન્ત્યજ્ઞાનાનિ
તેષાં ભેદે નાશને ભાનુમતઃ સૂર્યસ્ય ભાનુસન્તતિઃ
કિરણપરમ્પરેવ । હૃદયસ્ય હૃલ્લેખયદણ્લાસેષ્વિતિ હૃદાદેશઃ । તત્ર
ભવ ઇત્યણ્ ।
શિવદૂતી શિવારાધ્યા શિવમૂર્તિઃ શિવઙ્કરી

શિવો દૂતોઽલ્પં યથા ભવતિ તથા સન્દેશપ્રાપકો યસ્યાઃ સા
શિવદૂતી । દૂઞ્ ઉપતાપે । યથોક્તવત્કૃત્વા દૂતોઽપ્યુપતાપકઃ । દૂતી
સઞ્ચારિકે સમે ઇતિ કોશે સઞ્ચારશબ્દોઽપિ સન્દેશસઞ્ચારણપરઃ ।
દુનોતેર્નિષ્ઠાયાં દુતનિભ્યાં દીર્ઘશ્ચેતિ દીર્ઘઃ ।
ક્તાદલ્પાખ્યાયામિતિ ઙીપ્ । બહુવ્રીહેઃ ક્તાન્તાદદન્તાદલ્પત્વે દ્યોત્યે
સ્ત્રિયાં ઙીષિતિ તદર્થઃ । ઉક્તઞ્ચ માર્કણ્ડેયપુરાણે -
યતો નિયુક્તો દૌત્યેન તયા દેવ્યા શિવઃ સ્વયમ્ ।
શિવદૂતીતિ લોકેઽસ્મિંસ્તતઃ સા ખ્યાતિમાગતા ॥
ઇતિ । એતદ્વ્યાખ્યાકારાસ્તુ શિવેન સન્દેશં પ્રાપયતતિ શિવદૂતી ।
ગૌરાદેરાકૃતિગણત્વાઙીપ્ બહુવ્રીહૌ તુ ટાપ્ સ્યાદિત્યાહુસ્તચ્ચિન્ત્યમ્ ।
ઇયં ચ પુષ્કરાખ્યે તીર્થે સ્થિતા । તદુક્તં પદ્મપુરાણે પુષ્કરખણ્ડે-
અથ તેઽન્યાઃ પ્રવક્ષ્યામિ પુષ્કરે યા વ્યવસ્થિતા ઇતિ પ્રકૃત્ય શિવદૂતી
તથા વેદી ક્ષેમા ક્ષેમઙ્કરી સદેત્યાદિ । શિવેનારાધ્યોપાસ્યા ।
તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડપુરાણે -
શિવોઽપિ યાં સમારાધ્ય ધ્યાનયોગબલેન ચ ।
ઈશ્વરઃ સર્વસિદ્ધીનામર્ધનારીશ્વરોઽભવત્ ॥
ઇતિ । શઙ્કરોપાસિતચતુષ્કૂટવિદ્યાસ્વરૂપા વા । શિવ એવ મૂર્તિઃ
સ્વરૂપં યસ્યાઃ શિવશક્ત્યયોરભેદાત્ । તદુક્તમ્ -
એકો રુદ્રઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢો માયા રુદ્રઃ સકલો નિષ્કલશ્ચ ।
સ એવ દેવી ન ચ તદ્વિભિન્ના હ્યેતજ્જ્ઞાત્વૈવામૃતત્વં વ્રજન્તિ ॥
ઇતિ । શિવા મઙ્ગલમયી મૂર્તિયસ્યા ઇતિ વા । શિવો મોક્ષ એવ રૂપં યસ્યા
વા । મોક્ષસ્યાત્મમાત્રસ્વરૂપત્વાત્ । તદુક્તં સૌરસંહિતાયાં
ચતુર્દશાધ્યાયે- અથ મુક્તેઃ સ્વરૂપં તે પ્રવક્ષ્યામિ સમાસત
ઇત્યારભ્ય
તસ્માદાત્મસ્વરૂપૈવ પરા મુક્તિરવિદ્યયા ।
પ્રતિબદ્ધા વિશુદ્ધસ્ય વિદ્યયા વ્યજ્યતેઽનઘ ॥
ઇત્યન્તમ્ । ભક્તં શિવમેવ કરોતિ અવિદ્યાપાશનિરાસેન મુક્તપ્રાપ્યં
બ્રહ્મ કરોતીવેત્યુપચારાત્ । મઙ્ગલં કરોતીતિ વા શિવઙ્કરી । કૃઞો
હેતુતાચ્છીલ્યાનુલોમ્યેષ્વિતિ ટઃ । શિવશમરિષ્ટસ્ય કર ઇતિ મુમ્

શિવપ્રિયા શિવપરા શિષ્ટેષ્ટા શિષ્ટપૂજિતા ।
શિવસ્ય પ્રિયા । શિવઃ પ્રિયો યસ્યા ઇતિ વા । શિવાત્પરા શિવસ્ય
શક્ત્યધીનાત્મલાભકત્વાત્ । શિવઃ પરો યસ્યા ઇતિ વા ।
શિવપ્રતિપાદકત્વાદ્વા શિવપરા । અયં શિવશબ્દ એતત્પર ઇત્યત્રૈવમેવ
વ્યાખ્યાદર્શનાત્ । શિષ્ટાન્યનુશિષ્ટાનિ વિહિતકર્માણિ ઇષ્ટાનિ
ઇચ્છાવિષયાઃ પ્રિયાણિ યસ્યાઃ સા શિષ્ટેષ્ટા । ઇષુ ઇચ્છાયામિતિ ધાતોઃ
કર્મણિ નિષ્ઠાયામિષ્ટમિતિ રૂપમ્ । યદ્વા શિષ્ટૈર્વિહિતકર્મભિરિષ્ટા
પૂજિતા । યજતેર્નિષ્ઠાયાં સંપ્રસારણે વ્રશ્ચેતિ ષત્વે ચ રૂપમ્ ।
સ્વસ્વવર્ણાશ્રમૈર્ધર્મૈઃ સમ્યગ્ભગવદર્પિતૈઃ ।
યત્પૂજનં ન તદ્ગન્ધમાલ્યાદીનાં સમર્પણૈઃ ॥
ઇતિ વચનાત્ । આચારપ્રભવો ધર્મો ધર્મસ્ય પ્રભુરચ્યુત ઇતિ
મહાભારતબૃહન્નારદીયયોર્વચનાત્ત્વ । યદ્વા -
ન પાણિપાદચપલો ન નેત્રચપલો ભવેત્ ।
ન ચ વાગઙ્ગચપલ ઇતિ શિષ્ટસ્ય ગોચરઃ ॥
પારમ્પર્યાગતો યેષાં વેદઃ સપરિબૃંહણઃ ।
તે શિષ્ટા બ્રાહ્મણા જ્ઞેયાઃ શ્રુતિપ્રત્યક્ષહેતવઃ ॥
ઇતિ વસિષ્ઠસૂત્રોક્તલક્ષણકાઃ શિષ્ટાસ્તે ઇષ્ટા યસ્યાઃ સા । યદ્વા
શિષ્ટૈરિષ્ટા પૂજિતા । ઇમમેવાર્થં સ્પષ્ટમાચષ્ટે શિષ્ટપૂજિતા ।
અપ્રમેયા સ્વપ્રકાશા મનોવાચામગોચરા

પ્રમાતું યોગ્યા પ્રમેયા પ્રમેયા ન ભવતીત્યપ્રમેયા ।
અકારાર્થૈર્બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિભિઃ પ્રમેયા વા । અપ્સુ પ્રમેયા વા । મમ
યોનિરપ્સ્વન્તઃ સમુદ્ર ઇતિ શ્રુતેઃ । સ્વઃ આત્માભિન્નઃ પ્રકાશો યસ્યાઃ ।
દૃશ્યત્વાભાવેન પરાપ્રકાશ્યત્વાત્ । અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિરિતિ
શ્રુતેઃ । સુષુ અપ્સુ પ્રકાશો યસ્યા વા । મનાંસિ ચ વાચશ્ચ
મનોવાચસ્તેષાં તાસાં ચાગોચરા અવિષયઃ । યતો વાચો નિવર્તન્તે
અપ્રાપ્ય મનસા સહેતિ શ્રુતેઃ । વિષ્ણુપુરાણે પ્રહ્લાદવચનઞ્ચ -
યાતીતગોચરા વાચાં મનસાં ચાવિશેષણા ।
જ્ઞાનિજ્ઞાનપરિચ્છેદ્યા વન્દે તામીશ્વરીં પરામ્ ॥
ઇતિ । સ્ત્રીશૂદ્રદ્વિજબન્ધૂનાં ત્રયી ન શ્રુતિગોચરેત્યાદાવિવ
ગોચરશબ્દસ્ય સ્ત્રીલિઙ્ગત્વમ્ । ન વિદ્યતે ગોચરો યસ્યામિતિ વા ।
વાઙ્મનસવિષય એકોઽપિ પદાર્થો યસ્યાં નાસ્તિ ।
તદ્ગુણાનામપ્યાનન્ત્યેન વાઙ્મનસાઽતીતત્વાદિતિ ભાવઃ । યત્તુ અન્ત્યા
ઇત્યધિકૃત્ય નિર્મન્ દ્વે ક્તિષ્ઠે ઇતિ છલાક્ષરસૂત્રદ્વયં પઠ્યતે । નિઃ
મન્ ક્તિઃ ષ્ઠા ઇત્યેતદક્ષરાન્તાનિ ચત્વાર્યેવ નામાનિ
દ્વિદ્વિપદઘટિતાનિ ભવન્તીતિ તદર્થઃ ।
તત્સમાનવિભક્તિકપદદ્વયપરમ્ । અપ્રાપ્તે વાક્યમર્થવદિતિ ન્યાયેન
તાદૃશસ્થલ એવ નામદ્વયભ્રમનિરાસકત્વેન સાર્થક્યાત્ । યથા
પરં જ્યોતિઃ પરં ધામ પરા શક્તિઃ પરા નિષ્ઠેતિ । ઇદં તુ
ભિન્નવિભક્તિપદદ્વયઘટિતમેકં નામેત્યદોષઃ । યદ્યપિ મનશ્ચ
વાચા ચ મનોવાચે તે ચ તે આમે ચ અપક્વે ચ મનોવાચામે । વિશેષણં
વિશેષ્યેણ બહુલમિત્યુક્તેર્ન પૂર્વનિપાતઃ । તે ન ભવત ઇત્યમનોવાચામે
। તયોર્ગોચરેત્યેકપદમેવેદં નામ સુવચમ્ । યતો વાચો નિર્વતન્તે ઇતિ
શ્રુતેર્વેદૈકવેદ્યત્વશ્રુત્યા મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્ય ઇત્યાદિશ્રુત્યા ચ સહ
વિરોધસ્ય ભામત્યાં શક્તિલક્ષણાપરતયા પક્વાપક્વમનઃપરતયા
ચ વ્યવસ્થાકલ્પનેન પરિહૃતત્વાત્ । તથાપિ ગસ્વિયાદૃઢીઠકાં પૃણ્ ઇતિ
છલાક્ષરસૂત્રવિરુદ્ધમ્ । તસ્ય ચ છાયા
પૃકિકુરવીરિવદૃઢીઠકાંપૃ ઇત્યેકાદશભિરક્ષરૈર્ભાષ્યકારૈરુક્તા
। તેષુ ચ પ્રકૃતં નામારભ્ય પઞ્ચકોશાન્તરસ્થિતેત્યન્તાનિ ચતુર્દશ
નામાનિ પ્રતિપાદ્યન્તે । પવર્ગીયાદ્યક્ષરકાષ્ટાક્ષરનામભ્યાં
સંપુટીકૃતાનિ દ્વાદશ નામાનીત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતનામન્યેકાક્ષરપ્રશ્લેષે તુ નવાક્ષરત્વં સ્વરાદિત્વં ચ ।
સ્યાદિતિ તાદૃશેન સંપુટીકરણાભાવાદ્ભવતિ સૂત્રવિરોધઃ ।
સૂત્રાણામપિ દૃષ્ટોપાયનિબન્ધનમાત્રરૂપત્વેન
તદુક્તોપાયસ્યોપાયાન્તરાદૂષકત્વપર્યાલોચને તુ સોઽપિ પક્ષઃ
સાધુરેવ । એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્

ચિચ્છક્તિશ્ચેતનારૂપા જડશક્તિર્જડાત્મિકા ।
ચિચ્છક્તિરૌપમ્યશક્તિઃ । ચિદિત્યુપમાયામિતિ યાસ્કસ્મૃતેઃ । ચિદિતિ
ચોપમાર્થે પ્રયુજ્યમાન ઇતિ પાણિનિસ્મરણાચ્ચ ।
દ્વે અક્ષરે બ્રહ્મપરે અનન્તે વિદ્યાઽવિદ્યે નિહિતે યત્ર ગૂઢે ।
ક્ષરં ત્વવિદ્યા હ્યમૃતં તુ વિદ્યા વિદ્યાઽવિદ્યે ઈશતે યસ્તુ સોઽન્ય ॥
ઇતિ શ્વેતાશ્વતરનિર્દિષ્ટં વિદ્યાપદેનોચ્યતે । અવિદ્યાનિવારકત્વરૂપં
સમર્થ્યં ચૈતન્યાપરંપર્યાયં વા ચિચ્છક્તિઃ । દેવીભાગવતે
પઞ્ચમસ્કન્ધે -
વર્તતે સર્વભૂતેષુ શક્તિઃ સર્વાત્મના નૃપ ।
શવવચ્છક્તિહીનસ્તુ પ્રાણી ભવતિ સર્વથા ॥
ચિચ્છક્તિઃ સર્વભૂતેષુ રૂપં તસ્યાસ્તદેવ હિ ।
ઇતિ । તદેવાહ ચેતનારૂપા । ચિચ્છક્તિઃ પરમેશ્વરસ્ય વિમલા
ચૈતન્યમેવોચ્યત ઇતિ સંક્ષેપશારીરકાચાર્યાઃ । ચૈતન્યસ્વરૂપા
શક્તિરિતિ ગૌડપાદીયસૂત્રઞ્ચ । દેવીભાગવતે પ્રાથમિકશ્લોકેઽપિ
સર્વચૈતન્યરૂપાં તામાદ્યાં વિદ્યાં ચ ધીમહિ । બુદ્ધિં યા નઃ
પ્રચોદયાદિતિ । ઇયઞ્ચ ત્રિચરણા ગાયત્રી । અત એવ માત્સ્યે- ગાયત્ર્યા ચ
સમારામ્ભસ્તદ્વૈ ભાગવતં વિદુરિતિ । સૈષાનન્દસ્ય મીમા।સા
ભવતીતિ શ્રુતિરપિ । આનન્દસ્ય બ્રહ્મણઃ સૈષા ચિદ્રૂપા
શક્તિર્મીમાંસા ભવતિ વિમર્શાત્મિકા ભવતીતિ
શંકરારણ્યચરણૈર્વિદ્યારત્ને વ્યાખ્યાનદર્શનાત્ ।
સ્રષ્ટવ્યજગદાત્મકશક્યપ્રતિયોગિકો માયાપરિણામવિશેષો
જડશક્તિઃ । સૃજ્યશક્તિમાત્રોપલક્ષણમેતત્ । ઉક્તઞ્ચ વિષ્ણુપુરાણે -
શક્તયઃ સર્વભાવાનામચિન્ત્યજ્ઞાનગોચરાઃ ।
શતશો બ્રહ્મણસ્તાસ્તુ સર્ગાદ્યા ભાવશક્તયઃ ॥
ભવન્તિ તપસાં શ્રેષ્ઠ પાવકસ્ય યથોષ્ણતા ।
નિમિત્તમાત્રમેવાસૌ સૃજ્યાનાં સર્ગકર્મણિ ॥
પ્રધાનકારણીભૂતા યતો વૈ સૃજ્યશક્તયઃ ।
નિમિત્તમાત્રં મુક્ત્વૈકં નાન્યત્કિઞ્ચિદપેક્ષતે ॥
નીયતે તપસાં શ્રેષ્ઠ સ્વશક્ત્યા વસ્તુતસ્તુ તામ્ ।
ઇતિ । જડં દૃશ્યમાત્રમાત્મા સ્વરૂપં યસ્યા માયાયાઃ સા
જડાત્મિકા ।
ગાયત્રી વ્યાહૃતિઃ સન્ધ્યા -
ચતુર્વિંશત્યક્ષરં છન્દો ગાયત્રી । ગાયત્રી છન્દસામહમિતિ
ગીતા । ગાયત્રી છન્દસામસીતિ કૌર્મે દેવીસ્તવે ચ । યદ્વા ગાયત્ર્યાખ્યા
ગોપકન્યા બ્રહ્મણઃ કનિષ્ઠપત્ની । તદુક્તં પદ્મપુરાણે
પુષ્કરંક્ષેત્રે બ્રહ્મણિ યાગં કુર્વતિ સતિ સમાહૂતા સાવિત્રી
લક્ષ્મ્યાદિકા અદ્યાપિ નાગતાસ્તાભિઃ સહાગચ્છામીત્યુત્તરમદાત્ । તેન
વચનેન કુપિતો બ્રહ્મા શક્તિહસ્તાત્કાઞ્ચિદ્ગોપકન્યામાનાયય વિષ્ણું
પ્રત્યુક્તવાનિતિ પ્રકૃત્ય
તાવદ્ બ્રહ્મા હરિં પ્રાહ યજ્ઞાર્થં સત્વરં ચ નઃ ।
દૈવી ચૈષા મહાભાગ ગાયત્રી નામતઃ પ્રભો ॥
એવમુક્તે તદા વિષ્ણુર્બ્રહ્માણં પ્રોક્તવાનિદમ્ ।
તદેનામુદ્વહસ્વાદ્ય મયા દત્તાં તવ પ્રભો ॥
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન વિકલ્પં મા કૃથાશ્ચિરમ્ ।
ગૃહાણ ગોપકન્યાયા અસ્યાઃ પાણિમનાકુલમ્ ॥
ગાન્ધર્વેણ તતો ગોપીમુપયેમે પિતામહઃ ।
ઇત્યાદિ । તેન તાદૃશગોપકન્યારૂપેત્યર્થઃ । અથવા ગાયન્તં ત્રાયતે
યસ્માદ્ગાયત્રી તેન કથ્યત ઇતિ ગાયત્રીકલ્પે
ભારદ્વાજસ્મૃત્યુક્તનિર્વચનાદ્વેદમાતરિ પ્રસિદ્ધો
ગાયત્રીશબ્દસ્તદભેદાદમ્બાયા અપિ વાચકઃ । આતોઽનુપસર્ગે ક ઇતિ કઃ ।
ગૌરાદિત્વાન્ઙીષ્ । તદુક્તં પદ્મપુરાણે -
વિશેષાત્પુષ્કરે સ્નાત્વા જપેન્માં વેદમાતરમ્ ।
અષ્ટાક્ષરા સ્થિતા ચાહં જગદ્વ્યાપ્તં મયા ત્વિદમ્ ।
ઇતિ । દેવીપુરાણે તુ- ગાયનાદ્ગમનાદ્વાપિ ગાયત્રી ત્રિદશાર્ચિતેત્યુક્તમ્ ।
ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચેતિ તુ છાન્દોગ્યમ્ । ગાયત્રી ગાયનાત્મત્વાદિતિ
મહાવાસિષ્ઠરામાયણઞ્ચ । વ્યાહૃતિર્વ્યાહરણમુચ્ચારણં
તદ્રૂપા । મન્ત્રવિશેષરૂપા વા । વાયુપુરાણે તુ -
મયાભિવ્યાહૃતં યસ્માત્ત્વં ચૈવ સમુપસ્થિતા ।
તેન વ્યાહૃતિરિત્યેવં નામ તે સિદ્ધિમેષ્યતિ ॥
ઇતિ નિરુક્તમ્ । આદિત્યાવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય સ્વસ્ય ચાભેદભાવનં
સન્ધ્યાપદાર્થઃ । સમ્યગ્ધ્યાયન્ત્યસ્યામિતિ વ્યુત્પત્તેશ્ચ । તદુક્તં
મહાભારતે -
સન્ધ્યેતિ સૂર્યગં બ્રહ્મ સન્ધ્યાનાદવિભાગતઃ ।
બ્રહ્માદ્યૈઃ સકલૈર્ભૂતૈસ્તદંશૈઃ સચ્ચિદાત્મનઃ ॥
તસ્ય દાસોઽહમસ્મીતિ સોઽહમસ્મીતિ યા મતિઃ ।
ભવેદુપાસકસ્યેતિ હ્યેવં વેદવિદો વિદુઃ ॥
ઇતિ । તદભેદાદિયમપિ સન્ધ્યા । તથા ચ વ્યાસઃ -
ન ભિન્નાં પ્રતિપદ્યેત ગાયત્રીં બ્રહ્મણા સહ ।
સાહમસ્મીત્યુપાસીત વિધિના યેન કેનચિત્ ॥
ઇતિ । ભારદ્વાજસ્મૃતાવપિ -
બ્રહ્માદ્યાકારભેદેન યા ભિન્ના કર્મસાક્ષિણી ।
ભાસ્વતીશ્વરશક્તિઃ સા સન્ધ્યેત્યભિહિતા બુધૈઃ ॥ ઇતિ ।
ગાયત્રી સશિરાસ્તુરીયસહિતા સંધ્યામયીત્યાગમૈ-
રાખ્યાતા ત્રિપુરે ત્વમેવ મહતાં શર્મપ્રદા કર્મણામ્ ।
ઇત્યભિયુક્તોક્તિરિતિ । અત એવ સન્ધિકાલોપાસ્યદેવતાપરોઽયં શબ્દ ઇતિ
માધવઃ । સમ્યગ્ધ્યેયત્વાત્સન્ધ્યા । આતશ્ચોપસર્ગ ઇતિ કર્મણ્યણિતિ
પારિજાતકારઃ । ઇયઞ્ચ બ્રહ્મણો માનસપુત્રી । તદુક્તં
કાલિકોપપુરાણે -
તદા તન્મનસો જાતા ચારુરૂપા વરાઙ્ગના ।
નામ્ના સન્ધ્યેતિ વિખ્યાતા સાયંસન્ધ્યા જયન્તિકા ॥
બ્રહ્મણો ધ્યાયતો યસ્માત્સમ્યગ્જાતા વરાઙ્ગના ।
અતઃ સન્ધ્યેતિ લોકેઽસ્મિન્નસ્યાઃ ખ્યાતિર્ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ । ભગવતીપુરાણેઽપિ -
યા સા સન્ધ્યા બ્રહ્મસુતા મનોજાતા પુરાભવત્ ।
તપસ્તપ્ત્વા તનું ત્યક્ત્વા સૈવ ભૂતા હ્યરુન્ધતિ ॥
ઇતિ । રેણુકાપુરાણે તુ -
ઇડૈકાસ્ય મહાકાલી મહાલક્ષ્મીસ્તુ પિઙ્ગલા ।
એકવીરા સુષુમ્ણેયમેવં સન્ધ્યાત્રયાત્મિકા ॥
ઇત્યુક્તમ્ । એકવર્ષાત્મકકન્યારૂપા વા એકવર્ષા ભવેત્સન્ધ્યેતિ
કન્યાપ્રકરણે ધૌમ્યવચનાત્ ।
દ્વિજવૃન્દનિષેવિતા

દ્વિજવૃન્દૈસ્ત્રૈવાર્ણિકસમૂહૈર્નિષેવિતોપાસ્યા સન્ધ્યાત્વાદેવ । ઉક્તઞ્ચ
રેણુકાપુરાણે -
સન્ધ્યૈકા સર્વદા દૈવૈર્દ્વિજૈર્વન્દ્યા મહાત્મભિઃ ।
આસને શયને યાને ભોજને રેણુકૈવ હિ ॥
ઇતિ । અથવા વ્યાહૃત્યાદિનામત્રયમવસ્થાત્રયવત્પરમ્ ।
વ્યાહૃતિર્વાગ્વ્યાપારો જાગ્રદવસ્થોપલક્ષકઃ ।
સન્ધ્યાશબ્દોઽવસ્થયોઃ સન્ધૌ જાત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા સન્ધ્યે સૃષ્ટિરાહ
હીતિ વ્યાસસૂત્રે પ્રયોગાચ્ચ સ્વપ્નપરઃ અવસ્થાવિશેષત્વાભિપ્રાયેણ
તદવચ્છિન્નદેવ્યભિપ્રાયેણ ચ સ્ત્રીલિઙ્ગઃ । દ્વિજાઃ પક્ષિણ ઇવ દ્વિજા
જીવાસ્તેષાં વૃન્દેન નિતરામભેદેન સેવિતા સમ્બદ્ધેતિ સુષુપ્તિદૃશોક્તિઃ
। યથા પક્ષિણઃ સઞ્ચારેણ શ્રાન્તાઃ પક્ષૌ સઙ્કોચ્ય નીડે લીયન્તે
તથા જીવા અપિ શ્રાન્તા જાગરસ્વપ્નૌ સઙ્કોચ્ય પરબ્રહ્મણિ નિલીયન્ત
ઇત્યુક્તેઃ । યચ્છ્રુતં બૃહદારણ્યકે- તદ્યથાસ્મિન્નાકાશે
શ્યેનો વા સુપર્ણો વા વિપરિપત્ય શ્રાન્તઃ સંહત્ય પક્ષૌ સંલ્લયાયૈવ
ધ્રિયત એવમેવાયં પુરુષ એતસ્મા અન્તાય ધાવતિ યત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન
કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતીતિ । સતા સોમ્ય તદા
સમ્પન્નો ભવતીતિ શ્રુતેશ્ચ । તદભાવો નાડીષુ તચ્છ્રુતેરાત્મનિ ચેતિ
તાર્તીયીકાધિકરણે તથા નિર્ણયાચ્ચ

તત્ત્વાસના તત્ત્વમયી પઞ્ચકોશાન્તરસ્થિતામ્ ।
શિવાદિક્ષિત્યન્તાનિ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાન્યેવાસનં
યોગપીઠાખ્યમાસનં યસ્યાઃ । તત્ત્વાન્યસ્યતિ ક્ષિપતીતિ વા । તત્પદસ્ય
બુદ્ધિવિપરિવૃત્તિવિષયે શક્તિઃ । ભગવત્યપિ સર્વેષાં બુદ્ધૌ વિપરિવર્તત
એવેતિ ભવતિ તત્પદવાચ્યા । એવમેવ ચોક્તં યત્તત્પદમનુત્તમમિતિ
વિષ્ણુસહસ્રનામભાષ્યે આચાર્યભગવત્પાદૈઃ । તતશ્ચ તત્ર યદે
નમસ્તદે નમ ઇતિ કેષાઞ્ચિચ્ચતુર્થ્યન્તમન્ત્રકલ્પનં ચિન્ત્યમ્
યત્તત્પદશક્યતાવચ્છેદકાપરિત્યાગેનૈવ બ્રહ્મણિ પ્રવૃત્તૌ
સંજ્ઞાત્વાભાવેન સર્વનામત્વાનપાયાત્ । કિઞ્ચ
તવર્ગીયાક્ષરચતુષ્ટયાન્યતમાન્તત્વેઽપિ ચર્ત્વેન યત્તત્પદમિતિ
સંહિતોપપત્તેર્દકારાન્તત્વમેવેતિ તયોઃ પ્રાતિપદિકયોર્દુરુપપાદમ્ ।
તસ્માદ્યસ્મૈનમસ્તસ્મૈનમ ઇત્યેવ પ્રયોગઃ ।
બ્રહ્મવિશેષ્યકત્વાભિપ્રાયેણ નપુંસકલિઙ્ગોપપત્તિઃ । એવમેવ ત્વં
પદેનાપિ ભગવતી વાચ્યેતિ તુભ્યં નમ ઇત્યેવ પ્રયોગઃ । યદા તુ
તત્ત્વમસીત્યત્રેવ નિર્ગુણબ્રહ્મલક્ષકે તત્ત્વં પદે તદાપિ
સર્વનામતાનપાયાદુક્તવિધ એવ પ્રયોગઃ । નહિ સંકુચિતવૃત્તિકમપિ
વિશ્વપદં વિશ્વેદેવા ઇત્યાદૌ સર્વનામતાં જહાતિ । અયીતિ
કોમલામન્ત્રણેઽવ્યયમ્ । ગૌરાદેરાકૃતિગણત્વાત્તતો ઙીષિ રૂપમિદમ્ ।
જનમાતૃત્વાજ્જનૈરામન્ત્રણીયેત્યર્થઃ । અયઃ શુભાવહો વિધિસ્તદ્રૂપા
વા । અસીતિ પદાર્થસ્યૈક્યસ્ય વાચકં વાઽયીતિ પદમ્ । અયપયગતાવિતિ
ધાતુપાઠેન ગત્યર્થસ્ય તત્રૈવ પર્યવસાનાત્ અયયૈ નમ ઇતિ પ્રયોગઃ ।
ચરમશતકાન્તર્ગતેન નામ્ના પૌનરુક્ત્યપરિજિહીર્ષયેયં કલ્પના
સૂત્રકૃતામિત્યુપપત્તિઃ । એવમન્યત્રાપ્યૂહ્યમ્ । પઞ્ચસંખ્યાકાઃ
કોશાઃ પઞ્ચકોશા ઇતિ મધ્યમપદલોપી સમાસઃ । તે ચ
પઞ્ચપઞ્ચિકાપૂજને પ્રસિદ્ધા મન્ત્રવિશેષાઃ । તદભેદાત્તદ્દેવતા
અપિ । તાશ્ચ જ્ઞાનાર્ણવે -
શ્રીવિદ્યા ચ પરંજ્યોતિઃ પરા નિષ્કલશામ્ભવી ।
અજપા માતૃકા ચેતિ પઞ્ચ કોશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
ઇતિ । એતાસુ પઞ્ચદેવતાસુ શ્રીચક્રરાજેઽર્ચ્યમાનાસુ
પરંજ્યોતિરાદ્યાશ્ચતસ્રો દેવતા અભિતઃ સૃષ્ટ્યાદિચક્રેષુ
વ્યષ્ટિસમષ્ટિભેદેન પૂજ્યન્તે । શ્રીવિદ્યા તુ મધ્યે બિન્દ્વિતિ સ્થિતિઃ । તેન
પઞ્ચકોશાનામન્તરે મધ્યે સ્થિતેત્યર્થઃ । યદ્વા સન્તિ
તાવદસ્મદાદિશરીરેષ્વન્નમય-પ્રાણમય-મનોમય-
વિજ્ઞાનમયાનન્દમયાખ્યા અન્તરન્તઃકક્ષ્યાક્રમેણ
પઞ્ચકોશપદવાચ્યાઃ પદાર્થાઃ । એતેષાં પઞ્ચાનાં મધ્યે
આન્તર આનન્દમયઃ કોશસ્તત્રાભેદેન સ્થિતા । આનન્દમયાધિકરણે
વૃત્તિકારૈઃ- અન્યોન્તરાત્માનન્દમય ઇત્યાદિશ્રુતિષ્વાનન્દમયસ્ય
બ્રહ્મરૂપતોક્તેઃ । આચાર્ય ભગવત્પાદૈસ્ત્વાનન્દમયસ્ય શોધનીયેષુ
ગણનાદશુદ્ધત્વે સિદ્ધે બ્રહ્મતા નોપપદ્યત ઇત્યાશયેન
બ્રહ્મપુચ્છવાક્ય એવ બ્રહ્મનિર્દેશો વ્યવસ્થાપિતઃ । તત્પક્ષે
યદયમાકાશ આનન્દો ન સ્યાદિતિ સામાનાધિકરણ્યેન
પ્રયોગાદાનન્દમયકોશસ્ય
પરાકાશાત્મકબ્રહ્મશરીરભૂતચિચ્છક્તિરૂપત્વમ્ ।
શ્રીકણ્ઠભાષ્યે તટ્ટીકાદાવયમર્થઃ સ્પષ્ટઃ । પુચ્છબ્રહ્મપક્ષે તુ
પઞ્ચાનામન્તરે મધ્યે સ્થિતેત્યર્થઃ । યુક્તઞ્ચૈતત્ । બ્રહ્મગીતાયાં
તથૈવોપબૃંહણદર્શનાત્ । તદુક્તમ્ -
તથાનન્દમયશ્ચાપિ બ્રહ્મણાન્યેન સાક્ષિણા ।
સર્વોત્તરેણ સમ્પૂર્ણો બ્રહ્મ નાન્યેન કેનચિત્ ॥
યદિદં બ્રહ્મપુચ્છાખ્યં સત્યજ્ઞાનાદ્વયાત્મકમ્ ।
સરસઃ સર્વદા સાક્ષાન્નાન્યથા સુરપુઙ્ગવા ॥
ઇતિ । ક્રોધભટ્ટારકા અપ્યાહઃ -
અન્નપ્રાણમનઃપ્રબોધપરમાનન્દૈઃ શિરઃપક્ષયુક્
પુચ્છાત્મપ્રકટૈર્મહોપનિષદાં વાક્યૈઃ પ્રસિદ્ધીકૃતૈઃ ।
કોશૈઃ પઞ્ચભિરેભિરેવ ભવતીમેતત્પ્રલીનામિતિ
જ્યોતિઃ પ્રજ્વલદુજ્જ્વલાત્મચપલાં યો વેદ સ બ્રહ્મવિત્ ॥ ઇતિ ।
નિઃસીમમહિમા નિત્યયૌવના મદશાલિની

નિષ્ક્રાન્તઃ સીમાનં સીમાં વા નિઃસીમા નિઃસીમો વા નિરવધિકો
મહિમા યસ્યાઃ । મન ઇતિ નિષેધાન્ન ઙીપ્ । વૈકલ્પિકો ડાપ્ । અતો
નિઃસીમમહિમ્ને નમ ઇતિ વા નિઃસીમમહિમાયૈ નમ ઇતિ વા પ્રયોગઃ ।
કાલત્રયેઽપિ રજસોઽવિરહાન્નિત્યયૌવના । વિષયાન્તરસમ્પર્કશૂન્ય
આનન્દૈકવિષયકો વૃત્તિવિશેષો મદસ્તેન શાલતે શોભત ઇતિ તથા

મદાઘૂર્ણિતરક્તાક્ષી મદપાટલગણ્ડભૂઃ ।
મદેન ઘૂર્ણિતાનિ રક્તાનિ ચાક્ષીણિ યસ્યાઃ । બાહ્યવિષયવૈમુખ્યં
ઘૂર્ણનમ્ । મદેન પાટલે શ્વેતરક્તે ગણ્ડભુવૌ કપોલભિત્તી યસ્યાઃ ।
મદો મદ્યં લક્ષણત્વ? તત્પાનમ્ । યદ્વા મદઃ કસ્તૂરી । પાટલં
પુષ્પવિશેષઃ । મત્વર્થીયોઽચ્ । તદ્વત્યાત્મકારકાચિત્રિતે
કર્ણાવતંસવત્યૌ ચ ગણ્ડભુવૌ યસ્યાઃ ।
મદો રેતસિ કસ્તૂર્યાં ગર્વે હર્ષેભદાનયોઃ ।
મદ્યેઽપિ મદ્ આખ્યાત ------------------------------ ॥
ઇતિ વિશ્વઃ ।
ચન્દનદ્રવદિગ્ધાઙ્ગા ચામ્પેયકુસુમપ્રિયા

ચન્દનસ્ય મલયજસ્ય દ્રવેણ ઘૃષ્ટસારેણ દિગ્ધાનિ લિપ્તાન્યઙ્ગાનિ
યસ્યાઃ । ચામ્પેયકુસુમં નાગકેસરપુષ્પં ચમ્પાસમ્બન્ધિપુષ્પં
વા પ્રિયં યસ્યાઃ

કુશલા કોમલાકારા કુરુકુલ્લા કુલેશ્વરી ।
સૃષ્ટ્યાદિનિર્માણકૌશલવત્ત્વાત્કુશલા । કુશં જલં લાતિ આદત્તે
ઇતિ વા । આદન્તત્વાત્કઃ । કુત્સિતઃ શલશ્ચન્દ્રમા યસ્યાઃ અગ્રે
તદધિકકાન્તિમત્ત્વાદિતિ વા । શલં તુ શલ્લકીલોમ્નિ શલો ભૃઙ્ગીગણે
વિધાવિતિ વિશ્વઃ । કોમલઃ સુકુમાર આકારોઽવયવવિન્યાસો યસ્યાઃ ।
કુરુકુલ્લાખ્યદેવી શ્રીપુરેઽહઙ્કારચિત્તમયપ્રાકારયોર્મધ્યે
વિમર્શમયવાપ્યામધિકૃતા । તદુક્તં લલિતાસ્તવરત્ને વાપીં
પ્રકૃત્ય-
કુરુવિન્દતરણિનિલયાં કુલાચલસ્પર્ધિકુચનમન્મધ્યામ્ ।
કુઙ્કુમવિલિપ્તગાત્રીં કુરુકુલ્લાં મનસિ કુર્મહે સતતમ્ ॥
ઇતિ । તન્ત્રરાજે ચ દ્વાવિંશે પટલે નિરૂપિતા તદ્રૂપા । સજાતીયાનાં
માતૃમાનમેયાનાં સમૂહઃ કુલં તસ્યેશ્વરી ।
કુલકુણ્ડાલયા કૌલમાર્ગતત્પરસેવિતા

મૂલાધારકાર્ણિકામધ્યગતો બિન્દુઃ કુલકુણ્ડં
કમલકન્દમધ્યસ્થિતછિદ્રતુલ્યં તદેવાલયઃ સ્વાપસ્થાનં યસ્યાઃ ।
તસ્મિન્નાસમન્તાલ્લયઃ સુષુપ્તિરિવ યસ્યા ઇતિ વા । સા કુણ્ડલિનીતિ યાવત્ ।
તદુક્તમાચાર્ય ભગવત્પાદૈઃ -
અવાપ્ય સ્વાં ભૂમિં ભુજગનિભમધ્યુષ્ટવલયં
સ્વમાત્માનં કૃત્વા સ્વપિષિ કુલકુણ્ડે કુહરિણી ।
ઇતિ । સ્વસ્વવંશપરમ્પરાપ્રાપ્તો માર્ગઃ કુલસમ્બન્ધિત્વાત્કૌલઃ ।
તદુક્તં વ્રતખણ્ડે -
યસ્ય યસ્ય હિ યા દેવી કુલમાર્ગેણ સંસ્થિતા ।
તેન તેન ચ સા પૂજ્યા બલિગન્ધાનુલેપનૈઃ ॥
ઇતિ । નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈશ્ચૈવ પૂજયેત્કુલમાર્ગત ઇતિ ચ । યદ્વા સમયમતં
કૌલમતં મિશ્રમતં ચેતિ વિદ્યોપાસ્તૌ મતત્રયમ્ ।
શુકવસિષ્ઠાદિસંહિતાપઞ્ચકોક્તં વૈદિકમાર્ગકરમ્બિતમાદ્યમ્ ।
ચન્દ્રકુલાદિતન્ત્રાષ્ટકોક્તં તુ ચરમમ્ । કુલસમયોભયાનુસારિત્વાત્ ।
એતદ્ભિન્નતન્ત્રોદિતં કૌલમાર્ગમ્ । કૌલૈર્મૃગ્યત ઇત્યર્થે કર્મણિ ઘઞ્ ।
તત્તદુપાસ્તિભેદોઽધિકારભેદશ્ચ તત્તત્તન્ત્રેષ્વેવ સ્પષ્ટઃ
તસ્મિંસ્તત્પરૈરાસક્તૈઃ સેવિતા

કુમારગણનાથામ્બા તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્મતિર્ધૃતિઃ ।
કુમારઃ સ્કન્દો ગણનાથો ગજાનનસ્તયોરમ્બા માતા । કુત્સિતો
મારગણઃ સ્મરવિકારસમૂહો યેષાં તન્નાથાનમ્બતે બધ્નાતીતિ વા
। અબિ બન્ધન ઇતિ ધાતુઃ । કુમારશબ્દેન તદ્દેવત્યોઽહઙ્કારો વા ગૃહ્યતે
। તદુક્તં વરાહપુરાણે -
પુરુષો વિષ્ણુરિત્યુક્તઃ શિવો વા નામ નામતઃ ।
અવ્યક્તં તુ ઉમાદેવી શ્રીર્વા પદ્મનિભેક્ષણા ॥
તત્સંયોગાદહઙ્કારઃ સ ચ સેનાપતિર્ગુહઃ ॥
ઇતિ । તદ્ગણૈર્નાથાનતીવાહન્તાવિષ્ટાનમ્બત ઇતિ । તુષ્ટ્યાદીનિ સપ્ત
નામાનિ તોષપોષજ્ઞાનધૈર્યશમકલ્યાણવત્ત્વકમનીયતાવાચકાનિ
સન્તિ તાદૃશભગવતીસ્વરૂપત્વાભિપ્રાયેણ તામપ્યભિદધતિ । તથા ચ
માર્કણ્ડેયપુરાણે -
યા દેવી સર્વભૂતેષુ તુષ્ટિરૂપેણ સંસ્થિતા ।
નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ ॥
ઇત્યાદિ । મલ્લારિમાહાત્મ્યેઽપિ -
યો દેવઃ સર્વભૂતેષુ તોષરૂપેણ સંસ્થિતઃ ।
નમસ્તસ્મૈ નમસ્તસ્મૈ નમસ્તસ્મૈ નમો નમઃ ॥
ઇત્યાદિ । દેવીભાગવતે તૃતીયસ્કન્ધે -
બુદ્ધિઃ કીર્તિર્ધૃતિર્લક્ષ્મીઃ શક્તિઃ શ્રદ્ધા મતિઃ સ્મૃતિઃ ।
સર્વેષાં પ્રાણિનાં સામ્બા પ્રત્યક્ષં તન્નિદર્શનમ્ ॥
ઇતિ । પદ્મપુરાણે દેવીક્ષેત્રગણનાવસરે- તુષ્ટિર્વસ્ત્રેશ્વરે તથા ।
દેવદારુવને પુષ્ટિઃ ધૃતિઃ પિણ્ડારકક્ષેત્રે ઇત્યેવં
તત્તત્ક્ષેત્રાધિષ્ઠાત્ર્યા ભગવત્યા નામેત્યુક્તમ્ । મતિસ્તુ વાયુપુરાણે
નિરુચ્યતે -
બિભર્તિ માનં મનુતે વિભાગં મન્યતેઽપિ ચ ।
પુરુષો ભોગસમ્બદ્ધસ્તેન ચાસૌ મતિઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ । તસ્યાશ્ચ દેવીરૂપતા સૂતસંહિતાયામ્ -
યાનુભૂતિરુદિતા મતિઃ પરા વેદમાનનિરતા શુભાવહા ।
તામતીવ સુખદાં વયં શિવાં કેશવાદિજનસેવિતાં નુમઃ ॥ ઇત્યાદિ
।
શાન્તિઃ સ્વસ્તિમતી કાન્તિર્નન્દિની વિઘ્નનાશિની

શાન્તિશબ્દેન વાયવીયઃ કલાવિશેષો વા કથ્યતે । તદુક્તં શૈવાગમે-
મલમાયાવિકારૌઘશાન્તિઃ પુંસઃ પુનર્યયા ।
સા કલા શાન્તિરિત્યુક્તા સાધિકારાસ્પદં પદમ્ ॥
ઇતિ । બૃહત્પારાશરસ્મૃતાવપિ -
દશપઞ્ચાઙ્ગુલવ્યાપ્તં નાસિકાયા બહિઃસ્થિતમ્ ।
જીવો યત્ર વિશુધ્યેત સા કલા ષોડશી સ્મૃતા ॥
ઇતિ પ્રકૃત્ય સા ચ શાન્તિઃ પ્રકીર્તિતેત્યન્તમ્ । સુષ્ઠુ અસ્તિઃ સત્તા તદ્વત્ત્વેન
વા સ્વસ્તિમતી । સત્તાયાઃ શોભનત્વઞ્ચ પારમાર્થિકત્વં
વ્યાવહારિકસત્તાધિકત્વમ્ । પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેષ સત્યમ્
તત્સત્યસ્ય સત્યમિતિ ચ શ્રુતેઃ ।
સ્વસ્ત્યાશીઃક્ષેમનિષ્પાપપુણ્યમઙ્ગલવાચક ઇતિ રત્નકોશઃ ।
સ્વસ્તીત્યવિનાશિનામેતિ યાસ્કશ્ચ । કાન્તિશબ્દેનેચ્છાશક્તિર્વોચ્યતે ।
નન્દયિતૃત્વાન્નન્દિની કામધેનુવંશોદ્ભવો ગોવિશેષો વા
ગઙ્ગાસ્વરૂપા વા । વિશેષેણ ઘ્નન્તીતિ વિઘ્ના
વિદ્યાન્તરાયાસ્તાન્નાશયિતું શીલમસ્યાસ્તથા

તેજોવતી ત્રિનયના લોલાક્ષી કામરૂપિણી ।
તેજસામાદિત્યાદીનામાધારભૂતત્વાત્તેજોવતી । એતસ્મિન્ ખલ્વક્ષરે
ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠત ઇતિ શ્રુતેઃ । ત્રીણિ
સોમસૂર્યાગ્નિરૂપાણિ નયનાનિ નેત્રાણિ યસ્યાઃ ।
ક્ષુભ્નાદેરાકૃતિગણત્વાત્સંજ્ઞાશબ્દત્વેઽપિ ણત્વાભાવઃ । વૌષડિતિ
શબ્દસ્ય ત્રિનયનેતિ સંજ્ઞા નામપારાયણે પ્રસિદ્ધા તદ્રૂપા વા ।
યદ્વા નયનશબ્દો લક્ષણયા પ્રમાણપરઃ । નયતિ પ્રાપયતિ
પ્રમાણમિતિ વ્યુત્પત્તેશ્ચ । તથા ચ શાણ્ડિલ્યસૂત્રે પ્રયોગઃ ત્રીણ્યેષાં
નેત્રાણિ શબ્દલિઙ્ગાક્ષભેદાદ્રુદ્રવદિતિ । ત્રીણિ
પ્રત્યક્ષાનુમાનશબ્દરૂપાણિ પ્રમાણાનિ યસ્યાઃ ।
યદ્વિષયકપ્રમાજનને ત્રિવિધમેવ પ્રમાણમ્ । શ્રવણરૂપં
શાબ્દજ્ઞાનમ્ । મનનં યૌક્તિકત્વાદાનુમાનિકમ્ । નિદિધ્યાસનં તુ
સ્વાનુભવરૂપં પ્રત્યક્ષમેવ । પરન્તુ વિજાતીયપ્રત્યયૈઃ
કદાચિન્મધ્યે મધ્યેઽન્તરિતમ્ । એતદભિપ્રાયેણૈવ શાણ્ડિલ્યમુનિના
શબ્દમારભ્યૈવ પ્રમાણાનિ ગણિતાનિ । ઉપમાનસ્ય
શક્તિગ્રહમાત્રવિષયકત્વેન પ્રકૃતાનુપયોગાત્ । અત એવોક્તં
મનુસ્મૃતૌ-
પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનં ચ શાસ્ત્રં ચ વિવિધાગમમ્ ।
ત્રયં સુવિદિતં કાર્યં ધર્મશુદ્ધિમભીપ્સતે ॥
ઇતિ । સાંખ્યાનાં સમાસસૂત્રમપિ- ત્રિવિધં પ્રમાણમિતિ ।
યોગસૂત્રમપિ- પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનીતિ ।
ત્રીન્માર્ગાન્પ્રત્યધિકારિણો નયતીતિ વા । દક્ષિણોત્તરમાર્ગૌ
બ્રહ્મમાર્ગશ્ચેતિ ત્રયો માર્ગા ઉત્તરત્ર વિવેચયિષ્યન્તે । તથા ચોક્તં
દેવીપુરાણે -
દક્ષિણં ચોત્તરં લોકં તથા બ્રહ્માયનં પરમ્ ।
નયં સન્માર્ગવર્ગં ચ નેત્રી ત્રિનયના મતા ॥
ઇતિ । લોલાક્ષીણાં સ્ત્રીણાં યઃ કામો મન્મથસ્તદ્રૂપિણી ।
શિવકામનિરાસાય લોલાક્ષીસમ્બન્ધિત્વં કામવિશેષણમ્ ।
કામાભિમાનિયોગેશ્વરીરૂપા વા । તદુક્તં વરાહપુરાણે -
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો મદો મોહશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
માત્સર્યં ષષ્ઠમિત્યાહુઃ પૈશુન્યં સપ્તમં તથા ॥
અસૂયા ત્વષ્ટમી જ્ઞેયા ઇત્યેતા અષ્ટ માતરઃ ।
કામં યોગેશ્વરીં વિદ્ધિં ક્રોધં માહેશ્વરીં તથા ॥
લોભસ્તુ વૈષ્ણવી પ્રોક્તા બ્રહ્માણી મદ એવ ચ ।
મોહઃ સ્વયમ્ભૂઃ કલ્યાણી માત્સર્યં ચેન્દ્રજાં વિદુઃ ॥
યમદણ્ડધરા દેવી પૈશુન્યં સ્વયમેવ ચ ।
અસૂયા ચ વરાહાખ્યા ઇત્યેતાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ ઇતિ ।
માલિની હંસિની માતા મલયાચલવાસિની

માલાવત્ત્વાન્માલિની । વ્રીહ્યાદિત્વાદિનિઃ ।
એકપઞ્ચાશન્માતૃકાભિમાનિદેવતાયા માલિનીતિ સંજ્ઞા તદ્રૂપા વા
। યદ્વા અસ્તિ દેવ્યાઃ સખી માલિનીનામ્ની તદ્રૂપા વા । તદુક્તં
વામનપુરાણે પાર્વતીવિવાહપ્રકરણે સપ્તપદીક્રમણં પ્રકૃત્ય -
તતો હરાઙ્ઘ્રિર્માલિન્યા ગૃહીતો દાયકારણાત્ ।
કિં યાચસે દદામ્યેષ મુઞ્ચસ્વેતિ હરોઽબ્રવીત્ ॥
માલિની શઙ્કરં પ્રાહ મત્સખ્યૈ દેહિ શઙ્કર ।
સૌભાગ્યં નિજગોત્રીયં તતો મોક્ષમવાપ્સ્યસિ ॥
અથોવાચ મહાદેવો દત્તં માલિનિ મુઞ્ચ મામ્ ।
ઇત્યાદિ । વૃત્તવિશેષરૂપા મન્દાકિનીરૂપા વા ।
માલિની વૃત્તભેદે સ્યાન્માલાકારસ્ત્રિયામપિ ।
ચમ્પાનગર્યાં ગૌર્યાં ચ મન્દાકિન્યાં ચ માલિની ॥
ઇતિ વિશ્વઃ । સપ્તવર્ષા કન્યા માલિનીત્યુચ્યતે તદ્રૂપા વા ।
સપ્તભિર્માલિની સા સ્યાદિતિ કન્યાપ્રકરણે ધૌમ્યવચનાત્ । હંસા
યતિવિશેષા અસ્યામભેદેન સન્તીતિ હંસિની । હંસ ઇત્યજપામન્ત્રો વા ।
સર્વજનયિતૃત્વાન્માતા । માતૃકારૂપા વા । મન્ત્રાણાં માતૃભૂતા ચ
માતૃકા પરમેશ્વરીતિ સ્કાન્દાત્ । પ્રમાત્રર્થકં પુંલિઙ્ગઃ વા ।
પ્રકાશોઽત્ર વિશેષ્યઃ । અથવા દશમીતિથિનિત્યામન્ત્રસ્ય માતેતિ
સંજ્ઞા । નામપારાયણે તથા દર્શનાત્ તદ્રૂપેત્યર્થઃ ।
કાયાવરોહણાખ્યક્ષેત્રાધિષ્ઠાત્રીયં માતા કાયાવરોહણ ઇતિ
પાદ્માત્ । લક્ષ્મીબીજસ્યાપિ માતેતિ સંજ્ઞા । શ્રીર્મા રમા ચ કમલા
માતા લક્ષ્મીશ્ચ મઙ્ગલેતિ વિશ્વાખ્યોક્તેઃ । શાબરચિન્તામણૌ
પ્રસિદ્ધા મલયાલયભગવતી તદ્રૂપત્વાન્મલયાચલે વસતીતિ તથા

સુમુખી નલિની સુભ્રૂઃ શોભના સુરનાયિકા ।
શોભનં મુખં યસ્યાઃ સા સુમુખી । જ્ઞાનેન મુખકાન્તેરાધિક્યાત્
। શોભતેઽસ્ય મુખં ય એવં વેદેતિ શ્રુતેઃ । બ્રહ્મવિદ ઇવ તે સૌમ્ય
મુખમાભાતીતિ શ્રુતેશ્ચ । ષોડશ્યઙ્ગત્વેનોપાસ્યદેવતાવિશેષો વા
સુમુખી । કરચરણમુખનેત્રાદ્યવયવાનાં
કમલરૂપત્વાત્સૃષ્ટિન્યાયેન નલિની । ભાગીરથીરૂપત્વાદ્વા । નન્દિની
નલિની ગઙ્ગેતિ તદીયદ્વાદશનામસુ ગણનાત્ । નલાખ્યો રાજા
યસ્યામુપાસનયા તાદાત્મ્યેન નિવિષ્ટઃ સેતિ વા । શૌભને ભ્રુવૌ
યસ્યાઃ સા સુભ્રૂઃ સૌન્દર્યશીલત્વાચ્છોભના । સુષુમં સાધુ
શોભનમિતિ કોશઃ । સુરાણાં નાયિકેશ્વરી મહત્તરા મહિમા
દેવતાનામિતિ શ્રુતેઃ ।
કાલકણ્ઠી કાન્તિમતી ક્ષોભિણી સૂક્ષ્મરૂપિણી

કાલઃ કણ્ઠો યસ્યેશ્વરસ્ય તસ્ય સ્ત્રી । ઉક્તઞ્ચ વાયુપુરાણે -
પશ્યતાં દેવસંઘાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્ ।
ધૃતં કણ્ઠે વિષં ઘોરં કાલકણ્ઠસ્તતોઽસ્મ્યહમ્ ॥
ઇતિ દેવીપુરાણેઽષ્ટષષ્ટિશિવતીર્થપ્રકરણે કાલઞ્જરે કાલકણ્ઠ ઇતિ
સ્મર્યતે । તેન તત્ક્ષેત્રાધિષ્ઠાત્રીત્યર્થઃ । મધુરોઽસ્ફુટો ધ્વનિઃ કલઃ
સ એવ કાલઃ સ્વાર્થિકોઽણ્ કાલઃ કણ્ઠો યસ્યા ઇતિ વા ।
અઙ્ગગાત્રકણ્ઠેભ્ય વા ઙીપ્ । દારુકાસુરવધાર્થં સસર્જ કાલીં
કામારિઃ કાલકણ્ઠીં કપર્દિનીમિતિ લૈઙ્ગે કથાયાઃ
પ્રસિદ્ધેસ્તદ્રૂપા વા । કલપદાદેવ સ્વાર્થિકોઽણ્વા । મઞ્જૂધ્વનિરિતિ
તદર્થઃ । કાન્તિરસ્યા અસ્તીતિ કાન્તિમતી । પરમેશ્વરૌ સૃષ્ટ્યૌન્મુખ્યેન
ક્ષોભયતીતિ ક્ષોભિણી । તદુક્તં વિષ્ણુપુરાણે -
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ પ્રવિશ્યાત્મેચ્છયા હરિઃ ।
ક્ષોભયામાસ ભગવાન્સર્ગકાલે વ્યપાશ્રિતઃ ॥
ઇતિ । યદ્વા । મનઃક્ષોભાત્કાંશ્ચિદ્ગણાનજનયદિતિ ક્ષોભિણી । તદુક્તં
વરાહપુરાણે મૂર્તિત્રયં પ્રકૃત્ય -
યા મન્દરં ગતા દેવી તપસ્તપ્તું તુ વૈષ્ણવી ।
તસ્યાસ્તપન્ત્યાઃ કાલેન મહતા ક્ષુભિતં મનઃ ॥
તસ્માત્ક્ષોભાત્સમુત્તસ્થુઃ કુમાર્યઃ સૌમ્યદર્શનાઃ ।
નીલકુઞ્ચિતકેશાન્તા બિમ્બોષ્ઠ્યઃ પદ્મલોચનાઃ ॥
ઇન્દીવરસમા દામનૂપુરાઢ્યાઃ સુવર્ચસઃ ।
એવંવિધાઃ સ્ત્રિયો દેવ્યઃ ક્ષોભિતે મનસિ દ્રુતમ્ ॥
ઉત્તસ્થુઃ શતસાહસ્રાઃ કોટિશો વિવિધાનના ।
ઇત્યાદિ । સૂક્ષ્મં દુર્જ્ઞેયં રૂપમસ્યાઃ । સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં
નિત્યમ્ અણોરણીયાનિતિ ચ શ્રુતેઃ । સૂક્ષ્મ ઇતિ હોમવિશેષસ્ય સંજ્ઞા ।
તન્ત્રરાજે- નિત્યાનિત્યોદિતે મૂલાધારમધ્યેઽસ્તિ પાવક ઇત્યાદિના એવં
દ્વાદશધા હોમમક્ષરૈઃ સ્યાદુદીરિતૈરિત્યન્તેન ગ્રન્થેનોક્તા તદેવ
રૂપમસ્યા ઇતિ વા । દેવ્યા અપિ ત્રીણિ રૂપાણિ
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરભેદાત્સન્ત્યેવેતિ વ્યક્તમેવ

વજ્રેશ્વરી વામદેવી વયોવસ્થાવિવર્જિતા ।
ષષ્ઠીતિથિનિત્યા જાલન્ધરપીઠાધિષ્ઠાત્રી વજ્રેશ્વરી । અથવા
શ્રીપુરસ્ય દ્વાદશઃ પ્રાકારો વજ્રમણિમયસ્તસ્યૈકાદશસ્ય મધ્યે
વજ્રાખ્યા નદી તદધિપતિઃ । ઉક્તઞ્ચ દુર્વાસસા -
તત્ર સદા પ્રવહન્તી તટિની વજ્રાભિધા ચિરં જીયાત્ ।
ચટુલોર્મિજાલનૃત્યત્કલહંસીકુલકલક્વણિતપુષ્ટા ॥
રોધસિ તસ્ય રુચિરે વજ્રેશી જયતિ વજ્રભૂષાઢ્યા ।
વજ્રપ્રદાનતોષિતવજ્રિમુખત્રિદશવિનુતચારિત્રા ॥
ઇતિ । ઇન્દ્રાય વજ્રોઽપિ દેવ્યૈવ દત્તઃ । તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડે શક્રસ્ય જલે
તપઃ પ્રકૃત્ય -
તજ્જલાદુત્થિતા દેવી વજ્રં દત્વાં બલદ્વિષે ।
પુનરન્તર્દધે સોઽપિ કૃતાર્થઃ સ્વર્ગમેયિવાન્ ॥
ઇતિ । વામો વનનીયો દેવો વામદેવઃ । તં દેવા અબ્રુવન્નયં વૈ નઃ
સર્વેષાં વામ ઇતિ તસ્માદ્વામદેવ ઇત્યૈતરેયશ્રુતેઃ । વામેન ભાગેન
દીવ્યતીત્યર્ધનારીશ્વરો વા વામદેવઃ ॥
કુઙ્કુમક્ષોદસઙ્કાશં વામાખ્યં વનવેષધૃત્ ।
વક્ત્રમુત્તરમીશસ્ય પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ઇતિ શિવપુરાણોક્તઃ સદાશિવવ્યૂહાન્તર્ગતો મૂર્તિવિશેષોઽપિ
વામદેવસ્તસ્યેયં વામા સુન્દરી ચ સા દેવી વા । વામાનાં
કર્મફલાનાં વા દેવ્યધિષ્ઠાનદેવતા । વામાચારે રતા વામાઃ ।
પૂજકોઽપિ ભવેદ્વામસ્તન્માર્ગે સતતં રત ઇતિ કાલિકાપુરાણવચનાત્
તેષાં દેવીતિ વા । ઉક્તઞ્ચ દેવીપુરાણે -
વામં વિરુદ્ધરૂપં તુ વિપરીતં તુ ગીયતે ।
વામેન સુખદા દેવી વામદેવી તતઃ સ્મૃતા ॥
ઇતિ । બાલ્યપૌગણ્ડકૈશોરાદિવયોવિશેષાણામવસ્થાભિર્વિવર્જિતા ।
સદાતનત્વાત્ ।
સિદ્ધેશ્વરી સિદ્ધવિદ્યા સિદ્ધમાતા યશસ્વિની

ગોરક્ષપ્રમુખાનાં સિદ્ધાનામીશ્વરી સ્વામિની એતન્નામ્નૈવ
કાશ્યાં પ્રસિદ્ધા । સિદ્ધ ચ સા વિદ્યા ચ સિદ્ધવિદ્યા । અત એવ
પઞ્ચદશ્યાઃ સિદ્ધારિચક્રશોધો નાસ્તીત્યુક્તં કાદિમતે નિત્યાનાં
સિદ્ધમન્ત્રત્વાન્નાવેક્ષ્યાસ્ત્વંશકાદય ઇતિ । સિદ્ધાનાં માતા
રક્ષકત્વાત્ । યશોઽસ્યા અસ્તીતિ યશસ્વિની । અસ્માયામેધાસ્રજો વિનિઃ । તસ્ય
નામ મહદ્યશ ઇતિ શ્રુતેઃ

અથ દ્વિષષ્ટિનામભિર્યોગિનીન્યાસક્રમેણ
વિશુદ્ધ્યાદિસપ્તચક્રાધિષ્ઠાતૃડરલકસહયાદ્યયોગિનીસપ્તકસ્વરૂપે.
ન ભગવતીં સ્તોતુમારભતે -
વિશુદ્ધિચક્રનિલયા રક્તવર્ણા ત્રિલોચના ।
વિશુદ્ધીત્યાદિના । તત્રેદં ડાકિનીધ્યાનમ્ -
ગ્રીવાકૂપે વિશુદ્ધો નૃપદલકમલે શ્વેતરક્તાં ત્રિનેત્રાં
હસ્તૈઃ ખટ્વાઙ્ગખડ્ગૌ ત્રિશિખમપિ મહાચર્મ સન્ધારયન્તીમ્ ।
વક્ત્રેણૈકેન યુક્તાં પશુજનભયદાં પાયસાન્નૈકસક્તાં ।
ત્વક્સ્થાં વન્દેઽમૃતાદ્યૈઃ પરિવૃતવપુષં ડાકિનીં વીરવન્દ્યામ્ ॥
ઇતિ । વિશુદ્ધિચક્રં ષોડશદલકમલસ્ય કર્ણિકૈવ નિલયો યસ્યાઃ । આરક્તો
વર્ણો યસ્યા ઇતિ પઞ્ચાક્ષરં નામ । આઙીષદર્થે । તેન શ્વેતરક્તસ્તુ
પાટલ ઇત્યુક્તલક્ષણકપાટલીકુસુમસમાનવર્ણેત્યર્થઃ ।
લાકિનીપ્રકરણગતનામ્ના પૌનરુક્ત્યાભાવાચ્ચ । ત્રીણિ લોચનાનિ
યસ્યાઃ ।
ખટ્વાઙ્ગાદિપ્રહરણા વદનૈકસમન્વિતા

ખટ્વાઙ્ગં ખટ્વાપાદઃ । દણ્ડારોપિતનરકપાલં વા । તદાદિ
યેષાં ચતુર્ણાં મધ્યે તાનિ પ્રહરણાન્યાયુધાનિ યસ્યાઃ । વદનં
ચ તદેકં ચ । પૂર્વકાલૈકેતિ સમાસઃ । અનિત્યત્વાન્ન પૂર્વનિપાતઃ । તેન
સમન્વિતા યુક્તા

પાયસાન્નપ્રિયા ત્વક્સ્થા પશુલોકભયઙ્કરી ।
પયોવિકારઃ પાયસશ્ચ તદન્નં ચ તત્પરમાન્નં પ્રિયં
યસ્યાઃ । ત્વચિ ધાતૌ તિષ્ઠતીતિ ત્વક્સ્થા । તદભિમાનિત્વાત્ ।
અદ્વૈતવિદ્યાવિહીનાઃ પશવસ્ત એવ લોકાસ્તેષાં ભયઙ્કરી । યોઽન્યાં
દેવતામુપાસ્તેઽન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુરિતિ શ્રુતેઃ
। દ્વિતીયાદ્વૈ ભયં ભવતિ ય એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતેઽથ તસ્ય
ભયં ભવતીતિ ચ શ્રુતેઃ ।
અમૃતાદિમહાશક્તિસંવૃતા ડાકિનીશ્વરી

અમૃતાખ્યા શક્તિરાદિર્યાસાં તાભિઃ ષોડશભિર્મહાશક્તિભિઃ
અમૃતકર્ષિણીન્દ્રાણીત્યાદિભિરક્ષરાન્તાભિરેકૈકદલનિષ્ઠાભિઃ
સંવૃતા । ઉક્તઞ્ચ સ્વચ્છન્દતન્ત્રે -
તસ્માદેકાઙ્ગુલાદૂર્ધ્વં વિશુદ્ધં ષોડશાક્ષરમ્ ।
મધ્યગા ડાકિની બાહ્યપત્રેષુ પરમેશ્વરી ॥
અમૃતાદ્યક્ષરાન્તાઃ સ્યુશ્ચન્દ્રબિમ્બં તદૂર્ધ્વતઃ ।
ઇતિ । નવાનાં વિશેષણાનાં વિશેષ્યં નામ્ના નિર્દિશતિ-
ડાકિનીશ્વરીતિ । ડાકિન્યાખ્યેશ્વરીત્યર્થઃ

અનાહતાબ્જનિલયા શ્યામાભા વદનદ્વયા ।
હૃદયે દ્વાદશદલકમલેઽનાહતાખ્યચક્રે રાકિણ્યાખ્યા યોગિની
તિષ્ઠતિ । તસ્યા ધ્યાનં યથા -
હૃત્પદ્મે ભાનુપત્રે દ્વિવદનલસિતાં દંષ્ટ્રિણીં શ્યામવર્ણા-
મક્ષં શૂલં કપાલં ડમરુમપિ ભુજૈર્ધારયન્તીં ત્રિનેત્રામ્ ॥
રક્તસ્થાં કાલરાત્રિપ્રભૃતિપરિવૃતાં સ્નિગ્ધભક્તૈકસક્તાં
શ્રીમદ્વીરેન્દ્રવન્દ્યામભિમતફલદાં રાકિનીં ભાવયામઃ ॥
ઇતિ । અનાહતાબ્જં તત્કર્ણિકા નિલયો યસ્યાઃ । શ્યામા ષોડશવાર્ષિકી
તયા તુલ્યા શ્યામાભા । શ્યામા આભા કાન્તિર્યસ્યા ઇતિ વા ।
વદનયોર્દ્વયં યસ્યાઃ ।
દંષ્ટ્રોજ્જ્વલાક્ષમાલાદિધરા રુધિરસંસ્થિતા

દંષ્ટ્રાભિર્વરાહસમાનદન્તૈરુજ્જ્વલા શોભમાના । અક્ષમાલા
આદિર્યેષાં તેષાં ચતુર્ણામાયુધાનાં ધરા । પચાદ્યચ્ ।
કર્મણ્યણિ ધારેતિ સ્યાત્ । ઉક્તશ્લોકે યદિ ચક્રં શૂલમિત્યેવ
પાઠસ્તદાઽક્ષસ્ય રથાઙ્ગસ્ય માં શોભાં લાતિ આદત્ત
ઇત્યક્ષમાલં ચક્રમિત્યાખ્યેયમ્ । રુધિરે શોણિતે સંસ્થિતા
તદભિમાનિત્વેન

કાલરાત્ર્યાદિશક્ત્યૌઘવૃતા સ્નિગ્ધૌદનપ્રિયા ।
અસ્તિ કાલરાત્ર્યાખ્યા કાચન શક્તિઃ । તદુક્તં વરાહપુરાણે
મૂર્તિત્રયં પ્રકૃત્ય -
યા સા નીલગિરિં યાતા તપસે ધૃતમાનસા ।
રૌદ્રી તમોભવા શક્તિસ્તસ્યાઃ શૃણુ ધરે વ્રતમ્ ॥
ઇત્યારભ્ય
રૌદ્રી તપોરતા દેવી તામસી શક્તિરુત્તમા ।
સંહારકારિણી નામ્ના કાલરાત્રીતિ તાં વિદુઃ ॥
ઇતિ । સા આદિર્યાસાં તાસાં ઠંકાર્યન્તદ્વાદશક્તીનામોઘેન
સમૂહેન વૃતા । પત્રેષુ વેષ્ટિતા । સ્નિગ્ધો ઘૃતપ્લુત ઓદનઃ પ્રિયો યસ્યાઃ ।
વક્ત્રેણૈકેન મહાવીરેન્દ્રવરદા -
વિવિધા ઈરા વા ઇરા વા યેષાં તે વીરાઃ । પક્ષદ્વયેપિ
ચમત્કૃતવાણીકાઃ સ્તાવકા ઇતિ યાવત્ । અથવા મહાવીરં સૌમિકઃ
પાત્રવિશેષઃ । મહાવીરં તુ વિબાધમૃજીષમિત્યાદિશ્રુતિપ્રસિદ્ધઃ
લક્ષણયા ચ પાનપાત્રપરઃ । તસ્માન્મત્વર્થીયોઽચ્ ।
બ્રહ્મરસામૃતપાનશીલા ઇતિ યાવત્ । અત એવેન્દ્રા બ્રહ્મવિદઃ ।
ઇદમિત્યાપરોક્ષ્યેણ યે સાક્ષિણઃ સ્વાત્મભૂતં બ્રહ્માહમસ્મીતિ
સાક્ષાત્કુર્વન્તિ તે ઇન્દ્રાઃ । તથા ચ શ્રૂયતે- ઇદમદર્શમિદમદર્શમિતિ
તસ્માદિન્દ્રો નામેતિ । અથવા ત્રિતયાભોક્તા વીરેશ ઇતિ
શિવસૂત્રોક્તલક્ષણા જાગરાદ્યવસ્થાત્રઽયેપિ તુર્યાનુસન્ધાનપરા
વીરેન્દ્રાઃ । ઉક્તઞ્ચ વરદરાજેન -
વીરેશ ઇતિ વીરાણાં ભેદવ્યસનકારિણામ્ ।
અન્તર્બહિર્વિસરતામિન્દ્રિયાણામધીશ્વરઃ ॥
ઇતિ । અથવા મહાવીરઃ પ્રહ્લાદ ઇન્દ્રઃ શક્રશ્ચ । દેવીભાગવતે
ચતુર્થસ્કન્ધે શક્રપ્રહ્લાદયોર્દિવ્યવર્ષશતં યુદ્ધે જાતે
પશ્ચાદુભાભ્યાં સ્તુતા ભગવતી દ્વયોરપિ વરમદાદિતિ
કથાનકસ્મરણાત્ તેભ્યો વરં દદાતીતિ તથા ॥
રાકિણ્યમ્બાસ્વરૂપિણી

રાકિણીનામિકાયા અમ્બાયાઃ સ્વરૂપમસ્યાઃ

મણિપૂરાબ્જનિલયા વદનત્રયસંયુતા ।
મણિપૂરાખ્યં દશદલં નાભૌ પદ્મં તત્ર લાકિન્યાખ્યા યોગિની
તિષ્ઠતિ । તદુક્તમ્ -
દિક્પત્રે નાભિપદ્મે ત્રિવદનવિલસદ્દંષ્ટ્રિણીં રક્તવર્ણાં
શક્તિં દમ્ભોલિદણ્ડાવભયમપિ ભુજૈર્ધારયન્તીં મહોગ્રામ્ ॥
ડામર્યાદ્યૈઃ પરીતાં પશુજનભયદાં માંસધાત્વેકનિષ્ઠાં
ગૌડાન્નાસક્તચિત્તાં સકલસુખકરીં લાકિનીં ભાવયામઃ ॥
ઇતિ । મણિપૂરાખ્યમબ્જં નિલયો યસ્યાઃ । વદનાનાં ત્રયેણ સંયુતા ।
વજ્રાદિકાયુધોપેતા ડામર્યાદિભિરાવૃતા

વજ્રાદિકૈશ્ચતુર્ભિરાયુધૈરુપેતા । ડામર્યાદ્યાભિઃ
ફટ્કારિણ્યન્તાભિર્દશભિઃ શક્તિભિરાવૃતા

રક્તવર્ણા માંસનિષ્ઠા -
રક્તો વર્ણો યસ્યાઃ । માંસે નિતરાં તિષ્ઠતિ તદ્ધાત્વભિમાનિત્વેનેતિ
તથા ॥
ઇતિ શ્રીભાસુરાનન્દકૃતે સૌભાગ્યભાસ્કરે ।
પઞ્ચભિઃ શતકૈરાસીત્ષષ્ઠી નામ્ના રુચિઃ કલા

ઇતિ શ્રીલલિતાસહસ્રનામભાષ્યે પઞ્ચમશતકં નામ ષષ્ઠી કલા

ષષ્ઠશતકં નામ સપ્તમી સુષુમ્ણા કલા
ગુડાન્નપ્રીતમાનસા ।
ગુડેન મિશ્રમન્નં ગુડાન્નમ્ । ભક્ષ્યેણ મિશ્રીકરણમિતિ સમાસઃ ।
તેન પ્રીતં માનસં યસ્યાઃ ।
સમસ્તભક્તસુખદા લાકિન્યમ્બાસ્વરૂપિણી

સમસ્તેભ્યો ભક્તેભ્યઃ સુખં દદાતીતિ તથા । લાકિન્યાખ્યાયા
અમ્બાયાઃ સ્વરૂપમસ્યાઃ

સ્વાધિષ્ઠાનામ્બુજગતા ચતુર્વક્ત્રમનોહરા ।
સ્વાધિષ્ઠાનાખ્યે ષડ્દલે પદ્મે કાકિન્યાખ્યા યોગિની તિષ્ઠતિ ।
તદુક્તમ્ -
સ્વાધિષ્ઠાનાખ્યપદ્મે રસદલલસિતે વેદવક્ત્રાં ત્રિનેત્રાં
હસ્તાભ્યાં ધારયન્તીં ત્રિશિખગુણકપાલાભયાન્યાત્તગર્વામ્ ।
મેદોધાતુપ્રતિષ્ઠામલિમદમુદિતાં બન્ધિનીમુખ્યયુક્તાં
પીતાં દધ્યોદનેષ્ટામભિમતફલદાં કાકિનીં ભાવયામઃ ॥
ઇતિ । સ્વાધિષ્ઠાનાખ્યમમ્બુજં ગતા પ્રાપ્તા । ચતુર્ભિર્વક્ત્રૈર્મનોહરા
રુચિરા ।
શૂલાદ્યાયુધસમ્પન્ના પીતવર્ણાતિગર્વિતા

શૂલાદિભિરુક્તસંખ્યાકાયુધૈઃ સમ્પન્ના । પીતો વર્ણો યસ્યાઃ સા ।
અતીવ સૌન્દર્યાદિકૃતો ગર્વો યસ્યાઃ । સઞ્જાતો ગર્વધાતોર્નિષ્ઠયા
વાતિગર્વિતા

મેદોનિષ્ઠા મધુપ્રીતા બન્ધિન્યાદિસમન્વિતા ।
મેદસિ ધાતુવિશેષે નિષ્ઠા સ્થિતિર્યસ્યાઃ । મધુના મદ્યેન
ક્ષૌદ્રેણ વા પ્રીતા । તથા ચ શ્રુતિઃ- યન્મધુના જુહોતિ મહતીમેવ
તદ્દેવતાં પ્રીણાતીતિ । મહાદેવીં પ્રીણયતીત્યર્થઃ ।
બન્ધિન્યાદિભિર્લમ્બોષ્ઠ્યન્તાભિઃ ષડ્ભિઃ સમન્વિતા ।
દધ્યન્નાસક્તહૃદયા કાકિનીરૂપધારિણી

દધ્ના અન્નં દધ્યન્નમ્ । અન્નેન વ્યઞ્જનમિતિ સમાસઃ ।
દધિસિક્ત ઓદન ઇતિ યાવત્ તસ્મિન્નાસક્તં હૃદયં યસ્યાઃ । કાકિન્યા
રૂપં સ્વરૂપં ધારયતીતિ તથા

મૂલાધારામ્બુજારૂઢા પઞ્ચવક્ત્રાસ્થિસંસ્થિતા ।
મૂલાધારાખ્યે ચતુર્દલે કમલે સાકિન્યાખ્યા યોગિની તિષ્ઠતિ । તદુક્તમ્-
મૂલાધારસ્થપદ્મે શ્રુતિદલલસિતે પઞ્ચવક્ત્રાં ત્રિનેત્રાં
ધૂમ્રાભામસ્થિસંસ્થાં સૃણિમપિ કમલં પુસ્તકં
જ્ઞાનમુદ્રામ્ ।
વિભ્રાણાં બાહુદણ્ડૈઃ સુલલિતવરદાપૂર્વશક્ત્યા વૃતાં તાં
મુદ્રાન્નાસક્તચિત્તાં મધુમદમુદિતાં સાકિનીં ભાવયામઃ ॥
ઇતિ । મૂલાધારાખ્યેઽમ્બુજે આરૂઢા તત્કર્ણિકાયાં સ્થિતા ।
પઞ્ચસંખ્યાનિ વક્ત્રાણિ યસ્યાઃ । અસ્થિ અસ્થિષુ વા સંસ્થિતા ।
અઙ્કુશાદિપ્રહરણા વરદાદિનિષેવિતા

અઙ્કુશાદીનિ ચત્વારિ પ્રહરણાનિ યસ્યાઃ । વરદાદિભિઃ
સરસ્વત્યન્તાભિશ્ચતસૃભિઃ શક્તિભિર્નિષેવિતા

મુદ્ગૌદનાસક્તચિત્તા સાકિન્યમ્બાસ્વરૂપિણી ।
મુદ્ગસૂપમિશ્ર ઓદને આસક્તં ચિત્તં યસ્યાઃ । તલ્લક્ષણં ચ
કુમારસંહિતાયામ્ -
સુશાલિતણ્ડુલપ્રસ્થં તદર્ધં મુદ્ગભિન્નકમ્ ।
ચતુઃપલં ગુડં પ્રોક્તં તન્માનં નાલિકેરકમ્ ॥
મુષ્ટિમાત્રં મરીચં સ્યાત્તદર્ધં સૈન્ધવં રજઃ ।
તદર્ધં જીરકં વિદ્યાત્કુડવં ગોઘૃતં વિદુઃ ॥
ગોક્ષીરેણ સ્વમાત્રેણ સંયોજ્યા કમલાસનમ્ ।
મન્દાગ્નિપચનાદેવ સિદ્ધાન્નમિદમુત્તમમ્ ॥
ઇતિ । સાકિન્યામ્બાયાઃ સ્વરૂપમસ્યાઃ ભ્રૂમધ્યે આજ્ઞાચક્રં નામ
દ્વિદલં પદ્મં તત્ર હાકિન્યાખ્યા યોગિની તિષ્ઠતિ । તદુક્તમ્ -
ભ્રૂમધ્યે બિન્દુપદ્મે દલયુગકલિતે શુક્લવર્ણાં કરાબ્જૈ-
ર્બિભ્રાણાં જ્ઞાનમુદ્રાં ડમરુકમમલામક્ષમાલાં કપાલમ્ ।
ષટ્ચક્રાધારમધ્યાં ત્રિનયનલસિતાં હંસવત્યાદિયુક્તાં
હારિદ્રાન્નૈકસક્તાં સકલસુખકરીં હાકિનીં ભાવયામઃ ॥ ઇતિ ।
આજ્ઞાચક્રાબ્જનિલયા શુક્લવર્ણા ષડાનના

આજ્ઞાચક્રાબ્જમેવ નિલયો યસ્યાઃ । શુક્લો વર્ણો યસ્યાઃ ।
ષટ્સંખ્યાન્યાનનાઇ યસ્યાઃ

મઞ્જાસંસ્થા હંસવતી મુખ્યશક્તિસમન્વિતા ।
મજ્જશબ્દો નકારાન્તઃ પુંલિઙ્ગ । સારો મજ્જા નરીત્યમરાત્ ।
તદુત્તરમાઙ્પ્રશ્લેષેણ મજ્જ્ઞિ આસમન્તાત્સમ્યક્ તિષ્ઠતીતિ વિગ્રહે
મજ્જધાત્વભિમાનિનીત્યર્થઃ । આબન્તો વા મજ્જાશબ્દઃ । તથા
ચિદ્બિલ્વફલમજ્જેયમ્, ચિન્મજ્જારૂપમખિલં
નિજમજ્જાચમત્કૃતિરિત્યાદેજ્ઞાર્નવાસિષ્ઠે પ્રયોગાત્ । મજ્જા સ્યાન્મજ્જયા
સહેતિ કોશાચ્ચ ટાબન્ત એવ વા । તેન નાડ્પ્રશ્લેષઃ । મુખે ભવા
મુખ્યા હંસવત્યેવ મુખ્યા આદિર્યયોસ્તાભ્યાં શક્તિભ્યાં
હંસવતીક્ષમાવતીભ્યાં સમન્વિતા ।
હરિદ્રાન્નૈકરસિકા હાકિનીરૂપધારિણી

હરિદ્રામિશ્રેઽન્ને એકો મુખ્યો રસો રસવત્તા બુદ્ધિઃ પ્રીતિર્યસ્યાઃ ।
હાકિન્યાખ્યાયા દેવ્યા રૂપં ધારયિતું શીલમિતિ તથા

સહસ્રદલપદ્મસ્થા સર્વવર્ણોપશોભિતા ।
બ્રહ્મરન્ધ્રે સહસ્રદલં પદ્મં તત્ર યાકિન્યાખ્યા યોગિની તિષ્ઠતિ ।
તદુક્તમ્ -
મુણ્ડવ્યોમસ્થપદ્મે દશશતદલકે કાર્ણિકાચન્દ્રસંસ્થાં
રેતોનિષ્ઠાં સમસ્તાયુધકલિતકરાં સર્વતોવક્ત્રપદ્મામ્ ।
આદિક્ષાન્તાર્ણશક્તિપ્રકરપરિવૃતાં સર્વવર્ણાં ભવાનીં
સર્વાન્નાસક્તચિત્તાં પરશિવરસિકાં યાકિનીં ભાવયામઃ ॥
ઇતિ । સહસ્રદલે પદ્મે તિષ્ઠતીતિ તથા । સર્વૈર્વર્ણૈઃ
પાટલશ્યામરક્તપીતાદિરૂપૈરુપશોભિતા । ચિત્રવર્ણેતિ યાવત્ । યદ્વા
સર્વાણ્યકારાદિક્ષકારાન્તાનિ વર્ણા અક્ષરાણિ યાસાં
તાભિરમૃતાદિક્ષમાવત્યન્તાભિઃ પઞ્ચાશચ્છક્તિભિરુપસમીપે દલેષુ
શોભિતા આવૃતા અનુલોમવિલોમરીત્યા શતસંખ્યાભિસ્તાભિર્દશવારં
દલેષુ સ્થિતાભિઃ પરિવૃતેતિ યાવત્ । ઉપશબ્દસ્યોક્તપરિભાષયા
દશસંખ્યાબોધકત્વાસમ્ભવાચ્ચ । અત એવ યોગિનીન્યાસે દશવારં
તાસાં ન્યાસં કેચિદિચ્છન્તિ ।
સર્વાયુધધરા શુક્લસંસ્થિતા સર્વતો મુખી

સર્વેષામાયુધાનાં ધરા ધારયિત્રી । સહસ્રાણિ સહસ્રધા
બાહ્વોસ્તવ હેતય ઇતિ શ્રુતેઃ । શુક્લે વીર્યાખ્યધાતૌ સમ્યક્
તદભિમાનિત્વેન સ્થિતા । ભવિષ્યોત્તરપુરાણે
રમણકાલીનધ્યાનવિશેષઃ શુક્લસંજ્ઞઃ કથિતસ્તત્ર સ્થિતા વા ।
સર્વતઃ સર્વાસુ દિક્ષુ મુખાનિ યસ્યાઃ સા ।
સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમિતિવચનાત્

સર્વૌદનપ્રીતચિત્તા યાકિન્યમ્બાસ્વરૂપિણી ।
સર્વૈઃ પાયસાદિભિર્હરિદ્રાન્નાન્તૈરવિશેષાદન્યવિધૈરપ્યોદનૈઃ
પ્રીતં તુષ્ટં ચિત્તં યસ્યાઃ । યાકિન્યાખ્યાયા અમ્બાયાઃ
સ્વરૂપમસ્યાઃ ।
એવં યોગિનીસ્વરૂપતયા વર્ણયિત્વા પ્રકારાન્તરૈરપિ
વર્ણયિતુમારભતે -
સ્વાહા સ્વધા મતિર્મેધા શ્રુતિસ્મૃતિરનુત્તમા

સ્વાહા સ્વધેત્યાદિના । સ્વાહા દેવહવિર્દાને
શ્રૌષટ્વૌષડ્વષટ્સ્વધેતિ કોશાદુદ્દેશ્યકદ્રવ્યત્યાગવચનૌ
સ્વાહાસ્વધાશબ્દૌ । તદર્થરૂપાપિ દેવ્યેવ । તદુક્તં
માર્કણ્ડેયપુરાણે -
સોમસંસ્થા હવિઃસંસ્થાઃ પાકસંસ્થાશ્ચ સપ્ત યાઃ ।
તાસ્ત્વદુચ્ચારણાદ્દેવિ ક્રિયન્તે બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥
ઇતિ । અન્યત્રાપિ -
યસ્યાઃ સમસ્તસુરતા સમુદીરણેન
તૃપ્તિં પ્રયાતિ સકલેષુ મખેષુ દેવિ ।
સ્વાહાસિ વૈ પિતૃગણસ્ય ચ તૃપ્તિહેતુ-
રુચ્ચાર્યસે ત્વમત એવ જનૈઃ સ્વધા ચ ॥
અસ્મિન્પક્ષેઽનયોરવ્યયત્વાત્ સ્વાહાનમઃ, સ્વધાનમ ઇતિ પ્રયોગઃ
। તન્નિરુક્તિઃ પ્રપઞ્ચસારે -
સ્વેતિ સ્વર્ગે સ્વેતિ ચાત્મા પ્રદિષ્ટો હેત્યાહેતી હેતિ વિદ્યાદ્ગતિં ચ ।
સ્વર્ગાત્મા ચ સ્વાત્મના સામશાખા વહ્નેર્જાયા હૂયતે યત્ર સર્વમ્ ॥
ઇતિ । સૈવ તે વાગિત્યબ્રવીદિતિ તૈત્તરીયશ્રુતૌ સ્વાહાપદસ્ય સ્વીયા
વાગિત્યર્થં ઉક્તઃ । સામબ્રાહ્મણે સ્વાહા
કત્યક્ષરેત્યાદિપ્રશ્નાત્તદુત્તરાણિ ચ શ્રૂયન્તે । એતેષુ નિર્વચનેષુ
પૃષોદરાદિપ્રવેશ એવ ગતિઃ । એવં યાસ્કસ્ય નિરુક્તાવપિ સુ આહેતિ
સ્વમાહેતિ વેત્યાદૌ બોધ્યમ્ । અન્યે ત્વાહુઃ । સુષ્ઠુ આહૂયતેઽનયેતિ
વ્યુત્પત્તિઃ । અન્યેભ્યો દૃશ્યત ઇતિ ડપ્રત્યયઃ । સ્વાન્ સ્વકીયાન્ આજિહીતે
ગચ્છતિ સ્વીયત્વેન સમ્યગ્જાનાતીતિ વા
સ્વાહા । સુષ્ઠ આં પિતામહં જિહીત ઇતિ વા । ઇયઞ્ચ વહ્નિમૂર્તેઃ
શિવસ્ય ભાર્યા સ્કન્દમાતા । તદુક્તં લિઙ્ગપુરાણે -
સ્વાહા વહ્ન્યાત્મનસ્તસ્ય પ્રોક્તા પશુપતેઃ પ્રિયા ।
ષણ્મુખો ભગવાન્ દેવો બુધૈઃ પુત્ર ઉદાહૃતઃ ॥
ઇતિ । વાયવીયેઽપિ -
નામ્ના પશુપતેર્યા તુ તનુરગ્નિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા ।
તસ્ય પત્ની સ્મૃતા સ્વાહા સ્કન્દશ્ચાપિ સુતઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ । એષા ચ માહેશ્વરપીઠાધિષ્ઠાત્રી । સ્વાહા માહેશ્વરે પૂર ઇતિ
પાદ્માત્ । સુષ્ઠુ આધીયતેઽનયેતિ વા । સુષ્ઠુ અં વિષ્ણું સ્વાન્વા
દધાતિ પોષયતીતિ સ્વધા । અસ્મિન્પક્ષે સ્વાહાયૈ નમઃ, સ્વધાયૈ નમ
ઇતિ પ્રયોગઃ । યન્ન વ્યેતિ તદવ્યયમિતિ આથર્વણશ્રુતૌ ન વ્યેતીત્યસ્ય
લિઙ્ગસંખ્યાકારકરૂપાન્ સત્ત્વધર્માન્ ગૃહ્ણાતીતિ વ્યાખ્યાનેન
હવિર્દાનેઽથર્વ એવ તયોરસત્વાર્થકત્વાત્ । અમતિરિતિ ત્ર્યક્ષરં નામ ।
અવિદ્યેત્યર્થઃ । નઞોઽલ્પાર્થકત્વમાશ્રિત્ય વૃત્ત્યાત્મકજ્ઞાનરૂપેતિ વા
। વૈદિકનિઘણ્ટુગતોઽયમમિતિશબ્દઃ સ્વાત્મવિજ્ઞાનપરત્વેન નૈરુક્તે
દુર્ગભટ્ટેન વ્યાખ્યાતઃ । તત્રૈવ સ્થલાન્તરે રૂપપરત્વેનોક્તઃ । યદ્વા
પૂર્વોક્તે સૃષ્ટિક્રમે પ્રાથમિકી સૃષ્ટિરબુદ્ધિપૂર્વા તદ્રૂપા વા ।
ક્રમપ્રાપ્તત્વાદ્બુદ્ધિપૂર્વકસૃષ્ટિરૂપાપિ દેવ્યેવેત્યાહ । મેધા
મેધાસિ દેવિ વિદિતાખિલશાસ્ત્રસારેતિ ચ । યા દેવી સર્વભૂતેષૂ
મેધારૂપેણ સંસ્થિતેતિ વચનાત્ । ધીર્ધારણાવતી
મેધેત્યાગ્નિપુરાણવચનાચ્ચ બુદ્ધિવિશેષરૂપા વા । મેધા
કાશ્મીરમણ્ડલ ઇતિ પદ્મપુરાણોક્તદેવીરૂપા વા । વેદા
મન્વાદિસ્મૃતયશ્ચૈતદ્રૂપા એવેત્યાહ શ્રુતિઃ । સ્મૃતિઃ -
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ તથૈવાથર્વણાનિ ચ ।
બ્રહ્મણઃ સહજં રૂપં નિત્યૈષા શક્તિરવ્યય ॥
ઇતિ કૌર્મે । શ્રવણસ્મરણાત્મકજ્ઞાનરૂપા વા । વાયુપુરાણે તુ -
વર્તમાનાન્યતીતાનિ તથૈવાનાગતાન્યપિ ।
સ્મરતે સર્વકાર્યાણિ તેનાસૌ સ્મૃતિરુચ્યતે ॥
ઇત્યુક્તમ્ । દેવીપુરાણે તુ- સ્મૃતિઃ સંસ્મરણાદ્દેવીતિ ।
યદપેક્ષયોત્તમમન્યદ્વસ્તુ નાસ્તિ સાનુત્તમા । ન
તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યત ઇતિ શ્રુતેઃ । ન ત્વત્સમોઽસ્ત્યભ્યધિકઃ
કુતોઽન્ય ઇતિ સ્મૃતેશ્ચ । દેવીભાગવતે તૃતીયસ્કન્ધેઽપિ -
રુદ્રહીનં વિષ્ણુહીનં ન વદન્તિ જનાસ્તથા ।
શક્તિહીનં યથા સર્વે પ્રવદન્તિ નરાધમમ્ ॥
ઇતિ । ન નુત્તા પરપ્રેરિતા મા બુદ્ધિરૈશ્વર્યં વા યસ્યા ઇતિ વા ।
સ્વતન્ત્રબુદ્ધિઃ સહજૈશ્વર્યા ચેતિ યાવત્

પુણ્યકીર્તિઃ પુણ્યલભ્યા પુણ્યશ્રવણકીર્તના ।
પુણ્યા પુણ્યપ્રદા કીર્તિર્યસ્યાઃ । પુણ્યૈઃ પ્રાક્તનૈર્લભ્યા ।
ઉક્તઞ્ચ દેવીભાગવતે તૃતીયસ્કન્ધે -
પશ્યન્તિ પુણ્યપુઞ્જા યે યે વેદાન્તાસ્તપસ્વિનઃ ।
રાગિણો નૈવ પશ્યન્તિ દેવીં ભગવતીં શિવામ્ ॥
ઇતિ । પુણ્યે વિહિતકર્મરૂપે શ્રવણકીર્તને યસ્યાઃ ।
ષષ્ઠ્યર્થશ્ચરિત્રદ્વારકઃ સમ્બન્ધઃ ।
પુલોમજાર્ચિતા બન્ધમોચની બર્બરાલકા

પુલોમતો જાતયા ઇન્દ્રાણ્યાર્ચિતા । તથા ચ દેવીભાગવતે ષષ્ઠસ્કન્ધે
કથા સ્મર્યતે । નહુષે સ્વારાજ્યં શાસતિ શક્રપ્રાપ્ત્યર્થમિન્દ્રાણ્યા
ભગવત્યારાધિતેતિ -
ઇત્યુક્તા સા તદા તેન શક્રપત્ની સુમાનસા ।
જગ્રાહ મન્ત્રં વિધિવદ્ગુરોર્દેવ્યાઃ સુસાધનમ્ ॥
વિદ્યાં પ્રાપ્ય ગુરોર્દેવી દેવીં ત્રિપુરસુન્દરીમ્ ।
સમ્યગારાધયામાસ બલિપુષ્પાર્ચનૈઃ શુભૈઃ ॥
ઇત્યાદિ । બન્ધમાવિદ્યકં મોચયતિ । કારાગૃહાદપિ મોચયતિ । તદુક્તં
હરિવંશે અનિરુદ્ધેન -
એભિર્નામભિરન્યૈશ્ચ કીર્તિતા હ્યસિ શાઙ્કરિ ।
ત્વત્પ્રસાદાદવિઘ્નેન ક્ષિપ્રં મુચ્યેય બન્ધનાત્ ॥
અવેક્ષસ્વ વિશાલાક્ષિ પાદૌ તે શરણં વ્રજે ।
સર્વેષામેવ બન્ધાનાં મોક્ષાણાં કર્તુમર્હસિ ॥
ઇત્યારભ્ય
એવં સ્તુતા તદા દેવી દુર્ગા દુર્ગપરાક્રમા ।
બદ્ધં બાણપુરે વીરમનિરુદ્ધં વ્યમોચયત્ ॥
ઇત્યન્તમ્ । એવં દેવીભાગવતે ષષ્ઠસ્કન્ધે એકાવલીનામિકા રાજકન્યા
કાલકેતુના દાનવેન બદ્ધા યશોવત્યા તત્સખ્યા
સ્વોપાસિતભગવતીમન્ત્રબલાન્મોચિતેતિ કથા સ્મર્યતે સાપ્યત્રોદાહર્તવ્યા
। બન્ધુરા ઉન્નતાનતા અલકાશ્ચૂર્ણકુન્તલા યસ્યાઃ । બર્બરાલકેતિ તુ
સમ્પ્રદાયાગતપાઠઃ । બર્બરશબ્દઃ સંકુચિતાગ્રહ્રસ્વકેશેષુ
રૂઢઃ । આનીલસ્નિગ્ધબર્બરકચાનામિતિ લલિતાસ્તવરત્ને પ્રયોગાત્ ।
બર્બરેતિ પાઠેઽપિ સ એવાર્થઃ । બાબરેત્યપભ્રંશદર્શનાચ્ચ
વસ્તુતોઽયમેવ બહુસંમતઃ પાઠો ન બન્ધુરેતિ

વિમર્શરૂપિણી વિદ્યા વિયદાદિજગત્પ્રસૂઃ ।
પ્રકાશાત્મકસ્ય પરબ્રહ્મણઃ સ્વાભાવિકં સ્ફુરણં
વિમર્શ ઇત્યુચ્યતે । તદુક્તં સૌભાગ્યસુધોદયે -
સ્વાભાવિકી સ્ફુરત્તા વિમર્શરૂપાસ્ય વિદ્યતે શક્તિઃ ।
સૈવ ચરાચરમખિલં જનયતિ જગદેતદપિ ચ સંહરતિ ॥
ઇતિ । સ એવ રૂપં શક્તિરસ્યાઃ । વિમર્શો વાચકઃ શબ્દો વા સ એવ રૂપં
નિરૂપકં નિરૂપ્યં ચાસ્યાઃ । તદુક્તં માતૃકાવિવેકે -
વાચકેન વિમર્શેન વિના કિંવા પ્રકાશ્યતે ।
વાચ્યેનાપિ પ્રકાશેન વિના કિંવા વિમૃશ્યતે ॥
તસ્માદ્વિમર્શો વિસ્ફૂર્તૌ પ્રકાશં સમપેક્ષતે ।
પ્રકાશશ્ચાત્મનો જ્ઞાને વિમર્શં સમપેક્ષતે ॥
ઇતિ । મોક્ષપ્રદજ્ઞાનસ્વરૂપત્વાદ્વિદ્યા । વિદ્યાસિ સા ભગવતી પરમા હિ
દેવીતિ દેવીમાહાત્મ્યાત્ । તથા ચ ગૌડપાદીયં સૂત્રમ્- સૈવ વિદ્યેતિ ।
ચૈતન્યસ્વરૂપાશક્તિરિતિ પૂર્વસૂત્રોપસ્થિતાયાઃ શક્તેસ્તત્પદેન
પરામર્શઃ । તેજોનિષ્ઠકલાવિશેષરૂપા વા । તલ્લક્ષણં ચ
શૈવતન્ત્રે-
માયાકાર્યવિવેકેન વેત્તિ વિદ્યાપદં યયા ।
સા કલા પરમા જ્ઞેયા વિદ્યા જ્ઞાનક્રિયાત્મિકા ॥
ઇતિ । વિયદ્વ્યોમ આદિર્યસ્ય તજ્જગત્પ્રસૂતે । આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂત
ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
સર્વવ્યાધિપ્રશમની સર્વમૃત્યુનિવારિણી

સર્વેષાં વ્યાધીનાં જ્વરાદિરૂપાણાં પ્રશમની
નાશકારણમ્ । અપમૃત્યુકાલમૃત્યવાદિરૂપસર્વમૃત્યૂન્નિવારયતિ ।
જ્ઞાત્વા દેવં મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યત ઇતિ શ્રુતેઃ

અગ્રગણ્યાઽચિન્ત્યરૂપા કલિકલ્મષનાશિની ।
સર્વસ્ય જગતો મૂલકારણત્વાદગ્રે પ્રથમતો ગણ્યા
ગણયિતુમર્હા । ગણં લબ્ધ્રી ગણ્યા । અગ્રે ચ સા ગણ્યા ચેતિ વા ।
ધનગણં લબ્ધેતિ યત્પ્રત્યયઃ । ગુણસમ્પર્કશૂન્યત્વાદચિન્ત્યં
ચિન્તયિતુમશક્યં રૂપમસ્યાઃ । કલિયુગે
કલ્મષાધિક્યસ્યાવશ્યકત્વાત્તન્નાશમન્યસાધ્યમેષૈવ કરોતિ ।
તદુક્તં કૂર્મપુરાણે -
શમાયાલં જલં વહ્નેસ્તમસો ભાસ્કરોદયઃ ।
શાન્ત્યૈ કલેરઘૌઘસ્ય દેવીનામાનુકીર્તનમ્ ॥ ઇતિ ।
કૃતસ્યાખિલપાપસ્ય જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતોઽપિ વા ।
પ્રાયશ્ચિતં પરં પ્રોક્તં પરાશક્તેઃ પદસ્મૃતિઃ ॥
ઇતિ બ્રહ્માણ્ડપુરાણેઽપિ ।
કાત્યાયની કાલહન્ત્રી કમલાક્ષનિષેવિતા

કતો નામર્ષિઃ તસ્યાપત્યં સ્ત્રીત્યર્થે ગર્ગાદિત્વાદ્યઞિ કાત્યઃ
તતઃ સર્વત્ર લોહિતાદિકતન્તેભ્ય ઇતિ ષ્ફઃ । ષિત્વાન્ઙીષ્ ।
સર્વદેવતેજઃસમૂહાત્મિકાયા દેવ્યા ઇયં સંજ્ઞા । તદુક્તં
વામનપુરાણે -
તચ્ચાપિ તેજો વરમુત્તમં મહન્નામ્ના પૃથિવ્યામભવત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
કાત્યાયનીત્યેવ તદા બભૌ સા નામ્ના ચ તેનૈવ જગત્પ્રસિદ્ધા ॥
ઇતિ । ઇયઞ્ચ ઓડ્યાનપીઠાભિમાનિની । તદુક્તં કાલિકાપુરાણે -
કાત્યાયની ચોડ્ડિયાને કામાખ્યા કામરૂપકે ।
પૂર્ણેશ્વરી પૂર્ણગિરૌ ચણ્ડી જાલન્ધરે સ્મૃતા ॥
ઇતિ । દેવીપુરાણે તુ -
કં બ્રહ્મ કં શિરઃ પ્રોક્તમશ્મસારં ચ કં મતમ્ ।
ધારણાદ્વાસનાદ્વાપિ તેન કાત્યાયની મતા ॥
ઇત્યુક્તમ્ । કાલસ્ય મૃત્યોર્હન્ત્રી । જ્ઞઃ કાલકાલો ગુણી સર્વવિદ્ય ઇતિ શ્રુતેઃ
। કમલાક્ષેણ વિષ્ણુના નિતરાં સેવિતોપાસિતા । ઉક્તઞ્ચ પદ્મપુરાણે -
ઇન્દ્રનીલમયીં દેવીં વિષ્ણુરર્ચયતે સદા ।
વિષ્ણુત્વં પ્રાપ્તવાંસ્તેન -------------------- ॥
ઇત્યાદિ

તામ્બૂલપૂરિતમુખી દાડિમીકુસુમપ્રભા ।
તામ્બૂલેન પૂરિતં મુખં યસ્યાઃ । અસ્તિ ફલવિરહિતઃ
પુષ્પમાત્રશાલી દાડિમીત્વવ્યાપ્યજાતિમાન્ વૃક્ષવિશેષસ્તસ્ય
કુસુમસ્યેવ પ્રભા યસ્યાઃ ।
મૃગાક્ષી મોહિની મુખ્યા મૃડાની -
મૃગસ્યેવાક્ષિણી યસ્યાઃ । મોહયતીતિ મોહિની । તદુક્તં
લઘુનારદીયપુરાણે -
યસ્માદિદં જગત્સર્વં ત્વયા સુન્દરિ મોહિતમ્ ।
મોહિનીત્યેવ તે નામ સ્વગુણોત્થં ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ । અથવા અમૃતમથને યદ્વિષ્ણુના મોહિનીરૂપં ધૃતં
પ્રવરાનદીતીરે નિવાસપુરે નિવસતિ તદસ્યા એવાભેદભાવનયા
વ્યક્તિમાપન્નમ્ । તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડપુરાણે -
આદૌ પ્રાદુરભૂચ્છક્તિર્બ્રહ્મણો ધ્યાનયોગતઃ ।
પ્રકૃતિર્નામ સા ખ્યાતા દેવાનામિષ્ટસિદ્ધિદા ॥
દ્વિતીયમુદભૂદ્રૂપં પ્રવૃત્તેઽમૃતમન્થને ।
સર્વસમ્મોહજનકમવાઙ્મનસગોચરમ્ ॥
યદ્દર્શનાદભૂદીશઃ સર્વજ્ઞોઽપિ વિમોહિતઃ ।
ઇત્યાદિ । તત્રૈવાધ્યાયાન્તરે મોહિનીરૂપં પ્રક્રમ્ય -
યદ્ધ્યાનવૈભવાલ્લબ્ધં રૂપમદ્વૈતમદ્ભુતમ્ ।
તામેવાનન્યમનસા ધ્યાત્વા કિઞ્ચિદ્વિહસ્ય સ ॥
ઇત્યાદિ । મુખે સર્વાદૌ ભવા મુખ્યા । અહમસ્મિ પ્રથમજા ઋતસ્યેતિ
શ્રુતેઃ । મૃડ સુખને । જનસુખકૃતે સત્ત્વોદ્રિક્તૌ મૃદાય નમો નમ ઇતિ
શિવરહસ્યાત્ । સુખપ્રદસ્ય મૃદસ્ય પરમશિવસ્ય પત્નીત્યર્થે
આનુગાગમવિશિષ્ટો ઙીષ્ ।
મિત્રરૂપિણી

મિત્રાણાં સૂર્યાણામિવ રૂપમસ્યાઃ । સુહૃત્સ્વરૂપેતિ વા

નિત્યતૃપ્તા ભક્તનિધિર્નિયન્ત્રી નિખિલેશ્વરી ।
નિત્યં સર્વકાલં તૃપ્તા । નિત્યેન સ્વરૂપાનન્દેન વા તૃપ્તા ।
ભક્તાનાં નિધિરિવ । કામપૂરકત્વાત્ । નાત્ર પાક્ષિકોઽપિ નિધ્યૈ નમ
ઇતિ પ્રયોગઃ । જગન્નિયામકત્વાન્નિયન્ત્રી । નિખિલસ્ય
કૃત્સ્નપ્રપઞ્ચસ્યેશ્વરી ।
મૈત્ર્યાદિવાસનાલભ્યા મહાપ્રલયસાક્ષિણી

મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષા ચેતિ ચતસ્રો વાસનાઃ । સુખિષુ મૈત્રી
દુઃખિષુ કરુણા પુણ્યેષુ મુદિતા પાપિષૂપેક્ષેતિ વ્યવસ્થિતા ઇતિ
વિષ્ણુભાગવતે પ્રસિદ્ધાઃ । એતાશ્ચિત્તસ્ય શોધિકાઃ ।
તદુક્તમભિયુક્તૈઃ-
મૈત્ર્યાદિચિત્તપરિકર્મવિદો વિધાય
ક્લેશપ્રહાણમિહ લબ્ધસબીજયોગાઃ ।
ખ્યાતિં ચ સત્ત્વપુરુષાન્યતયાધિગમ્ય
વાઞ્છન્તિ તામપિ સમાધિભૃતો નિરોદ્ધુમ્ ॥
ઇતિ । તથા ચ યોગસૂત્રમપિ- મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાણાં
સુખદુઃખપુણ્યાપુણ્યવિષયાણાં ભાવના- તશ્ચિત્તપ્રસાદનમિતિ ।
ઇહ સુખાદિશબ્દૈસ્તદ્વન્તઃ પ્રતિપાદિતા ઇતિ રાજમાર્તણ્ડઃ ।
મૈત્ર્યાદિભિશ્ચતસૃભિર્વાસનાભિર્લભ્યા । પરમશિવસ્ય
મહાપ્રલયકાલીને તાણ્ડવે બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદેરપિ નાશાત્તદૈષૈવ
તત્સાક્ષિણી । ઉક્તઞ્ચ -
કલ્પોપસંહરણકલ્પિતતાણ્ડવસ્ય
દેવસ્ય ખણ્ડપરશોઃ પરભૈરવસ્ય ।
પાશાઙ્કુશૈક્ષવશરાસનપુષ્પબાણૈઃ
સા સાક્ષિણી વિજયતે તવ મૂર્તિરેકા ॥
ઇતિ ગુરુકલાયામપિ -
સુરેન્દ્રરુદ્રપદ્મજાચ્યુતાદયોઽપિ યે મૃતે-
ર્વશંવદા ન તત્સ્ત્રિયઃ સુવાસિનીપદસ્પૃશઃ ।
મહેશ્વરસ્ય મૃત્યુઘસ્મરસ્ય સાક્ષિણી તુ યા
સુમઙ્ગલીરિયં વધૂરિમાં સમેત પશ્યતે ॥
ઇતિ

પરાશક્તિઃ પરાનિષ્ઠા પ્રજ્ઞાનઘનરૂપિણી ।
દેહે દશમધાતુઃ પરાશક્તિરિત્યુચ્યતે । તદુક્તં કામિકાગમે -
ત્વગસૃઙ્માંસમેદોસ્થિધાતવઃ શક્તિમૂલકાઃ ।
મજ્જશુક્લપ્રાણજીવધાતવઃ શિવમૂલકાઃ ॥
નવધાતુરયં દેહો નવયોનિસમુદ્ભવઃ ।
દશમી ધાતુરેકૈવ પરાશક્તિરિતીરિતા ॥
ઇતિ । યદ્વા પરોત્કૃષ્ટા શક્તિઃ । શક્તિમાત્રસ્વરૂપત્વાદેવોત્કર્ષઃ
અન્યેભ્યોઽપિ દૃશ્યત ઇતિ દીર્ઘઃ । પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયત ઇતિ
શ્રુતિઃ । લૈઙ્ગેઽપિ -
યસ્ય યસ્ય પદાર્થસ્ય યા યા શક્તિરુદાહૃતા ।
સા સા વિશ્વેશ્વરી દેવી શક્તઃ સર્વો મહેશ્વરઃ ॥
શક્તિમન્તઃ પદાર્થા યે તે વૈ સર્વવિભૂતયઃ ।
પદાર્થશક્તયો યાયાસ્તાસ્તા ગૌરીં વિદુર્બુધાઃ ॥
ઇતિ । પરા નિષ્ઠા ઉત્કૃષ્ટા સમાપ્તિર્જ્ઞાનવિશેષરૂપા । સર્વકર્મણાં
સર્વજગતાં ચાત્રૈવ સમાપ્તેઃ । ઉક્તઞ્ચ ગીતાસુ- સર્વં કર્માખિલં
પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યત ઇતિ । સ ચ જ્ઞાનવિશેષઃ
સૂતગીતાયામુક્તઃ-
શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશેન તર્કૈઃ શાસ્ત્રાનુસારિભિઃ ।
સર્વસાક્ષિતયાઽત્માનં સમ્યઙ્નિશ્ચિત્ય સુસ્થિરઃ ॥
સ્વાત્મનોઽન્યતયા ભાતં સમસ્તમવિશેષટઃ ।
સ્વાત્મમાત્રતયા બુદ્ધ્વા પુનઃ સ્વાત્માનમદ્વયમ્ ॥
શુદ્ધં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિત્ય સ્વયં સ્વાનુભવેન ચ ।
નિશ્ચયં ચ સ્વચિન્માત્રે વિલાપ્યાવિક્રિયેઽદ્વયે ॥
વિલાપનં ચ ચિદ્રૂપં બુદ્ધ્વા કેવલરૂપતઃ ।
સ્વયં તિષ્ઠેદયં સાક્ષાદ્બ્રહ્મવિત્પ્રવરો મુનિઃ ॥
ઈદૃશીયં પરા નિષ્ઠા શ્રૌતી સ્વાનુભવાત્મિકા ॥
ઇતિ । અત્ર પરસ્યૈ શક્ત્યૈ નમ ઇતિ । પરાયૈ નિષ્ઠાયૈ નમ ઇત્યાકારકઃ
પ્રયોગઃ । અગ્નયે પવમાનાયેદમિત્યાદાવિવોભયત્ર ચતુર્થ્યન્તતાયા
ન્યાયસિદ્ધત્વાત્ । પરાશક્તિમિત્રં નુમઃ પઞ્ચવક્ત્રમિતિ
ભગવત્પાદાનાં પ્રયોગાદ્યદ્યેકં પદં તદા પરાશક્ત્યૈ નમ
ઇત્યેવ પ્રયુજ્ય- તામ્ । પરા મન્ત્રસ્ય યા શક્તિસ્તદ્રૂપેત્યર્થઃ । પ્રકૃષ્ટેન
વૃત્તિભિન્નેન નિત્યેન જ્ઞાનેન ઘનં
નિરન્તરમવિદ્યાલેશેનાપ્યસ્પૃષ્ટં રૂપમસ્યાઃ । તથા ચ કાણ્વેષુ
શ્રૂયતે- સ યથા સૈન્ધવઘનોઽનન્તરોઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નો રસઘન
એવૈવં વા અરેઽયમાત્માનન્તરોઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવેતિ ।
માધ્વીપાનાલસા મત્તા માતૃકાવર્ણરૂપિણી

માધ્વીશબ્દઃ પરિપન્થિશબ્દવચ્છાન્દસોઽપિ લોકે પ્રયુજ્યતે ।
સ્વબ્રહ્મભાવહન્ત્રીં સાધુવિનિન્દ્યાં સુરાં ચ સરણિં ચ ।
અહહ કથં નુ ભજધ્વે માધ્વીં ગૌડીં ચ મોહિનીં મન્દા ॥
ઇતિ । તેન છન્દસિ પરિપન્થિપરિપરિણાવિતિવત્
ઋત્વ્યવાસ્ત્વ્યવાસ્ત્વમાધ્વીહિરણ્યયાનિ છન્દસીત્યપિ
પ્રયોગવશાદ્ભાષાસમુચ્ચયપરં સૂત્રૈકદેશાંશે વ્યાખ્યેયમ્ ।
છાન્દસત્વેઽપિ વા નાત્ર દુષ્યતિ । માધ્વ્યા દ્રાક્ષાજન્યમદિરાયાઃ
પાનેનાલસા । અન્તરેકનિષ્ઠતયા શીતલા । અત એવ મત્તેવ મત્તા । યદ્વા
મચ્છબ્દોઽહમર્થકસ્તસ્ય ભાવો મત્તા ।
પરશિવનિષ્ઠપરાહન્તારૂપેત્યર્થઃ । માતૃકા
અકારાદિક્ષકારાન્તાસ્તાસાં વર્ણાઃ શુક્લાદિરૂપાણિ તાન્યેવ રૂપં
સ્વરૂપમસ્યાઃ । તાનિ ચ સનત્કુમારસંહિતાયામ્ -
અકારાદ્યાઃ સ્વરા ધૂમ્રાઃ સિન્દૂરાભાસ્તુ કાદયઃ ।
ડાદિફાન્તા ગૌરવર્ણા અરુણાઃ પઞ્ચ બાદયઃ
લકારાદ્યાઃ કાઞ્ચનાભા હકારાન્ત્યૌ તટિન્નિભૌ ।
ઇતિ । તન્ત્રાન્તરે તુ -
સ્ફટિકાભાઃ સ્વરાઃ પ્રોક્તાઃ સ્પર્શા વિદ્રુમસન્નિભાઃ ।
યાદયો નવ પીતાઃ સ્યુઃ ક્ષકારસ્ત્વરુણો મતઃ ॥
ઇતિ । સર્વે વર્ણાઃ શુક્લા ઇત્યપિ ક્વચિત્ । માતૃકાવિવેકે તુ- અકારં
સર્વદેવત્યં રક્તં સર્વવશઙ્કરમિત્યાદિના પ્રત્યક્ષરં
વર્ણવિશેષ ઉક્તઃ । યદ્વા એકપઞ્ચાશન્માતૃકાવર્ણા એવ
રૂપમસ્યા ઇતિ । અથવા વર્ણા એવ રૂપા નિરૂપકા વાચકા યસ્યાઃ ।
તદુક્તં યજ્ઞવૈભવખણ્ડે -
યથા પરતરઃ શમ્ભુર્દ્વિધા શક્તિશિવાત્મના ।
તથૈવ માતૃકાદેવી દ્વિધાભૂતા સતી સ્વયમ્ ॥
એકાકારેણ શક્તેસ્તુ વાચિકા ચેતરેણ તુ ।
શિવસ્ય વાચિકા સાક્ષાદ્વિદ્યેયં પદગામિની ॥
ઇતિ । અકારાદયઃ શ્રીકણ્ઠાદિવાચકાઃ
પૂર્ણોદર્યાદિવાચકાશ્ચેત્યસ્યાર્થ ઉક્તસ્તટ્ટીકાયામ્ ।
અક્ષમાલાસ્વરૂપિણીતિ વા । ઉક્તઞ્ચ જ્ઞાનાર્ણવે -
અકારઃ પ્રથમો દેવી ક્ષકારોન્ત્યસ્તતઃ પરમ્ ।
અક્ષમાલેતિ વિખ્યાતા માતૃકાવર્ણરૂપિણી ॥
શબ્દબ્રહ્મસ્વરૂપેયં શબ્દાતીતં તુ જપ્યતે ।
ઇતિ । માતૃકાવર્ણાન્ રૂપયતિ જનયતીતિ વા ।
અનુત્તરાખ્યશિવસ્યેચ્છાશક્ત્યા યોગાદિક્રમેણ વર્ણોત્પત્તિપ્રકારઃ
સૌભાગ્યસુધોદયે દ્રષ્ટવ્યઃ । માતૃકાવર્ણાનામેવ
શ્રીચક્રાત્મકત્વં માતૃકાવિવેકે ષષ્ઠે પટલે વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતમ્ ।
અત એવ સનન્દનસંહિતાયાં માતૃકાચક્રયોરૈક્યવિભાવનં
કૈલાસપ્રસ્તાર ઇતિ વ્યવહૃતં તાદૃશરૂપવતીતિ વા । પ્રચણ્ડાજ્ઞેતિ
વક્ષ્યમાણનામ્નોરન્યયોર્વૈક્યમુરીકૃત્ય સ્કન્દોત્પાદેન માતૃકેતિ
દેવીપુરાણે નિરુક્તદર્શનાચ્ચ માતૃકેત્યવર્ણરૂપિણીતિ ચ નામદ્વયં
સુવચમ્

મહાકૈલાસનિલયા મૃણાલમૃદુદોર્લતા ।
મહાકૈલાસો નામ કૈલાસાદતીવ પરતો લોકઃ
પરમશિવાવાસસ્થાનત્વેન શિવપુરાણાદૌ પ્રસિદ્ધઃ ।
પૂર્વનામોક્તાભેદભાવનાવિશેષો કૈલાસઃ । એતત્કૈલાસસંજ્ઞં
પદમકલપદં બિન્દુરૂપી સ્વરૂપી યત્રાસ્તે દેવદેવ
ઇત્યાદિત્રિપુરાસારોક્તેર્બ્રહ્મરન્ધ્રસ્થસહસ્રારમેવ વા કૈલાસઃ ।
સર્વાશન્યાદિતાદાત્મ્યનિત્યાતાદાત્મ્યાખ્યપ્રસ્તારાન્તરાપેક્ષયોત્તમત્
વાન્મહાન્ । સ એવ નિલયો યસ્યાઃ । મૃણાલં બિસતન્તુઃ તદ્વન્મૃદ્વ્યો
દોર્લતા યસ્યાઃ ।
મહનીયા દયામૂર્તિર્મહાસામ્રાજ્યશાલિની

પૂજ્યત્વાન્મહનીયા । દયૈવ મૂર્તિઃ સ્વરૂપં યસ્યાઃ ।
મહાકૈલાસાધિપત્યં મહાસામ્રાજ્યં તચ્છાલિની

આત્મવિદ્યા મહાવિદ્યા શ્રીવિદ્યા કામસેવિતા ।
આત્મજ્ઞાનરૂપત્વાદાત્મવિદ્યા । આત્માષ્ટાક્ષરમન્ત્રરૂપા વા
। એત એવ મહાવિદ્યા । મહતી ચ સા વિદ્યા ચ ।
સર્વાનર્થનિવારકત્વાન્મહત્ત્વમ્ । નવદુર્ગાવિદ્યાયા અપિ મહાવિદ્યેતિ
સંજ્ઞા તદ્રૂપા વા । શ્રીવિદ્યા પઞ્ચદશીસ્વરૂપા । ઉક્તઞ્ચ
વિષ્ણુપુરાણે -
યજ્ઞવિદ્યા મહાવિદ્યા ગુહ્યવિદ્યા ચ શોભને ।
આત્મવિદ્યા ચ દેવિ ત્વં વિમુક્તિફલદાયિની ।
આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્તા દણ્ડનીતિસ્ત્વમેવ ચ ॥
ઇતિ । અત્ર વ્યાખ્યાતારઃ । કર્મવિદ્યા વિશ્વરૂપાદ્યુપાસના
મન્ત્રવિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યા ચેતિ વિદ્યાપદચતુષ્ટયાર્થઃ । વાર્તા
શિલ્પશાસ્ત્રાયુર્વેદાદિઃ દણ્ડનીતી રાજનીતિરિતિ । કામો
મહાકામેશસ્તેન સેવિતોપાસિતા । યદ્વા । કામોઽનઙ્ગસ્તેન સેવિતા સ્યૂતા
। સીવનં સેવનં સ્યૂતિરિતિ કોશાત્ । શ્રૂયતે ચારુણોપનિષદિ- પુત્રો
નિરૃત્યા વૈદેહઃ । અચેતા યશ્ચ ચેતનઃ । સ તં મણિમવિન્દત્ ।
સોઽનઙ્ગુલિરાવયવત્ । સોઽગ્રીવઃ પ્રત્યુમુઞ્ચત્ । સોઽજિહ્વો અસશ્ચત ।
નૈનમૃષિં વિદિત્વા નગરં પ્રવિશેત્ । યદિ પ્રવિશેત્ મિથો ચરિત્વા પ્રવિશેત્
। તત્સમ્ભવસ્ય વ્રતમિતિ । નિરૃત્યા લક્ષ્મ્યાઃ પુત્રો વૈદેહો વિદેહોઽનઙ્ગો
મન્મથઃ અનઙ્ગત્વાદેવાચેતા નેત્રાઙ્ગુલિગ્રીવાજિહ્વારહિતશ્ચ સોઽન્ધો
મણિં વિદ્યારત્નમવિન્દત્ । તત આવયદ્ અસીવ્યત્ । તતો ગ્રીવાયાં
ધૃતવાનાસ્વાદિતવાંશ્ચ । તેન મન્ત્રદ્રષ્ટ્ટત્વાદયમેવર્ષિઃ । અસ્ય
જ્ઞાનોત્તરં નગરે બાહ્યેચક્રે પ્રવેશઃ । પૂજાટોપો
વ્યર્થત્વાત્કૃતકાર્યત્વાચ્ચ ન કાર્યઃ । યદિ સર્વથા પૂજનેચ્છા તદા
શિવશક્તિસામરસ્યાત્મકં મિથુનીભાવં વિજ્ઞાય કુર્યાત્ ।
તત્સામરસ્યમેવ ચિત્તસમ્ભવસ્ય મન્મથસ્ય રહસ્યતરં વ્રતમિતિ
શ્રુત્યર્થઃ । શિવશક્તિસામરસ્યમવિજ્ઞાય ક્રિયમાણં પૂજનં ન
તથા ફલતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
શ્રીષોડશાક્ષરીવિદ્યા ત્રિકૂટા કામકોટિકા

ષોડશાનામક્ષરાણાં સમાહારઃ ષોડશાક્ષરી । શ્રીયુક્તા ચ સા
ષોડશાક્ષરી ચ સા વિદ્યા ચેતિ તથા । યદ્યપિ
ગૌડપાદીયસૂત્રમપ્યવિદ્યાષ્ટાવિંશતિવર્ણવિશિષ્ટેતિ પઠ્યતે
તથાપિ તત્રત્ય કૂટત્રયસ્ય પઞ્ચદશાક્ષરરૂપતયા વિભજ્ય
ગણનાભિપ્રાયમિત્યવિરોધઃ । શ્રીતિ ષોડશમક્ષરં યસ્યાં તાદૃશી
ચ સા વિદ્યા ચેતિ વા । ગૌરાદ્યન્તર્ગતસ્ય ।
પિપ્પલ્યાદેરાકૃતિગણત્વાન્ઙીષ્ । ત્રયાણાં
બ્રહ્માદીનામવસ્થાપીઠલોકગુણાદીનાં વા કૂટં સમૂહો
યસ્યામ્ । વાગ્ભવાદિકૂટત્રયાભિન્ના વા । કામઃ પરશિવ એવ
કોટિરેકદેશો યસ્યાઃ સૈવ કામકોટિકા ।
શિવશક્તિસામરસ્યપરબ્રહ્મરૂપત્વાત્

કટાક્ષકિઙ્કરીભૂતકમલાકોટિસેવિતા ।
કટાક્ષસ્ય દૃગેકદેશપાતસ્ય કિઙ્કરીભૂતાભિઃ કમલાનાં
લક્ષ્મીણાં કોટિભિઃ સેવિતા । યસ્મિન્નીષદવલોકનં તં
પારેપરાર્ધં લક્ષ્મ્યો વૃણત ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।
શિરઃસ્થિતા ચન્દ્રનિભા ભાલસ્થેન્દ્રધનુષ્પ્રભા

શિરસિ બ્રહ્મરન્ધ્રે ગુરુરૂપતયા સ્થિતા ।
બ્રહ્મરન્ધ્રસ્યાધોભાગે ચન્દ્રોઽસ્તિ સ ચ વિદ્યાતૃતીયકૂટાત્મક
ઇત્યાશયેનાહ । ચન્દ્રનિભા ભાલહૃલ્લેખા બિન્દુરૂપેણ નિષ્ઠતીતિ
ભાલસ્થા । તદુપર્યર્ધચન્દ્રરૂપેણ તિષ્ઠતીતિ દ્યોતનાયાહ ।
ઇન્દ્રધનુષ્પ્રભા । ઉક્તઞ્ચ નિત્યાહૃદયે -
દીપાકારોઽર્ધમાત્રશ્ચ લલાટે વૃત્ત ઇષ્યતે ।
અર્ધચન્દ્રસ્તથાકારઃ પાદમાત્રસ્તદૂર્ધ્વતઃ ॥
ઇતિ

હૃદયસ્થા -
હૃદયે ધ્યેયત્વેન તિષ્ઠતીતિ તથા । યદ્વા પરાબીજં
હૃદયમિત્યુચ્યતે । પ્રભુહૃદયજ્ઞાતુઃ પદે પદે સુખાનિ ભવન્તીતિ
કલ્પસૂત્રે પ્રયોગાત્ । પરમેશ્વરહૃદયાખ્યોપનિષદેવ વા હૃદયેનોચ્યતે
। તત્રાન્તર્યામિતયા પ્રતિપાદ્યતયા વા તિષ્ઠતિ । અથવા હૃદયસ્ય
સર્વજગદ્બીજત્વાત્તત્ર જગદ્રૂપેણ સ્થિતા ।
તદુક્તમનુત્તરત્રિંશિકાશાસ્ત્રે -
યથા ન્યગ્રોધબીજસ્થઃ શક્તિરૂપો મહાદ્રુમઃ ।
તથા હૃદયબીજસ્થં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ॥ ઇતિ ।
-રવિપ્રખ્યા ત્રિકોણાન્તરદીપિકા ।
હૃદયે તાવત્સૂર્યમણ્ડલમસ્તિ તચ્ચ
વિદ્યાદ્વિતીયકૂટમિત્યાશયેનાહ- રવિપ્રખ્યા । નિભપ્રખ્યશબ્દૌ
સાદૃશ્યપરાવપીહ તૃતીયદ્વિતીયકૂટયોસ્તદભેદાદભેદપરૌ ।
સ્વસ્મિન્નેવ માદૃશઃ પુરુષ ઇતિ વ્યવહારદર્શનાત્ ।
સૂર્યસમાનકાન્તિમતીતિ વા । મૂલાધારપદ્મકર્ણિકામધ્યે
ત્રિકોણમસ્તિ । તદન્તરગ્નિમણ્ડલમ્ । તચ્ચ પ્રથમકૂટસ્વરૂપં
તદેતદાહ । ત્રિકોણસ્યાન્તરે મધ્યે દીપવદ્દીપિકા તદભિન્નેત્યર્થઃ ।
તદુક્તં તન્ત્રરાજે -
નિત્યાનિત્યોદિતે મૂલાધારમધ્યેઽસ્તિ પાવકઃ ।
સર્વેષાં પ્રાણિનાં તદ્વદ્ધૃદયે ચ પ્રભાકરઃ ॥
મૂર્ધનિ બ્રહ્મરન્ધ્રાધશ્ચન્દ્રમાશ્ચ વ્યવસ્થિતઃ ।
તત્ત્રયાત્મકમેવ સ્યાદાદ્યા નિત્યા ત્રિખણ્ડકમ્ ॥
ઇતિ । અથવા પૂર્વોક્તં રવિતુલ્યત્વમુપમાનોપમેયનિષ્ઠયોર્વસ્તુતો
ભિન્નયોરપિ ધર્મયોઃ
શ્લેષભિત્તિકાભેદાધ્યવસાયેનૈકીકુર્વન્સાધારણધર્મં નિર્દિશતિ-
ત્રિકોણેતિ । દેવીપક્ષે તુ પૂર્વયોજનૈવ । રવિપક્ષે યથા । મેરું
પ્રદક્ષિણીકુર્વન્ રવિરષ્ટકોણાત્મકસ્ય મેરોસ્ત્રીંસ્ત્રીનેવ
કોણાનવભાસયતિ । તથાહિ- ઇન્દ્રપુરે મધ્યાહ્ને સૂર્યે સ્થિતે
સૌમ્યયામ્યપુરયોસ્તમયોદયૌ । એવં કોણત્રયતયા સ્થિતં
પુરત્રયમેવ ભાસયતિ । ઈશાગ્નિકોણૌ તુ ત્રિકોણરેખામધ્યપતિતાવિતિ
તદ્ભાસનમર્થાયાતમ્ । ઈશે તદાનીં તૃતીયો યામઃ । આગ્નેયે તુ
પ્રથમો યામઃ । એવં દિક્ત્રયં મધ્યપતિતત્વાદ્વિદિગ્દ્વયં ચ
ભાસયતિ । અગ્નિપુરે યદા મધ્યાહ્નેઽસ્તસ્તદ્દેશનિરૃત્યોરસ્તમયોદયૌ ।
ઇન્દ્રયમપુરયોસ્તૃતીયપ્રથમયામૌ । એવં ષટ્કોણત્રયતયા સ્થિતં
વિદિક્ત્રયં તદ્રેખાસ્થાનાપન્નં દિગ્દ્વયં ચ ભાસયતિ । એવં
યામ્યાદિપુરેષુ મધ્યાહ્નકાલ ઊહ્યમ્ । તદુક્તં વિષ્ણુપુરાણે -
શક્રાદીનાં પુરે તિષ્ઠન્ સ્પૃશત્યેષ પુરત્રયમ્ ।
ત્રિકોણૌ દ્વૌ વિકોણસ્થસ્ત્રીન્કોણાન્દ્વે પુરે તથા ॥
ઇતિ । સ્વાવસ્થિતિકોણ એકઃ । સ્વદક્ષિણવામકોણૌ દ્વૌ । એવં ત્રીન્ કોણાન્
તદન્તરે ચ તન્મધ્યસ્થિતે સ્વદક્ષિણવામરેખે ચેતિ પુરપઞ્ચકં
દીપયતિ પ્રકાશયતીતિ ત્રિકોણાન્તરદીપિકા ।
દાક્ષાયણી દૈત્યહન્ત્રી દક્ષયજ્ઞવિનાશિની

દક્ષસ્ય કન્યા દાક્ષાયણી । લોહિતાદિત્વાત્ષ્ફઃ । અશ્વિન્યાદિરૂપા
વા । દાક્ષાયણી ત્વપર્ણાયાં રોહિણ્યાં તારકાસુ ચેતિ વિશ્વઃ ।
દર્શપૂર્ણમાસયોરાવૃત્તિર્દાક્ષાયણયજ્ઞપદેનોચ્યતે તદ્રૂપા વા ।
દૈત્યાનાં ભણ્ડાસુરાદીનાં હન્ત્રી । દક્ષો દ્વિવિધઃ- એકઃ
પ્રજાપતિત્વેન પ્રસિદ્ધઃ, અન્યો માનુષો રાજા તસ્યૈવાવતારવિશેષઃ ।
ઉભયોરપિ યજ્ઞં વિનાશયિતું શીલમસ્યાઃ । તાચ્છીલ્યે ણિનિઃ ।
શિવકૃતેઽપિ યજ્ઞનાશે દેવ્યા નિમિત્તત્વાત્કર્તૃત્વવ્યપદેશઃ । તદુક્તં
બ્રહ્મપુરાણ- વાયુપુરાણયોઃ -
અભિવ્યાહૃત્ય સપ્તર્ષીન્ દક્ષં સોઽભ્યશપત્પુનઃ ।
ભવિતા માનુષો રાજા ચાક્ષુષસ્ય ત્વમન્વયે ॥
પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ચૈવ પ્રચેતસઃ ।
દક્ષ ઇત્યેવ નામ્ના ત્વં મારિષાયાં જનિષ્યસિ ॥
કન્યાયાં શાખિનાં ચૈવ પ્રાપ્તે વૈ ચાક્ષુષાન્તરે ।
અહં તત્રાપિ તે યજ્ઞં હન્મિ દેવ્યાઃ પ્રિયેપ્સયા ॥
ઇતિ । યદ્યત્રોપાન્ત્યસ્વરોઽકારઃ પઠ્યતે તદા
વિનાશનશબ્દાલ્લ્યુડન્તાન્ઙીપ્ । ઇકારપાઠે તુ ણિન્યન્તાત્ ।
એવમન્યત્રાપ્યૂહ્યમ્

ઇતિ ભાસ્કરરાયેણ કૃતે સૌભાગ્યભાસ્કરે ।
ષષ્ઠેન શતકેનાભૂત્સુષુમ્ણા સપ્તમી કલા

॥ ઇતિ શ્રીસૌભાગ્યભાસ્કરાભિખ્યે લલિતાસહસ્રનામભાષ્યે
ષષ્ઠશતકં નામ સપ્તમીકલા

સપ્તકશતકં નામ અષ્ટમી ભોગદા કલા
દરાન્દોલિતદીર્ઘાક્ષી દરહાસોજ્જ્વલન્મુખી ।
દરમીષદ્યથા સ્યાત્તથા આન્દોલિતાનિ ચઞ્ચલાનિ દીર્ઘાણિ
આકર્ણાન્તિકવિશ્રાન્તીન્યક્ષીણિ યસ્યાઃ । યદ્વા દરં
ભયમાન્દોલિતમસ્થિરીકૃતં નાશિતં યૈસ્તાદૃશાનિ દીર્ઘાક્ષીણિ
યસ્યાઃ । કટાક્ષપાતમાત્રેણ ભયનાશ ઇતિ યાવત્ ।
દરહાસેનેષત્સ્મિતેનોજ્જ્વલચ્છોભમાનં મુખં યસ્યાઃ ।
ગુરુમૂર્તિર્ગુણનિધિર્ગોમાતાગુહજન્મભૂઃ

ગુરુરેવ મૂર્તિઃ શરીરં યસ્યાઃ । અતએવ સુન્દરીતાપિનીયે શ્રૂયતે -
યથા ઘટશ્ચ કલશઃ કુમ્ભશ્ચૈકાર્થવાચકાઃ ।
તથા મન્ત્રો દેવતા ચ ગુરુશ્ચૈકાર્થવાચકાઃ ॥
ઇતિ । ગુરુપદનિરુક્તિરપિ શક્તિરહસ્યે- ગુરસ્ત્વન્ધકારઃ
સ્યાદ્રુકારસ્તન્નિવર્તક ઇતિ । અન્યત્રાપિ -
ગુકારઃ સદિતિ પ્રોક્તો રુકારો જ્ઞાનવાચકઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનૈકરૂપત્વાદ્ ગુરુરિત્યભિધીયતે ॥
ઇતિ । તામિચ્છાવિગ્રહાં દેવીં ગુરુરૂપાં વિભાવયેદિતિ નિત્યાહૃદયેઽપિ
। ગુણાનાં નિધિઃ શેવધિઃ । કર્મણ્યધિકરણે ચેતિ કિઃ ।
સત્ત્વાદિગુણાનાં સત્ત્વત્વાદિજાતિભિસ્ત્રિત્વેઽપિ વ્યક્ત્યાનન્ત્યમિતિ
સાંખ્યસિદ્ધાન્તાત્ । અત એવ સાંખ્યપ્રવચનસૂત્રમ્-
લઘુત્વાદિધર્મૈરન્યોન્યં સાધર્મ્યં વૈધર્મ્યં ચ
ગુણાનામિત્યુપપદ્યતે । સત્ત્વાદયશ્ચ દ્રવ્યત્વેઽપિ
પુરુષોપકરણત્વાદ્ગુણા ઇત્યુચ્યન્તે । ઈદૃશાનાં ગુણાનાં નિધિર્વા ।
યદ્વા ગુણા વ્યૂહરૂપા નિધિસંખ્યા યસ્યાઃ ।
નવવ્યૂહાત્મકત્વરૂપગુણવતીતિ યાવત્ । યદાહુઃ- નવવ્યૂહાત્મકો
દેવઃ પરાનન્દઃ પરાત્મકઃ ઇતિ ।
કાલવ્યૂહઃ કુલવ્યૂહો નામવ્યૂહસ્તથૈવ ચ ।
જ્ઞાનવ્યૂહસ્તથા ચિત્તવ્યૂહઃ સ્યાત્તદનન્તરમ્ ॥
નાદવ્યૂહસ્તથા બિન્દુવ્યૂહઃ સ્યાત્તદનન્તરમ્ ।
કલ્પાવ્યૂહસ્તથા જીવવ્યૂહઃ સ્યાદિતિ તે નવ ॥
ઇતિ ચ । એતલ્લક્ષણાનિ ચ સૌન્દર્યલહર્યામ્- તવાજ્ઞાચક્રસ્થમિતિ
શ્લોકવ્યાખ્યાનાવસરે લલ્લેન પ્રપઞ્ચિતાનિ । યદ્વા । ગુણો રજ્જુઃ સા ચેહ
નૌકાબન્ધની વટીરિકાનામ્ની લક્ષણયા ગૃહ્યતે । સા નિતરાં
ધીયતેઽસ્યામિતિ ગુણનિધિઃ । એવં હિ માત્સ્યકાલીપુરાણયોઃ કથા
સ્મર્યતે । પ્રલયકાલે મનુના ભગવદાજ્ઞાનુસારેણ સર્વાણિ બીજાનિ
ઋષીંશ્ચ નૌકાયાં નિવેશ્ય મત્સ્યાવતારસ્ય ભગવતઃ શૃઙ્ગે સા
નૌકા રજ્જ્વા બદ્ધા । સા રજ્જુરમ્બયાધિષ્ઠિતા સતી દાર્ધ્યમાપેદ ઇતિ ।
તદુક્તમ્ -
નવયોજનદીર્ઘાં તુ યામત્રયસુવિસ્તૃતામ્ ।
કુરુષ્વ ચર્મણા તૂર્ણં બૃહતીમિરિકાવટિમ્ ॥
જગદ્ધાત્રી મહામાયા લોકમાતા જગન્મયી ।
દૃઢયિષ્યતિ તાં રજ્જું ન ત્રુટ્યતિ યથા તથા ॥
ઇતિ મનુંપ્રતિ વિષ્ણોર્વચનેન । તત્રૈવ સ્થલાન્તરે- યોગનિદ્રા જગદ્ધાત્રી
સમાસીદદ્વટીરિકામિતિ । ગવાં ધેનૂનાં માતા સુરભિરૂપા ।
સમ્ભવન્તોઽન્યેઽપિ ગોપદસ્યાર્થા વાગાદયો ગ્રાહ્યાઃ । તથા ચ
વિશ્વઃ-
ગૌઃ સ્વર્ગે વૃષભે રશ્મૌ વજ્રે ચન્દ્રમસિ સ્મૃતઃ ।
અઞ્જનીનેત્રદિગ્બાણભૂવાગ્વારિષુ ગૌર્મતા ॥
ઇતિ । અનેકાર્થધ્વનિમઞ્જરી ચ -
બાણે વાચિ પશૌ ભૂમૌ દિશિ રશ્મૌ જલેઽક્ષિણિ ।
સ્વર્ગે માતરિ વજ્રેઽગ્નૌ મુખે સત્યે ચ ગોધ્વનિઃ ॥
ઇતિ । ગુહસ્ય સ્કન્દસ્ય જન્મભૂરુત્પત્તિસ્થાનમ્ । યદ્વા ગુહૂ સંવરણ ઇતિ
ધાતોરવિદ્યાસંવૃતા ગુહા જીવાઃ તેષાં જન્મસ્થાનમ્ । યથાગ્નેઃ
ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચરન્તીત્યાદિ શ્રુતેઃ । યાજ્ઞવલ્ક્યસ્મૃતિરપિ -
નિઃસરન્તિ યથા લોહપિણ્ડાત્તપ્તાત્સ્ફુલિઙ્ગિકાઃ ।
સકાશાદાત્મનસ્તદ્વદાત્માનઃ પ્રભવન્તિ હિ ॥
ઇતિ

દેવેશી દણ્ડનીતિસ્થા દહરાકાશરૂપિણી ।
દેવાનાં બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદીનામીશી ઈશ્વરી ।
દણ્ડનીતાવર્થશાસ્ત્રે તિષ્ઠતિ ઇતિ તથા । નીતિશાસ્ત્રોક્તજ્ઞાપિ દેવ્યેવેતિ
યાવત્ । તદુક્તં દેવીપુરાણે -
નયાનયગતા।લ્લોકાનવિકલ્પે નિયોજનાત્ ।
દણ્ડનાદ્દમનાદ્વાપિ દણ્ડનીતિરિતિ સ્મૃતા ॥
ઇતિ । દહરમલ્પમાકાશં હૃદયકુહરવર્તિ તદેવ રૂપમસ્યાઃ । દહર
ઉત્તરેભ્યઃ ઇત્યુત્તરમીમાંસાધિકરણે, અથ યદસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં
પુણ્ડરીકં
વેશ્મદહરોઽસ્મિન્નન્તરાકાશસ્તસ્મિન્યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યમિતિ શ્રુતૌ
દહરાકાશસ્યૈવ પરબ્રહ્મત્વનિરૂપણાત્ ।
પ્રતિપન્મુખ્યરાકાન્તતિથિમણ્ડલપૂજિતા

પ્રતિપત્તિથિર્મુખ્યા આદ્યા યસ્મિન્ રાકા પૂર્ણિમાતિથિરન્તે
યસ્મિસ્તસ્મિસ્તિથિમણ્ડલે પઞ્ચદશતિથિસમૂહે પૂજિતા । તિથિભેદેન
પૂજાભેદસ્ય તન્ત્રેષુ કથનાત્તાદૃશપ્રકારવિશેષૈરર્ચિતેત્યર્થઃ ।
યદ્વા પ્રતિપદ્રાકાશબ્દૌ કામેશ્વરીચિત્રાપરૌ । તિથિશબ્દો નિત્યાપરઃ ।
તેન નિત્યામણ્ડલેન પૂજિતા ત્રિકોણરેખાત્રયરૂપેણાવૃતા । અથવા
પ્રતિપન્મુખ્યા રાકાન્તાશ્ચ તિથયો યાસાં દેવતાનાં તાસાં
મણ્ડલેન સમૂહેન પૂજિતા । તાશ્ચ વરાહપુરાણે -
કથમગ્નેઃ સમુત્પત્તિરશ્વિનોર્વા મહામુને ।
ગૌર્યા ગણપતેર્વાપિ નાગાનાં વા ગુહસ્ય ચ ॥
આદિત્યસ્ય ચ માતૄણાં દુર્ગાયા વા દિશાં તથા ।
ધનદસ્ય ચ વિષ્ણોર્વા ધર્મસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ ॥
શમ્ભોર્વાપિ પિતૄણાં વા તથા ચન્દ્રમસો મુને ।
શરીરે દેવતાશ્ચૈતાઃ કથં મૂર્તિત્વમાગતાઃ ॥
કિઞ્ચ તાસાં મુને ભોજ્યં કાશ્ચ સંજ્ઞા તિથિશ્ચ કા ।
ઇતિ પ્રશ્ને ષોડશભિરધ્યાયૈઃ પ્રતિપદાતિથિદેવતાત્વેન
ક્રમેણાગ્ન્યાદીનામુત્પત્તય ઉક્તાઃ । અત્ર પરમેષ્ઠિશબ્દો
વિશેષણમાત્રમ્ । અત એવોક્તં કાદિમતેઽપિ -
વહ્નિર્દસ્રાવુમા વિઘ્નો ભુજઙ્ગઃ ષણ્મુખો રવિઃ ।
માતરશ્ચ તથા દુર્ગા દિશો ધનદકેશવૌ ॥
યમો હરઃ શશી ચેતિ તિથીશાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
ઇતિ । તત્ર ત્વમાવાસ્યા પઞ્ચદશસ્થાને ગણિતા પૂર્ણિમા તુ
ષોડશસ્થાને અત્ર તુ રાકૈવ પઞ્ચદશીતિ વિશેષઃ । પ્રકૃતે ત્વવિશેષાદ્
વારાહોક્તાઃ ષોડશાપિ દેવતા ગુહ્યન્તે

કલાત્મિકા કલાનાથા કાવ્યાલાપવિમોદિની ।
અત્ર કલાશબ્દેન વહ્નેર્દશકલાઃ સૂર્યસ્ય
દ્વાદશકલાશ્ચન્દ્રસ્ય ષોડશકલાશ્ચતુઃષષ્ટિસંખ્યાકત્વાદિના
પ્રસિદ્ધાઃ । અન્યાશ્ચ કલા ગૃહ્યન્તે -
ઉત્પત્તિર્જાગરો બોધો વ્યાવૃત્તિર્મનસઃ સદા ।
કલાચતુષ્ટયં જાગ્રદવસ્થાયાં વ્યવસ્થિતમ્ ॥
જાગ્રત્સર્વગુણૈઃ પ્રોક્તા કેવલં શક્તિરૂપિણી ।
ઇતિ । તથા -
મરણં વિસ્મૃતિર્મૂર્ચ્છા નિદ્રા ચ તસમા વૃતા ।
સુષુપ્તેષુ કલા જ્ઞેયાસ્તાઃ સર્વાઃ શ્રીકલાત્મિકાઃ ॥
તથા -
અભિલાષો ભ્રમશ્ચિન્તા વિષયેષુ પુનઃ સ્મૃતિઃ ।
કલાચતુષ્ટયં દેવી સ્વપ્નવસ્થા વિધીયતે ॥
શિવરૂપાઃ શક્તિરૂપાસ્તાઃ કલાસ્ત્રિપુરાત્મિકાઃ ।
તથા -
વૈરાગ્યં ચ મુમુક્ષુત્વં સમાધિવિમલં મનઃ ।
સદસદ્વસ્તુનિર્ધારસ્તુર્યાવસ્થાઃ કલા ઇમાઃ ॥
દૂતીયાગપ્રકરણે ષોડશ કામકલા ઉક્તાઃ ।
અન્તરદૂતીપ્રકરણે શ્રીવિદ્યાયાઃ ષોડશકલા ઉક્તાઃ । એવં
બિન્દ્વર્ધચન્દ્રરોધિન્યાદીનાં પાર્થક્યેન કાશ્ચન કલાઃ
સ્વચ્છન્દભૈરવાદાવુક્તાસ્તાદૃશનિખિલકલાસ્વરૂપેત્યર્થઃ । એતાસાં
કલાનાં નાથા સ્વામિની ચ । ચન્દ્રમણ્ડલસ્ય
શ્રીચક્રસ્વરૂપત્વાચ્ચન્દ્રરૂપેત્યર્થો વા । કાવ્યાનાં
વાલ્મીક્યાદિમહાકવિકૃતપ્રબન્ધવિશેષાણામષ્ટાદશલક્ષણલક્ષિત
અનાં રૂપકભેદભિન્નાનામાલાપેન વિશિષ્ય મોદત ઇતિ તથા ।
સચામરરમાવાણીસવ્યદક્ષિણસેવિતા

ચામરાભ્યાં સહિતે સચામરે તાદૃશીભ્યાં રમાવાણીભ્યાં
લક્ષ્મીસરસ્વતીભ્યાં સવ્યે દક્ષિણે ક્રમેણ સેવિતા વીજિતા

આદિશક્તિઽરમેયાઽત્મા પરમા પાવનાકૃતિઃ ।
સર્વજગતામુત્પાદકત્વાદાદિઃ કારણભૂતા ચ સા શક્તિશ્ચ ।
માતુમશક્યા અમેયા । ન વિદ્યતે મેયં યસ્યા ઇતિ વા ।
યદપેક્ષયાઽતિરિક્તં મેયં નાસ્તીત્યર્થઃ । તદુક્તં લિઙ્ગપુરાણે -
સ્વર્ગપાતાલલોકાન્તબ્રહ્માણ્ડાવરણાષ્ટકે ।
મેયં સર્વમુમારૂપં માતા દેવો મહેશ્વરઃ ॥
ઇતિ । આત્મશબ્દેન જીવઃ પરમશબ્દોત્તરં ચાત્માનુષઙ્ગાત્પરમાત્મા
ચેતિ નામદ્વયેન કથ્યતે । ઉક્તઞ્ચ લૈઙ્ગે -
વિષ્ણુલિઙ્ગા યથા તાવદગ્નૌ ચ બહુધા સ્મૃતાઃ ।
જીવાઃ સર્વે તથા શર્વાઃ પરમાત્મા ચ સ સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ । શિવપુરાણેઽપિ -
આત્મા તસ્યાષ્ટમી મૂર્તિઃ શિવસ્ય પરમા તનુઃ ।
વ્યાપિકેતરમૂર્તીનાં વિશ્વં તસ્માચ્છિવાત્મકમ્ ॥
ઇતિ । અસ્મિન્પક્ષે આત્મને નમઃ, પરમાયાત્મને નમ ઇતિ
નામદ્વયપ્રયોગઃ । નમો ભવાય ચ રુદ્રાય ચ નમ
ઇત્યાદિમન્ત્રાણામપ્યુભયતો નમસ્કારત્વપક્ષે સકૃત્પઠિતસ્યાપિ
નમઃશબ્દસ્ય રુદ્રશબ્દસ્ય સર્વશબ્દોભયશેષત્વેન
પુનરાવૃત્તિવદાત્મશબ્દસ્ય વૃત્તિઃ । યદ્વા । આત્મશબ્દેન બ્રહ્મૈવ ।
યચ્ચાપ્નોતિ યદાદત્તેયચ્ચાત્તિ વિષયાનિહ ।
યચ્ચાસ્ય સતતો ભાવસ્તસ્માદાત્મેતિ કીર્ત્યતે ॥
ઇતિ વચનાત્ । આત્મશબ્દેન શરીરમેવોચ્યતે । તથા ચ વાસિષ્ઠલૈઙ્ગે -
ગૌરીરૂપાણિ સર્વાણિ શરીરાણિ શરીરિણામ્ ।
શરીરિણસ્તથા સર્વે શઙ્કરાંશા વ્યવસ્થિતા ॥
ઇતિ । એવં આત્મા દેહમનોબ્રહ્મસ્વભાવધૃતિબુદ્ધિષ્વિતિ
વિશ્વપ્રકાશોક્તાન્યર્થાન્તરાણ્યપિ યોજ્યાનિ । યા દેવી સર્વભૂતેષુ
બુદ્ધિરૂપેણ સંસ્થિતેત્યાદિવચનાત્ । પરં બ્રહ્મ માતિ પરિચ્છિનત્તીતિ
પરમા । પરસ્ય શિવસ્ય મા લક્ષ્મીર્વા । યદ્વા પરબ્રહ્મણો
રૂપચતુષ્કમસ્તિ તસ્માત્પરમોત્કૃષ્ટા । તદુક્તં વિષ્ણુપુરાણે -
પરસ્ય બ્રહ્મણો રૂપં પુરુષઃ પ્રથમં દ્વિજાઃ ।
વ્યક્તાવ્યક્તે તથૈવાન્યે રૂપે કાલસ્તથા પરમ્ ॥
પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાનાં પરમં હિ યત્ ।
પશ્યન્તિ સૂરયઃ શુદ્ધં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥
પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાસ્તુ પ્રવિભાગશઃ ।
રૂપાણિ સ્થિતિસર્ગાન્તવ્યક્તિસદ્ભાવહેતવઃ ॥
ઇતિ । પાવની પાવયિત્રી આકૃતિઃ શરીરં ચરિત્રં વા જ્ઞાનં વા યસ્યાઃ ।
તથા ચ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્મૃતિઃ -
ભૂતાત્મનસ્તપો વિદ્યે બુદ્ધેર્જ્ઞાનં વિશોધનમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞસ્યેશ્વરજ્ઞાનાદ્વિશુદ્ધિઃ પરમા મતા ॥
અનેકકોટિબ્રહ્માણ્ડજનની દિવ્યવિગ્રહા

અનેકા અનન્તાઃ કોટયો યે બ્રહ્માણ્ડાસ્તેષાં જનની જનયિત્રી ।
યદ્વા અનેકકોટયો બ્રહ્માણ્ડા યેષાં તે તથા ।
અભિમન્યમાનત્વાદિરૂપઃ સમ્બન્ધઃ ષષ્ઠ્યર્થઃ । તેષાં
વિરાડાદીનાં જનનીમ્ ।
વિકારષોડશાન્તર્વર્તિપઞ્ચીકૃતસ્થૂલભૂતકાર્યો હિ બ્રહ્માણ્ડઃ ।
તદભિમાની વિરાડુચ્યતે ।
બ્રહ્માણ્ડાન્તર્વર્તિસમષ્ટિલિઙ્ગશરીરાભિમાની સ્વરાટ્ ।
તદુભયકારણાવ્યાકૃતાભિમાની સમ્રાટ્ । તદુક્તમ્ -
પ્રાધાન્યેન વિરાડાત્મા બ્રહ્માણ્ડમભિમન્યતે ।
સ્વરાટ્ સ્વરૂપમુભયં સમ્રાડિત્યબ્રવીચ્છ્રુતિઃ ॥
ઇતિ । દિવ્યો રમણીયો વિગ્રહો દેહો યસ્યાઃ । દિવ્યન્તરિક્ષે ભવો દિવ્યો વિગ્રહો
રણો યસ્યા વા । તત્રાપિ સા નિરાધારા યુયુધે તેન ચણ્ડિકેતિ
માર્કણ્ડેયપુરાણવચનાત્ । વિસ્તારઃ પ્રવિભાગો વા વિગ્રહપદાર્થઃ ।
વિગ્રહઃ સમરે દેહે વિસ્તારઃ પ્રવિભાગયોરિતિ મેદિની

ક્લીંકારી કેવલા ગુહ્યા કૈવલ્યપદદાયિની ।
કામં બીજં કરોતીતિ વા કામબીજસ્વરૂપેતિ વા ક્લીંકારસ્ય
શિવકામસ્ય સ્ત્રીતિ વા ક્લીંકારી । નિખિલધર્મરાહિત્યેનૈકાકિત્વાત્કેવલા
। તદ્વિમુક્તસ્તુ કેવલીતિ શિવસૂત્રપ્રસિદ્ધજ્ઞાનવિશેષો વા કેવલી ।
કાર્ત્સ્ન્યં નિર્ણીંતાર્થશ્ચ કેવલમ્ । મત્વર્થીંયેઽચિ તદ્વતી તદભિન્ના
વા ।
કેવલં જ્ઞાનભેદે સ્યાત્કેવલશ્ચૈકકૃત્સ્નયોઃ ।
નિર્ણીતે કેવલં પ્રોક્તં કેવલઃ કુહને ક્વચિત્ ॥
ઇતિ વિશ્વઃ । યદ્વા પૂર્વોક્તકામબીજે કેવલત્વં
કકારલકારાત્મકવ્યઞ્જનરાહિત્યમ્ । તેન કેવલતુર્યસ્વરૂપા
કામકલેત્યર્થઃ । યદીં શૃણોત્યલકં શૃણોતિ ન હિ પ્રવેદ સુકૃતસ્ય
પન્થામિતિ શ્રુતેઃ । ઈકારમાત્રશ્રવણં તુ લકારકકારરાહિત્યેન
શ્રવણમ્ અતસ્તદ્વાન્ । સુકૃતસ્ય સત્કર્મણઃ
પન્થાનમુત્તમલોકાન્નાયતિ કિન્તુ નિર્ગુણજ્ઞાનસ્યૈવ લોકં પ્રાપ્નોતિ ।
કામબીજમાત્રેણ ત્રિવર્ગઃ કામકલામાત્રેણ તુ મોક્ષ ઇતિ
પર્યવસિતોઽર્થઃ । તમેવાહ નામદ્વયેન ગુહાં પ્રવિષ્ટા ગુહ્યા ।
અતિરહસ્યાર્થા ઇતિ યાવત્ । કેવલસ્ય ભાવો ધર્મિમાત્રાવશેષઃ કૈવલ્યં
પઞ્ચમી મુક્તિસ્તદેવ પદં દદાતિ । અથવા કૈવલ્યં ચ પદાનિ ચ
સ્થાનાનિ ચ દાતું શીલમસ્યાઃ । કૈવલ્યશબ્દેન
યોગશાસ્ત્રાન્તિમસૂત્રેણ કૈવલ્યં સ્વરૂપં પ્રતિષ્ઠા ચિતિશક્તેરિત્યેતેન
પ્રતિપાદિતસ્વરૂપો મોક્ષ ઉચ્યતે । ચિતિશક્તેર્વૃત્તિસારૂપ્યનિવૃત્તૌ
સ્વરૂપમાત્રેણાવસ્થાનં કૈવલ્યમુચ્યત ઇતિ ભોજરાજવૃત્તૌ ।
પદશબ્દેન સાલોક્યાદિમુક્તિચતુષ્ટયં તાસાં સ્થાનવિશેષરૂપત્વાત્ ।
અત્રેદં બોધ્યમ્ । પ્રતિકાદ્યુપાસનયા સાલોક્યમ્ । અન્તરેણ પ્રતીકં
સ્વાત્મનઃ પૃથક્ત્વેનૈશ્વર્યવિશેષવિશિષ્ટતયા દેવતાયા ઉપાસકસ્ય
ચ રૂપતઃ સામ્યં સારૂપ્યમ્ । ઇયમેવ સાર્ષ્ટિતેત્યુચ્યતે ।
સમાનર્ધિતેત્યર્થઃ । સગુણં
દેવતારૂપમહંગ્રહેણોપાસ્યદેવતાતાદાત્મ્યં પ્રાપ્નોતિ । તદિદં
સાયુજ્યમૂર્ધ્વરેતસાં સ્વાશ્રમે યુક્તધર્માનુષ્ઠાનવતાં
સામીપ્યમ્ । એતાસામેવ દેવતાનાં સાયુજ્યં સાર્ષ્ટિતાં
સમાનલોકતામાપ્નોતીતિ તૈત્તિરીયશ્રુતિરુક્તમુક્તિત્રયે પ્રમાણમ્ ।
ચતુર્થ્યાં તુ મણ્ડૂકશ્રુતિઃ -
તપઃશ્રદ્ધે યે હ્યુપવસન્ત્યરણ્યે શાન્તા વિદ્વાંસો ભક્ષચર્યાં
ચરન્તઃ ।
સૂર્યદ્વારેણ તે વિરજાઃ પ્રયાન્તિ યત્રામૃતઃ સ પુરુષો હ્યવ્યયાત્મા ॥
ઇતિ । સૂર્યદ્વારેણેત્યસ્ય સૂર્યોપલક્ષિતેઽર્ચિરાદિમાર્ગેણ ગત્વા યત્ર
સત્યલોકે સ પુરુષો બ્રહ્મ વર્તતે તત્ર યાન્તીત્યર્થાત્ । એતાઃ
કર્મફલભૂતા અનિત્યાઃ સાતિશયા મુક્તયઃ । અત એવ સ્થાનવાચિના
પદપદેનેહ નિર્દિષ્ટાઃ । યા તુ જ્ઞાનફલં નિરતિશયાનન્દલક્ષણં
કૈવલ્યાખ્યા મુક્તિસ્તસ્યાં તુ તૈત્તિરીયશ્રુતિરેવ પ્રમાણમ્ । ય એવં
વિદ્વાનુદગયને પ્રમીયતે દેવાનામેવ મહિમાનં ગત્વાદિત્યસ્ય
સાયુજ્યં ગચ્છતિ । અથ યો દક્ષિણે પ્રમીયતે પિતૄણામેવ મહિમાનં
ગત્વા ચન્દ્રમસઃ સાયુજ્ય।લોકતામાપ્નોત્યેતૌ વૈ
સૂર્યાચન્દ્રમસોર્મહિમાનૌ બ્રાહ્મણૌ વિદ્વાનભિજયતિ તસ્માદ્
બ્રહ્મણો મહિમાનમાપ્નોતીતિ । અત્ર કેવલકર્મણાં ચન્દ્રલોકપ્રાપ્તિઃ ।
ય એવં વિદ્વાનિતિ વિદ્વચ્છબ્દાભિહિતપ્રતીકાદ્યુપાસનાત્રયવતો
દેવાનાં મહિમાનમિત્યનેન સાલોક્યાદિત્રયમ્ । બ્રાહ્મણો
વિદ્વાનિત્યનેન બ્રહ્મજ્ઞાનવાંસ્તુ એતૌ કર્મોપાસનપ્રાપ્યૌ
સૂર્યચન્દ્રયોર્મહિમાનૌ સાતિશયત્વાદિદોષવન્તૌ બુધ્વા
અભિજયત્યભિતઃ પરાકરોતિ । તસ્માદધિકં નિરતિશયં બ્રહ્મણો
મહિમાનમાપ્નોતીત્યર્થઃ । તદિદમુપબૃંહિતં શક્તિરહસ્યે -
આત્મબુદ્ધ્યા પ્રતીકેન માતૃબુદ્ધ્યાપ્યહંધિયા ।
કર્મણાપિ ભજન્મર્ત્યઃ કૈવલ્યપદમશ્નુતે ॥ ઇતિ ।
ત્રિપુરા ત્રિજગદ્વદ્યા ત્રિમૂર્તિસ્ત્રિદશેશ્વરી

તિસૃભ્યો મૂર્તિભ્યઃ પુરાતનત્વાત્ ત્રિપુરા । તદુક્તમ્
મૂર્તિત્રયસ્યાપિ પુરાતનત્વાત્તદમ્બિકાયાસ્ત્રિપુરેતિ નામેતિ । ગૌડપાદીય
સૂત્રમપિ- તત્ત્વત્રયેણ ભિદેતિ । એકમેવ બ્રહ્મ
તત્ત્વત્રયેણાભિદ્યતેત્યર્થઃ । તદ્ ભાષ્યે તુ તત્ત્વપદં
ગુણમૂર્તિબીજજગત્પીઠખણ્ડાદિપરત્વેન બહુધા વ્યાખ્યાતમિતિ
ગુણાદિભ્યઃ પુરેત્યર્થઃ । ત્રિપુરાર્ણવે તુ -
નાડીત્રયં તુ ત્રિપુરા સુષુમ્ણા પિઙ્ગલા ઇડા ।
મનોબુદ્ધિસ્તથા ચિત્તં પુરત્રયમુદાહૃતમ્ ॥
તત્ર તત્ર વસત્યેષા તસ્માત્તુ ત્રિપુરા મતા ॥
ઇત્યુક્તમ્ । કાલિકાપુરાણેપિ- ત્રિકોણં મણ્ડલં ચાસ્યા ઇત્યાદિપ્રસ્તુત્ય
સર્વં ત્રયં ત્રયં યસ્માત્તસ્માત્તુ ત્રિપુરા મતેતિ ।
દેવાનાં ત્રિતયં ત્રયી હુતભુજાં શક્તિત્રયં ત્રિસ્વરા-
સ્ત્રૈલોક્યં ત્રિપુરી ત્રિપુષ્કરમથ ત્રિબ્રહ્મવર્ણાસ્ત્રયઃ ।
યત્કિઞ્ચિજ્જગતિ ત્રિધા નિયમિતં વસ્ત ત્રિવર્ગાત્મકં
તત્સર્વં ત્રિપુરેતિ નામ ભગવત્યન્વેતિ તે તત્ત્વતઃ ॥
ઇતિ લઘુસ્તવે । પૂર્વચતુઃશત્યાં ચતુર્થપટલે- ત્રિપુરા પરમા
શક્તિરિત્યારભ્ય ત્રિપુરા ખ્યાતિમાગતેત્યન્તેન
ગ્રન્થેનાન્યાન્યપ્યેતન્નામનિર્વચનાન્યુક્તાનિ તાનિ તુ
તટ્ટીકાયામેવાઽસ્યાભિઃ વ્યાખ્યાસ્યન્ત ઇતિ તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
ત્રિભિર્જગદ્ભિર્વન્દ્યા ત્રયો જગદ્વન્દ્યા યસ્યા વા ।
ત્રૈવર્ષિકકન્યારૂપત્વાત્રિમૂર્તિત્વં ત્રિમૂર્તિસ્તુ ત્રિવર્ષા સ્યાદિતિ
કન્યાપ્રકરણે ધૌમ્યવચનાત્ ।
રક્તશુક્લમિશ્રાત્મકચરણમૂર્તિત્રયરૂપા વા ।
તત્તન્મન્ત્રાણામુદ્ધારસ્તત્સ્વરૂપાદિકં તન્ત્રેષુ વ્યક્તમ્ । યદ્વા
બ્રહ્માદિમૂર્તિત્રયં વામાદિત્રયમિચ્છાદિમૂર્તિત્રયં ચાસ્યા એવેતિ
ત્રિમૂર્તિત્વમ્ । તદુક્તં વરાહપુરાણે -
એવમુક્ત્વા સ્વયં બ્રહ્મા વીક્ષાંચક્રે પિનાકિનમ્ ।
નારાયણં ચ મનસા સસ્માર પરમેશ્વરઃ ॥
તતો નારાયણો દેવો દ્વાભ્યાં મધ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।
એકીભૂય તતસ્તે તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥
પરસ્પરં સૂક્ષ્મદૃષ્ટ્યા વીક્ષાંચક્રુર્મુદાન્વિતાઃ ।
તતસ્તેષાં ત્રિધા દૃષ્ટિર્ભૂતા વૈ સમજાયત ॥
તસ્યાં દૃષ્ટ્યાં સમુત્પન્નકુમારી દિવ્યરૂપિણી ।
ઇત્યાદિના તાં વર્ણયિત્વા -
અથ તાં વીક્ષ્ણ કન્યાં તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
ઊચુઃ કા ત્વમસિ બ્રૂહિ કિંવા કાર્યં શુચિસ્મિતે ॥
ઇતિ પ્રશ્ને
ત્રિવર્ણા ચ કુમારી સા કૃષ્ણા શુક્લા ચ પીતિકા ।
ઉવાચ ભગવદ્દૃષ્ટેર્યેન જાતાસ્મિ સત્તમાઃ ॥
કિં માં ન વેત્થ સુશ્રોણીં સ્વશક્તિં પરમેશ્વરીમ્ ।
ઇત્યુત્તરિતે -
તતો બ્રહ્માદયસ્તસ્યૈ ત્રયસ્તુષ્ટા પરં દદુઃ ।
નામ્નાસિ ત્રિકલા દેવિ પાહિ વિશ્વં ચ સર્વદા ॥
અપરાણ્યપિ નામાનિ ભવિષ્યન્તિ તવાનઘે ।
ગુણોત્થાનિ મહાભાગે સર્વસિદ્ધિકરાણિ ચ ॥
ઇત્યાદ્યુક્ત્વોક્તમ્ -
અન્યચ્ચ કારણં દેવિ યદ્વક્ષ્યામિ શૃણુષ્વ તત્ ।
સિતરક્તકૃષ્ણવર્ણૈસ્ત્રિવર્ણાસિ વરાનને ॥
મૂર્તિત્રયં ત્રિભિર્વર્ણૈઃ કુરુ દેવિ સ્વવિગ્રહે ।
એવમુક્તા તદા દેવૈરકરોત્ ત્રિવિધાં તનુમ્ ॥
સિતાં રક્તાં તથા કૃષ્ણાં ત્રિમૂર્તિત્વં જગામ હ ।
ઇત્યાદિ ઉક્ત્વા બ્રાહ્મીવૈષ્ણવીરૌદ્રીણાં શ્વેતમન્દરનીલપર્વતેષુ
તપશ્ચર્યાદિકમુક્તમ્ । અન્યત્રાપિ -
એષા ત્રિમૂર્તિરુદ્દિષ્ટા નયસિદ્ધાન્તગામિની ।
એષા શ્વેતા પરા શક્તિઃ સાત્ત્વિકી બ્રહ્મસંસ્થિતિઃ ॥
એષૈવ રક્તા રજસિ વૈષ્ણવી પરિકીર્તિતા ।
એષૈવ કૃષ્ણા તમસિ રૌદ્રી દેવી પ્રકીર્તિતા ॥
પરમાત્મા યથા દેવ એક એવ ત્રિધા સ્થિતઃ ।
પ્રયોજનવશાચ્છક્તિરેકૈવ ત્રિવિધા ભવેત્ ॥
ઇતિ । ગૌડપાદીયં સૂત્રમપિ- શામ્ભવીવિદ્યા શ્યામા ઇતિ ।
દેવીભાગવતેઽપિ -
શામ્ભવી શુક્લરૂપા ચ શ્રીવિદ્યા રક્તરૂપિકા ।
શ્યામલા શ્યામરૂપા સ્યાદિત્યેતા ગુણશક્તયઃ ॥
ઇતિ । ત્રિદશાનાં દેવાનાં તિસૃણાં વા દશાનામવસ્થાનાં
ત્રિયુક્તદશાનાં ત્રયોદશાનાં વિશ્વેષાં દેવાનાં વા
ત્રિગુણિતદશાનાં ત્રિંશતા લક્ષણયા ત્રયસ્ત્રિંશદ્ગણાનાં
ચેશ્વરી સ્વામિની

ત્ર્યક્ષરી -
ત્રયાણામક્ષરાણાં વાક્કામશક્તિબીજાત્મકાનાં સમાહારઃ ।
ઉક્તઞ્ચ વામકેશ્વરતન્ત્રે -
વાગીશ્વરી જ્ઞાનશક્તિર્વાગ્ભવે મોક્ષરૂપિણી ।
કામરાજે ક્રિયાશક્તિઃ કામેશી કામરૂપિણી ॥
શક્તિબીજે પરાશક્તિરિચ્છૈવ શિવરૂપિણી ।
એવં દેવી ત્ર્યક્ષરી તુ મહાત્રિપુરસુન્દરી ॥
ઇતિ । શુદ્ધવિદ્યા કુમારીમન્ત્રરૂપા વા । તથા ચ ગૌડપાદીયે-
ત્ર્યક્ષરી શુદ્ધવિદ્યા કુમારી ચેતિ । હૃદયરૂપા સત્યરૂપા વા । તદેતત્
ત્ર્યક્ષરં હૃદયમિતિ । તદેતત્ ત્ર્યક્ષરં સત્યમિતિ ચ બૃહદારણ્યકાત્ । આ
ઈ પલ્લવિતયુગાક્ષરમાસાક્ષરનિત્યાક્ષરસમાહારો વા ।
દિવ્યગન્ધાઢ્યા સિન્દૂરતિલકાઞ્ચિતા ।
દિવિ ભવા દિવ્યા દેવાદયશ્ચેતનાચેતનાત્મકપદાર્થસમૂહાઃ
તેષાં ગન્ધૈઃ સમ્બન્ધૈરાઢ્યા પરિપૂર્ણા । ન તુ રાજાદિરિવ
ભૌમૈઃ પદાર્થૈઃ પરિવૃતેતિ યાવત્ । દિવ્યગન્ધો હરિચન્દનાદિપરિમલો
વા તેનાઢ્યા ગન્ધદ્વારાં દુરાધર્ષામિતિ શ્રુતેઃ । અથવા
શ્રોત્રાકાશયોઃ સમ્બન્ધે સંયમાદ્દિવ્યમિતિ યોગસૂત્રે
શ્રવણેન્દ્રિયાકાશયોઃ સમ્બન્ધે કૃતસંયમસ્ય યોગિનો દિવ્યં
શ્રોત્રં ભવતિ તેન દિવ્યશબ્દશ્રવણં ભવતીત્યુક્તમ્ । તુલ્યન્યાયેન
તત્સર્વેન્દ્રિયાણામુપલક્ષણમ્ । તેન દિવ્યગન્ધા આઢ્યાઃ સમ્પન્ના
યયા
યત્પ્રસાદાત્સેત્યર્થઃ । સિન્દૂરસ્ય રક્તચૂર્ણસ્ય ગોરોચનાયા વા તિલકેન
ચિત્રકેણાઞ્ચિતા યુક્તા । તિલકાલકપરો વા તિલકશબ્દઃ । તત્પક્ષે
સિન્દૂરતિલકાભ્યામિતિ વિગ્રહઃ । સિન્દૂરં
રોચનારક્તચૂર્ણધાતકિકાસુ ચેતિ રભસઃ । તિલકં ચિત્રકે પ્રાહુર્લલામે
તિલકાલકે- ઇતિ વિશ્વઃ । નાગૈઃ સ્ત્રીભિશ્ચ પરિવૃતેતિ વા । સિન્દૂરતિલકે નાગે
સિન્દૂરતિલકા સ્ત્રિયામિતિ વિશ્વઃ । સિન્દૂરતિલકો હસ્તી સિન્દૂરતિલકાઙ્ગનેતિ
હેમચન્દ્રઃ । ગજગામિની વા । સ્ત્રીભિઃ પૂજિતેતિ વા । અઞ્ચુ ગતિપૂજનયોરિતિ
ધાતુપાઠાત્ । તથા ચ વિષ્ણુભાગવતે
દુઃસહપ્રેષ્ઠવિરહતીવ્રતાપધુતાશુભા નન્દવ્રજકુમારિકા
ઉપક્રમ્ય,
કાત્યાયનિ મહામાયે મહાયોગિન્યધીશ્વરિ ।
નન્દગોપસુતં દેવિ પતિં મે કુરુ તે નમઃ ॥
ઇતિ મન્ત્રં જપન્ત્યસ્તાઃ પૂજાં ચક્રુઃ કુમારિકાઃ ।
ઇત્યાદિ । રુક્મિણ્યા અપિ ઉદ્વાહપ્રકરણે કૃષ્ણાગમનવિલમ્બોત્તરં
વચનમ્ -
દુર્ભગાયા હિ મે ધાતા નાનુકૂલો મહેશ્વરઃ ।
દેવી ચ વિમુખા ગૌરી રુદ્રાણી ગિરિજા સતી ॥
ઇત્યાદ્યુક્ત્વા,
કન્યા ચાન્તઃપુરાત્પ્રાગાદ્ભટૈર્ગુપ્તામ્બિકાલયમ્ ।
પદ્ભ્યાં વિનિર્યયૌ દ્રષ્ટું ભવાનીપાદપલ્લવમ્ ॥
ઇત્યાદિના તદર્ચનાન્મનોરથસિદ્ધ્યાદિકં વર્ણિતમ્ ।
ઉમા શૈલેન્દ્રતનયા ગૌરી ગન્ધર્વસેવિતા

ઉકારઃ શિવવાચકસ્તસ્ય મા લક્ષ્મીઃ । ઉં પરશિવં માતિ
પરિચ્છિનત્તીતિ વા । અતસીકુસુમસઙ્કાશત્વાદભેદોપચારાદુમા વા ।
હરિદ્રાવર્ણવત્ત્વાદપ્યેવં વા । કીર્તિકાન્તિસ્વરૂપત્વાદ્વા । યા દેવી
સર્વભૂતેષુ કાન્તિરૂપેણેત્યાદિવચનાત્ ।
ઉમાતસીહૈમવતીહરિદ્રાકીર્તિકાન્તિષ્વિ ઇતિ વિશ્વઃ । ઉ ઇત્યામન્ત્રણે । મેતિ
નિષેધે । બાલ્યે તપસ્યન્તી ભગવતી માત્રામન્ત્ર્ય નિષિદ્ધેત્યુમા વા ।
તદુક્તં કાલિકાપુરાણે -
યતો નિરસ્તા તપસે વનં ગન્તું તુ મેનયા ।
ઉમેતિ તેન સોમેતિ નામ પ્રાપ તદા સતી ॥
ઇતિ । બ્રહ્મપુરાણે -
અપર્ણા તુ નિરાહારા તાં માતા પ્રત્યભાષત ।
ઉમા ઇતિ નિષેધન્તી ઉમેત્યેવ તદાભવત્ ॥
સા તથોક્ત્વા તયા માત્રા દેવી દુશ્ચરચારિણી ।
તેનૈવ નામ્ના લોકેષુ વિખ્યાતા સુરપૂજિતા ॥
ઇતિ । પદ્મપુરાણે પુષ્કરખણ્ડે -
તતોઽન્તરિક્ષાદ્દિવ્યા વાગબ્રવીદ્ભુવનત્રયે ।
ઉમેતિ તુ ત્વયા મેને યદુક્તં તનયાં પ્રતિ ॥
ઉમેતિ નામ તેનાસ્યા ભુવનેષુ ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ । ઉઃ ઉત્તમા ચ સા મા ચિત્તવૃત્તિશ્ચેતિ વા । તદુક્તં સૂતસંહિતાયામ્ -
પરાનુભૂતિં ભવપાશનાશિનીં સદાશિવસ્યાપ્યતિશોભનાઢ્યામ્ ।
ઉમાભિધામુત્તમચિત્તવૃત્તિં નમામિ નાનાવિધલોકવૈભવામ્ ॥
ઇતિ । અથવા
પ્રણવઘટકૈરકારોકારમકારૈર્વિષ્ણુશિવબ્રહ્મવાચકૈર્ઘટિતત્વાત્ત્
રિમૂર્ત્યાત્મિકેત્યાદયઃ પ્રણવાર્થા ઇહ યોજ્યાઃ । અત એવાસ્ય પદસ્ય
દેવીપ્રણવ ઇતિ સંજ્ઞેતિ રહસ્યવિદઃ । ઉક્તઞ્ચ ચ લૈઙ્ગે ભગવતીં પ્રતિ
પરશિવેનૈવ -
અકારોકારમકારા મદીયે પ્રણવે સ્થિતાઃ ।
ઉકારં ચ મકારં ચ અકારં ચ ક્રમેરિતમ્ ॥
ત્વદીયં પ્રણવં વિદ્ધિ ત્રિમાત્રં પ્લુતમુત્તમમ્ ।
ઇતિ । મહાવાસિષ્ઠેઽપિ- ઓંકારસારશક્તિત્વાદુમેતિ પરકીર્તિતિ । તત્રૈવ -
સુપ્તાનામથ બુદ્ધીનામમાત્રોચ્ચારણાદ્ધૃદિ ।
નિત્યં ત્રૈલોક્યભૂતાનામુમેતીન્દુકલોચ્યતે ॥
ઇતિ । સર્વપ્રાણિનાં સ્વાપે બોધે વા હૃદ્યનાહતનાદાત્મના
અકારાદિમાત્રાત્રયશૂન્યસ્ય પ્રણવનાદભાગસ્ય
શબ્દબ્રહ્માત્મકસ્ય
નિત્યમુચ્ચારણાદ્ધૃદમ્બુજચ્છિદ્રાકાશદહરાકાશશિવસ્ય
શિરસીન્દુકલા બિન્દુરૂપેણ સ્થિતેતિ તટ્ટીકાયામ્ ।
વાયવીયસંહિતાયામપિ ઓંકારાક્ષરં બ્રહ્મેત્યુપક્રમ્ય
તદવયવાનુક્ત્વા અર્ધમાત્રાત્મકો નાદઃ શ્રૂયતે
લિઙ્ગમૂર્ધનીત્યુક્તમ્ । હંસોપનિષદ્યપિ હૃદયાબ્જદલભેદેન
હંસાવસ્થાને મતિભેદાનુક્ત્વા લિઙ્ગે સુષુપ્તિઃ પદ્યત્યાગે તુરીયા
હંસસ્ય લિઙ્ગમૂર્ધસ્થાના દેવી લયે સતિ તુર્યાતીતાવસ્થેત્યુક્તમ્ ।
યદ્વા ઇચ્છાશક્તિરુમાકુમારીતિ શિવસૂત્રે યોગિનામિચ્છાયા ઉમેતિ
સંજ્ઞોક્તા તદ્રૂપા વા । ઉક્તઞ્ચ ભગવતા કૃષ્ણદાસેન -
પરભૈરવતામુક્તાં ગ્રસમાનસ્ય શાશ્વતીમ્ ।
તસ્યૈવ યોગિનો યેચ્છાશક્તિસ્તાં નિગદન્ત્યુમામ્ ॥
ઇતિ । ઇયં ચ વિનાયકપીઠાધિષ્ઠાત્રી ઉમાદેવી વિનાયકે ઇતિ પાદ્માત્ ।
ઉમા સિન્ધુવને નામ્નેત્યપિ પાદ્મ એવ સ્મર્યતે । ષડ્વાર્ષિકકન્યારૂપા
વા ઉમા ષડ્વાર્ષિકી મતેતિ કન્યાપ્રકરણે ધૌમ્યવચનાત્ । શૈલેન્દ્રસ્ય
પર્વતરાજસ્ય હિમવતસ્તનયા પુત્રી । જાતા શૈલેન્દ્રગેહે સા
શૈલરાજસુતા તત ઇતિ દેવીપુરાણે નિર્વચનમ્ । ગૌરવર્ણત્વાદ્ગૌરી । ગૌરી
ગૌરાઙ્ગદેહત્વાદિતિ મહાવાસિષ્ઠાત્ । ષિદ્ગૌરાદિભ્યશ્ચેતિ ઙીષ્ ।
વરુણસ્ય પ્રિયા ગૌરીતિ પાદ્યે । નદીભેદેઽપિ ગૌરી સ્યાદ્દશાબ્દાયાં ચ
યોષિતીતિ કોશે ચ । તેન તત્તત્સ્વરૂપેતિ વા । દેવીપુરાણે તુ -
યોગાગ્નિના તુ યા દગ્ધા પુનર્જાતા હિમાલયાત્ ।
શઙ્ખકુન્દેન્દુવર્ણા ચેત્યતો ગૌરીતિ સા સ્મૃતા ॥
ઇત્યુક્તમ્ । ઇયઞ્ચ કાન્યકુબ્જપીઠાધિષ્ઠાત્રી । કાન્યકુબ્જે તથા ગૌરીતિ
પાદ્યાત્ । ગન્ધર્વૈર્વિશ્વાવસુપ્રભૃતિભિઃ સેવિતા । ગન્ધર્વૈરશ્વૈર્વા
સેવિતાઽશ્વારૂઢાખ્યા દેવી વા । દિવ્યગાનમેવ વા ગન્ધર્વઃ

વિશ્વગર્ભા સ્વર્ણગર્ભાવરદા વાગધીશ્વરી ।
વિશ્વં પ્રપઞ્ચજાતં ગર્ભે યસ્યાઃ । સ્વર્ણં હિરણ્યં ગર્ભે
યસ્યાઃ । સ્વર્ણસ્ય ગર્ભભવા વા । તદુક્તં વાયુપુરાણે -
હિરણ્યમસ્યા ગર્ભોઽભૂદ્ધિરણ્યસ્યાપિ ગર્ભજઃ ।
યસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભઃ સ પુરાણેઽસ્મિન્નિરુચ્યતે ॥
ઇતિ । યદ્વા અર્ણાનાં વર્ણાનાં માતૃકાણાં ગર્ભઃ શોભનો યયા
સા । માતૃકાપ્રતિપાદ્યેતિ યાવત્ । બહ્વર્થગર્ભિતઃ શબ્દ ઇતિ પ્રયોગાત્ ।
સ્વર્ણાઃ શોભનાર્ણા મન્ત્રા ગર્ભે યસ્યા ઇતિ વા । અવરદેતિ ચતુરક્ષરં
નામ । અવરાનનાર્યાનસુરાન્ દ્યતિ ખણ્ડયતીતિ તથા । અવન્તીત્યવાઃ
કાન્તિમન્તો રદા દન્તા યસ્યા વા । કાન્ત્યર્થકાદવતેઃ પચાદ્યચ્ ।
વાચામધીશ્વરી સ્વામિની ।
ધ્યાનગમ્યાપરિચ્છેદ્યા જ્ઞાનદા જ્ઞાનવિગ્રહા

ધ્યાનેન વિભાવનેન ગમ્યા જ્ઞેયા । તે ધ્યાનયોગાનુગતા અપશ્યન્
દેવાત્મશક્તિં સ્વગુણૈર્નિગૂઢામિતિ શ્રુતેઃ । અભાવપ્રતિયોગિત્વં
પરિચ્છેદ્યત્વં તદભાવાદપરિચ્છેદ્યા ।
દેશતઃ પરિચ્છેદો હ્યત્યન્તાભાવ એવ । કાલતસ્તુ ધ્વંસપ્રાગભાવૌ ।
વસ્તુતસ્ત્વન્યોન્યાં ભાવ ઇતિ સ્થિતેઃ । જ્ઞાનં
કૈવલ્યપ્રદત્વેનાભિમતં દદાતીતિ જ્ઞાનદા । તથા ચોક્તં
તલવકારોપનિષદિ- તસ્મિન્નાકાશે સ્ત્રિયમાજગામ
બહુશોભમાનામુમાં હૈમવતીં તાં હોવાચ કિમેતદ્યક્ષમિતિ
બ્રહ્મેતિ હોવાચેત્યાદિ । સ્કાન્દેઽપિ -
ઈદૃશી પરમા વિદ્યા શાઙ્કરી ભવનાશિની ।
પ્રસાદાદેવ જન્તૂનાં શક્તેરેવ હિ જાયતે ॥
ઇતિ સૂતસંહિતાયામપિ -
વિદ્યારૂપા યા શિવા વેદવેદ્યા સત્યાનન્દાનન્તસંવિત્સ્વરૂપા ।
તસ્યા વાચઃ સર્વલોકૈકમાતુર્ભક્ત્યયૈવ સ્યાદમ્બિકાયાઃ પ્રસાદાત્ ॥
ઇતિ । જ્ઞાનં દદાતિ ખણ્ડયતીતિ વા । જ્ઞાનં બન્ધ ઇતિ તુ શિવસૂત્રે
પ્રથમોન્મેષે સૂત્રમેકં તત્ર ત્વકારસ્ય પ્રશ્લેષોઽપ્યસ્તીત્યુક્તમ્ ।
ચૈતન્યમાત્મેતિ પૂર્વસૂત્રેણ સંહિતાપાઠે તથા સમ્ભવાત્ ।
તૃતીયોન્મેષેઽપિ તાદૃશં સૂત્રમપરં તત્ર તુ ન પ્રશ્લેષઃ
સમ્ભાવ્યતે । આત્મા ચિત્તમિતિ પૂર્વસૂત્રાત્ । તચ્ચ વ્યાખ્યાતં વાર્તિકે -
અન્તઃસુખાદિસેવદ્યવ્યવસાયાદિવૃત્તિમત્ ।
બહિસ્તદ્યોગ્યનીલાદિદેહાદિવિષયોન્મુખમ્ ॥
ભેદાભાસાત્મકં ચાસ્ય જ્ઞાનં બન્ધોઽનુરૂપિણઃ ।
તત્પ્રાશિતત્વાદેવાસાવણુઃ સંસરતિ ધ્રુવમ્ ॥
ઇતિ । તદિદં સંવિત્ત્વાપાદકં જ્ઞાનં નાશયતીત્યર્થઃ । અત એવ
દ્વિતીયોન્મેષે સૂત્રાન્તરં જ્ઞાનમન્નમિતિ । વાર્તિકં ચ -
જ્ઞાનં બન્ધ ઇતિ પ્રોક્તં યત્પ્રાક્તત્પરયોગિનઃ ।
અનાત્મન્યાત્મતાજ્ઞપ્તિરન્નં ગ્રસ્યત ઇત્યતઃ ॥
ઇતિ । જ્ઞાનમેવ વિગ્રહઃ શરીરં યસ્યાઃ સર્વસ્ય જગતો
જ્ઞાનાત્મકત્વાત્ । તદુક્તં વિષ્ણુપુરાણે દ્વિતીયેંઽશે -
જ્ઞાનમેવ પરં બ્રહ્મ જ્ઞાનં બન્ધાય ચેષ્યતે ।
જ્ઞાનાત્મકમિદં વિશ્વં ન જ્ઞાનાદ્વિદ્યતે પરમ્ ॥
વિદ્યાવિદ્યેતિ મૈત્રેય જ્ઞાનમેવોપધારય ॥
ઇતિ । જ્ઞાનસ્ય વિગ્રહો વિસ્તારો યસ્યાઃ સકાશાદિતિ વા

સર્વવેદાન્તસેવદ્યા સત્યાનન્દસ્વરૂપિણી ।
સર્વૈર્વેદાન્તૈરુપનિષત્સમૂહૈઃ સમયગ્વેદ્યા । ઉક્તઞ્ચ વારાહે -
એષા ત્રિશક્તિરુદ્દિષ્ટા નયસિદ્ધાન્તગામિની ।
એષા જ્ઞાનાત્મિકા શક્તિઃ સર્વવેદાન્તગામિની ॥
ઇતિ । સત્યમાનન્દશ્ચ સ્વરૂપં યસ્યાઃ । અત્ર સત્યેતિ ભિન્નં
પદમાશ્રિત્યામેયાત્મેત્યેકં પદં કર્તું શક્યતે । સચ્ચ
ત્યચ્ચાભવદિતિ શ્રુતેઃ સત્યા । પ્રાણાન્નાદિત્યરૂપા વા । સદિતિ
પ્રાણસ્તીત્યન્નમયમિત્યસાવાદિત્ય ઇતિ શ્રુતેઃ । સતિ યેતિ વિકર્ષેણ
ત્ર્યક્ષરત્વેપ્યુચ્ચારણં મેલનેન દ્વ્યક્ષરસ્યૈવેતિ જ્ઞેયમ્ । ઇદઞ્ચ
ઇયાદિપૂરણ ઇતિ છન્દઃસૂત્રવ્યાખ્યાનાવસરે છન્દોભાસ્કરે
પ્રપઞ્ચિતમસ્માભિઃ । સત્સુ સાધુરિતિ વા સત્યા । સત્યભામા સ્વરૂપેતિ
વા । આનન્દઃ સ્વરૂપમસ્યા ઇત્યાનન્દરૂપિણી । અત
એવોત્તરમીમાંસાયામ્- આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્યેતિ તાર્તીયીકાધિકરણે
આનન્દાદિધર્માણાં સ્વરૂપત્વાદેવ વિદ્યાન્ત- રેષૂપસંહારઃ
સાધિતઃ ।
લોપામુદ્રાર્ચિતા લીલાકૢપ્તબ્રહ્માણ્ડમણ્ડલા

લોપામુદ્રયાગસ્ત્યપત્ન્યા કર્ત્ર્યાર્ચિતોપાસિતા । તદુક્તં
બ્રહ્માણ્ડપુરાણે- પત્ન્યસ્ય લોપામુદ્રાખ્યા મામુપાસ્તેતિ ભક્તિત ઇતિ ।
ત્રિપુરાસિદ્ધાન્તેઽપિ -
અગસ્ત્યપત્ન્યા લોપાખ્યમુદ્રાયાઃ પરમેશ્વરી ।
પ્રસન્નત્વાદિયં દેવી લોપામુદ્રેતિ ગીયતે ॥
ઇતિ । અત એવ લોપામુદ્રા ચાસાવર્ચિતા ચેત્યપિ સુવચમ્ ।
લોપામુદ્રાખ્યવિદ્યયા કરણેન વા પૂજિતા । વિદ્યાતૃતીયખણ્ડેન
કુર્યાત્સર્વોપચારકાનિતિ કાદિમતાત્ । લીલામાત્રેણાનાયાસેન કૢપ્તાનિ
બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલાનિ યસ્યાઃ । તદુક્તમસ્માભિર્દેવીસ્તવે -
વિધિવિષ્ણુમુખામરોદયસ્થિતિનાશેષુ શિવોઽપ્યનીશ્વરઃ ।
જગદમ્બ તવ ત્વયં ક્રમઃ ક્ષણમુદ્દાલકપુષ્પભઞ્જિકા ॥
ઇતિ । ઉદ્દાલકેત્યાદિનવાક્ષરં ક્રીડાવિશેષસ્ય નામ । શક્તિસૂત્રમપિ-
સ્વેચ્છયા સ્વભિત્તૌ વિશ્વમુન્મીલયતીતિ

અદૃશ્યા દૃશ્યરહિતા વિજ્ઞાત્રી વેદ્યવર્જિતા ।
દૃશ્યવિલક્ષણત્વાદદૃશ્યા । ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાયોગ્યા વા । ન
દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેદિતિ શ્રુતેઃ । ઉક્તઞ્ચ દેવીભાગવતે
તૃતીયસ્કન્ધે- નિર્ગુણસ્ય મુને રૂપં ન ભવેદ્દૃષ્ટિગોચરમિતિ પ્રક્રમ્ય
નિર્ગુણા દુર્ગમા શક્તિર્નિર્ગુણશ્ચ પરઃ પુમાનિત્યન્તમ્ । દૃશ્યસ્ય
વ્યાવહારિકસ્ય
પારમાર્થિકભાવવત્ત્વાદ્દૃશ્યરહિતા । નિર્વિષયા સંવિદ્વા । વિશેષેણ
જાનાતીતિ વિજ્ઞાત્રી । વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાદિતિ શ્રુતેઃ । વેદ્યસ્ય
પદાર્થાન્તરસ્યાનવશેષેણ સર્વજ્ઞત્વાદ્વેદ્યવર્જિતા । વેદ્યસ્ય
પારમાર્થિકાભાવવતી વા ।
યોગિની યોગદા યોગ્યા યોગાનન્દા યુગન્ધરા

યોગ એકત્વભાવના તદ્વત્ત્વાત્તત્પ્રદત્વાત્તદ્યોગ્યત્વાચ્ચ યોગિની
યોગદા યોગ્યા ચ । યોગાદ્યચ્ચેતિ યત્પ્રત્યયઃ । તદુક્તં વિષ્ણુપુરાણે -
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ નિગૃહ્ય મનસા સહ ।
એકત્વભાવનાયોગઃ ક્ષેત્રજ્ઞપરમાત્મનોઃ ॥
ઇતિ । તં વિદ્યાદ્દુઃખસંયોગવિયોગં યોગસંજ્ઞિતમિતિ ગીતાસુ ।
યોગશ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધ ઇતિ પાતઞ્જલસૂત્રં ચ । સ ચ મન્ત્રો લયો હઠો રાજેતિ
ચતુર્વિધઃ । રાજયોગોઽપિ સાંખ્યતારકામનસ્કભેદાત્ત્રિવિધઃ ।
તત્તલ્લક્ષણાનિ તુ વિસ્તરભયાન્નોચ્યન્તે । યદ્વા । મઙ્ગલાદિસંકટાન્તા
અષ્ટૌ યોગિન્યઃ ષડ્વિંશતિવર્ષૈઃ પુનઃપુનઃ પરિવર્તમાના
જ્યોતિઃશાસ્ત્રે, ડાકિન્યાદયશ્ચ સપ્ત મન્ત્રશાસ્ત્રે પ્રસિદ્ધાસ્તદ્રૂપા ।
અથવા યોગો વિષયસઙ્ગો ભોગ ઇતિ યાવત્ । તેન
ભોક્તૃભોગપ્રદભોગ્યત્રિતયરૂપેતિ નામત્રિતયાર્થઃ । તદુક્તં
શ્વેતાશ્વતરોપનિષદિ- ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરિતારં ચ મત્વા સર્વં
પ્રોક્તં ત્રિવિધં બ્રહ્મેતદિતિ । અત્રેદં બોધ્યમ્ । માયા પ્રધાનં
સ્વતન્ત્રમિતિ સાંખ્યાઃ । શિવસ્ય સા શક્તિરેવેતિ વેદાન્તિનઃ ।
શક્તિરિત્યનેન પરતન્ત્રતોચ્યત ઇતિ વિવરણાચાર્યાઃ । સા ત્રિગુણા ।
ગુણાશ્ચ પરસ્પરાભિભાવકાઃ ।
રજસ્તમશ્ચાભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ભારત ।
રજઃ સત્ત્વં તમશ્ચૈવ તમઃ સત્ત્વં રજસ્તથા ॥
ઇતિ ગીતોક્તેઃ । તેન સા ત્રિવિધા પર્યવસ્યતિ ।
રજસ્તમસોરત્યન્તાભિભવાદ્વિશુદ્ધસત્ત્વાત્ત્મકૈકા ।
ઈષદુદ્ભૂતરજસ્તમોભ્યાં મલિનસત્ત્વા દ્વિતીયા ।
અત્યન્તાભિભૂતરજઃસત્ત્વાભ્યામસત્પ્રાયા કેવલતમોમયી તૃતીયેતિ ।
તાસ્વાદ્યાવચ્છિન્ના ચિદીશ્વરનામ્ની ભોગપ્રદા યોગદેત્યુચ્યતે ।
દ્વિતીયાવચ્છિન્ના જીવનામ્ની ભોક્ત્રી યોગિની । તૃતીયાવચ્છિન્ના
જડવસ્તુનામ્ની ભોગ્યા યોગ્યેત્યુચ્યત ઇતિ વિવેકઃ । યોગઃ
શિવશક્તિસામરસ્યમેવાનન્દો યસ્યાઃ । નિદ્રાયા
આનન્દપ્રધાનત્વાદ્યોગનિદ્રેતિ વાર્થઃ । સા ચ દેવ્યેવેયમ્ । તથા ચ
હરિવંશે- યાપ્યાનન્દઘના યોગનિદ્રેતિ જગતિ સ્થિતેત્યુપક્રમ્ય -
દેવેષ્વપિ દધારૈનાં નાન્યો નારાયણાદૃતે ।
સખી સદાશિવસ્યૈષા માયા વિષ્ણોઃ શરીરજા ॥
સૈષા નારાયણમુખે ધૃત્યા કમલલોચન ।
લોકાનલ્પેન કાલેન ભજતે ભૃશમોહિની ॥
ઇતિ । યોગાનન્દાખ્યો નૃસિંહસ્તદ્રૂપા વા । મોહિનીમુખ્યેત્યેકપદં
સ્વીકૃત્યેહ અયોગાનન્દેતિ નામદ્વયં સુવચમ્ । યોગઃ સઙ્ગો ન વિદ્યતે
યસ્યાઃ । અસઙ્ગો નહિ સજ્જત ઇતિ શ્રુતેઃ । અયઃ પર્વતરૂપા વા । અભેદ્યેતિ
તાત્પર્યાર્થઃ । અયેન શુભાવહવિધિના ઉં પરશિવં ગચ્છતીતિ વા ।
નન્દા અલકનન્દાત્મકગઙ્ગારૂપા વા । પ્રતિપત્ષષ્ઠ્યેકાદશીરૂપા
વા । નન્દા ભગવતી નામ યા ભવિષ્યતિ નન્દજેતિ
માર્કણ્ડેયપુરાણોક્તમૂર્તિવિશેષરૂપા વા । સરસ્વત્યા એવ
સ્થાનવિશેષયોગાદાનન્દેતિ સંજ્ઞા વા । નન્દા હિમવતઃ પૃષ્ઠ ઇતિ
પાદ્યાત્ । પુષ્કરપ્રાન્તસ્થનદીવિશેષરૂપા વા । તદપ્યુક્તં પાદ્ય એવ
પુષ્કરમાહાત્મ્યે -
પુણ્યા પુણ્યજલોપેતા નદીયં બ્રહ્મણઃ સુતા ।
નન્દા નામ્નીતિ વિપુલા પ્રવૃત્તા દક્ષિણામુખી ॥
અગચ્છન્નપિ યસ્તસ્યા નામ ગૃહ્ણતિ માનવઃ ।
સ જીવન્સુખમાપ્નોતિ મૃતો ભવતિ ખેચરઃ ॥
ઇતિ । નામનિરુક્તિર્વરાહપુરાણે -
યથાગતં તુ તે જગ્મુર્દેવીં સ્થાપ્ય હિમે ગિરૌ ।
સંસ્થાપ્યાનન્દિતા યસ્માત્તસ્માન્નન્દા તુ સાઽભવત્ ॥
ઇતિ । દેવીપુરાણે તુ -
નન્દતે સુરલોકેષુ નન્દને વસતેઽથવા ।
હિમાચલે મહાપુણ્યે નન્દાદેવી તતઃ સ્મૃતા ॥
ઇતિ । તત્સ્વરૂપમપિ વારાહે -
ગાયત્ર્યષ્ટભુજા યા તુ ચૈત્રાસુરમયોધયત્ ।
સૈવ નન્દા ભવેદ્દેવી દેવકાર્યચિકીર્ષયા ॥
સ્વાયમ્ભુવે હતોદૈત્યો વૈષ્ણવ્યા મન્દરે ગિરૌ ।
મહિષાખ્યોઽસુરઃ પશ્ચાત્સ વૈ ચૈત્રાસુરોઽભવત્ ॥
નન્દયા નિહતો વિન્ધ્યે મહાબલપરાક્રમઃ ।
જ્ઞાનશક્તિસ્તુ સા દેવી મહિષોઽજ્ઞાનમૂર્તિમાન્ ॥
અજ્ઞાનં જ્ઞાનનાશ્યં તુ ભવત્યેવ ન સંશયઃ । ઇતિ ।
યુગં હસ્તે ચતુષ્કેઽપિ રથસીરાઙ્ગયોર્યુગઃ ।
યુગં કૃતાદૌ યુગલે વૃદ્ધિનામૌષધેઽપિ ચ ॥
ઇતિ વિશ્વપ્રકાશોક્ત્યા રથસીરાઙ્ગધારિણામશ્વવૃષભાણાં
રથસીરનિર્વાહકત્વદર્શનાદિહ સકલજગન્નિર્વાહકત્વમાત્રતાત્પર્યેણ
યુગન્ધરેત્યુચ્યતે । શિવશક્તિયુગલસ્ય કૃતાદેર્વા ધારણાદ્યુગન્ધરા
સંજ્ઞાયાં ભૃતૄવૃજિધારિસહિતપિદમ્ ઇતિ ખચ્ । અરુર્દ્વિષદજન્તસ્યેતિ
મુમ્

ઇચ્છાશક્તિજ્ઞાનશક્તિક્રિયાશક્તિસ્વરૂપિણી
ઇચ્છાજ્ઞાનયત્નરૂપગુણત્રયં સ્વરૂપમસ્યાઃ । ઉક્તઞ્ચ
સઙ્કેતપદ્ધતૌ -
ઇચ્છા શિરઃપ્રદેશશ્ચ જ્ઞાના ચ તદધોગતા ।
ક્રિયાપદગતા હ્યસ્યા એવં શક્તિત્રયં વપુઃ ॥
ઇતિ । વામકેશ્વરતન્ત્રેઽપિ -
ત્રિપુરા ત્રિવિધા દેવી બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશરૂપિણી ।
જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિરિચ્છાશક્ત્યાત્મિકા પ્રિયે ॥
ઇતિ । અત્ર જ્ઞાનેચ્છાયત્નાનાં પૂર્વપૂર્વસ્યોત્તરોત્તરં પ્રતિ
કારણત્વસ્ય કૢપ્તસ્ય ક્રમેણ શક્તિત્રયસ્ય નિર્દેશાભાવેઽપિ
કરોતેર્યત્ને શક્તત્વાદેવ ક્રિયાશબ્દો યત્નપરઃ । ઉક્તઞ્ચ લૈઙ્ગે -
ધૃતિરેષા મદાદિષ્ટા જ્ઞાનશક્તિઃ કૃતિર્મતા ।
ઇચ્છારૂપા તથા જ્ઞાના દ્વે વિદ્યે ચ ન સંશયઃ ॥
ઇતિ । ચલનાત્મકક્રિયાપરા એવ વા । સા ચ પઞ્ચવિધેત્યુક્તં
યજ્ઞવૈભવખણ્ડે -
સ્પન્દશ્ચૈવ પરિસ્પન્દઃ પ્રક્રમઃ પરિશીલનઃ ।
પ્રચાર ઇતિ વિદ્વદ્ભિઃ કથિતાઃ પઞ્ચ તાઃ ક્રિયા ॥
આઙ્પ્રશ્લેષપ્રયુક્તો દીર્ઘઃ । સર્વાસાં જગતીનાં ધારા
પરમ્પરા । જન્યજનકયોરભેદાત્ ઇતિ । માલિનીવિજયતન્ત્રે -
યા સા શક્તિર્જગદ્ધાતુઃ કથિતા બ્રહ્મણઃ પરા ।
ઇચ્છાત્વં તસ્ય સા દેવી સિસૃક્ષોઃ પ્રતિપદ્યતે ॥
એવમેતદિતિ જ્ઞેયં નાન્યથેતિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
જ્ઞાપયન્તી ઝડિત્યન્તર્જ્ઞાનશક્તિર્નિગદ્યતે ॥
એવંભૂતમિદં વસ્તુ ભવત્વિતિ યદા પુનઃ ।
જ્ઞાત્વા તદેવ તદ્વસ્તુ કુર્વન્ત્યત્ર ક્રિયોચ્યતે ॥
ઇતિ । વાસિષ્ઠરામાયણે -
શિવં બ્રહ્મ વિદુઃ શાન્તમવાચ્યં વાગ્વિદામપિ ।
સ્પન્દશક્તિસ્તદિચ્છેમં દૃશ્યાભાસં તનોતિ સા ॥
સાકારસ્ય નરસ્યેચ્છા યથા વૈકલ્પનાપુરમ્ ।
ઇતિ । દૃશ્યાભાસાનુભૂતાનાં કરણાત્સોચ્યતે ક્રિયેતિ ચ ।
દૃશ્યાભાસેષ્વનુભૂતાનામુત્પત્ત્યાપ્તિવિકૃતિસંસ્કૃતિલક્ષણચતુર્વિધપ્
હલાનાં તુ કારણાદિતિ તુ તત્તટ્ટીકાયાં વ્યાખ્યાતમ્ ।
સર્વધારા સુપ્રતિષ્ઠા સદસદ્રૂપધારિણી

સર્વમાધારો યસ્યા ઇતિ વા । સર્વેષ્વન્તર્યામિતયા સ્થિતેતિ યાવત્ ।
સર્વેષામાધારરૂપેતિ વા । તદુક્તં માર્કણ્ડેયપુરાણે -
યેઽર્થા નિત્યા યે વિનશ્યન્તિ ચાન્યે ચેઽર્થાઃ સ્થૂલા યે ચ સૂક્ષ્માચ્ચ
સૂક્ષ્માઃ ।
યચ્ચામૂર્તં યચ્ચ મૂર્તં સમસ્તં યદ્યદ્ભૂતેષ્વેકમેકઞ્ચ
કિઞ્ચત્ ॥
યેઽર્થા ભૂમૌ યેઽન્તરિક્ષેઽન્યતો વા તેષાં દેવિ ત્વત્ત એવોપલબ્ધિઃ ।
ઇતિ । ન ચાસ્મિન્પક્ષે સ્ત્રીલિઙ્ગાનુપપત્તિઃ । પરવલ્લિઙ્ગં
દ્વન્દ્વતત્પુરુષયોરિતિ સૂત્રાત્ । આધારોઽધિકરણમિતિ
સૂત્રાનુસારેણાધારપદસ્ય પુંલિઙ્ગત્વનિશ્ચયાદિતિ વાચ્યમ્ ।
નિર્ગુણબ્રહ્મણિ કથનીયે પ્રત્યુત તસ્યૈવ યુક્તત્વાત્ । તથાહિ ।
સત્ત્વાદિગુણત્રયસ્યોપચયઃ પુંસ્ત્વમ્ । અપચયઃ સ્ત્રીત્વમ્ । સામ્યં
નપુંસકત્વં । લિઙ્ગયોનિતદુભયાભાવરૂપાણાં
તેષામચેતનેષ્વવ્યાપ્તેઃ । સર્વસ્યાપિ જગતસ્ત્રિગુણાત્મકતયા
દેવીભાગવતાદૌ પ્રતિપાદિતત્વેન તેષાં સર્વત્ર સમ્ભવાત્ ।
ઉપચયાદેઃ સાવધિકત્વેન પ્રતિપાદિતાર્થં કિઞ્ચિદપેક્ષ્યોપચયાદયઃ
સન્ત્યેવેતિ લિઙ્ગત્રયસ્યાપિ કેવલાન્વયિત્વાદ્વ્યવસ્થયા વિવક્ષાનુસારેણ
પ્રયોગઃ । સર્વમેતદભિપ્રેત્યોક્તં મહાભાષ્યે- સંસ્ત્યાનપ્રસવૌ
લિઙ્ગમાસ્થેયૌ સ્વકૃતાન્તત ઇતિ ।
સંસ્ત્યાનં સ્ત્યાયતેર્ડ્રટ્સ્ત્રી સૂતેઃ સપ્ પ્રસવઃ પુમાન્ ।
ઉભયોરન્તરં યચ્ચ તદભાવે નપુંસકમ્ ॥
ઇતિ ચ । લિઙ્ગમશિષ્યમિતિ ચ । સમ્બન્ધમનુવર્તિષ્યતે કોઽસાવનુમાનો
નામેતિ પ્રયોગશ્ચ । બન્ધુનિ બહુવ્રીહાવિતિ સૌત્રપ્રયોગશ્ચ । એવં
સત્યવ્યવસ્થા માપ્રસાઙ્ક્ષીદિતિ
લિઙ્ગાનુશાસનપ્રવૃત્તિર્નિયમાદૃષ્ટમાત્રપ્રયોજનિકા । ચેતનેષુ
તૂભયવિધલિઙ્ગસમુચ્ચયવિવક્ષયૈવ અજાદ્યતષ્ટાબિત્યાદયઃ । તેન
પશ્વેકત્વવલ્લિઙ્ગમપિ વિવક્ષિતમિતિ સાધયતસ્તથા ચ
લિઙ્ગમિત્યધિકરણસ્ય નિરોધઃ । તતશ્ચ ત્રિગુણાતીતાયાં ચિચ્છક્તૌ
સર્વજગન્માતરિ ત્રિપુરસુન્દર્યાં દ્વિવિધિસ્યાપિ સ્ત્રીલિઙ્ગસ્ય
સગુણચેતનાનન્તરમપેક્ષ્યાસઙ્કુચિતવૃત્તિકત્વેન
નિરર્ગલત્વમભિપ્રેત્ય વાગ્દેવતાભિઃ સ્ત્રીલિઙ્ગમેવ પ્રયુજ્યતે
નિયમાદ્દૃષ્ટાનુસરણાય તુ તત્ર તત્ર
લિઙ્ગાનુશાસનાનુગુણ્યમસ્માભિઃ પ્રદર્શ્યતે ન
પુનરપશબ્દત્વનિરાસાયેતિ દિક્ । શોભના પ્રતિષ્ઠા જગતોઽધિષ્ઠાનં
સુપ્રતિષ્ઠાખ્યવિંશત્યક્ષરછન્દોવિશેષરૂપા વા । સદ્બ્રહ્મા ।
અસત્સદ્ભિન્નં જગત્ । અનિર્વચનીયસ્ય જગતઃ સદસદ્વિલક્ષણત્વેઽપિ
સદ્વિલક્ષણત્વમાત્રેણાસત્પદેન ગ્રહણમ્ । અસદ્વા ઇદમગ્ર
આસીત્કથમસતઃ સજ્જાયેતેત્યાદિશ્રુતિષ્વન્યતરવૈલક્ષણ્યેનૈવ
પ્રયોગદર્શનાત્ । તયોઃ રૂપે ધારયતીતિ તથા । અથવા સદ્વ્યવહારિકં
સત્યં પારમાર્થિકં વા અસત્તુચ્છં તે એવ રૂપે વિષયૌ ધારયતિ
ભાસયતિ । સદસદ્વિષયકજ્ઞાનદ્વયસ્વરૂપેત્યર્થઃ ।
સન્માત્રવિષયકચરમવૃત્તિવદસન્માત્રવિષયિકાયા અપિ
વૃત્તેર્વિકલ્પાખ્યાયાઃ સત્ત્વાત્ । તથા ચ પાતઞ્જલસૂત્રમ્-
શબ્દામાત્રાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પ ઇતિ । ગૌતમસૂત્રમપિ-
બુદ્ધિસિદ્ધં તદસદિતિ । યદ્વા । ભાવાભાવપરૌ સદસચ્છબ્દૌ । તૌ ચ
યોગ્યતયા સત્યત્વાદબાધ્યત્વાદિરૂપૌ ગ્રાહ્યૌ ।
સત્યત્વાદેર્ધર્મિણોઽપૃથક્ત્વાત્ ।
અબાધ્યત્વાદેરભાવરૂપધર્મસ્યાધિકરણસ્વરૂપત્વાત્ ।
ભાવાભાવમાત્રસ્યાધિષ્ઠાનમિતિ વા । તદુક્તં સ્કાન્દે
યજ્ઞવૈભવખણ્ડે -
યદ્યદસ્તિતયા ભાતિ યદ્યન્નાસ્તિતયાપિ ચ ।
તત્તત્સર્વં મહાદેવમાયયા પરિકલ્પિતમ્ ॥
ઇતિ

અષ્ટમૂર્તિરજા જેત્રી લોકયાત્રાવિધાયિની ।
મત્સ્યપુરાણે -
લક્ષ્મીર્મેધા ધરા પુષ્ટિર્ગૌરી તુષ્ટિઃ પ્રભા ધૃતિઃ ।
એતાભિઃ પાહિ તનુભિરષ્ટાભિર્માં સરસ્વતિ ॥
ઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગગમ્યા અષ્ટૌ મૂર્તયો યસ્યાઃ । યદ્વા યોગશાસ્ત્રે -
ગુણભેદાદાત્મમૂર્તિરષ્ટધા પરિકીર્તિતા ।
જીવાત્મા ચાન્તરાત્મા ચ પરમાત્મા ચ નિર્મલઃ ॥
શુદ્ધાત્મા જ્ઞાનરૂપાત્મા મહાત્મા સપ્તમઃ સ્મૃતઃ ।
અષ્ટમસ્તેષુ ભૂતાત્મેત્યષ્ટાત્માનઃ પ્રકીર્તિતા ॥
ઇતિ । પઞ્ચમહાભૂતાનિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ
જીવાત્મસ્વર્ગદીક્ષિતાનામન્યતમ એક ઇત્યષ્ટસંખ્યા મૂર્તયો યસ્યાઃ
। ભૂતાનિ પુષ્પવન્તૌ સ્વરિતિ દેવ્યષ્ટમૂર્તય ઇતિ શક્તિરહસ્યાત્ ।
વિષ્ણુપુરાણેઽપિ પ્રથમેંઽશે -
સૂર્યો જલં મહી વહ્નિર્વાયુરાકાશ એવ ચ ।
દીક્ષિતો બ્રાહ્મણઃ સોમ ઇત્યષ્ટૌ મૂર્તયો મતાઃ ॥
પત્ન્યઃ સુવર્ચલા ચોમ સુકેશી ચાપરા શિવા ।
સ્વાહાદિતિસ્તથા દીક્ષા રોહિણી ચ યથાક્રમમ્ ॥
શનૈશ્ચરસ્તથા શુક્રો લોહિતાઙ્ગો મનોજવઃ ।
સ્કન્દઃ સ્વર્ગોઽથ સન્તાનો બુધશ્ચાનુક્રમાત્સુતાઃ ॥
ઇતિ । લૈઙ્ગે તૂક્તમ્ -
અષ્ટૌ પ્રકૃતયો દેવ્યા મૂર્તયઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
તથા વિકૃતયસ્તસ્યા દેહા બદ્ધવિભૂતયઃ ॥ ઇતિ ।
ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
અહઙ્કાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિરષ્ટધા ॥
ઇતિ । ભગવતા ગીતા મૂર્તયો યસ્યા ઇતિ વા । કુલાષ્ટકસ્વરૂપેત્યર્થો વા ।
તચ્ચ સમયાચારસ્મૃતૌ -
ગણિકા શૌણ્ડિકી ચૈવ કૈવર્તી રજકી તથા ।
તન્ત્રકારી ચર્મકારિ માતઙ્ગી પુંશ્ચલી તથા ॥
ઇતિ । અથવા સ્વલ્પાઙ્ગી દીર્ઘકેશી યા સાનઙ્ગકુસુમા મતેત્યાદિના
રુદ્રયામલે અષ્ટાનાં લક્ષણાન્યુક્તાનિ । લક્ષ્યાણિ તુ તૃતીયાવરણે
પ્રસિદ્ધાનિ તદષ્ટકરૂપા । બ્રાહ્મ્યાદિવશિન્યાદિસ્વરૂપેતિ વા ।
અજામેકાં લિહિતશુક્લકૃષ્ણામિત્યાદિશ્રુતિપ્રસિદ્ધાયા અવિદ્યારૂપાયા
અજાયા જેત્રી । જ્ઞાનરૂપત્વાદજ્ઞાનનાશિકેતિ યાવત્ । લોકાનાં
ચતુર્દશસંખ્યાનાં યાત્રાં પલયં સંરક્ષણં વા વિધાતું
શીલમસ્યાઃ ।
એકાકિની -
એકાકિની દ્વિતીયરાહિત્યાત્ । એકાદાકિનિચ્ચાસહાય ઇતિ પ્રત્યયઃ ।
સોઽબિભેત્તસ્માદેકાકી બિભેતિ સહાયમીક્ષાંચક્રે યન્મદન્યન્નાસ્તિ
કસ્માન્નુ વિભેમીતિ તત એવાસ્ય ભયં વીયાયેતિ બૃહદારણ્યકશ્રુતેઃ ।
દેવીપુરાણે -
એકૈવ લોકાન્ ગ્રસતિ એકૈવ સ્થાપયત્યપિ ।
એકૈવ સૃજતે વિશ્વં તસ્માદેકાકિની મતા ॥ ઇતિ ।
ભૂમરૂપા નિર્દ્વૈતા દ્વૈતવર્જિતા

યત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતીત્યાદિના યો વૈ ભૂમા
તત્સુખમિત્યન્તેન શ્રુતૌ પ્રતિપાદિતો ભૂમા બ્રહ્મૈવેતિ ભૂમાધિકરણે
નિર્ણીતરૂપત્વાદ્ભૂમરૂપા । યદ્વા બહોર્લોપો ભૂ ચ બહોરિતિ નિપન્નો
બહ્વર્થકો ભૂમશબ્દઃ । તતશ્ચૈકાકિન્યપિ બહુરૂપેત્યર્થઃ । તદુક્તં
દેવીપુરાણે -
એકાપ્યુપાધિતે ભૂમા શિવા સર્વત્ર વિશ્રુતા ।
યથાનુરજ્યતે વર્ણૈર્વિચિત્રૈઃ સ્ફટિકો મણિઃ ॥
તથા ગુણવશાદ્દેવી ભૂમાનામેતિ વર્ણ્યતે ।
એકો ભૂત્વા યથા મેઘઃ પૃથક્ત્વેન ચ તિષ્ઠતિ ।
વર્ણતો રૂપતશ્ચૈવ તથા ગુણવશાદુમા ।
નભસઃ પતિતં તોયં યથા નાનારસં ભવેત્ ॥
ભૂમે રસવિશેષેણ તથા ગુણવશાદુમા ।
યથા દ્રવ્યવિશેષેણ વાયુરેકઃ પૃથગ્ભવેત્ ॥
દુર્ગન્ધો વા સુગન્ધો વા તથા ગુણવશાદુમા ।
યથા વા ગાર્હપત્યોગ્નિરન્યસંજ્ઞાન્તરં વ્રજેત્ ॥
દક્ષિણાહવનીયાદિ બ્રહ્માદિષુ તથૈવ સા ।
એકત્વેન ચ ભૂમ્ના ચ પ્રોક્તા દેવી નિદર્શનૈઃ ॥
તસ્માદ્ભક્તિઃ પરા કાર્યા સર્વગત્વપ્રસિદ્ધયઃ ।
ઇતિ । કૂર્મપુરાણેઽપિ -
એકા કામેશ્વરી શક્તિરનેકોપાધિયોગતઃ ।
પરાવરેણ રૂપેણ ક્રીડતે તસ્ય સન્નિધૌ ॥
ઇતિ । યત્ર નાન્યત્પશ્યતિ ઇત્યાદિના યદલ્પં તન્મર્ત્યમિત્યન્તેન શ્રુતૌ
દ્વૈતદર્શનસ્યાનિત્યવિષયકતાપ્રતિપાદનેન તસ્ય હેયત્વાન્નિર્ગતં
દ્વૈતં યસ્યાં સા નિર્દ્વૈતા । ન પુનર્દ્વૈતં પૂર્વં સ્થિતં
પશ્ચાન્નિર્ગતમ્ । મૂલત એવ તુ નાસ્તીત્યાહ- દ્વૈતવર્જિતેતિ ।
ભેદસ્યાતાત્ત્વિકત્વેન સાર્વકાલિકાત્તદભાવાદિતિ ભાવઃ

અન્નદા વસુદા વૃદ્ધા બ્રહ્માત્મૈક્યસ્વરૂપિણી ।
અન્નં જનેભ્યો દદાતિ । વસુ ધનં રત્નં ચ દદાતિ । તથા ચ
બૃહદારણ્યકે- સ વા એષ મહાનજ આત્માન્નાદો વસુદાનો વિન્દતે વસુ ય
એવંવેદેતિ । અત્રાન્નમાસમન્તાદ્દદાતીત્યેવમેવ
વ્યાખ્યાતં સામ્પ્રદાયિકૈઃ । વૃદ્ધા જરઠા । ત્વં જીણા દણ્ડેન
વઞ્ચસીતિ શ્રુતેઃ । વઞ્ચસિ ગચ્છસીત્યર્થઃ ।
સર્વજ્યેષ્ઠત્વાજ્જગદ્રૂપેણાભિવૃદ્ધત્વાદ્વા વૃદ્ધા । વર્ધયતિ જગદિતિ
વા ણિજન્તાત્કર્તરિ ક્તઃ । બ્રહ્મણા ચૈતન્યેન સહ આત્મનાં
જીવાનામૈક્યમેવ સ્વં નિજં રૂપમસ્યાઃ । યદ્વા બ્રહ્માત્મનોઃ
શિવજીવયોરૈક્યમેવ સ્વં સર્વસ્વં પ્રતિપાદ્યં યસ્ય સ હંસમન્ત્રો
રૂપમસ્યા ઇતિ । તદુક્તં સ્કાન્દે યજ્ઞવૈભવખણ્ડે -
અથવા જીવમન્ત્રોઽયં જીવાત્મપ્રતિપાદકઃ ।
અહંશબ્દસ્ય રૂઢત્વાલ્લોકે જીવાત્મવસ્તુનિ ॥
શક્તિમન્ત્રઃ સકારાખ્યઃ પરમેશ્વરવાચકઃ ।
પ્રકૃતાર્થે પ્રસિદ્ધત્વાત્પ્રસિદ્ધઃ પરમેશ્વરઃ ॥
મહદાદ્યણુપર્યન્તં જગત્સર્વં ચરાચરમ્ ।
જાયતે વર્તતે ચૈવ લીયતે પરમેશ્વરે ॥
સંસારિત્વેન ભાતોઽહં સ એવ પરમેશ્વરઃ ।
સોઽહમેવ ન સન્દેહઃ સ્વાનુભૂતિપ્રમાણતઃ ॥
ઇતિ । એતેન ત્રિશત્યાં હંસમન્ત્રાર્થરૂપિણીતિ નામ વ્યાખ્યાતમ્ ।
બૃહતી બ્રાહ્મણી બ્રાહ્મી બ્રહ્માન્દા બલિપ્રિયા

મહતો મહીયત્વાદ્બૃહતી । ષટ્ત્રિંશદક્ષરચ્છન્દોવિશેષરૂપા
વા । ન ચ ગાયત્રી છન્દસામસીતિ કૌર્મવચનવિરોધઃ ।
ઉભયાત્મત્વાઙ્ગીકારે તદભાવાત્ । અત એવ બૃહત્સામ તથા સામ્નામિતિ
ભગવતો વાસુદેવસ્ય વિશ્વરૂપવર્ણને ગીતાવચનસ્ય ભગવત્યા
વિશ્વરૂપવર્ણનાર્થેન જ્યેષ્ઠં સામ ચ સામસ્વિતિ કૌર્મવચનેન ન
વિરોધઃ । તલવકારિણાં શાખાયામુદુત્યં
ચિત્રમિત્યનયોરૃચોર્ગીયમાનં સામ જ્યેષ્ઠસામેત્યુજ્જ્વલાયાં
હરદત્તોક્તેઃ । બૃહત્સામ તુ સત્ત્વં નશ્ચિત્રેત્યસ્યામૃચિ ગીયમાનં
પ્રસિદ્ધમેવ । બૃહજ્જ્યેષ્ઠશબ્દયોઃ પર્યાયત્વસમ્ભવાચ્ચ । તેન
જ્યેષ્ઠસામરૂપેતિ વા બૃહત્સામરૂપેતિ વા વ્યાખ્યા । બ્રાહ્મણી
ફઞ્જિકા સ્પૃક્કા દ્વિજપત્નીષુ વિશ્રુતેતિ વિશ્વકોશાદૌષધિવિશેષરૂપા
દ્વિજસ્ત્રીમાત્રરૂપા વા સંવિદ્વિશેષરૂપા વા । ઉક્તં ચ
સમયાચારસ્મૃતૌ- બ્રાહ્મણી શ્વેતપુષ્પાઢ્યા સંવિત્સા દેવતાત્મિકેતિ
। અથવા શિવસ્ય બ્રાહ્મણત્વજાતિમત્ત્વાદ્બ્રાહ્મણી । તથા ચ છન્દોગ્યે
શ્રૂયતે- વિરૂપાક્ષોઽસિ દન્તાર્ચિરિતિ શિવં પ્રકૃત્ય ત્વં દેવેષુ
બ્રાહ્મણોઽસ્યહં મનુષ્યેષુ બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણમુપધાવત્યુપ
ત્વાધાવામીતિ પરાશર- આદિત્ય- કૌર્મ- વાસિષ્ઠ- લૈઙ્ગેષુ સ્મર્યતે ।
બ્રાહ્મણો ભગવાન્સામ્બો બ્રાહ્મણાનાં હિ દૈવતમ્ ।
વિશેષાદ્ બ્રહ્મણો રુદ્રમીશાનં શરણં વ્રજેત્ ॥
ઇતિ । વિષ્ણુભાગવતેઽપિ- ન મે ગર્ભમિમં બ્રહ્મન્નિત્યાદિના
શિવકોપાદ્બિભ્યત્યાદિત્યા તસ્ય બ્રાહ્મણત્વં વ્યક્તીકૃતમિતિ તુ
શિવતત્ત્વવિવેકે દ્રષ્ટવ્યમ્ । અવિદ્યાતિરિક્તજડજાતિસદ્ભાવે માનાભાવ
ઇત્યત આહ બ્રાહ્મી । બ્રાહ્મો જાતાવિતિ નિપાતનાત્સાધુઃ । વાગાત્મિકા વા ।
બ્રહ્મૈવાનન્દો યસ્યાઃ સગુણાયાઃ । મત્વર્થીયાચ્પ્રત્યયેન
બ્રહ્માનન્દવતી વા । બલિનો વિદ્યાનિરાસસમર્થાઃ કામાદિશત્રુજેતારઃ
પ્રિયા દયાપાત્રં યસ્યાઃ । બલિનામકો રાજા પ્રિયો યસ્ય વામનસ્ય
તદભિન્ના વા । પૂજોપહારાઃ પ્રિયા યસ્યા વા

ભાષારૂપા બૃહત્સેના ભાવાભાવવિવર્જિતા ।
સંસ્કૃતપ્રાકૃતાદિભાષા રૂપં યસ્યાઃ । ભાષાભિર્નિરૂપ્યત ઇતિ વા ।
તદુક્તમ્ -
સંસ્કૃતેનૈવ કેપ્યાહુઃ કેચિન્મ્લેચ્છાદિભાષયા ।
સાધારણ્યેન કેઽપિ ત્વાં પ્રાકૃતેનૈવ કેચન ॥
ઇતિ । બૃહતી અપારા સેના ચતુરઙ્ગબલં યસ્યાઃ ।
બૃહત્સેનાખ્યરાજવિશેષરૂપા વા । ભાવા દ્રવ્યગુણાદયોઽભાવાઃ
પ્રાગભાવાદયસ્તૈરુભયૈરપિ વિવર્જિતા ।
નનૂભયેષામભાવસ્યાપ્યભાવત્વેન તદ્વત્ત્વે
કથમભાવવિવર્જિતત્વમ્ । કિઞ્ચ
પ્રાગભાવધ્વંસાત્યન્તાભાવાદયોઽપિ દ્રવ્યગુણાદિપ્રતિયોગિકા એવ
વક્તવ્યાઃ । પ્રકારાન્તરાયોગાત્ । તતશ્ચ દ્રવ્યાભાવાભાવે દ્રવ્યત્વં
દ્રવ્યાભાવે ચ દ્રવ્યાભાવત્વમેવાપદ્યત ઇતિ કથં
ભાવાભાવવિવર્જિતત્વમિતિ ચેત્ । ન । વ્યાસપાદૈરેવ પરિહૃતત્વાત્ ।
તદુક્તં સ્કાન્દે યજ્ઞવૈભવખણ્ડે -
અધિષ્ઠાનાવશેષો હિ નાશઃ કલ્પિતવસ્તુનઃ ।
ભાવસ્યૈવ હ્યભાવત્વં નાશો ભાવસ્ય ભાવતા ॥
ભાવાભાવસ્વરૂપાભ્યામન્ય એવ હિ કલ્પિતઃ ।
અધિષ્ઠાનસ્ય નાશો ન સત્યત્વાદેવ સર્વદા ॥
ઇતિ । અધિષ્ઠાનસમસત્તાકપદાર્થપ્રતિયોગિકાભાવસ્ય તદભાવસ્ય
ચાધિષ્ઠાનાદ્ભેદેન તત્ર વૃત્તિતા ।
અધિષ્ઠાનવિષમસત્તાકસ્યાભાવસ્ત્વધિષ્ઠાનસ્વરૂપ એવ ન ભિન્નઃ ।
અધિષ્ઠાનં તુ સત્યત્વાદેવ ન નશ્યતીતિ સમુદાયાર્થઃ ।
સુખારાધ્યા શુભકરી શોભના સુલભાગતિઃ

સુખેનોપવાસાદિરૂપકાયક્લેશં
ધ્યેયસ્વરૂપનિયમનિર્બન્ધાદિકં ચાન્તરેણાપ્યારાધ્યા । તથા ચ
કૌર્મે હિમવન્તંપ્રતિ ભગવત્યા- વચનમ્- અશક્તો યદિ માં
ધ્યાતુમૈશ્વરં રૂપમવ્યયમિત્યાદિનોત્તરોત્તરં
સુલભપ્રકારોપદેશઃ । ન ચૈતાવતા પાપમાશઙ્કનીયમિત્યાહુઃ ।
શુભકરી શુભં પુણ્યમેવ કરોતિ
મોક્ષાદિપુરુષાર્થરૂપત્વાચ્છોભના સુખોપાસ્યત્વાત્સુલભા ચ ગતિઃ
પ્રાપ્તવ્યં સ્થાનમ્ । ગમ્યત ઇતિ ગતિઃ ફલમ્ । જ્ઞાનમુપાયો વા
ગતિર્માર્ગે દશાયાં ચ જ્ઞાને યાત્રાભ્યુપાયયોરિતિ વિશ્વઃ । એષૈવ
સર્વભૂતાનાં ગતીનામુત્તમા ગતિરિતિ કૌર્માત્ । શોભનાયૈ સુલભાયૈ
ગત્યૈ નમ ઇતિ ચતુર્થીત્રયેણ પ્રયોગઃ । અત્ર શોભનાગતિઃ । સુલભાગતિરિતિ
ગતિપદાનુષઙ્ગેણ નામદ્વયં સુવચમ્ । તાવતૈવ
પૌનરુક્ત્યપરિહારસમ્ભવાત્ । અત્ર હિ શોભનેતિ પદત્રયં પઠ્યતે ।
સુમુખી નલિની સુભ્રૂઃ શોભનેતિ યથાસ્થિતમેકં નામ ।
સુવાસિન્યર્ચનપ્રીતાશોભનેત્યત્ર ચતુરક્ષરમશોભનેતિ દ્વિતીયમ્ ।
પ્રકૃતે
ચાકારપ્રશ્લેષાયોગાત્પાર્થક્યાયોગાચ્ચોત્તરપદેનૈકવાક્યતાં
કલ્પયિત્વા પૌનરુક્ત્યમુદ્ધિયત ઇતિ સ્થિતિઃ । મતિરમતિરિત્યાદિરીત્યા
પદચ્છેદેપ્યેષૈવોપપત્તિર્મૂલમ્ ।
ભગવત્પાદૈર્વિષ્ણુસહસ્રનામભાષ્યે ઈદૃશીભિરેવોપપત્તિભિઃ
પદચ્છેદસ્ય નિર્ણીતત્વાત્ । યથા નિધિરવ્યય ઇત્યત્ર
પદદ્વયસ્યૈકનામત્વમવ્યયઃ પુરુષઃ સાક્ષીત્યનેન
પૌનરુક્ત્યપરિહારાય । એવં સ્થવિરોધ્રુવઃ શાશ્વતસ્થાણુઃ
સર્વવિદ્ભાનુર્વાચસ્પતિરુદારધીરિત્યાદિષુ । એવં
જાનનોજનજન્માદિર્ભીમ ઇત્યનેન પુનરુક્તિપરિજિહીર્ષયાઽતુલઃ શરભો
ભીમ ઇત્યત્રાભીમ ઇત્યકારપ્રશ્લેષઃ કૃતઃ । એવમિષ્ટો વિશિષ્ટ ઇત્યાદિ ।
તતશ્ચ છલાક્ષરસૂત્રાણામપીદૃશોપપત્તિમૂલકત્વેન તદુક્તરીત્યૈવ
પદચ્છેદે નાતીવાદરઃ કર્તવ્યઃ । અનેનૈવ ન્યાયેન
સમાવેદિભિર્વેદમર્યાદયાપિ પઠ્યમાન ઊહગ્રન્થો
ન્યાયામૂલકત્વાત્પૌરુષેય એવેતિ ન્યાયવિરોધે તસ્યાપ્રમાણ્યમિચ્છન્તિ
જૈમિનીયાઃ । પ્રકૃતે તૂભયથાપિ પૌનરુક્તત્યપરિહારસમ્ભવે
પ્રસવિત્રી પ્રચણ્ડાજ્ઞાપ્રતિષ્ઠપ્રકટાકૃતિરિતિ
પકારાદિનામપ્રાયપાઠે જ્ઞેત્યસ્ય ભિન્નપદત્વસ્વીકારે
સન્દર્ભશુધ્યસામઞ્જસ્યાત્તત્ર પ્રચણ્ડાજ્ઞેત્યસ્યૈકપદત્વલિપ્સયા
પ્રકૃતે ગતિપદાનુષઙ્ગેણાપિ નામદ્વયં સ્વીકર્તુમુચિતમિતિ દિક્ ।
સર્વથૈકમેવ નામેતિ યદ્યાગ્રહસ્તદૈકમેવ પદમિતિ સુવચમ્ ।
શોભના ચ । સાવસુલભા ચેતિ વિગ્રહે સુદુર્લભેત્યર્થઃ । સુદુર્લભા
આગતિઃ પુનરાવૃત્તિર્યયા । જન્મછેત્રીતિ યાવત્ ।
યસ્ય નો પશ્ચિમં જન્મ યદિ વા શઙ્કરઃ સ્વયમ્ ।
તેનૈવ લભ્યતે વિદ્યા શ્રીમત્પઞ્ચદશાક્ષરી ॥
ઇતિ બ્રહ્માણ્ડપુરાણાત્ । યદ્વા । અસુલભા ગતિર્દુર્લભં જન્મ
માનુષાદિ તચ્છોભનં યયેત્યર્થઃ । ઉક્તઞ્ચ દેવીભાગવતે -
યૈર્ન શ્રુતં ભાગવતં પુરાણં નારાધિતા યૈઃ પ્રકૃતિઃ પુરાણી ।
હુતં મુખે નૈવ ધરામરાણાં તેષાં વૃથા જન્મ ગતં નરાણામ્
॥
ઇતિ । વિષ્ણુભાગવતે ત્વત્રૈવ નારાધિતો યૈઃ પુરુષઃ પુરાણ ઇતિ
દ્વિતીયચરણઃ પઠ્યત ઇતિ ભેદઃ । શોભનાઽસુરનાયિકેત્યત્ર
શોભનાનામસુરાણાં પ્રહ્લાદાદીનામિત્યર્થં નિર્વર્ણ્ય પ્રકૃતે
નામત્રયમપિ સુવચમ્

રાજરાજેશ્વરી રાજ્યદાયિની રાજ્યવલ્લભા ।
રાજ્ઞાં દેવરાજાદીનાં યે રાજાનો
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાસ્તેષામપીશ્વરી । રાજરાજસ્ય કુબેરસ્યેશ્વરી વા ।
રાજ્યં સ્વારાજ્યવૈકુણ્ઠકૈલાસાધિપત્યાદિકં દાતું શીલમસ્યાઃ ।
પૂર્વોક્તાનિ રાજ્યાનિ વલ્લભાનિ પ્રિયાણિ યસ્યાઃ । રાજ્યશબ્દેન તત્પતયો
રાજાનો વા કથ્યન્તે । અત એવ શ્રીનગરે તેષાં વાસઃ સ્મર્યતે । યદાહ
દૂર્વાસઃ -
મધ્યક્ષોણ્યામમુયોર્મહેન્દ્રનીલાત્મકાનિ ચ સરાંસિ ।
શાતોદરીસહાયાન્ભૂપાલાનપિ પુનઃ પુનઃ પ્રણુમઃ ॥
ઇતિ । અમુયોરિત્યસ્ય ત્રયોદશચતુર્દશપ્રકારયોરિત્યર્થઃ ।
રાજત્કૃપા રાજપીઠનિવેશિતનિજાશ્રિતા

રાજન્તી શોભમાના કૃપા યસ્યાઃ । રાજ્ઞાં
નૃપાણામિન્દ્રાદીનાં ચ પીઠેષુ સિંહાસનેષુ નિવેશિતા નિજા આશ્રિતા
યયા

રાજ્યલક્ષ્મીઃ કોશનાથા ચતુરઙ્ગબલેશ્વરી ।
રાજ્યાભિમાનિની લક્ષ્મી રાજ્યલક્ષ્મીઃ । યસ્યા મન્ત્રસ્તન્ત્રરાજે
પ્રસિદ્ધઃ । કોશસ્ય ભાણ્ડાગારસ્ય દિવ્યસ્ય અન્નમયાદેર્વા નાથા
સ્વામિની । ચત્વારિ હસ્ત્યશ્વરથપાદાતરૂપાણ્યઙ્ગાનિ યેષાં તેષાં
બાલાનામીશ્વરી । અઙ્ગાન્યેવ બલં યેષાં તેઽઙ્ગબલા વ્યૂહાઃ ।
ચતુરવયવકા યે વ્યૂહાસ્તેષામીશિત્રી વા અઙ્ગબલેશ્વરશબ્દ એવ વા
વ્યૂહવાચી । તેન દ્વિગુત્વાન્ઙીષ્ । ચતુર્થવ્યૂહાત્મેત્યર્થઃ । તે ચ
વાસુદેવાદ્યા વૈષ્ણવેષુ પુરાણેષ્વિવ શૈવશાક્તેષ્વપિ પુરાણેષુ
પ્રસિદ્ધાસ્તે ત ઇહોદાહાર્યાઃ । શરીરપુરુષઃ છન્દપુરુષો વેદપુરુષો
મહાપુરુષ ઇતિ બહ્વૃચોપનિષદુક્તા વા ।
સામ્રાજ્યદાયિની સત્યસન્ધા સાગરમેખલા

રાજસૂયેન યષ્ટા મણ્ડલેશ્વરો વા રાજાધિરાજો વા સમ્રાટ્ ।
તસ્ય ભાવઃ સામ્રાજ્યં તદ્દત્તે ।
યેનેષ્ઠં રાજસૂયેન મણ્ડલસ્યેશ્વરશ્ચ યઃ ।
શાસ્તિ યશ્ચાજ્ઞયા રાજ્ઞઃ સ સમ્રાટ્ ------------ ॥
ઇત્યગ્નિપુરાણીયકોશાત્ । સત્યે અનુલ્લઙ્ઘ્યે સન્ધે પ્રતિજ્ઞામર્યાદે
યસ્યાઃ । સાગરાઃ સમુદ્રાં એવ મેખલા કાઞ્ચી યસ્યા ભૂમેઃ સા

દીક્ષિતા દૈત્યશમની સર્વલોકવશઙ્કરી ।
ધિયં જ્ઞાનં ક્ષિણોતિ પ્રાપયતીતિ દીક્ષા । અથાતો દીક્ષા કસ્ય
સ્વિદ્ધેતોર્દીક્ષિત ઇત્યાચક્ષત ઇત્યારભ્ય તં વા એતં ધીક્ષિતં સન્તં
દીક્ષિત ઇત્યાચક્ષત ઇત્યન્તાદાથર્વણ- બ્રાહ્મણાત્ ।
શિષ્યેભ્યો મન્ત્રદાનેન પાપં ક્ષપયતીતિ વા ।
દીયતે કૃપયા શિષ્યે ક્ષીયતે પાપસઞ્ચયઃ ।
તેન દીક્ષેતિ કથિતા --------------------------------- ।
ઇતિ પરાનન્દતન્ત્રાત્ । સા અસ્ય સઞ્જાતેતિ દીક્ષિતસ્તદભિન્ના । દૈત્યાનાં
ભણ્ડાદીનાં શમની નાશિકા । સર્વાન્ લોકાન્ સ્વવશે કુરુતે । વશમિતિ
માન્તમવ્યયમ્ ।
પ્રતિયોગિત્વાભાવઃ
સર્વાર્થદાત્રી સાવિત્રી -
સર્વેષાં ચતુર્ણામર્થાનાં પુરુષાર્થાનાં દાત્રી ।
તૃન્નન્તયોગે ન લોકેતિ ષષ્ઠયા એવ નિષેધાત્કૃદ્યોગલક્ષણષષ્ઠ્યાઃ
તૃજકાભ્યામિતિ સમાસનિષેધેઽપિ શેષષષ્ઠ્યા સમાસઃ । ઉક્તઞ્ચ
દેવીપુરાણે -
ધર્માદીંશ્ચિન્તિતાનર્થાન્સર્વલોકેષુ યચ્છતિ ।
અતો દેવી સમાખ્યાતા સર્વૈઃ સર્વાર્થસાધની ॥
ઇતિ । સવિતુર્જગત્પ્રસૂતેઃ પરશિવસ્યેયં સાવિત્રી । પ્રજાનાં ચ
પ્રસવનાત્સવિતેતિ નિગદ્યત ઇતિ વિષ્ણુધર્મોત્તરાત્ ।
સવિતૃપ્રકાશકરણાત્સાવિત્રીત્યભિધાભવેત્ ।
જગતઃ પ્રસવિત્રીતિ હેતુનાનેન વાપિ ચ ॥
ઇતિ ભારદ્વાજસ્મૃતેશ્ચ । સાવિત્રી પ્રસવસ્થિતેરિતિ વાસિષ્ઠરામાયણાચ્ચ ।
દેવીપુરાણે તુ -
ત્રિદશૈરર્ચિતા દેવી વેદયોગેષુ પૂજિતા ।
ભાવશુદ્ધસ્વરૂપા ચ સાવિત્રી તેન સા સમૃતા ॥
ઇત્યુક્તમ્ । દેવીભાગવતે તુ -
સ્રવણં સ્યન્દનાર્થે ચ ધાતુરેષ નિપાત્યત્રે ।
સ્રવણે તેજસોત્પત્તિઃ સાવિત્રી તેન કથ્યતે ॥
ઇત્યુક્તમ્ । ઇયં ચ પુષ્કરતીર્થાધિષ્ઠાત્રી દેવતા । તદુક્તં
પદ્મપુરાણે- સાવિત્રી પુષ્કરે નામ્ના તીર્થાનાં પ્રવરે શુભ ઇતિ ॥
સચ્ચિદાનન્દરૂપિણી

સત્ત્વં ચિત્ત્વમાનન્દશ્ચ રૂપં સ્વરૂપમત એવ
વિદ્યાન્તરેષૂપસંહાર્યમસ્યા ઇતિ સચ્ચિદાનન્દરૂપિણી

ઇતિ ભાસ્કરરાયેણ કૃતે સૌભાગ્યભાસ્કરે ।
સપ્તમેન શતેનાભૂદષ્ટમી ભોગદાકલા

ઇતિ શ્રી સૌભાગ્યભાસ્કરાભિખ્યે લલિતા સહસ્રનામ ભાષ્યે
સપ્તમશતકં નામાષ્ટમીકલા

અષ્ટમશતકં નામ નવમી વિશ્વા કલા
દેશકાલાપરિચ્છિન્ના સર્વગા સર્વમોહિની ।
દેશકાલાભ્યામપરિચ્છિન્ના તત્કૃતપરિચ્છેદાભાવવતી । ઉક્તઞ્ચ
યોગસૂત્રે- સ પૂર્વેષામપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાદિતિ । સ ઈશ્વરઃ
પૂર્વેષાં બ્રહ્માદીનામપિ ગુરુઃ પિતા ।
કાલેનાનવચ્છિન્નત્વાદિત્યર્થઃ । ઇહ નાસ્તીતિ પ્રતીતિવિષયોઽત્યન્તાભાવો
દેશતઃ પરિચ્છેદઃ । પૂર્વં નાસીદગ્રે ન ભવિષ્યતીતિ પ્રતીતિવિષયૌ
પ્રાગભાવધ્વંસૌ કાલતઃ પરિચ્છેદઃ । અધુના નાસ્તીતિ
ત્વત્યન્તાભાવ એવ । દેશે વૃત્તૌ કાલસ્ય કાલે વૃત્તૌ દેશસ્ય
ચાવચ્છેદકત્વનિયમાદિદાનીં ગોષ્ઠે ગૌર્ન મન્દુરાયામિતિ
પ્રતીતેરિહાધુનેત્યનયોરેકસ્યાધિકરણત્વેનાન્યસ્યાવચ્છેદકત્વેનોલ્લેખ્
આય પ્રયોગ ઇતિ ગ્રન્થાન્તરેષુ વિસ્તરઃ । ઈદૃશપરિચ્છેદાભાવો નામ
તત્પ્રતિયોગિત્વાભાવઃ પ્રતિયોગિત્વસમ્બન્ધેન તયોરભાવો વા
તદ્વતીત્યર્થઃ । તદુક્તં સૌરસંહિતાયામ્ -
પુમાનાકાશવદ્વ્યાપી સ્વાતિરિક્તં મૃષા યતઃ ।
દેશતઃ કાલતશ્ચાપિ હ્યનન્તો વસ્તુતઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ । અનન્તશબ્દસ્ય પરિચ્છેદાભાવવાનિત્યર્થઃ । નન્વત્ર વસ્તુતઃ
પરિચ્છેદાભાવોઽપિ સ્મર્યતે । અસ્તિ હિ અયમયં નેતિ
પ્રતીતિવિષયોઽન્યોન્યાભાવો નામ વસ્તુતઃ પરિચ્છેદઃ ।
તત્પ્રતિયોગિત્વાભાવઃ કિમિતિ નોક્ત ઇતિ ચેત્ । તસ્ય વાદિવિપ્રતિપત્તિવિષયત્વેન
બહુભિર્નામભિઃ સમર્થયિષ્યમાણત્વેન પૃથઙનિર્દેશ્યમાણત્વાદિતિ
ગૃહાણ । તદેવાહ સર્વગા । સર્વં વસ્તુમાત્રં ગચ્છત્યભેદેન
પ્રાપ્નોતીતિ સર્વગા । અન્તાત્યન્તાધ્વેત્યાદિના ડઃ । તદુક્તં
વરાહપુરાણે ત્રિમૂર્તિષુ સૃષ્ટિનામિકાં શ્વેતપર્વતે તપશ્ચરન્તીં
પ્રતિ બ્રહ્મણા વરો વ્રિયતામિત્યુક્તે દેવ્યા વચનમ્ -
ભગવન્નેકદેશેઽહં નોત્સહે સ્થાતુમઞ્જસા ।
અતોઽર્થં ત્વાં વરં યાચે સર્વગત્વમભીપ્સતી ॥
એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્મા સૃષ્ટ્યૈ દેવ્યૈ પ્રજાપતિઃ ।
ઉવાચ સર્વરૂપેત્વં સર્વગાસિ ભવિષ્યસિ ॥
ઇતિ । અત્ર સર્વગત્વવિવરણરૂપસ્ય સર્વરૂપે ઇતિ સમ્બોધનસ્ય સર્વાભિન્ને
ઇત્યર્થકત્વાત્પરિકરાઙ્કુરાલઙ્કારઃ । સર્વાભિન્નત્વં ચ
સિદ્ધમેવેત્યસીત્યુક્તમ્ । અત એવ સાધ્યત્વદ્યોતકસ્ય
ભવિષ્યસીત્યસ્ય સર્વક્ષેત્રેષુ તવ સગુણમૂર્તયો
ભવિષ્યન્તીત્યેતત્પરત્વમ્ । અતઃ સર્વક્ષેત્રેષુ વિદ્યમાનેત્યપ્યર્થઃ ।
સર્વાન્તર્યામિણીતિ વા । ઈદૃશાર્થત્રયમપ્યભિપ્રેત્યોક્તં દેવીપુરાણે -
દેવ્યા વા એષ સિદ્ધાન્તઃ પરમાર્થો મહામતે ।
એષા વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ સ્વર્ગશ્ચૈવ ન સંશયઃ ॥
દેવ્યા વ્યાપ્તમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
ઈડ્યતે પૂજ્યતે દેવી અન્નપાનાત્મિકા ચ સા ॥
સર્વત્ર શાઙ્કરી દેવી તનુભિર્નામભિશ્ચ સા ।
વૃક્ષેષૂર્વ્યાં તથા વાયૌ વ્યોમ્ન્યપ્સ્વગ્નૌ ચ સર્વગા ॥
એવંવિધા હ્યસૌ દેવી સદા પૂજ્યા વિધાનતઃ ।
ઈદૃશીં વેત્તિ યસ્ત્વેનાં સ તસ્યામેવ લીયતે ॥
ઇતિ । નનુ
નિત્યત્વાનિત્યત્વજડત્વચિત્ત્વાદિવિરુદ્ધધર્મસમાવેશાત્કથમન્યોન્યાબ્
હાવપ્રતિયોગિત્વસ્ય બ્રહ્મણ્યભાવ ઇત્યત આહ । સર્વમોહિની
સર્વાન્પ્રાકૃતજનાન્ ભેદભાને સત્યત્વં મન્યમાનાન્ મોહયતિ
અદ્વૈતવિષયકજ્ઞાનવિધુરાન્ કુરુતે ઇતિ તથા । બ્રહ્મણો જગતશ્ચ
ભેદભાનસ્ય મોહમાત્રત્વાદ્વસ્તુતોઽપરિચ્છેદ્યત્વે ન કાપિ ક્ષતિરિતિ
ભાવઃ । ઉક્તઞ્ચ કૂર્મપુરાણે શિવેન -
ઇયં સા પરમા શક્તિર્મન્મયી બ્રહ્મરૂપિણી ।
માયા મમ પ્રિયાનન્તા યયેદં મોહિતં જગત્ ॥
અનયૈતજ્જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
મોહયામિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સૃજામિ વિસૃજામિ ચ ॥
ઇતિ । અત્રૈવ હિમવન્તંપ્રતિ દેવીવચનમ્ -
યાનિ શાસ્ત્રાણિ દૃશ્યન્તે લોકેઽસ્મિન્વિવિધાનિ તુ ।
શ્રુતિસ્મૃતિવિરુદ્ધાનિ દ્વૈતવાદરતાનિ ચ ॥
કાપાલં ભૈરવં ચૈવ શાકલં ગૌતમં મતમ્ ।
એવંવિધાનિ ચાન્યાનિ મોહનાર્થાનિ તાનિ તુ ॥
યે કુશાસ્ત્રાભિયોગેન મોહયન્તીવ માનવાન્ ।
મયા સૃષ્ટાનિ શાસ્ત્રાણિ મોહાયૈષાં ભવાન્તરે ॥
ઇતિ । સૂતસંહિતાયામપિ -
પ્રસાદહીનાઃ પાપિષ્ઠા મોહિતા માયયા જનાઃ ।
નૈવ જાનન્તિ દેવેશં જન્મનાશાદિપીડિતાઃ ॥
ઇતિ । સર્વં ત્રૈલોક્યં મોહયતીતિ વા । ત્રૈલોક્યમોહનચક્રવિદ્યોભયરૂપેતિ
યાવત્ ।
સરસ્વતી શાસ્ત્રમયી ગુહામ્બા ગુહ્યરૂપિણી

નનુ ઘટપટયોર્ભેદભાનસ્યાપિ તુલ્યન્યાયેન
મોહમાત્રત્વાત્તયોરપ્યભેદ એવાસ્ત્વત આહ- સરસ્વતી । જ્ઞાનાભિમાનિની
દેવતા જ્ઞાનસમુદ્રરૂપેત્યર્થઃ । વિષયાનવચ્છિન્નજ્ઞાનરૂપેતિ
યાવત્ । ઘટાદિજડપદાર્થનિર્ણયે મોહસ્યાયોગેઽપિ અજ્ઞાનેનાવૃતં
જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવ ઇતિ વચનેન જ્ઞાનરૂપાદ્વૈતવિષયે
જ્ઞાનાવરણસ્યાવશ્યકત્વાત્તન્નિર્ણયે
સર્વાનર્થનિરાસકપરમપુરુષાર્થરૂપે પાપિનાં
ભવત્પ્રસાદવિધુરાણાં મોહ આવશ્યક ઇતિ ભાવઃ । યદ્વા કન્યાઃ
પ્રક્રમ્ય દ્વિવર્ષા તુ સરસ્વતીતિ
ધૌમ્યવચનાત્તાદૃશકન્યારૂપેત્યપ્યર્થઃ । ભરદ્વાજસ્મૃતાવપિ -
યા વસેત્પ્રાણિજિહ્વાસુ સદા વાગુપવર્તનાત્ ।
સરસ્વતીતિ નામ્નેયં સમાખ્યાતા મહર્ષિભિઃ ॥
ઇતિ । સરણાત્સર્વદૃષ્ટીનાં કથિતૈષા સરસ્વતીતિ વાસિષ્ઠરામાયણે ચ ।
નનુ નાયં દિઙ્મોહાદિતુલ્યો મોહઃ ।
વિરુદ્ધધર્મસમાવેશાદિયુક્તિસહસ્રૈર્ભેદસ્યાનુમીયમાનત્વાદિત્યત
આહ- શાસ્ત્રમયી । પ્રધાનાઽર્થો યં મયટ્ । સર્વં ખલ્વિદં
બ્રહ્મેત્યાદિશાસ્ત્રપ્રધાના । અયં ભાવઃ । શાસ્ત્રમેવેહ
પ્રાધાન્યેન ગમકં નત્વનુમાનાદિ । તસ્ય શાસ્ત્રતો દુર્બલત્વાત્ । અત
એવ શાસ્ત્રયોનિત્વાદિતિ બ્રહ્મસૂત્રમ્ । વેદૈકવેદ્યત્વબોધકશ્રુતયશ્ચ
તં ત્વૌપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામીત્યાદયઃ । તતશ્ચ સર્વસ્ય
વસ્તુજાતસ્ય બ્રહ્માભેદે શાસ્ત્રેણ બોધિતે મન્ત્રે
તૃતીયકૂટેનાપ્યનૂદિતે તદ્વિરોધાદનુમિતેરેવ ભ્રમત્વં કલ્પ્યમ્ ।
વેદન્તાનામૈદંપર્યેણ બ્રહ્મૈકનિર્ણયાય પ્રવૃત્તેઃ । અત એવ
તાદૃશજ્યોતિઃશાસ્ત્રવિરોધાચ્ચન્દ્રપ્રાદેશિકત્વવિષયકસ્ય
સાર્વજનીનપ્રત્યક્ષસ્યાપિ ભ્રમત્વં કલ્પત ઇતિ
શાસ્ત્રાત્મકસ્વાવયવશાલિવિગ્રહત્વાચ્છાસ્ત્રવિકારેત્યપ્યર્થઃ ।
તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડે -
નિશ્વાસમારુતૈર્વેદાનૃચં સામ યજુસ્તથા ।
અથર્વાણમહામન્ત્રાનભિમાનેન ચાસૃજત્ ॥
કાવ્યાનાટ્યાદ્યલઙ્કારાનસૃજન્મધુરોક્તિભિઃ ।
સરસ્વતી ચ જિહ્વાયાઃ સસર્જ સકલપ્રસૂઃ ॥
ચુલકેન ચકોરાક્ષી વેદાઙ્ગાનિ સસર્જ ષટ્ ।
મીમાસાં ન્યાયશાસ્ત્રં ચ પુરાણં ધર્મસંહિતામ્ ॥
કણ્ઠોર્ધ્વરેખાતન્ત્રેણ સસર્જ સકલામ્બિકા ।
આયુર્વેદં ધનુર્વેદં કણ્ઠમધ્યસ્થરેખયા ॥
ચતુઃષષ્ટિં ચ વિદ્યાનાં કણ્ટકૂપભુવાસૃજત્ ।
તન્ત્રાણિ નિખિલાઙ્ગેભ્યો દોર્મૂલે મદનાગમમ્ ॥
ઇત્યાદિ । નનુ ભેદભાનં ન કેવલં લૌકિકં
ચન્દ્રપ્રાદેશિકત્વજ્ઞાનવત્, કિન્તુ શાસ્ત્રીયમેવેતિ શઙ્કતે । ગુહામ્બા
ગુહાયાં સ્થિતામ્બા । છાયારૂપેતિ યાવત્ । મધ્યમપદલોપી સમાસઃ ।
ઋતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધે ।
છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતા ॥
ઇતિ શ્રુતૌ ગુહાપ્રવિષ્ટત્વેન વર્ણિતયોશ્છાયાતપયોઃ
પરસ્પરવિલક્ષણતયા દ્વિવચનબલાચ્ચ ભેદસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । યદ્વા
ગુહસ્ય સ્કન્દસ્યામ્બા માતા । તસ્યાસ્તારકાસુરવધાદિકાર્યાર્થં
દેવૈઃ પ્રાર્થનં તતઃ શિવશક્ત્યોઃ સમાગમસ્તત્ર વિઘ્નાચરણં
તેન કોપશાપાદિ । તતોઽગ્નિગઙ્ગાશરસ્તમ્બાદિયોગેન
સ્કન્દોત્પત્તિરિત્યાદિકથાયાઃ શાસ્ત્રૈકગમ્યાયા એવ
ભેદસાધકત્વાદદ્વૈતશ્રુતીનામેવોપચરિતાર્થતા વક્તવ્યા ।
યજમાનઃ પ્રસ્તર ઇતિ શ્રુતેરિવ પ્રત્યક્ષવિરોધાદિતિ ભાવઃ । સત્યમયં
વ્યવહારઃ સર્વોઽપિ વ્યાવહારિકસત્યત્વાવલમ્બનઃ । અદ્વૈતં તુ
પારમાર્થિકં સત્યત્વમાલમ્બત ઇત્યાશયેન સમાધત્તે । ગુહ્યરૂપિણી ।
ગુહાયાં સ્થિતં ગુહ્યં પરમરહસ્યં વ્યાવહારિકદૃષ્ટ્યયોગ્યં
જ્ઞાનમેવ રૂપમસ્યાઃ । ઉક્તઞ્ચ સૂતસંહિતાયામ્ -
ગુરુમૂર્તિધરાં ગુહ્યાં ગુહ્યવિજ્ઞાનરૂપિણીમ્ ।
ગુહ્યભક્તજનપ્રીતાં ગુહાયાં નિહિતાં નુમઃ ॥
ઇતિ । તથા ચૈકસ્યૈવ બ્રહ્મણો દ્વે રૂપે અવલમ્બ્ય દ્વિવિધમપિ
શાસ્ત્રમુપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ । ગુહ્યોપનિષદેવ રૂપમસ્યા ઇતિ વા ।
તદુક્તં કૌર્મે વિભૂતિયોગવર્ણનાવસરે સર્વોપનિષદાં દેવિ
ગુહ્યોપનિષદુચ્યસે ઇતિ

નનુ તર્હિ શાસ્ત્રદ્વયપ્રામાણ્યાત્ ભેદાભેદપ્રસક્તિરિતિ નાદ્વૈતં
સિધ્યેદિત્યત આહ -
સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તા સદાશિવપતિવ્રતા ।
સર્વૈઃ સ્કન્દજનકત્વચ્છાયાતપત્વાદિભિરુપાધિભિઃ
સખણ્ડૈરખણ્ડૈશ્ચ ધર્મૈર્વિશિષ્ય નિઃશેષેણ મુક્તા ત્યક્તા
ધર્મસમ્બન્ધશૂન્યા । તતશ્ચ ધર્માણાં સ્વસમ્બન્ધાભાવવતિ
ભાસમાનઃ સમ્બન્ધઃ શુક્તૌ રજતતાદાત્મ્યમિવ મિથ્યૈવેતિ
શાસ્ત્રસ્ય સત્યાવેદકત્વરૂપપ્રામાણ્યનિર્વાહાય
સર્વેષાં વેદાન્તાનામદ્વૈતે પારમાર્થિકે પરબ્રહ્મણિ
સાક્ષાત્પરમ્પરયા વા તાત્પર્યસ્ય
વક્તવ્યત્વાદ્ભેદપ્રતિપાદકશાસ્ત્રસ્ય
પઞ્ચષાઙ્ગુલગ્રાસાવેદકોપરાગશાસ્ત્રસ્યેવ વ્યાવહારિકદૃષ્ટ્યૈવ
પ્રવૃત્તિરિતિ ન ભેદાભેદયોઃ સમકક્ષ્યતેતિ ભાવઃ ।
તાર્કિકપ્રસિદ્ધોપાધિશૂન્યા તાદૃશસદ્ધેતુગમ્યેતિ વા । નન્વેવંસતિ
ત્રિપુરસુન્દર્યાઃ શક્તિરૂપત્વાત્તસ્યાશ્ચ
પરાહન્તાધર્મરૂપત્વાવિશેષેણ મિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ- સદેતિ ।
શિવ એવ પતિરિતિ વ્રતં નિયમઃ સદા સાર્વકાલિકો યસ્યાઃ । શિવસ્ય
પત્નીત્વં શિવવદેવ સદાતનં કાલત્રયાબાધ્યમિતિ યાવત્ । ઇતરે તુ
પદાર્થાઃ કલ્પિતાસ્તેષુ ધર્મત્વમપિ દૃશ્યત્વાવિશેષાત્કલ્પિતમેવ ।
શક્તૌ તુ ધર્મત્વમાત્રં કલ્પિતં ન તુ શક્તિરપિ કલ્પિતા । અત એવ સા
બ્રહ્મકોટિરિતિ ભાવઃ । સદાશિવસ્ય પતિવ્રતેતિ વા । નનુ
કથમેતદવગમ્યતે । પરાહન્તાતિરિક્તા એવ ધર્માઃ કલ્પિતા ઇતિ । પ્રત્યુત
વિનિગમનાવિરહેણ સર્વેષામેવ ધર્માણાં મિથ્યાત્વમેવ વા
[ઽસત્યત્વમેવ] વા સ્યાદિત્યત આહ ।
સમ્પ્રદાયેશ્વરી સાધ્વી ગુરુમણ્ડલરૂપિણી

સમ્યક્ શિષ્યેભ્યઃ પ્રદીયત ઇતિ સમ્પ્રદાયઃ । તત્રેશ્વરી સમર્થા
સમર્થનક્ષમા । ન્યાયૈઃ સમ્પ્રદાયેન ચૈતદવગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યથા હિ નિર્ધર્મકે બ્રહ્મણિ વિયદાદયો ધર્માઃ કલ્પિતાઃ
વિયદાદ્યવચ્છિન્નેઽપિ ચૈતન્યૈ
પુનઃશબ્દવિષયત્વદ્રવ્યત્વધર્મત્વાદયસ્તદવચ્છિન્નચૈતન્યેષ્વપિ
પુનર્ધર્મત્વાદયઃ કલ્પિતાસ્તથા ધર્મત્વસ્યાપિ ધર્મિત્વસ્યેવ
દૃશ્યસ્ય નિર્ધર્મકેઽપિ બ્રહ્મણિ સુકલ્પત્વાદેકસ્યૈવ
ધર્મધર્મિભાવે ન્યાયેનૈવ સિદ્ધે તત્ર શિવ એવ ધર્મી શક્તિરેવ
ધર્મ ઇતિ તુ સમ્પ્રદાયાદવગન્તવ્યમિતિ ભાવઃ । બ્રહ્મૈવ
શક્યપ્રપઞ્ચપ્રતિયોગિત્વેન શક્તિરિત્યુચ્યત ઇતિ સામ્પ્રદાયિકાઃ ।
સમ્પ્રદાયસંજ્ઞકો મન્ત્રાર્થોઽપિ યોગિનીહૃદયે
દત્તાત્રેયસંહિતાયાં ચ પ્રસિદ્ધઃ । સ ચ કાદિવિદ્યાયામેવ સ્વરસ ઇતિ
તુ વરિવસ્યારહસ્ય એવોપપાદિતમસ્માભિઃ । તદીશ્વરીત્યર્થો વા । યુક્તં
ચૈતદિત્યાહ । સાધુ ઉચિતમ્ । દાહકત્વાદિશક્તેર્વહ્નિધર્મતાયા એવ લોકે
દર્શનાત્પરાહન્તાશક્તેર્ધર્મત્વમેવ વક્તુમુચિતમિતિ ભાવઃ ।
નપુંસકમિદં નામ । તેન સાધુને નમ ઇતિ પ્રયોગઃ । તેન સાધ્વી
સદ્ગતિદાયિનીત્યનેન ન પૌનરુક્ત્યમ્ । તસ્ય ધર્મસ્ય દ્વે રૂપે ઇત્યાહ । ઈ
તુર્યસ્વરૂપમેકાક્ષરં કામકલાસંજ્ઞકમિદં નામ ।
વિષ્ણુપરાત્પ્રથમસ્વરરૂપાદકારાત્ અસ્ય ભગિની ઈ ઇતિ વિગ્રહે
પુંયોગલક્ષણે ઙીષિ યસ્યેતિ
ચેત્યકારલોપેઽવશિષ્ટાત્પ્રત્યયમાત્રાત્પરતઃ પ્રાપ્તસ્ય સુપો
હલ્ઙ્યાદિના લોપે રૂપસિદ્ધિઃ । યૈનમ ઇતિ પ્રયોગઃ ન
પુનર્ભાર્યાભર્તૃભાવ એવ પુંયોગઃ । પિતૃપુત્રીભાવસ્યાપિ
પુંયોગપદેન સ્વીકૃતત્વાત્ । સુભદ્રા
વસુદેવી સ્યાદિતિ । નારાયણીસહચરાય નમઃ શિવાયેત્યત્ર નારાયણસ્ય
ભગિનીત્યેવ વ્યાખ્યાનાચ્ચ । એવં શક્રદુહિતરિ જયન્તસ્ય ભગિનીતિ
વ્યુત્પત્ત્યૈવ જયન્તીતિ પ્રસિદ્ધેશ્ચ । એકસ્મિન્ધર્મિણિ
સ્થિતયોર્દ્વયોર્ધર્મયોઃ સોદરતાયા એવ યુક્તત્વાત્ ।
વિષ્ણુસમ્બન્ધિભગિનીત્વવિશિષ્ટેત્યક્ષરાર્થઃ । વિષ્ણુરૂપા
તદ્ભગિનીરૂપા ચેતિ યાવત્ । એકમેવ બ્રહ્મ ધર્મો ધર્મીતિ રૂપદ્વયં
પ્રાપત્ । તત્ર ધર્મઃ પુનઃ પુમાન્સ્ત્રીતિ દ્વિધાભવત્ । તત્ર સ્ત્રી
પરશિવમહિષીત્વં પુમાન્ વિષ્ણુઃ સકલજગદુપાદાનતાં પ્રાપત્ ।
એતત્ત્રયમપિ મિલિત્વૈકમખણ્ડં બ્રહ્મેતિ શૈવમતપ્રક્રિયા
કૂર્મપુરાણાદ્યનુયાયિની રત્નત્રયપરીક્ષાયાં દીક્ષિતૈર્વિસ્તરેણ
નિરૂપિતાનુસન્ધેયા । અસ્યાશ્ચ કામકલાયાઃ સ્વરૂપં
શૂન્યાકારાદ્વિસર્ગાન્તાદ્બિન્દુપ્રસ્યન્દસંવિદ ઇત્યાદિના
વામકેશ્વરતન્ત્રે ઈકારાદ્વિશ્વકર્ત્રીયં માયા તુર્યાત્મિકા પ્રિયા
ઇત્યાદિના જ્ઞાનાર્ણવે, ઈકારઃ સમનુર્જ્ઞેયો રક્તવર્ણઃ
પ્રતાપવાનિત્યાદિના વાયુપુરાણે ચ કામકલાવિલાસાદૌ ચ પ્રપઞ્ચિતમ્
। સૌન્દર્યલહર્યામ્- મુખં બિન્દું કૃત્વેતિ શ્લોકે સ્પષ્ટકલ્પમુક્તં
ભગવત્પાદૈઃ । તત્સ્વરૂપનિષ્કર્ષસ્તુ તન્મુખાદેવાનુસન્ધેયો
રહસ્યતમત્વાદિત્યાહ । ગુરવઃ પરમશિવાદિસ્વસ્વગુરુપર્યન્તાસ્તેષાં
મણ્ડલં પરમ્પરા સૈવ રૂપં નિરૂપણમસ્યાઃ
અવિચ્છિન્નગુરુપારમ્પર્યક્રમાગતમિદં રહસ્યં ન તુ પુસ્તકે લિખ્યત
ઇતિ ભાવઃ । અત એવોક્તં યોગિનીહૃદયે- કર્ણાત્કર્ણોપદેશેન
સમ્પ્રાપ્તમવનીતલ ઇતિ

રહસ્યત્વમેવ ચતુર્ભિરાહ -
કુલોત્તીર્ણા ભગારાધ્યા માયા મધુમતી મહી ।
કુલમિન્દ્રિયસમૂહમુત્તીર્ણા અતિક્રાન્તા । તૈરગમ્યત્વાત્ । ભગે
સવિતૃમણ્ડલે આરાધ્યોપાસ્યા । સવિતૃમણ્ડલસ્ય
રહસ્યોપાસ્ત્યધિકરણત્વાત્ । ભગેન એકાકારેણ વારાધ્યા
યદેકાદશમાધારં બીજં કોણત્રયાત્મકમિતિ વચનાત્ ।
પ્રસિદ્ધતરસ્યાપ્યપ્રકટીકરણાનુકૂલા શક્તિર્માયા । દેવીપુરાણે તુ -
વિચિત્રકાર્યકરણા અચિન્તિતફલપ્રદા ।
સ્વપ્નેન્દ્રજાલવલ્લોકે માયા તેન પ્રકીર્તિતા ॥
ઇત્યુક્તમ્ । ઇદમેવ ચ વિસ્તરેણોક્તં વરાહપુરાણે પૃથિવીં પ્રતિ
વિષ્ણુવાક્યમ્ -
પર્જન્યો વર્ષતે તત્ર જલપૂરશ્ચ જાયતે ।
દિશો નિર્જલતાં યાન્તિ સૈષા માયા મમ પ્રિયે ॥
સોમોઽપક્ષીયતે પક્ષે પક્ષે ચાપિ વિવર્ધતે ।
અમાયાં દૃશ્યતે નૈવ માયેયં મમ સુન્દરિ ॥
મમ માયાબલં હ્યેતદ્યેન તિષ્ઠામ્યહં જલે ।
પ્રજાપતિં ચ રુદ્રં ચ સૃજામિ ચ હરામિ ચ ॥
ઇત્યન્તૈઃ સપ્તત્રિંશતા શ્લોકૈર્વિચિત્રકાર્યકર્તૃત્વં સ્વાવચ્છેદિકાયા
માયાયા એવેતિ પ્રતિપાદિતમ્ । તાદૃશકાર્યમેવ ચ
માયાપદશક્યતાવચ્છેદકમ્ । ભક્તિતન્ત્રે તુ તચ્છક્તિર્માયા
જડસામાન્યાદિતિ સૂત્રે ભગવતઃ શક્તિરેવ માયેત્યુક્તમ્ । મધુ
મદ્યં પુષ્પરસઃ ક્ષૌદ્રં વા પૂજનાદિસમયે તદ્વતી । મહત્યૈ વા
એતદ્દેવતાયૈ રૂપં યન્મધ્વિતિ શ્રુતેઃ । યદ્વા આદિત્યો વૈ દેવમધ્વિતિ
શ્રુતૌ વિહિતમધુમત્યાખ્યવિદ્યાવિશેષરૂપા । અથવા યોગશાસ્ત્રે
ચતુર્વિધયોગિન ઉક્તાસ્તેષુ ચતુર્થો ગતિક્રાન્તાભાવ ઇત્યુચ્યતે । સ ચ
પૂર્વેભ્ય ઉત્તમસ્તસ્યાપિ સપ્ત ભૂમિકા અતિક્રમણીયાઃ સન્તિ । તાસુ
ચરમા ભૂમિકા મધુમતીત્યુચ્યતે તદ્રૂપેત્યર્થઃ ।
તાદૃશભૂમિકાયામુત્પન્નસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય તારકત્વાત્સંસારતારિકેતિ
યાવત્ । તદિદં તારકં સર્વવિષયં સર્વથા વિષયક્રમં ચેતિ
વિવેકજં જ્ઞાનમિતિ યોગસૂત્રભાષ્યાદિષુ સ્પષ્ટમ્ । નદીવિશેષરૂપા
વા । ઈદૃશરહસ્યરૂપાપિ પૃથ્વીવદતિપ્રકટેત્યાહ । મહી
મહ્યાખ્યનદીવિશેષરૂપા વા । દેવીપુરાણે તુ મહદ્વ્યાપ્ય સ્થિતા
સર્વં મહીતિ પ્રકૃતિર્મતેત્યુક્તમ્ ।
ગણામ્બા ગુહ્યકારાધ્યા કોમલાઙ્ગી ગુરુપ્રિયા

ગણસ્ય પ્રમથાદેર્ગજાનનસ્ય વામ્બા ।
ગુહ્યકૈર્દેવવિશેષૈરજ્ઞાતરહસ્યસ્થલે વા આરાધ્યા । કોમલાનિ
સુકુમારાણ્યઙ્ગાનિ યસ્યાઃ । ગુરુઃ પ્રિયો યસ્યાઃ । ગુરુપત્ન્યભિન્ના વા ।
જગદ્ગુરોઃ શિવસ્ય પત્ની વા

સ્વતન્ત્રા સર્વતન્ત્રેશી દક્ષિણામૂર્તિરૂપિણી ।
કારકપારતન્ત્ર્યમન્તરેણૈવ સર્વકર્તૃત્વાત્સ્વતન્ત્રા
સ્વતન્ત્રાખ્યનિત્યાતન્ત્રરૂપા વા । સ્વાન્યાત્મીયાનિ તન્ત્રાણિ યસ્યા વા ।
શૈવ- વૈષ્ણવ- ગાણપતાદિતન્ત્રેષ્વપ્યસ્યા એવ
વિભૂતીનાંપ્રતિપાદનાદાત્મીયત્વમિતિ ભાવઃ । સ્વ આત્મીયઃ
સ્વાધીનઃ પરશિવસ્તત્તન્ત્રા તદધીના વા । પરસ્પરાધીનેત્યર્થઃ ।
તદુક્તં કાલિકાપુરાણે કામરૂપક્ષેત્રમાહાત્મ્યે -
નિત્યં વસતિ તત્રાપિ પાર્વત્યા સહ નર્મભિઃ ।
મધ્યે દેવીગૃહં તત્ર તદધીનસ્તુ શઙ્કરઃ ॥
ઈશાન્યાં નાટકે શૈલે શઙ્કરસ્ય સદાશ્રયમ્ ।
નિત્યં વસતિ તત્રેશસ્તદધીના તુ પાર્વતિ ॥
ઇતિ । સર્વાણિ ચતુઃષષ્ટિસંખ્યાકાનિ તન્ત્રાણીષ્ટે સમર્થયતિ । શિવસ્ય
દક્ષિણાભિમુખી મૂર્તિર્બ્રહ્મનારાયણાદેરધ્યાપકત્વેન પ્રસિદ્ધા ।
યસ્યા મન્ત્રાસ્તન્ત્રેષુ પ્રસિદ્ધાઃ સ એવ રૂપમસ્યાઃ ।
સનકાદિસમારાધ્યા શિવજ્ઞાનપ્રદાયિની

સનકસનન્દનાદિભિઃ સમ્યગારાધ્યોપાસ્યા । અત એવ તેષાં
ગુરુપરમ્પરાયાં ગણના । તદુક્તં બ્રહ્માણ્ડે -
ત્વમેવાનાદિરખિલા કાર્યકારણરૂપિણી ।
ત્વામેવ હિ વિચિન્વન્તિ યોગિનઃ સનકાદયઃ ॥
ઇતિ । શિવવિષયકં જ્ઞાનં પ્રકર્ષેણ દત્તે । તદુક્તં
વાસિષ્ઠરામાયણે -
સ્પન્દેન લભ્યતે વાયુર્વહ્નિરૌષ્ણ્યેન લભ્યતે ।
ચિન્માત્રમમલં શાન્તં શિવ ઇત્યુદિતં તુ યત્ ॥
યત્સ્પન્દમયશક્ત્યૈવ લક્ષ્યતે નાન્યથા કિલ ।
ઇતિ । શિવો જ્ઞાનપ્રદાયી યસ્યા વા । અત એવ વરાહપુરાણે ત્રિમૂર્તિં
પ્રકૃત્ય એતાસ્તિસ્રોઽપિ સિધ્યન્તિ યો રુદ્રં વેત્તિ તત્ત્વત ઇતિ