સ્ફુટાર્થા શ્રીઘનાચારસંગ્રહટીકા · ભાગ 16

થે ત્રન્સ્લિતેરતિઓન્ એમુલતેસ્ થે ચોન્વેન્તિઓન્સ્ ઓf નગરિ સ્ચ્રિપ્ત્.
થેરેfઓરે, મન્ય્ wઓર્દ્ બોઉન્દરિએસ્ અરે નોત્ મર્કેદ્ બ્ય્ બ્લન્ક્સ્.
સ્ફુટાર્થા શ્રીઘનાચારસંગ્રહટીકા
। નમો બુદ્ધાય ॥
પ્રહીણનિઃશેષમલાન્ જિતારીન્ જ્ઞેયોદધેઃ પારગતાન્ કૃપાલૂન્ ।
સદ્ધર્મસચ્છિષ્યગણાન્ સમસ્તાન્ નમામિ બુદ્ધાન્ બહુશઃ કૃતાઞ્જલિઃ ॥
દાનામ્બુસેકપરિવૃદ્ધસુશીલમૂલં મૈત્રીકૃપા + + + પલ્લવજાતશોભં ।
બોધ્યઙ્ગમાર્ગફલિતં હિ જિનાલિજુષ્ટં મઞ્જુશ્રિયં ચ શુભકલ્પતરું નમામિ ॥
આચારસંગ્રહસ્યાસ્ય સ્મૃતયે મન્દમેધસાં
વિસ્તીર્ણસૂત્રસંક્ષેપાત્ ક્રિયતે ઽયં વિનિશ્ચયઃ ॥
તત્ર પ્રાયેણ હિ સન્તો ગુર્વિષ્ટદેવતાં પૂજયિત્વા ક્રિયાયાં પ્રવર્તન્તે પુણ્યપ્રસવાર્થ, તતો વિઘ્નોપશમનાર્થં મઙ્ગલાર્થઞ્ચેતિ । અહમપિ ચ સદાચારો ઽયમિતિ કૃત્વા શ્રીઘના ચારસંગ્રહારમ્ભે સ્વદેવતાનમસ્કારં કર્તું પ્રવૃત્ત ઇતિ દર્શયન્નાહ । પ્રહીણાશેષસંક્લેશ ઇતિ વિસ્તરઃ । તત્ર ત્રિવિધઃ સંક્લેશઃ- ક્લેશસંક્લેશઃ કર્મસંક્લેશઃ જન્મસંક્લેશશ્ચ । ક્લિશ્યન્તિ કાયવાક્ચિત્તાનિ ઇતિ ક્લેશાઃ । તે ચ રાગાદિકમષ્ટોત્તરશતં । અષ્ટાનવતિરનુશયાઃ । દશ પર્યવસ્થાનાનિ । ક્લેશ એવ ( સ્શ્ 2 ) સંક્લેશઃ ક્લેશસંક્લેશઃ ક્લેશસ્વભાવત્વાત્ ક્લેશસંક્લેશહેતુત્વાચ્ચ ક્લેશસંક્લેશ ઇત્યુચ્ચતે । કસ્ય ક્લેશસંક્લેશહેતુત્વાદિતિ ચેત્ કર્મસંક્લેશસ્યેતિ બ્રૂમઃ । યતઃ ક્લેશાનલલીઢહૃદયા[ઃ]
કુશલમરીચિતોયાકારપ્રતિભાસમવગાહનાય પર્યેષન્તે । ત્રિવિધં કર્મ- કાયિકં વાચિકં માનસિકઞ્ચ । કાયિકમપિ ત્રિવિધં કુશલમકુશલમવ્યાકૃતઞ્ચ । એવં વાચિકમાનસિકે વિસ્તરેણોહ્યે । કર્મૈવ સંક્લેશઃ કર્મસંક્લેશઃ સંક્લેશકરત્વાત્ સંક્લેશહેતુત્વાચ્ચ । ક્લેશસંક્લેશજનિ[ત]ત્વા[ત્] યસ્ય સંક્લેશકરત્વમવગન્તવ્યં, જન્મક્લેશહેતુત્વાત્ સંક્લેશહેતુત્વં । જન્મ ઉત્પત્તિઃ પ્રાદુર્ભાવ ઇત્યનર્થાન્તરં । જન્મૈવ સંક્લેશઃ જન્મસંક્લેશઃ જન્મસંક્લેશફલત્વાત્ સંક્લેશહેતુત્વાચ્ચ । યતઃ કર્મસંક્લેશાદ્ રાગિણાં જન્મ વીતરાગજન્માદર્શનાત્ । અતઃ ક્લેશકર્મ સંક્લેશકર્મ સંક્લેશફલત્વાત્ ક્લેશસંક્લેશહેતુત્વાચ્ચ જન્મસંક્લેશ ઇત્યુચ્યતે । અત એવ નિર્દેશો નાલ્પીયાન્ ન ચ ભૂયાન્ રત્નત્રયવત્ । અધુના ત્રિપદ્યેવ બહુવ્રીહિઃ । પ્રહીણાઃ [પરિત્ય]ક્તાઃ અપનીતાસ્તિરસ્કૃતાઃ અશેષાઃ નિખિલા વાસનાસહિતાઃ સંક્લેશા ક્લેશ[કર્મ]જન્માખ્યાયેન [બુદ્ધેન] ભગવતા, સ ભવતિ પ્રહીણાશેષસંક્લેશઃ । અનેન બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ પ્રહાણસંપદં દર્શયતિ । નનુ [પ્રહીણ]સંક્લેશ ઇત્યેવ વક્તવ્યં, કિમશેષગ્રહણેન? નૈતદસ્તિ । યદિ પ્રહીણસંક્લેશ ઇત્યેવોચ્યતે, તદા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધ્[આનામપિ] ગ્રહણં પ્રાપ્નોતિ । તે ઽપિ પ્રહીણસંક્લેશા ભવન્તિ ક્લિષ્ટાજ્ઞાનાત્યન્તાભાવાત્, ન તુ પ્રહીણાશેષસંક્લેશાઃ અક્લિષ્ટા [જ્ઞાનાત્યન્તાભા]વાત્ । તથાપ્યેષાં પ્રત્યેકજિનશ્રાવકાણાં બલવૈશા[ર]દ્યાદિષુ ( સ્શ્ 3 ) તથાગતધર્મેષુ અનેકલોક[ધાતુગ]તેષુ દેશેષુ અતીતાનાગતભેદભિન્નેષુ ચ ન ભવત્યેવાક્લિષ્ટમજ્ઞાનં । [કિં પુનઃ] સંજાનીષે ત્વં સારિપુત્ર, તથાગતસ્ય શીલસ્કન્ધં સમાધિસ્કન્ધં પ્રજ્ઞાસ્કન્ધં વિમુક્તિસ્કન્ધં વિમુક્તિજ્ઞાન[દર્શન]સ્કન્ધમિતિ પૃષ્ટેનોક્તં- નો ભદન્તેતિ સૂત્રાત્ આર્યમહામૌદ્ગલ્યાયનસ્ય સ્વમાતૃજન્મદેશાપરિજ્ઞાનાત્ આ[ર્ય]સારિપુત્રેણ ચ પ્રવ્રજ્યાપેક્ષપુરુષપ્રત્યાખ્યાનાત્ મયૂરચન્દ્રકાદિનિષ્પત્તિકર્મવિશેષાપરિજ્ઞાનાચ્ચેતિ । અતો માભૂત્ તેષાં ગ્રહણં । જ્ઞેયં બોદ્ધવ્યં પરિજ્ઞાતવ્યમિત્યનર્થાન્તરં । નિશ્ચયેન ધીયન્તે અવતિષ્ઠન્તે અસ્મિન્ ભાવા ઇતિ નિધિરાધારઃ । અમ્ભસાં વારિણાં નિધિરમ્ભોનિધિઃ । લોકે હિ અમ્ભોનિધિશબ્દો બાહ્યવસ્તુનિ પ્રસિદ્ધઃ । ઇહ તુ તત્સાધર્મ્યાત્ યથા મહાસમુદ્રો ગમ્ભીરત્વાત્ અતિદુરુત્તરત્વાચ્ચામ્ભોનિધિરુચ્યતે, એવં જ્ઞેયમપિ દુષ્પરિજ્ઞાનાત્ સમસ્તાનાવેદ્યત્વેન દુરવગાહયત્વાત્ અમ્ભોનિધિઃ । જ્ઞેયમેવામ્ભોનિધિઃ જ્ઞેયામ્ભોનિધિઃ । પારં ગચ્છતીતિ જ્ઞેયામ્ભો[નિ]ધિપારગઃ પારાવારગમનવત્ । અનેનાપિ જ્ઞાનસંપદં દશબલસ્ય દર્શયતિ । પ્રહીણાશેષસંક્લેશશ્ચાસૌ જ્ઞેયામ્ભોનિધિપારગશ્ચેતિ પ્રહીણાશેષસંક્લેશજ્ઞેયામ્ભો[નિ]ધિપારગઃ । અતસ્તં પ્રહીણાશેષસંક્લેશજ્ઞેયામ્ભોનિ[ધિ]પારગં । તમીદૃગ્વિશિષ્ટં બુદ્ધં ભગવન્તં પ્રણમ્ય કાયવાઙ્મનોભિરિતિ શેષઃ । સમાનકર્તૃકયોઃ ક્રિયયોઃ પૂર્વકાલે ઽયં ક્ત્વા વિધીયતે પ્રાણમ્યેતિ । યથા સ્નાત્વા ભુંક્ત ઇતિ । અતઃ પૃચ્છયતે કં પ્રણમ્ય કિં કરિષ્યસીત્યાહ- શ્રામણેરાણામાચારઃ સંગ્રહીષ્યતે । તત્ર શ્રામણમુચ્ચં નિર્વાણપુરમીરન્તિ ગચ્છન્તીતિ શ્રામણેરાઃ । ( સ્શ્ 4 ) અથવા શ્રામણ્યમમલો માર્ગઃ તમીરન્તિ ગચ્છન્તીતિ શ્રામણેરાઃ । શ્રામણાનામેરા દાસા ઇતિ કેચિત્ । તેષાં કિં? આચારઃ સંગ્રહીષ્યતે । આચરણમાચારઃ અકુશલપરિવર્જનં કુશલભજનં ચેતિ યો ઽર્થઃ । નનુ ચ એવં સતિ ગ્રન્થસ્યાચારત્વં ન પ્રાપ્નોતિ ક્રિયારૂપત્વાત્ । નૈષ દોષઃ । આચારપ્રતિપાદકો ઽપિ ગ્રન્થ આચાર ઉચ્યત ઇતિ ઉપચારાત્ જાતકમાલાવત્ કંસવધવત્ । આચરન્ત્યસ્મિન્નિતિ કૃત્વા આચારશબ્દેન શ્રીઘનાચારસંગ્રહ એવાખ્યાયતે । સંગ્રહીષ્યત ઇતિ સંગ્રહઃ । કરિષ્યતે આરિપ્સત ઇતિ યાવત્ । મયેતિ વાક્યશેષઃ । અન્યથા ઉત્તમપુરુષેણૈવ નિર્દેશમકરિષ્યત્, આચારં સંગ્રહીષ્યામીતિ । સંક્ષેપતો ઽસ્મિન્ શ્લોકે બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ પ્રહાણસંપત્ જ્ઞાનસંપત્, ત્રૈલોક્ય શાસ્તૃત્વં, અવિપરીતશાસનકારણઞ્ચ પરિદીપિતં પ્રહીણાશેષસંક્લેશશબ્દેન જ્ઞેયામ્ભોનિધિપારગશબ્દેન ચ । યતઃ પ્રહીણાશેષસંક્લેશત્વં પ્રહાણસંપદં નાતિવર્તતે, જ્ઞેયામ્ભોનિધિપારગત્વં ચ જ્ઞાનસંપદં । પ્રહાણજ્ઞાનસંપજ્જ્ઞાને યો યુક્તઃ, સ ત્રૈલોક્ય ગુરુર્ભવતિ યથાભૂતશાસ્તાચેતિ ।
પ્રહાણજ્ઞાનસંપત્તી ત્રૈલોક્ય એકશાસ્તૃતા ।
સમ્યક્શાસનહેતુશ્ચ શ્લોકેનાભિહિતં ક્રમાત્ ॥
ઇતિ સંગ્રહશ્લોકઃ ॥ 1 ॥
શરણં ભવેદિતિ વિસ્તરઃ । નનુ ચાચારઃ સંગ્રહીષ્યત ઇતિ અનન્તરાભિધાનાદાચારઃ સંગ્રહીતવ્યઃ કસ્માત્ શરણગમનાદિકમુચ્યતે? યદ્યપ્યેતચ્છ્રામણેરાણામિત્યનન્તરં પ્રકૃતં શ્રામણેરાણામાચારઃ સંગ્રહીષ્યત ઇતિ । તે ચ શ્રામણેરા દશશિક્ષા પદપરિગૃહીતા એવ પ્રાધાન્યેનાભિપ્રેતાઃ, ન ગૃહિણઃ । સ એષ શ્રામણેરમાવઃ તેષાં શ્રામણેરાણાં કથં ભવતિ, યેન શ્રામણેરભાવેન સમન્વાગતાનામાચારઃ સંગ્રહીષ્યત ઇતિ । અતો યથોદ્દેશઃ તથા નિર્દેશ ઇતિ ન્યાયાત્ શ્રામણેરભાવ એવ તાવદાદૌ વક્તવ્ય ઇત્યાહ । શરણં ગતવાનિતિ શ્લોકઃ । તત્ર ત્રાણાર્થઃ શરણાર્થઃ । અત એવાહ ભગવાન્-
બહવઃ શરણં યાન્તિ પર્વતાંશ્ચ વનાનિ ચ ।
આરામચૈત્યવૃક્ષાંશ્ચ મનુષ્યા ભયતર્જિતાઃ ॥

ઇતિ ગાથાવચનાત્ । ગતવાનિતિ પ્રયાતવાન્ । બુદ્ધમિતિ । યથા દિનકરકરોદયાદાપાદિતસકલકર્ણિકારપ્રમુદિતદ્વિરેફવૃન્દપરિપીયમાનકમલષણ્ડો બુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે, એવં ભગવાનપિ ભૂતભાવિસાંપ્રતિકાધ્વનિર્મુક્તજ્ઞેયબુદ્ધેર્વિકાશનાત્ મોહસંકોચાપગમાત્ બુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । તથા ચાહ-
ત્રૈલોક્યે ચાધ્વનિર્મુક્તે જ્ઞેયે વિકાશનાદ્ધિયઃ ।
વિબુદ્ધપ્રતિબુદ્ધાદ્વા મોહસંકોચઘાતકઃ ॥ ઇતિ ।
અથવા યઃ પુરુષો વ્યપનીતનિદ્રઃ સુપ્તોત્થિતો વિબુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । એવં ભગવાનપિ સંસારમહાશયનાદુત્થિતઃ અજ્ઞાનનિદ્રાપગમાત્ બૌદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્કરણાદ્બુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । તથા ચાહ-
અજ્ઞાનનિદ્રાચ્છેદાત્તત્વજ્ઞાનસમુદ્ભવાત્ ।
યો વિબુદ્ધઃ સ વૈ બુદ્ધો વિબુદ્ધપુરુષો યથા ॥ ઇતિ ।
અજ્ઞાનતિમિરપટલપર્યવનદ્ધનેત્રાન્ પ્રાણિનો બોધયતીતિ બુદ્ધઃ, અનુત્તરેણ જ્ઞાનેન બુધ્યતે વા શિવમિતિ બુદ્ધઃ । સ ચ ત્રિવિધેન ધર્મસામ્ભોગિકેન નૈર્માણિકેન ચ વ્યવસ્થિત ઇતિ અન્યત્ર શાસ્ત્રાન્તરે નિર્દિષ્ટમિતિ ગ્રન્થગૌરવપરિહારાર્થમિતિ ઇહ નાભિધીયતે । ધર્મમિતિ । સ્વલક્ષણધાર[ણ]સ્વભાવાત્, ન ધ્વંસ્યત ઇતિ વા ધર્મઃ । સ ચ દ્વિવિધઃ- અધિગમસ્વભાવઃ આગમસ્વભાવશ્ચેતિ । તત્રાધિગમો બોધિપક્ષા ધર્મા અનન્તા અનવદ્યા[શ્]ચ । આગમઃ સૂત્રવિનયાભિધર્મા ઇતિ । એષ દ્વિવિધઃ ધર્મઃ । સંઘમિતિ । ચત્વારઃ પ્રતિપન્નકાઃ ચત્વારઃ ફલાપ્તાઃ અભેદ્યત્વેન સંઘગતત્વાત્ અષ્ટૌ મહાપુરુષપુદ્ગલાઃ સંઘ ઇત્યુચ્યન્તે । કતમે પુનસ્તે અષ્ટૌ? યદુત સ્ત્રોતાપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકઃ સ્ત્રોતાપન્નકઃ, સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકઃ સકૃદાગામી, અનાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકઃ અનાગામી, અર્હત્ફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકઃ અર્હન્નિતિ । તથા ચાહ-
બુદ્ધે ધર્મે તથા સંઘે મારકોટિશતૈરપિ ।
ભેત્તું ન શક્યતે યસ્માત્ તસ્માત્ સંઘો ઽભિધી(ય)તે ॥ ઇતિ ।
અતસ્તં બુદ્ધં ધર્મ સંઘં શરણં યો ગ[ત]વાનિતિ યાવદેષઃ શ્રામણેરો મુનેર્મત ( સ્શ્ 7 ) ઇતિ અનેન પદેન સંબન્ધનીયઃ । કદાચિદ્ ભયાદિનાપિ શરણં ગચ્છતીત્યત આહ । ભક્તિતઃ પ્રસાદવેગેનેત્યર્થઃ । અથ કિમર્થમાદૌ પઞ્ચશિક્ષાપદાનિ ન ગ્રાહ્યન્તે શરણગમ[ના]દિદાનતઃ । યો હિ તસ્ય શરણં ગચ્છતિ, સ તસ્યાજ્ઞાં પરિપાલયતિ નાન્યઃ । અતો યદિ ન પઞ્ચશિક્ષાપદાનિ આદૌ ન ગ્રાહ્યન્તે ન ત્રીણિ શરણગમનાદીનિ પ્રદીયન્તે, તદા મુમુક્ષુણા શિક્ષાપદપરિપાલનં પ્રત્યવજ્ઞૈવ સ્યાત્ । અતો માભૂદવજ્ઞેત્યાદૌ શરણગમનપ્રદાનતઃ । શિક્ષાપઞ્ચકમાદાયેતિ । શિક્ષણં શિક્ષા । પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યાત્મકે શીલે વા પ્રતિપત્તિરાચરણં સમાદાનતઃ શીલે સમ્મુખીકરણમિતિ યો ઽર્થઃ । શિક્ષૈવ પઞ્ચકં શિક્ષાપઞ્ચકં, એવં શિક્ષાપઞ્ચ[કા]નીત્યર્થઃ । કારિકાબન્ધાનુગુણ્યાચ્ચ શિક્ષાપઞ્ચકમિત્યુક્તં । કાનિ પુનઃ શિક્ષાપદાનિ? પ્રાણાતિપાત-અદત્તાદાનકામમિથ્યાચારમૃષાવાદસુરામૈરેયમદ્યસ્થાનકેભ્યો વિરમણં । આદાયેતિ ગૃહીત્વા । કિં યો ઽનુપ્રવ્રજિતો જિનં? ય ઇતિ યઃ પુરુષઃ । અનુપ્રવ્રજિત ઇતિ પશ્ચાત્ પ્રવ્રજિતઃ । કં પ્રતીત્યાહ । જિનં । જિતક્લેશત્વાજ્જિનઃ । જિતાત્મપાપકા ધર્માસ્તેનોપગઃ । જિનોક્તમિતિ શ્રતેર્વચનાત્ । બુદ્ધં ભગવન્તં પ્રવ્રજિતં અનુપ્રવ્રજામીતિ યો વાચમુદીરયતીત્યર્થઃ ॥
યાવજ્જીવં વધસ્તેયમિત્યાદિ । યાવજ્જીવમિત્યનેન કાલાવધિ દર્શયતિ વધઃ પ્રાણાતિપાતઃ, સ્તેયં ચૌર્યં, મૈથુનં અબ્રહ્મચર્યં, અનૃતવાક્યં મૃષાવાદઃ । વધશ્ચ સ્તેયઞ્ચ મૈથુનં ચાનૃતવાક્યં ચેતિ વધસ્તેયમૈથુનાનૃતવાક્યં । અતઃ કિં તસ્ય, કિં વિરત ઇતિ પૌરસ્ત્યેન પદેન સંબન્ધઃ । કિમેતસ્માદેવ યો વિરતઃ સંવરી ભણ્યતે? નેત્યાહ । કિં તર્હિ મદ્યપાનાચ્ચ । સુરામૈરેયમદ્યપાનાચ્ચેત્યર્થઃ । ( સ્શ્ 8 ) અથ સુરામૈરેયમદ્યપાનમિતિ કો ઽર્થઃ? સુરાન્નાસવઃ । મૈરેયં દ્રવ્યાસવઃ । તે ચ કદાચિત્ અપ્રાપ્તમદ્યસદ્ભાવે ભવત ઇતિ । અતો મદ્યગ્રહણં । પૂગફલકોદ્રવાદયો મદયન્તીતિ સુરામૈરેયગ્રહણં । મહોચ્ચૈરિત્યાદિ । શેરતે ઽસ્મિન્નિદ્રાં પ્રયાતીતિ શયનં । આસ્યતે ઽસ્મિન્નિતિ ઉપવિશન્તિ આસનં । મહોચ્ચૈશ્ચ શયનઞ્ચાસનઞ્ચ મહોચ્ચૈઃ શયનાસનં । અતઃ તસ્માદુચ્ચશયનમહાશયનયોર્યો ઽર્થઃ ।
નૃત્યાદેરિત્યાદિ । નર્તનં નૃત્યં । બાહુવિક્ષેપાન્નર્તનં નૃત્યં । દ્વયોર્દોર્દણ્ડયોર્યદુત્ક્ષિપ્ય નર્તનં નૃત્યમુચ્યતે । તથા વક્ષ્યતે બાહુવિક્ષેપકં નૃત્યમિતિ । આદિશબ્દેન ગીતવાદિત્રયોર્ગ્રહણં । તેન નૃત્યાદિરિતિ નૃત્યગીતવાદિત્રાદિત્યર્થઃ । ઉચ્ચૈઃ સ્વરેણ ગાયનં ગીતં । વીણાવેણુમૃદઙ્ગાદિવાદિત્રવાદનં વાદિત્રમુચ્યતે । ગન્ધમાલ્યા[દ્યા]દિતિ । ગન્ધ્યત ઇતિ ગન્ધો ત ઇત્યર્થઃ । ઉપયોગો ઽત્ર માલાયાં હિતં માલ્યં ચમ્પકાશોકાદિકુસુમં । આદૌ ભવમાદ્યં । આદ્યશબ્દેન વિલેપનસ્ય ગ્રહણં । તેન ગન્ધમાલ્યવિલેપનાદિત્યર્થઃ । હરિતાલાદિવર્ણેન વદનમ્રક્ષણં વિલેપનં । વિભૂષણાર્થ વિલેપનં વિલેપનમિતિ કૃત્વા । વિકાલાશનત ઇતિ । અત્ર સૂર્યોદયાદારમ્ય યાવત્ કેશમાત્રાન તીતકો મધ્યાહ્નકાલશબ્દેનાભિધીયતે । વિગતઃ સ ઈદૃગ્વિધઃ કાલો યસ્યાપરાહ્ણાદેઃ સ વિકાલઃ । તસ્મિન્ કાલે ઽશનં ભોજનં । તસ્માદ્વિકાલાશનાદિત્યર્થઃ । તથેતિ । તથાશબ્દેન યો વિરતઃ ઇતિ સંબધ્યતે । રુક્મરૂપ્યગ્રહાચ્ચેતિ । રુક્મં સુવર્ણ, રૂપ્યં રજતં, તયોર્ગ્રહણં રૂક્મરૂપ્યગ્રહણ । અતઃ તસ્માજ્જાતરૂપપરજતપ્રતિગ્રહણાદિતિ યાવત્ । એષઃ શ્રામણેરો મુનેર્મત ઇતિ । યઃ પ્રાણાતિપા[તા]દ્વિરતઃ યાવજ્જાતરૂપરજ તપરિગ્રહાત્ સ એષઃ શ્રામણેરો ( સ્શ્ 9 ) મુનેર્મતઃ । બુદ્ધસ્ય ભગવત ઇષ્ટો ઽભિપ્રેત ઇતિ યાવત્ । યદ્યપિ સર્વે બુદ્ધા ભગવન્તઃ કાયવાક્ચિત્તમૌનતો મુનિરિતિ સામાન્યવાચિના મુનિશબ્દેનાભિધીયન્તે, તથાપિ ભગવતઃ શાક્યમુનેર્ગ્રહણં વેદિતવ્યં । તત્ શાસનપ્રતિપન્નત્વાદસ્મદાદીનાં અન્યદીયશાસનાન્તર્ધાનાચ્ચ । શ્લોકબન્ધવૈગુણ્યાત્ શાક્યમુનેર્મત ઇતિ નોક્તં । શાક્યશબ્દલોપં વા કૃત્વા ઇદં નિર્દિષ્ટં મુ નર્મત ઇતિ । યથા સત્યભામાભામેતિ । સંક્ષેપતસ્તદુક્તં ભવતિ- રત્નત્રયે શરણં ગત્વા પઞ્ચશિક્ષાપદાનિ પરિગૃહ્યબુદ્ધ ભગવન્તં પ્રવ્રજિતમનુપ્રવ્રજામીતિ વાચમુચ્ચાર્ય પ્રાણાતિપાતાદ્વિરતો યાવત્ જાતરૂપરજતપરિગ્રહાચ્ચ સ એષ શ્રામણેરો મુનેર્મતઃ । અભિપ્રેત ઇતિ । આહ ચાત્ર-
પૂર્વં ત્રિશરણ દત્વા પઞ્ચશિક્ષાપદા[નિ] ચ ।
કેશાનપનયેત્ પશ્ચાત્ સ્નાપયેચ્ચ વ્રતાર્થિનં ॥
કાષાયમંશુકં દદ્યાત્ અનુપ્રવ્રાજયેત્તતઃ ।
દશશિક્ષાપદાનીતિ પ્રાહુર્વિનયવેદિનઃ ॥

ઇદાનીં શ્રામણેરભાવોપાયઃ નિર્દિશ્યતે । એષાં શ્રામણેરાણામાચારસંગ્રહમારભતે । સકલેન શરીરેણેત્યાદિ । તત્ર શીર્યન્તે ઽસ્મિન્નઙ્ગાનીતિ શરીરં । તચ્ચ કશ્ચિત્ પ્રદેશો ઽપિ સંભવતિ ઇત્યતઃ સકલગ્રહણં । તેન સકલેન શરીરેણ સર્વેણ પ્રકારેણ કાયેનેત્યર્થઃ । શરીરાન્યતરેણ વેતિ । હસ્તપાદમસ્તકાદિસમુદાયસ્યાન્યતરેણ હસ્તાદિનેત્યર્થઃ । શરીરાવયવેન હસ્તપાદાદિના ગૃહીતં શરીરપ્રતિબદ્ધં । શરીરવ્યતિરિક્તેન લતાલગુડેનેત્યર્થઃ । ન હન્યાન્ન મારયેત્ । કમિત્યાહ । પ્રાણિનં । પ્રાણોનામ વાયુઃ, સો ઽસ્યાસ્તીતિ પ્રાણી । સ ચ કિં વિશિષ્ટ એવ? પઞ્ચશાખાદિ નિર્વૃત્તઃ પરિગૃહયતે । અતઃ કલલાદિશાતને સંવરત્યાગો ન ભવતિ । પ્રાણિશબ્દેન ચ મનુષ્યગતિપર્યાયઃ એવ ગૃહયતે ન પ્રાણિમાત્રં, સજન્તુકસલિલાદિપરિભોગે દુષ્કૃતવચનાત્ । જાતિવાચી વાયં શબ્દઃ । તેન સ્ત્રીપુરુષપણ્ડકં પઞ્ચશાખાદિ[નિર્]વૃત્તં મારયતઃ સ્યાદેવ સંવરત્યાગઃ । અનેન શ્લોકેન કાયિકો વિક્રમઃ પ્રતિષિદ્ધો ભવતિ ॥
વાચિકવિક્રમપ્રતિષેધપદમાહ । મૃત્યોર્વર્ણમિત્યાદિ । મૃત્યુર્જીવિતેન્દ્રિયનિરોધઃ । તસ્ય વર્ણઃ પ્રશંસા, તં ન ભાષેત । ન વદેદિત્યર્થઃ । કૃતપુણ્યો ભવાન્, ઉદ્યાનયાત્રા તવ પરલોકગમનમિતિ શ્રુત્વા કશ્ચિદાત્માન હન્યાત્ । તદિદાનીં અત્ર દુષ્કૃતપૂર્વકઃ સંવરત્યાગ ઇતિ પ્રતિષિધ્યતે । મૃત્યોર્વર્ણ ન ભાષયેત્, શસ્ત્રહારં ન ચૈષયેદિતિ । શસ્ત્રં હરતિ વહતીતિ વા શસ્ત્રહારો વધ્યઘાતકઃ । તત્ર પર્યેષયેત્ । વધકેન મારણાભિપ્રાયેણ । ચિત્તેન મનસા । મારણાય મારણાર્થં । ન નિયોજયેદિતિ ॥
પૂર્વોક્તપર્યાયવ્યતિરેકૈ રન્યૈરપિ પ્રયોગૈર્મારયતઃ સંવરત્યાગો ભવતીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ । વિરેકવમનાલેપેતિ વિસ્તરઃ । તત્ર વિરેકં ગ્રસ્તનં, વમનં છર્દનં । આલેપેન વર્ણાન્યથાત્વે સતિ વિનશ્યતિ । વિષં જાતિમં કૃત્રિમઞ્ચ, શસ્ત્રં કુલિશાદિ । વિરેકશ્ચ વમનં ચાલેપનં ચેત્યાદિ દ્વન્દ્વઃ । તેષામભિસંસ્કરણમભિસંસ્કૃતિઃ । તાં ન કુર્યાત્ । કિમર્થ? પ્રાણિઘાતાય મનુષ્યવધાર્થં । ન ચ ગર્ભસ્ય શા[ત]નમિતિ । ગર્ભશાતનં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ । કેચિત્ ગર્ભશાતનનિમિત્તં વિરેકાદિકં ન કુર્યાદિતિ નિમિત્તસપ્તમીં વર્ણયન્તિ ॥
ન કેવલં અમુના પ્રયોગેણ મારયિતું ન લભ્યતે મરણનિમિત્તમાત્રમપિ કર્તું ન સુલભ્યત ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ । નિમિત્તં ન વ્રતી કુર્યાદિત્યાદિ । નિમિત્તં લિઙ્ગં ન કુર્યાત્ । કો ન કુર્યાદિત્યાહ । વ્રતી । કૈઃ? સ્વપ્નોલૂકાદિવાશિતૈઃ । સ્વપ્ન ઇતિ પઞ્ચ સ્વપ્નાઃ । સ્વપ્નાલીકાનન્તાચીર્ણા સત્યાખ્યં સ્વપ્નપઞ્ચકમિતિ વચનાત્ । ઉલૂકાદીનાં પક્ષિણાં, વાશિતાનિ રુદિતાનિ । સ્વપ્નાશ્ચ ઉલૂકાદિવાશિતાનિ ચેત્યર્થઃ । તૈઃ । આદિશબ્દેન નામગોત્રદાનાદીનાં ગ્રહણં । તચ્ચ ત્રિવિધં ધર્મામિષાભયભેદેન । આમિષદાનમપિ દ્વિવિધં વાહ્યાધ્યાત્મિકભેદેન । દૌઃશીલં શીલવિરતિઃ પ્રકૃતિસાવદ્યાત્ પ્રજ્ઞપ્તિસાવદ્યાત્ ભગવતા પ્રતિષિદ્ધાદ્વિકાલભોજનાદેઃ દુઃખતાપોપ શમનાદપ્રતિસારા દિના પ્રહ્લાદિત્વેન શીતલત્વાચ્છીલં, સુખં શીલસમાદાનં કાયો ન પરિતપ્યત ઇતિ ગાથાવચનાત્ । શીતીભાવં નિર્વાણક્રમેણ લાતીતિશીલં । ફલાનિ ચત્વારિ સ્રોતાપત્તિફલં સકૃદાગામિફલં અનાગામિફલં અર્હત્ફલં । ( સ્શ્ 12 ) ફલાનામાપ્તિર્લાભઃ । દાનઞ્ચ શીલઞ્ચ ફલાપ્તિશ્ચેતિ દાનશીલફલાપ્ત[ય]ઃ । અતઃ તાભિરિતિ સંબન્ધઃ ।
વધકેનાપિ ચિત્તેન ભ્રાન્ત્યા મારયતઃ સંવરત્યાગો ન ભવતી તિ દર્શયન્નાહ । મધ્યપશ્ચાત્પુરોગેષ્વિતિ વિસ્તરઃ । મધ્યે પશ્ચાત્ પુરો ગચ્છન્તીતિ મધ્યપશ્ચાત્પુરોગાઃ । અતસ્તેષુ મધ્યપશ્ચાત્પુરોગેષુ મનુષ્યેષુ ગચ્છત્સુ યત્રૈવ વધકં મનઃ યસ્મિન્નેવ પુરુષે વધકચિત્તં તમેવ પુરુષં ધ્નતો મારયતઃ । અસ્યેતિ શ્રામણેરસ્ય । હિંસા પ્રાણિવધઃ । નાન્યં તસ્માત્પુરુષાદન્યં પુરુષં ભ્રાન્ત્યા મારયતઃ અસ્ય હિંસા ન ભવતીત્યર્થઃ । ક એવમાહ । ઇત્યતો બ્રવીતિ । આહ સર્વવિત્ । સર્વં વેત્તીતિ સર્વવિત્, ભગવાન્ બુદ્ધઃ । સ એવમાહેત્યનેનાપ્તાગમં દર્શયતિ ॥
અન્યદપિ પ્રયોગાન્તરં ન કાર્યં મારણાયેતિ દર્શયન્નાહ । કૂટેત્યાદિ । કૂટમિતિ પાશં વર્ણયન્તિ । અવમાર્થમિતિ પાશયન્ત્રં । અવષ્ટમ્ભમિતિ યન્ત્રમેવ, યેન સહસાક્રમ્ય હન્યાત્ । અવપયમિતિ અવપાતં વર્ણયન્તિ । મન્ત્રિભિઃ મન્ત્રપ્રભાવેન મૃતકે પિશાચાદિપ્રવેશનં વેતાલઃ । કૂટાદીનામભિસંસ્કરણમભિસંસ્કૃતિઃ ।

તામવપયઞ્ચ કિં ન કુર્યાત્? મારણાય શરીરિણાં સત્ત્વાનાં । અન્યથા તુ ન દોષઃ ।
કૂટકં પાશમિત્યાહુઃ અવમાર્થં પાશયન્ત્રકં ।
અવપયમવપા તઞ્ચ સ્તમ્ભાખ્યં યન્ત્રમેવ ચ ॥
ઇતિ સંગ્રહશ્લોકઃ ॥
મૃત્યુહેતોઃ સ્થાનોપદેશમાત્રમપિ કર્તું ન લભ્યતે ઇતિ દર્શયિતુમાહ । તસ્કરેત્યાદિ । તસ્કરઃ ચૌરઃ । અહિઃ સર્પઃ । સેના યુદ્ધાય એકત્ર સન્નિપાતઃ । શેષં સુગમં । ચૌરાદિભ્યો ભયં યત્ર યસ્મિન્ માર્ગે પથિ ભવતિ તસ્ય પન્થાનં દેહિનાં પ્રાણિનાં નાશાય વિનાશાર્થં યતિર્ન કથયેત્ ॥
વિષમનદીપ્રતારણમપિ તર્તું ન કલ્પયતિ તમિતિ દર્શયિતુમાહ । ભુજગેત્યાદિ । ભુજાભ્યાં ગચ્છતીતિ ભુજગઃ સપઃ । આવર્તો વેગી । ભુજગશ્ચાવર્તકશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ । તેષાં ભયં । યત્ર યસ્યા નદ્યાઃ તીર્થે ભયં ભવેત્ તત્તીર્થં ન પ્રકાશયેત્ ॥
કિઞ્ચ રાજ્ઞા વા યત્ર ઘાત્યતે તન્માર્ગં ન પ્રકાશયેદિતિ દણ્ડાદિદાનપ્રતિષેધોપાયેન પરં ઘાતયિતું ન ક્ષમત ઇતિ દર્શયિતુમાહ । કિઞ્ચિદ્ભૂપતય ઇત્યાદિ । ભૂઃ પૃથ્વી, તાં પાલયતીતિ ભપતિઃ રાજા । ભૂપતયે રાજ્ઞે કિઞ્ચિદપિ મા દાસ્ત્વં । કિઞ્ચિદપિ દ્રવ્યં મા દાસ્યસીત્યર્થઃ । વરં જીવિતં ત્યજેતિ । જીવિતપરિત્યાગં વરં કુરુ ત્વમિત્યર્થઃ । ઇત્યેવં સમુચિતં પ્રત્યાયાદાનાર્થ પ્રતિબદ્ધસ્ય પુરુષ સ્યાન્તિકે ઽયુક્તં અયુક્તરૂપં વચનં ન વદેદિત્યેકે । ભદન્તપરહિતઘોષસ્ત્વાહ । આ । સમન્તાત્ સર્વત્ર કાર્યે નિયુક્તઃ ઇત્યાયુક્તઃ વ્યાપૃતક ઉચ્યતે, તેનાયુક્તેન બદ્ધઃ સંરુદ્ધ યો ઽન્યઃ પુરુષઃ તસ્મિન્ બદ્ધાયુક્તે પુરુષે ઇત્યેવં ન વદેત્ । વરં મ્રિયસ્વ મા ત્વં કિઞ્ચિત્ દ્રવ્યં રાજ્ઞે દેહીતિ । અન્યથા હિ યઃ સરુદ્ધો વ્યાપૃતકઃ તસ્મિન્ બદ્ધાયુક્ત ઇત્યેવં ન વદેદિત્યર્થઃ પૂર્વવત્ । અન્યથા વરં મ્રિયસ્વ મા ત્વં કિઞ્ચિદયુક્તાય દેહિ ઇત્યુક્તં સ્યાત્ । ન ભૂપતય ઇતિ નિયુક્તૈર્નાન્યસ્ય પુરુષસ્ય બદ્ધત્વાત્ ॥
સભયં લયનં વધકચિત્તેનોપદેષ્ટું ન કલ્પત ઇતિ દર્શયન્નાહ । ભુજગેત્યાદિ । અત્ર વિહારશબ્દેન લયનમેવોચ્યતે વિહરન્ત્યસ્મિન્નિતિ કૃત્વા । તેનાયં વાક્યાર્થો જાયતે
। ( સ્શ્ 14 ) યસ્મિન્ લયને સર્પાદિભયં ભવતિ તદ્વધકાભિ પ્રાયેણાગન્તુકાયભિક્ષવે નોદ્દિશેત્ । ય ઉદ્દિશતિ તસ્ય દુષ્કૃતં ભવતિ અસતિ મરણે, મરણે તુ સંવરત્યાગો ભવતિ ॥
મર્જારાદિવ્યપદેશેનાપિ શત્રુ મારયન્નયતિર્ભવતીતિ પ્રતિપાદયિતુમાહ । વ્યાઘ્રાદિવ્યપદેશેનેત્યાદિ । યઃ શ્રામણેરઃ શઠજાતીયઃ વ્યાઘ્રં હન્મીતિ વ્યપદેશં કૃત્વા શત્રું હન્યાત્ સ વિહારાદ્ ઘટ્ટનીયઃ । આશુ શીઘ્રં । અસૌ ચેલ્લકૈર્નિર્દ્વારણીયઃ । વૈરિણિ મૃતે સતીતિ બોદ્ધવ્યં ॥
અધાર્મિકક્રિયાકારમપિ પ્રતિષેધયતિ તથા કાર્યમિત્યાદિના । તથા કર્તવ્યં યથા ન જોવેદેકાપ્યરિઃ શત્રુરિતિ । એવમરીન્ શત્રૂન્ । યતિઃ । અધર્મ્યા ન ક્રિયા, અધાર્મિકક્રિયાકારો ન કાર્યઃ । સંસ્મૃત્ય ક્રકચોપમ ઇતિ । ક્રકચેન કરયન્ત્રેણ ઉપમા યસ્મિન્ મૃતે તદેવમુચ્યતે । તત્તુ સંસ્મૃત્ય કિં? અધાર્મિકક્રિયાકારો ન કાર્ય ઇતિ સંબન્ધઃ ।
પરપ્રયોગેણાપિ મારયન્નયતિર્ભવતીતિ દર્શયતિ । વધા ઇત્યાદિ । એકો દ્વૌ ત્રયો વાપિ યે શ્રામણેરા વધીકૃતા મારણાભિપ્રાયતો । યુગપદેકકાલં । તત્ પ્રયોગ ઇતિ । ઘાતયિતું । શ્રામણેરસ્ય પ્રયોગેણ મનુષ્યં મારયતિ, તે વિહારાન્નાશયિતવ્યાઃ ॥
એભિરઙ્ગૈર્મનુષ્યવધો ભવતીતિ દર્શયન્ પરાંશ્ચોદયન્નાહ । ઉપક્રમ ઇત્યાદિ । તત્ર શસ્ત્રાદિગ્રહણમુપક્રમઃ । મનુષ્યો ઽયમિતિ સંજ્ઞા નૃસંજ્ઞા । કદાચિદુપક્રમં કરોતિ નૃસંજ્ઞાનવતિ ન ત્વસૌ મનુષ્ય ઇત્યાહ । નર ઇતિ । યદ્યસૌ મનુષ્યો ભવતિ । કદાચિદેતાનિ ત્રીણ્યઙ્ગાનિ સંભવન્તિ, ન વધકચેતનેતિ । અતો વધકચેતનાવચનં । કદાચિદુપક્રમઃ પ્રજ્ઞાયતે, નૃસંજ્ઞા વધકચે[ત]નાવાન્ ચ નરો ભવતે, ન તુ જીવિતાદ્વ્યપરોપયતીતિ । અત આહ । જીવિતસ્ય ક્ષયશ્ચેતિ । તદુપક્રમ ઇત્યેકમઙ્ગં, નૃસંજ્ઞા ચેતિ દ્વિતીયમઙ્ગં, નર ઇતિ તૃતીયમઙ્ગં, વધકચેતનેતિ ચતુર્થમઙ્ગં, જીવિતક્ષયશ્ચેતિ પઞ્ચ[મમ]ઙ્ગં ઇત્યેતાનિ પઞ્ચાઙ્ગાનિ નૃઘાતને મનુષ્યવધે વેદિતવ્યાનિ । કેચિત્તુ મન્દધિયઃ પ્રાહુઃ । નરે વધકચેતનેતિ સપ્તમ્યન્તં પઠન્તિ । તેષાં પઞ્ચાઙ્ગાનિ ન સિદ્ધ્યન્તિ નરે વધકચેતનેત્યસ્ય પદસ્યૈકાઙ્ગત્વાત્ । વિનયશ્ચ તૈર્વિલોપિતો ભવતિ । એષ હિ વિનયે નિર્દેશઃ । પ્રાણી ચ ભવતિ, પ્રાણિસંજ્ઞી ચ ભવતિ, વધકચિત્તઞ્ચ પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ, ઉપક્રમઞ્ચ કરોતિ, જીવિતા દ્રવ્યપરોપિતો ભવતિ ઇયતા પ્રાણાતિપાતી ભવતિ । અત્ર ચ પ્રાણી ભવતિ ઇત્યાદિ સર્વઃ પ્રથમાન્તો નિર્દેશઃ । તથા કારિકાન્તરેણાપિ ઉપક્રમ ઇતિ નૃસંજ્ઞાવધકચેતનેતિ પ્રથમાન્તનિર્દેશઃ કૃતઃ । તસ્માત્ પ્રથમાન્ત એવ નિર્દેશઃ અવગન્તવ્યઃ ॥
વિષશસ્ત્રાદિપ્રયોગેણાપિ મારયિતું ન નિર્દિશ્યત ઇતિ દર્શયન્નાહ । શ્રામણેરેત્યાદિ । યદ્વિષશસ્ત્રાદિ યતિના પ્રયુક્તં નરસ્ય નાશાય, યદિ તેનૈવ પ્રયોગેણ નરો મ્રિયતે તદાસૌ પ્રયોક્તાસંવરી સંવરાદ્ભ્રશ્યતે । અથાન્યદીયેન તદા નેતિ અનેનાસ્યાપત્તિર્ભવતીતિ કથયતિ ॥
અવક્રીતાદિરિત્યાદિ । એષ યતિઃ કેનચિદવક્રીતો ભવતિ । યો ભૃતકો વા સ વિનયાનભિજ્ઞત્વાત્, વિનયજ્ઞો ઽપિ ચાનુસ્મરણાત્ । આદિશબ્દેન દ્વેષાભિભવાત્ । અવક્રીતાદેઃ સંવરત્યાગો [ન] ભવતીતિ મત્વા નરં મારયેત્ । મારયન્ સંવરક્ષોભલાભી ભવતિ । નોન્મત્તાદિકઃ । ઉન્મત્તવિક્ષિપ્તચેતસસ્તુ શ્રામણેરા મારયન્તો ન દૌઃ શીલ્યભાજો ભવન્તિ સ્મૃતેરભાવાત્ ।
સત્ત્વપીડાક્રિયાયાઃ કારણમાહ । કાયેત્યાદિના । કં રુણદ્ધીતિ કરુણા । તસ્યાં ભવાઃ કારુણિકાઃ । તથા હિ પરદુઃખદુઃખિનો બુદ્ધા ભગવન્તઃ, તૈઃ કારુણિકૈઃ મૈત્રં કાયકર્મ મૈત્રં વાક્કર્મ મૈત્રં મનઃ કર્મ પ્રાણિષુ સત્ત્વેષુ સર્વદા સર્વસ્મિન્ કાલે કર્તવ્યં યતિના શ્રામણેરેણેતિ । એવમુક્તમભિહિતં । યસ્માત્ યતઃ કારણાત્ । અસ્માદનન્તરોક્તાદ્ધેતોઃ કિમિત્યાહ । ન સત્ત્વાન્ પીડયેદિતિ શ્લોકઃ । સત્ત્વાનાં પીડાં ન કુર્યાત્ । કૈરિત્યાહ । દારુરજ્જ્વયશ્ચર્મબન્ધનૈઃ । તત્ર દારુ કાષ્ઠં । રજ્જુ ગુણમયી ક્રિયા । અયો લોહઃ । ચર્મ વદધ્રી । તેષાં બન્ધનાનિ અતસ્તૈઃ । અનલો ઽગ્નિઃ । જલઞ્ચાનલશ્ચ જલાનલૌ । તત્ર નિમજ્જજ્જલં જલાનલપ્રવેશઃ । અનુ ત્યક્તંતસ્ય ત્યજનં અનુત્યાગઃ । આદિશબ્દેન વિષભક્ષણાદિકં ગ્રાહયતિ । જલાનલપ્રવેશશ્ચાનુત્યાગશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ । તસ્મિન્ન નિયોજયેત્ ॥
કૃમિગોરૂપેત્યાદિ । કૃમિગીરૂપાદીનાં વિહિંસનં મિથ્યાજીવશ્ચ કર્ષણે સતિ યસ્માત્ કારણાત્ ભવતિ તસ્માદ્ધેતોઃ કર્ષણ દૂરાદેવ ત્યજેત્ ॥
નાઙ્કયેદોમહિષ્યાદિ । ગોમહિષ્યાદિર્નાઙ્કયિતવ્યો, ન ચાસ્ય ગોમહિષ્યાદેર્નાસિકાં વેધયેત્, ન ચ વેત્રાદિના તાડયેત્ ॥

ઉદ્દિશ્યેત્યાદિ । શ્રામણેરમુદ્દિશ્ય મત્સ્યાદિકં જીવિતાદ્વ્યપરોપયેત્ । વ્યપરોપ્ય તસ્ય માંસેન યદ્વ્યઞ્જનં કૃતં તત્ ભક્ષયતો યતેઃ શ્રામણેરસ્ય યસ્માન્નિઘૃણં નિષ્કૃપં ચિત્તં જાયતે । અતઃ કદાચિત્ ઉદ્દિશ્ય કૃતં ભક્ષયન્ લોભાનલેનાપૂર્યમાણઃ પ્રાણિવધમપિ કુર્યાત્ ઇતિ હિંસા યસ્ય સંભાવ્યતે । તસ્માદુદ્દિશ્ય કૃતં ન ભક્ષણીયમિત્યભિપ્રાયઃ ॥
તદુદ્દિશ્ય કૃતં કથં બોદ્ધવ્યમિત્યાહ । જ્ઞેયં તુ ત્રિભિરાકારૈરિત્યાદિ । અભ્રાન્તિમતા નિરીક્ષિતેન શ્રુતેન શઙ્કિતેન વા તદુદ્દિશ્ય કૃતં બોદ્ધવ્યં । એષામેવ પદાનાં લક્ષણં ચિકીર્ષુરાહ । ઈક્ષિતં યત્ સ્વયં દૃષ્ટમિત્યાદિ । આત્મનાયદ્દૃષ્ટં તદીક્ષિતમુચ્યતે । પ્રત્યાયિતેનાવિસંવાદકેન તુ યદુક્તં તત્ શ્રુતમુચ્યતે ॥
આશઙ્કામધિકૃત્યાહ । ગૃહાબદ્ધેત્યાદિ । ગૃહાબદ્ધા યે પક્ષિમૃગશૂકરાદયઃ તેષાં યત્ પક્ષશૃઙ્ગાદિ [તદ્]દર્શનાત્- કિમેતે મૃગપક્ષિશૂકરાદયો મમોદ્દિશ્ય હતા ન વેતિ આશઙ્કા ઉત્પદ્યતે । સત્યામાશઙ્કાયાં દાનપતિઃ પ્રષ્ટવ્યઃ- કિમેતે મમોદ્દિશ્ય હતા ન વેતિ । પૃષ્ટો દાતેત્યાદિ । યદિદં દાનપતિઃ પૃષ્ટઃ સન્નેવં વદેત્- ત્વન્નિમિત્તં તવાર્થે ઽમી મૃગાદયો હતા ઇતિ । એવં સતિ તસ્મિન્ ગૃહે ન ભુઞ્જીત । ઉદ્દિશ્ય કૃતત્વાત્તસ્યેતિ ભાવઃ । વિરતઃ પ્રાણિનાં વધાદિત્યનેન ગૃહીતશિક્ષસ્યાયં પ્રતિષેધો નેતરસ્યેતિ દર્શયતિ । શ્યેનકાદિહતા વેત્યાદિ । અથ સ દાનપતિરેવં ( સ્શ્ 18 ) કુર્યાત્ । શ્યેનકાદિભિરમી હતા મૃતાઃ પક્ષિણો હતાઃ । શાલિયવમુદ્ભક્ષણાદ્વા મૃતાઃ । માતાપિત્રોર્યજ્ઞસ્ય કૃતે હતા ઇત્યેવં સતિ દોષાસ્તિ નાશ્નતાં । એવં દાતરિ બ્રુવાણે સતિ ભુઞ્જાનાનાં ન કશ્ચિદ્દોષો ભવતીત્યર્થઃ ॥
એકં શ્રીઘનમુદ્દિશ્યેત્યાદિ । યદ્યેકં શ્રામણેરમારભ્ય કૃતં મત્સ્યાદિકં માસં વ્યઞ્જનં તદન્યેષામપિ શ્રામણેરાણાં યતીનાં ભોગાય ન કલ્પતે । ભિક્ષુભિક્ષુણ્યોપાસકોપાસિકાનાં સમુદ્દિશ્ય કૃતઞ્ચ યત્તદપિ પરિભોગાય ન કલ્પતે ।
નાદેયાદિ જલમિત્યાદિ । નદ્યામ્ભવં નાદેયં । કિં તત્? જલં । આદિશબ્દેન તાડાગાદીનાં ગ્રહણં । કીદૃશં? સજન્તુકં સપ્રાણકં । તત્ સપ્રાણકમિતિ જાનન્નપિ ન પિબેત્ । કો ન પિબેદિત્યાહ । વ્રતી । જાનન્નિતિ વચનાત્ । અજ્ઞાને ન દોષઃ । નાત્ર જન્તુશબ્દેન મત્સ્યાદયઃ પરિગૃહ્યન્તે તેષાં વિવેચનક્ષમત્વાત્ । કિન્તુ જન્તવો ઽત્ર મતાઃ સૂક્ષ્માઃ । જન્તવઃ પ્રાણિનઃ । સૂક્ષ્માઃ અદૃશ્યાઃ । અત્રાસ્મિન્ શિક્ષાપદેમતાઃ અભિપ્રેતાઃ । યથા કતમ ઇત્યાહ । ત્રસિકોર્મિઙ્કરાદયઃ । ઉર્મિકર ઇત્યેવમાદય ઇતિ યાવત્ । અથ કિમર્થમિયં કારિકા પૃથક્ વ્યવસ્થાપ્યતે? યાવતા વૃક્ષસેકગુરુસ્નાનં કુર્યાન્નાશુદ્ધવારિણા ઇત્યસ્યાં કારિકાયાં સપ્રાણકેન વૃક્ષસેકાદિપ્રતિષેધાદયમપિ કાર્યો ઽવગત એવ । યત્ર હિ સેકઃ પ્રતિષિધ્યતે સુતરાં તત્ર પાનપ્રતિષેધઃ । સત્યમેતદનુસઙ્ગતો ન મુખ્યતઃ । ન અત્ર મુખાકારેણ મારણાભિપ્રાયો ઽસ્તિ પાતુકામતાયાઃ પ્રાધાન્યાત્ । અતઃ પૃથગેવ સ્થાપિતા ઇયં કારિકા । કિઞ્ચાર્થોત્પત્તિવશાન્ન ( સ્શ્ 19 ) લિખિતેત્યદોષઃ અર્થોત્પત્તિપ્રભાવત્વાદ્વિનયસ્યેતિ કૃત્વા ।
વારીત્યાદિ । જલં પાવયિતું ધર્મકરઙ્કં ખલ્લકસહિતં સ્થાપયેત્ । અન્તશો ઽગત્યા કોશો ઽપ્યધિષ્ઠેય ઇતિ અધિષ્ઠાતવ્ય ઇત્યર્થઃ । કસ્ય કોશો ઽધિષ્ઠાતવ્યઃ ઇત્યાહ । સુવાસસઃ । સત્પટસ્યેત્યર્થઃ । કિમર્થ? વિઘાતપરિહારાર્થ । દુષ્કૃતપરિહારં ચેત્યધ્યાહાર્યં ॥
દિવ્યનેત્રેત્યાદિ । દિવિ ભવં દિવ્યં । કિં તત્? નેત્રં ચક્ષુઃ । દિવ્યે નેત્રે યસ્ય સ દિવ્યનેત્રઃ । અન્ધઃ ચક્ષુરિન્દ્રિયરહિતઃ । દિવ્યનેત્રસ્યાન્ધસ્ય શ્રામણેરસ્ય નેષ્ટં નાભિહિતં । કિં તન્નેષ્ટમિત્યાહ । જલપ્રત્યવેક્ષણં । યુક્તં તાવત્ અન્ધસ્ય જલપ્રત્યવેક્ષણપ્રતિષેધઃ સામર્થ્યાભાવાત્ । અથ દિવ્યનેત્રસ્ય કસ્માત્ પ્રતિષેધઃ? સ હિ પૃથિવ્યાશ્રિતાનપિ પ્રાણકાન્ સૂક્ષ્માન્તરકારૂપિકાન્ પશ્યતિ । અત આહ શઙ્કાપરિહારાર્થદિવ્યચક્ષુષઃ પ્રતિષેધઃ । ભદન્તઃ પ્રજ્ઞાસિંહ આહ- દિવ્યચક્ષુષઃ કુમતય ઇત્યુચ્યન્તે । તથાવિધરૂપત્વાત્ । પૃથગ્જનાનાં પ્રત્યવેક્ષણં ન સ્યાત્ । અતઃ પ્રતિષેધકરણમિતિ । નનુ ચાન્ધસ્ય જલપ્રત્યવેક્ષા સામર્થ્યાભાવાદેવ ન ભવિષ્યતિ, કિમનેન પ્રતિષેધેન પ્રયોજનં? પ્રસન્નાક્ષસ્ય દર્શનસંભવાત્ પ્રતિષેધમિતિ વિનયવિદો વર્ણયન્તિ ॥
કેન તર્હિ જલં પ્રત્યવેક્ષણીયમિત્યાહ । હસ્તેત્યાદિ । હસ્તસ્યાઙ્ગુષ્ઠાગ્રે આવર્તા સૂક્ષ્મરેખા તાં દ્રષ્ટું શીલં યસ્ય સ [ત]થોક્તઃ, તસ્ય ન નિવાર્યતે । અનિવાર્યમિતિ યાવત્ । અનેનૈવ તિમિરિકાણાં પ્રતિષે[ધ]યન્તિ ॥
તેન હસ્તપશ્ચિમકાવર્તદર્શિના કિયન્તં કાલં પ્રત્યવેક્ષણીયમિતિ આહ । ( સ્શ્ 20 ) લોચનસ્યેત્યાદિ । લોચનસ્યાક્ષ્ણોર્વિભ્રમો મા ભૂદિતિ કૃત્વા ચિરં બહુકાલં ન [પ]શ્યેત્ ન નિરીક્ષયેત્ । નેતિ પ્રતિષેધઃ । તદિતિ જલં । ચિરપ્રતિષેધાદેવ પ્રત્યવેક્ષણી[યં] ઇત્યાહ । કલ્પમાત્રં ન વૈ કુર્યાદિત્યાદિ । માયા પરવઞ્ચના । શાઠયઞ્ચિત્તકૌટિલ્યં યેન તથાભૂતં નાવિષ્કરોતિ અસ્ફુટં પ્રતિપદ્ય । માયા ચ શાઠયઞ્ચ માયાશાઠયે । અતઃ તાભ્યાં સમન્વિતઃ । સંકલ્પમાત્રકરણાય નાસ્યૈવં પ્રત્યવેક્ષણીયં । કાલનિયમસ્તર્હિ કર્તવ્યઃ ઇત્યાહ । યેનાન્તરેણેત્યાદિ । યાવત્ કાલાન્તરેણ ષષ્ટ્યબ્દઃ ષષ્ટિવર્ષઃ કુઞ્જરો હસ્તી પરિભ્રમ્યતે । શકટં વા વંશપૂર્ણં યાવતા કાલેન કાલાન્તરેણ ભ્રમતિ, સ ઈદૃગ્વિધકાલ ઇત્યર્થઃ । સલિલેક્ષણે જલપ્રત્યવેક્ષણે વેદિતવ્યઃ ॥
ઊર્ધ્વેત્યાદિ । ઊર્ધ્વા ચ અધરા ચ મધ્યમા ચ ઊર્ધ્વાધોમધ્યમાઃ । તિસ્ત્રઃ કિં? ભૂમયઃ । કસ્ય? સલિલસ્ય । શુદ્ધિમાયાતિ યા યા ભૂરિતિ । આસાં તિસૃણામપિ ભૂમીનાં મધ્યે યા યા ભૂઃ શુદ્ધિમાયાતિ નિઃ પ્રાણકા ભવતિ, કાર્યં કુર્યાત્તયા । તયા ભૂમ્યેતિ સંબન્ધઃ ॥
યત્ર ઇત્યાદિ । યસ્યાં નદ્યાં પુષ્કરિણ્યાં વા, સ્થૂલા મહાન્તઃ પ્રાણકા કરતલહતાઃ હસ્તેન હતાઃ સન્તઃ અધઃ સ્થલં યાન્તિ તત્ર જલં ગ્રહીતવ્યં, ન ચેત્ સ્રાવયિતવ્યમિતિ । ચેચ્છબ્દો યદ્યર્થે । યદિ કરતલાહતાઃ સન્તઃ પ્રાણિનો ઽધો [ન] યાન્તિ તદા સ્રાવયિતવ્યં તદુદકં । કયા? પઞ્ચાઙ્ગુલિકયા । પઞ્ચભિરઙ્ગુલીભિઃ ઇત્યર્થઃ । ભવેયુરુ[દ]કમિત્યાદિ । યસ્મિન્નુદકે પ્રાણિનઃ કરે લગ્ના ઉત્તિષ્ઠન્તિ ન તત્ર પાણિપાદાસ્યવસ્ત્રાદિકં ક્ષાલયેદ્યતિરિતિ । આસ્યં મુખં । સુગમત્વાન્ન વિભક્તં ॥
કુલે ઇત્યાદિ ॥ કુલે યઃ શ્રામણેરઃ ભોજનાય નિમન્ત્રિતઃ, તેન તત્ર ગત્વા પ્રષ્ટવ્યં- કિમત્ર જલં સ્રાવિતં ન વેતિ । નેતિ ચેત્, સંજ્ઞિકો ( સ્શ્ 21 ) વાચ્યઃ- સ્રાવયેતિ । યદિ પૃષ્ટઃ સન્ દાનપતિઃ બ્રવીતિ ન સ્રાવિતમિતિ, તદા સંજ્ઞિકો વાચ્યઃ । સંજ્ઞાસ્યાસ્તીતિ સંજ્ઞિકઃ, સ વિશિષ્ટ એવ ગૃહ્યતે । યઃ સ્રાવણાય કુશલઃ સ વક્તવ્યઃ । કિમિતિ । એતત્સપ્રાણકં જલં સ્રાવયેતિ । ઇતરો ન તુ । યઃ સ્થ[વિ]રતરઃ પરિસ્રાવયિતું ન જાનાતિ, સ સ્રાવયેતિ ન વક્તવ્યઃ । યઃ વક્તિ, તસ્ય દુષ્કૃતં સ્યાત્ ।

યદિ તથૈકો ઽપિ સ્રાવણાય કુશલો ન ભવતિ, તદા કિં કર્તવ્યં ઇત્યાહ । કિન્તુ સ્નાવ્યમિતિ વિસ્તરઃ । સ્રાવ્યાત્ પરિસ્રાવણાત્ । સજન્તુકજલમાત્મીયપાત્રે મુક્ત્વા કુતઃ પુનરેતદુદકમાનીતમિતિ પૃષ્ટં યતઃ પુષ્કરિણ્યાદેરાનીતં તત્રૈવ મુઞ્ચેત્સ્વયમિતિ । મા ભૂદન્યત્ર ક્ષારં નીરમુપઘાતકૃતં પ્રાણિનામિતિ તત્રૈવેત્યાહ । સપ્તાહં વેત્યાદિ । અથવા યત્ર સપ્ત દિવસાન્ પાનીયમવતિષ્ઠતિ તત્ર તત્ સપ્રાણકમુદકં મોક્તવ્યં । અથવા વિહારે કટાહાદૌ તત્ર સ્થાપયેત્ । કીદૃગ્વિધ ઇત્યાહ । તદશુષ્યતિ । તત્ પાનીયં તત્ર શોષં નોપૈતિ । તસ્મિન્નશુષ્યતિ કટાહાદૌ સ્થાપયેત્ । કેચિત્તદશુષ્યતિ તત્ર પાનીયાશોષણં નિમિત્તમિતિ નિમિત્તસપ્તમીં વર્ણયન્તિ । પ્રવૃષ્ટેત્યાદિ । અથવા સુતરાં દેવે વૃષ્ટે । કીદૃશે? સ્વચ્છનીરૌઘવાહિનિ । સ્વચ્છમનાવિલં, નીરૌઘં જલૌઘં વોઢું શીલં યસ્યેતિ ભાવઃ । સ્વચ્છનીરૌઘવાહી । તસ્મિન્નીદૃગ્વિધે વૃષ્ટે સતિ તાનિ [સ]પ્રાણકાનિ જલાનિ નિમ્નગાનાં પતિં મહાસમુદ્રપાતઙ્ગચ્છતેતિ ઉક્ત્વા વિસર્જયેત્ । અથૈતત્ સર્વ ન ભવતિ । દૂરગતોદકમુદકપાનમસ્તિ । તદા તત્ સપ્રાણકં જલં કિં કર્તવ્યમિત્યાહ । સુદીર્ઘૈત્યાદિ । દીર્ઘાતિપ્રમાણતલિકાધોભાગઃ । વક્ત્રં મુખં દીર્ઘં યસ્યા રજ્જુદ્વયેન ચ ( સ્શ્ 22 ) બદ્ધા ઘટિકા સા એવમુચ્યતે । તયા દૂરગતાધ્વગેન ઉદકે કૂપે અધસ્તાત્તદુદકં મુઞ્ચેત્ ॥
અધ્વગેન કથં જલે પ્રતિપત્તવ્યં ઇત્યાહ । ઘટિકાત્રિતયમિતિ । તિસ્રો ઘટિકાઃ પ્રત્યવેક્ષ્ય માર્ગગેણ ઉદપાનતઃ કૂપાત્ જલં પાતવ્યં । કિં પરિશુદ્ધાસ્વપિ? નેત્યાહ । કિં તર્હિ સર્વાસ્તાઃ પરિશુદ્ધાશ્ચેત્ પેયં? ચેચ્છબ્દો યદ્યર્થે । યદિ તાસ્તિસ્રો ઘટિકાઃ પરિશુદ્ધા ભવન્તિ, પ્રત્યવેક્ષમાણાસ્તદાનેન માર્ગગેણ પાતવ્યં । તત્ સ્રાવ્યમન્યથેતિ । કથમન્યથા? યદિ તાસ્તિસ્રો ઘટિકા ન શુધ્યન્તિ, તદા સજન્તુકં જલં સ્રાવયિતવ્યમિતિ । ઘટિકાત્રિતયં વીક્ષ્યેતિ । ઘટિકા ત્રિતયસ્થમુદકં । સ્તોકસ્તોકેન સલિલં પ્રત્યવેક્ષ્યેત્યેકે । સકૃદેક એવ । એકૈકસ્યાઃ સ્તોકસ્તોકં પ્રત્યવેક્ષ્યેત્યપરે । એતદેવ તુ યુજ્યતે, યતોપ્યૂર્ધ્વાધોમધ્યમાસ્તિસ્રઃ સલિલસ્યાપિ ભૂમયઃ ઇતિ કારિકાયાં સ્તોકં પ્રત્યવેક્ષિતવ્યમિતિ યુક્તં ન ચ તત્ર સર્વં શિક્ષાપદઞ્ચેદં, નાદેયાદિ જલં જાનન્નિતિ વચનાત્ । તસ્માત્ ઘટિકાપિ સ્તોકમેવ પ્રત્યવેક્ષિતુમનુજ્ઞાયતે । તદ્વદિહાપિ । અથ તમશક્યત્વાત્ તત્ર સ્તોકં । ઇહ તુ શક્યત્વાત્ સર્વમિતિ । એવં તર્હ્યશક્યત્વાત્ તત્રાપ્રત્યવેક્ષણમેવાસ્તુ । અથાશક્યં સ્તોકેન ચિત્તવિશુદ્ધિર્વિધીયતે, શક્યે ઽપિ કસ્માન્નૈવં સર્વં શિક્ષાપદં ચેદં, નાદેયાદિજલં જાનન્નિતિ વચનાત્ । તસ્માત્ પૃષ્ટે ઽપિ સ્તોકમેવ પ્રત્યવેક્ષણીયં । ઘટિપઞ્ચઘટિકાં વીક્ષ્યેતિ કેચિત્ પઠન્તિ । તેષામન્યાર્થત્વાત્ પાઠો નાભ્યુપેયઃ । અમુત્ર તુ વિધિઃ ।
અધ્વગવ્યતિરેકેણ ઘટિકાસ્તુ ષટ્ પઞ્ચ વા ।
પ્રત્યવેક્ષ્યોપભોક્તવ્યાઃ અન્યથા દુષ્કૃતી ભવેત્ ॥
ન રજ્જુઘટિકેત્યાદિ । રજ્જુશ્ચ ઘટિકા ચ રજ્જુઘટિકે તયો ર્દાનં પરિત્યાગઃ । તન્ન શસ્તં નાભિમતં । કુત્રેત્યાહ । સપ્રાણકે જલે । સહ પ્રાણકેન વર્તત ઇતિ સપ્રાણકં જલં, તસ્મિન્ । કિં તદેવ ન શસ્તં? નેત્યાહ । કિં તર્હિ? પિબેતિ વક્તુમિત્યાદિ । તત્સપ્રાણકમુદકં પરસ્મૈ પિબેતિ વક્તું દાતું વા ન જાતુ કદાચિત્ યતિઃ ક્ષમતે । યથા યતિનાનન્તરનિર્દિષ્ટમેતત્ ન કાર્યં । કિં તેન સપ્રાણકમિદં તડાગાદિ ઇત્યપિ ન વક્તવ્યમિત્યાહ । સજન્તુકમિત્યાદિ । ઇયં પુષ્કરિણી સરિત્તડાગાદિ સપ્રાણકમિતિ પરેષામુચ્ચૈઃ શબ્દૈર્ન વદેત્ । અથ યદિ કશ્ચિત્ પૃચ્છતિ, કિમિદં, પ્રતિવચનં દદ્યાત્, સપ્રાણકમિતિ, તડાગાદિ । તદા કુરુ કાર્યં ન વેતિ સમીક્ષ્યેતિ । પૃષ્ટઃ પ્રતિવદેત્ પરાન્ પ્રત્યવેક્ષ્ય જલ કૃત્યં કુરુ । ઇત્યેવં સતિ પૃષ્ટઃ સન્ પરં યતિર્વદેત્ । ન તુ સપ્રાણકમિતિ વદેદિત્યર્થઃ । લોકાવધ્યાનપરિહારાર્થમિ[તિ] ભાવઃ । યથા ચ પરેષામેવં ન વક્તવ્યં । કિમેવમુપાધ્યાયાચાર્યાણામપિ? નેત્યાહ । કિં તર્હિ ઉપાધ્યાય ઇત્યાદિ । સપ્રાણકમિદં તડાગાદિ ન વેતિ સ્ફુટં વક્તવ્યં । સ્વકીયાણામુપાધ્યાયાચાર્યાણાં વક્તવ્યં ન શાઠ્યં કર્તવ્યં ।
એવં તર્હ્યાત્મનઃ સપ્રાણકજલપાનપ્રતિષેધાત્ પરેષાઞ્ચ દાનપ્રતિષેધાત્ વૃક્ષાદીનામચેતનાનાં સપ્રાણકેનોદકેન સેકાન્નદાનં ન નિરુધ્યતે । બાહ્યપરિભોગ્યાશ્ચેત્ તદાશઙ્કાં નિવૃત્યર્થમાહ । વૃક્ષસેકમિત્યાદિ । અપરિશુદ્ધેન જલેન વૃક્ષસેકો ન દાતવ્યઃ । ( સ્શ્ 24 ) ઉપાધ્યાયાચાર્યાણામપિ સ્નાનં ન કાર્યમિતિ અનેન બાહ્યભોગો નિવારિતઃ ॥
કિં પુનર્જલમેવ સપ્રાણકમોકૃતં દાત્રં વક્રં ન કુર્યાત્, આહોસ્વિદન્યદપિ? અન્યદપીત્યાહ । મસ્તુકાઞ્જિક ઇતિ વિસ્તરઃ । મસ્તુશબ્દેન દધિમસ્તૂચ્યતે । કાઞ્જિકો ધાન્યામ્બુરિત્યેકો ઽર્થઃ । સૌવીરં બહુભિરૌષધિદ્રવ્યૈઃ ક્રિયતે અમ્બુવિશેષૈઃ । મણ્ડો ઽન્નવિકારઃ । દણ્ડાહતં મથિતં । તદેવમાદિકં સપ્રાણકં યતિર્ન પિબેત્, ન પરસ્મૈ દદ્યાત્, ભુવિ પૃથિવ્યાં ન ત્યજેત્ ।
સમત્કુણ ઇત્યાદિ । સહ મત્કુણૈર્વત્તતે યચ્છયનં તદાતપે ન શોષ યત્ । હિમે કર્દમે શોતવારિણિ ઉષ્ણવારિણિ વા [ન] ક્ષિપેત્ । અનેન સત્ત્વપીડાકરણમાત્રમપિ પ્રતિષેધયતિ ॥
નવકર્મેત્યાદિ । ચૈત્યારામવિહારાદીનાં નવકર્મ સજન્તુકેનોદકેન ન યતિઃ કુર્યાત્ । સામર્થ્યાત્ સ્રાવયિત્વા કાર્યમિત્યુક્તં ભવતિ । સ્રાવયિત્વા તદુદકં દિનાન્તં ન સકલં દિવસં ત્રિકોણકં ખલ્લકં ધાર્યં ધારયિતવ્યમિત્યર્થઃ । કિન્તુ કાલેન કાલં પરિસ્રાવણં મોક્તવ્યં પ્રાણકાનાં પીડાપરિહારાર્થં દુષ્કૃતપરિહારાર્થઞ્ચેતિ ॥
અથ પરેણ સ્રાવયતા કથં પ્રતિપત્તવ્યમિત્યાહ । ભૃતકં શિક્ષયેદેવમિત્યાદિ । યતિઃ કર્મકરમેવં શિક્ષયેત્ । કિમિતિ । વધાન ત્વં ત્રિકોણકમિતિ । ભૃતક, ખલ્લકં બન્ધ, કૂપાદેવમુદકમુત્ક્ષિપ્ય એવં સ્રાવય, એવં વિમોચય ખલ્લકમિતિ ॥

યદિ સ્રાવ્યમાણમપિ તદુદકં સપ્રાણકં ભવતિ, તદા કિં કર્તવ્યમિત્યાહ । ( સ્શ્ 25 ) ત્રિકોણસપ્તકેનેત્યાદિ । યદ્યેકપુટખલ્લકેન સ્રાવ્યમાણં તદુદકં ન શુધ્યતિ, તદા યાવત્સપ્તપુટકે[ન] ખલ્લકેન સ્રાવ્યં તદમ્ભઃ પાનીયં । અથૈવમપિ ન શુધ્યતિ, તદા પ્રતિકૂપિકા કાર્યા । યદિ સા ન શુધ્યેત, તદા નવકર્મ ત્યક્ત્વા દેશાન્તરં ગન્તવ્ય । તસ્માત્ પ્રદેશાદન્યસ્મિન્ પ્રદેશે ગન્તવ્યમિતિ યાવત્ ।
કદા તર્હિ નવકર્મ કારયિતવ્યમિત્યાહ । અભૂત્વા સંભવન્તીતિ વિસ્તરઃ । એતે હિ કુણરૂપિણઃ પ્રાણકાઃ અભૂત્વા સંભવન્તિ, ભૂત્વા ચ પશ્ચાદ્વિનશ્યન્તિ । યદા તાવદમી પ્રાણકા ભૂત્વા ભવાન્તરં જન્માન્તરં યાન્તિ, તદા નવકર્મ કારયિતવ્યં । કેન? યથોક્ત વિધિકારિણા । યથોક્તમાચારવિધિં કર્તું શીલમસ્યેતિ યથોક્તવિધિકારી । તેનેતિ સંબન્ધઃ ॥
સત્પટેત્યાદિ । શોભનઃ પટઃ સત્પટઃ । તેનાબદ્ધં યન્મઞ્ચપીઠસંસ્થાનં ધારણપાત્રકં, તસ્માત્ । કીદૃશાત્? ઉચ્છીદઞ્ચતુરાઙ્ગુલાત્ । ઉચ્છીદન્તિ ઉછ્રયેણ ચત્વાર્યઙ્ગુલાનિ યસ્ય મઞ્ચાદેઃ તસ્માત્ નદ્યાદૌ સલિલં ગ્રહીતવ્યં । આલોક્ય પ્રત્યવેક્ષ્ય । નવકર્મણિ નવકર્મનિમિત્તં । એતદુક્તં ભવતિ- નદીતડાગાદિષુ મઞ્ચપીઠસંસ્થાનં ધારણપાત્રં ઘનેન પટેનાવેષ્ટય મધ્યે તુ ઉપલાદિકં દત્વા ઉદકે નિમજ્ય ચતુરાઙ્ગુલમુચ્છ્રિતં કૃત્વા તદન્તર્ગતમુદકં પ્રત્યવેક્ષ્ય જલકાર્યં કાર્યમિતિ ॥
છિદ્રકર્ણદ્વયેત્યાદિ । છિદ્રિતે કાષ્ઠમયે કર્ણદ્વયે આસક્તં બદ્ધં યત્સૂત્રં, તચ્છિદ્રકર્ણદ્વયાસક્તસૂત્રં । તેન બદ્ધં દ્વિદણ્ડકે દણ્ડકદ્વયે યદ્ધારણપાત્રકં તત્તથોક્તં । ( સ્શ્ 26 ) તદીદૃગ્વિધં ધારણપાત્રકં ત્રિકોણકસ્ય ખલ્લકસ્ય બહિર્હેષ્ઠં દધ્યાત્ ॥
કૃપાપરીતચિત્તેનેતિ વિસ્તરઃ । કૃપયા કરુણયા પરીતઃ સમન્તાત્ ઇદં ગૃહીત ચિત્તં યસ્ય યતેઃ સ તથોક્તઃ । તેન કૃપાવતા શ્રીઘનેન સ્વાદુ મૃષ્ટં વારિ પાનીયં સજન્તુકં સપ્રાણકં ક્ષારેમ્ભસિ ક્ષારીયે જલે ન મોક્તવ્યં નોત્સ્રષ્ટવ્યં । યસ્તુ નિષ્કૃપો મુઞ્ચતિ તસ્ય દુષ્કૃતં ભવતિ । અનાપત્મૃષ્ટસંજ્ઞિનઃ । યસ્તુ ક્ષારીયે જલે મૃષ્ટસંજ્ઞી મૃષ્ટાભિપ્રાયસ્તસ્ય અનાપત્ । ન આપદનાપત્ । દુષ્કૃતં ન ભવતીત્યર્થઃ ॥
તત્ર સકલેન શરીરેણેત્યારભ્ય યાવદવક્રીતાદિરિત્યેતૈઃ કારિકાન્તરૈર્દુષ્કૃત પૂર્વકઃ સંવરત્યાગ ઉક્તઃ । શેષૈસ્તુ દુષ્કૃતાન્યુદાહૃતાનિ ।
નૃકાયં ચેતનોપેતમત્રાસ્તે વધચેતનઃ ।
ઘાતકવધવિજ્ઞાનઃ કથં નોજ્ઝતિ સંવરઃ ॥
ઇતિ પ્રહેલિકા ॥
સ્ફુટાર્થાયાં શ્રોઘનાચારસંગ્રહટીકાયાં પ્રાણિવધવિરતિશિક્ષાપદં નામ પ્રથમં સમાપ્તં ॥
ઉક્તં પ્રાણિવધવિરતિશિક્ષાપદલક્ષણં । અદત્તાદાનવિરતિશિક્ષાપદમિદાનીં વક્તવ્યં । યતો યસ્ય કસ્યચિદ્વસ્તુમાત્રસ્યાપહારણાદશ્રામણેરત્વમિષ્યતે । અતો ઉચ્ચાવચતાં નિર્દિશન્નાહ । કાલિકમિત્યાદિ । કાલશબ્દેનાત્ર પ્રયુક્તં । મભ્યવહારપરિભોગે ન ક્ષમતે વ્રતીતિ, કાલિકમન્નપાનાદિ । કાલશ્ચાત્ર રાત્રેઃ તૃતીયો ભાગઃ । યાવજ્જીવમર્હતીતિ યાવજ્જીવિકં પિપ્પલ્યાદિ । સકૃત્પરિગૃહીતં સપ્તાહં ક્ષમતે શ્રી[ઘ]નસ્ય ભિક્ષોરિતિ સાપ્તાહિકં ઘૃતાદિ । સાપ્તાહિકમિતિ વક્ષ્યતા સર્પિરાદિકમિત્યુક્તં શ્લોકબન્ધાનુગુણ્યાત્ । પરિહારમર્હતિ પારિહાર્યં યતેશ્ચીવરાદિ, ઉદ્વહનક્ષમમિત્યર્થઃ । અનાધાનીયસ્યેત્યાદિના ગુરુભૂત ત્વાદ્ગુરુદ્રવ્યં સાંઘિકમેવ । અન્યદ્ગુરુદ્રવ્યં ન ભવતિ સાંઘિકસ્યૈવ ગુરુદ્રવ્યત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ । સ્પ્રષ્ટું ક્ષમતે પરિહર્તુઞ્ચ, ન તુ પુનઃ પિન્વિતુમિતિ । અતઃ કલ્પ્યાકલ્પ્યં મુક્તાફલાદિ । સ્પ્રષ્ટુમપ્યઽક્ષમત્વાદકલ્પિકં સુવર્ણાદિ । તદેવં કાલિકં યાવદકલ્પિકં દ્રવ્યં નાદદીત પરસ્વકમિતિ વક્ષ્યતે ॥
ઉક્તા અષ્ટૌ પરિષ્કારાઃ । ષોડશમિદાનીમુચ્યન્તે । પૃથિવ્યુદકેતિ વિસ્તરઃ । પૃથિવી ચોદકં ચેત્યાદિ દ્વન્દ્વઃ । તત્ર પૃથિવીદ્રવ્યં સુ[વ]ર્ણાદ્યુત્પત્તિસ્થાનં । દ્વિપદદ્રવ્યં પુરુષાદિ । ચતુષ્પાદદ્રવ્યં મહિષ્યાદિ । અપાદકદ્રવ્યમુરગાદિ ।
પાદપદ્રવ્યં પણશવૃક્ષાદિ । તદતં ચેતિ પૃથિવ્યાદિપાદપપર્યન્તાવસ્થિતમિત્યર્થઃ । તત્ર પૃથિવ્યાદિપાદપપર્યન્તા અષ્ટૌ પરિષ્કારાઃ । તદતાશ્ચાપરે ઽષ્ટાવિતિ ષોડશ ભવન્તિ । ( સ્શ્ 28 ) ચ સમુચ્ચય ઇતિ યથોક્તાર્થપ્રતિપાદનાર્થ । નાદદીતેતિ ન ગૃહ્ણીયાત્ । પરસ્વકમિતિ પરદ્રવ્યં । એભિરષ્ટાભિઃ ષોડશભિશ્ચ દ્રવ્યૈઃ સર્વદ્રવ્યસંગ્રહઃ કૃતો ભવતિ । યદેવં ષોડશભિરેવ દ્રવ્યૈઃ સર્વદ્રવ્યસંગ્રહે સિદ્ધે કિમર્થમષ્ટૌ પરિષ્કારાઃ પૃથગુચ્યન્તે કાલિકાદીનિ? સત્યમેતત્ । કિન્તુ તેભ્ય એવ ષોડશેભ્યો દ્રવ્યેભ્યો નિષ્કૃષ્ય કાલિકાદિત્વમસાંકર્યેણ પ્રતિપાદનાર્થમષ્ટૌ પરિષ્કારાઃ પૃથઙ્નિર્દિશ્યન્તે । અવશ્યં ચ કાલિકાદિનિર્દેશઃ કર્તવ્યઃ । સંમુખીભૂતઃ વર્ષોષિતચાતુર્દિશસંઘાનાં યથાયોગં ભજમાનત્વખ્યાપનાર્થઃ । અતશ્ચ પૃથગષ્ટૌ નિર્દિષ્ટાઃ । એવં કુડયાદૌ ષોડશ પરિષ્કારા વક્તવ્યાઃ । યથોદષ્ટૌ? સત્યમેતત્ । કિન્તુ અષ્ટૌ ષોડશેતિ સંખ્યાનુપૌર્વવિધાનાર્થમષ્ટૌ પૂર્વમુક્તાઃ । અયં સંક્ષેપાર્થઃ । પૃથિવ્યાદીનષ્ટૌ પરિષ્કારાન્ નાદદીત ન ગૃહ્ણીયાદિતિ ।
ઉક્તાઃ ષોડશાષ્ટૌ પરિષ્કારાઃ । કિયત્પ્રમાણ[મ]સ્ય પુનઃ દ્રવ્યસ્યાપહરણાત્સંવરત્યાગો ભવતીત્યાહ । કાર્ષાપણચતુર્ભાગમિતિ વિસ્તરઃ । કાર્ષાપણશબ્દેનાત્ર એકોન્નવિંશતિઃ કપર્દકપણાઃ પરિગૃહ્યન્તે । તસ્ય યશ્ચતુર્થો ભાગઃ કાકિનીન્યૂનાઃ પઞ્ચ માષકાઃ, તાન્ હરન્ । અથવા તદર્ઘં તન્મૂલ્યં ધનં શાટકાદિ[સ્]તેયચિત્તઃ ચૌર્યાભિપ્રાયઃ શ્રામણેરઃ હરન્ સ્થાનાત્ ચ્યાવયન્ સ્વીકુર્વન્ અન્યૈર્યતિભિર્લઘુ ( સ્શ્ 29 ) શીઘ્રં નાશનીયો, ગૃહીત્વા નિર્દ્વારયિતવ્ય ઇત્યર્થઃ ॥
ઉક્તં દ્રવ્યસ્ય પ્રમાણં । કુતઃ પુનઃ સ્થાનાત્તદ્દ્રવ્યમપહરન્નશ્રામણેરો ભવતીત્યાહ । યદિ વાટેતિ વિસ્તરઃ । ચતુર્વાટાન્તરાવસ્થિતે હસ્તિનિ હ્રિયમાણે યદિ તત્ર વૃહદ્દ્વારા વાટા ભવન્તિ, તદા ચતુર્ભિઃ પાદૈશ્ચ્યુતે ગજે અયતિઃ ભવતિ । અથ સંવૃતા દ્વારા, તદા નિષ્ક્રાન્તે સતિ દ્વિપહૃત્સ્યાત્ । દ્વાભ્યાં પિબતીતિ દ્વિપો હસ્તી । તં હરતીતિ દ્વિપહૃત્, હસ્તિચૌરો ભવેદિત્યર્થઃ । એવમનયા કારિકયા સ્થાનદ્વયં પ્રતિપાદિત વિસ્તીર્ણદ્વારે પાદૌ સ્થાનમિત્યેકં, સંવૃતદ્વારે વાટેતિ દ્વિતીયં ॥
ગુલ્ફેત્યાદિ । ગુલ્ફં પાદસ્ય પર્વ । તત્રાબદ્ધં યદિક્ષુદણ્ડાદિ, તસ્મિન્ । કીદૃગ્વિધે? દૂરાકૃષ્ટે દૂરનીતે । તદુત્ક્ષિપ્તે ઉદ્ધૃતે । કુતઃ? મહીતલાત્ પૃથિવીતઃ । કિં સંવરભઙ્ગઃ, સંવરત્યાગો ભવતીતિ યાવત્ । પઞ્જરાદ્ ગજવદ્વિજે ઇતિ । યથા વૃહદ્દ્વારવાટાયાં ગજસ્ય પાદચ્યુતિમાત્રેણ સંવરત્યાગ ઉક્તઃ સ્વલ્પદ્વારાયાઞ્ચ નિષ્ક્રાન્તે સતિ, એવં પઞ્જરે ઽપિ વૃહદ્દ્વારે પાદચ્યુતિમાત્રેણ સ્વલ્પદ્વારે નિષ્ક્રાન્તે પક્ષિણિ સતિ યતિઃ દ્વિજહૃત્સ્યાદિતિ । અસ્યાઞ્ચ કારિકાયાં સ્થાનચતુષ્ટયં નિર્દિષ્ટં । ગુલ્ફોપનિબન્ધનં સ્થાનં, વૃહદ્દ્વારે પઞ્જરે પાદૌ સ્થાનં, સ્વલ્પદ્વારે પઞ્જરઃ, ઉભયાપહરણે સંયોગસ્થાનં ॥

દેશાદિત્યાદિ । કશ્ચિદ્યતિરિતો દેશાદન્યદ્દેશાન્તરં ગચ્છતિ, સંદેશં કસ્યચિન્નયતિ । તત્ર યદ્યેકસ્માદઙ્ગાદન્યસ્મિન્નઙ્ગે શિરસિ વા તત્સંદેશદ્રવિણં ( સ્શ્ 30 ) દ્રવ્યં સઞ્ચારયેત્ સ્તૈન્યચિત્તેન સંવરધૂતં સમાપ્નુતે, અયતિર્ભવતીત્યર્થઃ । તદેવમનયા કારિકયા શરીરાઙ્ગાનિ સ્થાનમુક્તં ॥
મૃતો ઽસૌ યસ્યેત્યાદિ । યસ્મિન્ પુદ્ગલાયણાધિતમે દ્રવ્યમમુકેન પુદ્ગલેનાસૌ મૃત ઇત્યેવં મન્યતાન્યસ્માદધ્વગાત્ બ્રહ્મચારિણઃ સકાશાચ્છ્રત્વા સીમાન્તે સ્થાતું શીલં યસ્ય તસ્મૈ ભાગમદત્વા ગૃહ્ણન્ યતિરયતિર્ભવેત્, અશ્રામણેરો ભવતીતિ યાવત્ । અત્રાપિ શરીરાઙ્ગમેવ સ્થાનં ॥
અથ મૃતસ્ય શ્રામણેરસ્ય તદ્દ્રવ્યં તત્કસ્ય પ્રાપ્નોતીત્યાહ । યદ્વિત્તમિત્યાદિ ॥ મૃતસ્ય યતેરથવાર્હતઃ પરિનિર્વૃતસ્ય યદ્દ્રવ્યં તત્સર્વમુપાધ્યાયસ્ય પ્રાપ્નોતીત્યેવં જગૌમુનિઃ, ભગવાનાહેત્યર્થઃ ।
હર્તુરિત્યાદિ । એતે હસ્તિનો વિસ્તીર્ણપ્રદેશે ચરન્તિ । તત્તુ કશ્ચિદ્વ્રતી હસ્તિનં હરેત્ । તત્ર હર્તુરિષ્ટામભિપ્રેતાં દિશં યદિ હસ્તી યાયાત્, તસ્મિન્ હર્તુર્નેતુરભિપ્રેતાં દિશં યાતે હસ્તિનિ । વ્રતિનશ્ચ સ્વકં રુદ્ધાં સત્યાં । કરિણં હસ્તિનં પાતીતિ કરિપો હસ્ત્યઽવરોહકઃ । તસ્મિન્ કરિપે । કીદૃગ્વિધે? હૃતસંજ્ઞિનિ । હૃતો હસ્તી મમેતિ સંજ્ઞા યસ્ય તસ્મિન્ હૃતસંજ્ઞિનિ કરિપે સતિ અસૌ હર્તા વ્રતી ચૌરઃ સ્યાદશ્રામણેરો ભવતીતિ । અનયા કારિકયા પાદચતુષ્ટયં ( સ્શ્ 31 ) સ્થાનં । અનભિમતા દિક્, ઉપચારઃ, પરિપન્થિ ચિત્તં ચેતિ ચત્વારિ સ્થાનાનિ નિર્દિષ્ટાનિ ॥
પૂજાચીવરેત્યાદિ । પૂજાર્થ ચીવરમાલા પૂજાચીવરમાલા । તસ્યા અન્તદ્વયં, તસ્ય મોચનં મુક્તિરપનયનં । તયા અન્તદ્વયં મુક્ત્વા ચીવરમાલાયાઃ । અવનૌ પૃથિવ્યાં યા ચ્યુતિઃ પાતઃ અસ્યાઃ ચ્યુતૌ સત્યાં ભ્રશ્યતે । કુતઃ? સંવરાત્ । સંવરીતિ શેષઃ । બોધિવૃક્ષાદપિ અંશુકં વસ્ત્રં ગૃહ્ણન્ અયતિર્ભવતિ । અનેન શ્લોકેન સ્થાનત્રયં પ્રતિપાદિતં । ઉભયાન્ત[યો]ર્બન્ધઃ, મનસા પરપરિગ્રહો, વસ્ત્રં ચેતિ । તત્ર કીલકબદ્ધાયાં ચીવરમાલાયાં ઉભયાન્તસ્થાનં । યદા અન્યોન્યાપરિજ્ઞાનાદુભૌ ચોરયતશ્ચીવરમાલાયા અન્તદ્વયં મુઞ્ચતસ્તદા પરસ્પરપરિગ્રહઃ સ્થાનં । ખણ્ડચ્છેદે તુ તદેવ વસ્ત્રં સ્થાનં ॥
ક્ષિપ્તેત્યાદિ ॥ ક્ષિપ્તાનિ પ્રકીર્ણાનિ મૌક્તિકહારાદીનિ યસ્મિન્ મહાકુલે તદેવમુચ્યતે । તત્ર ગતો યતિઃ સહાયે જાતે સતિ તસ્યૈવ સહાયસ્ય હસ્તાયાં પ્રસેવિકાયાં તતઃ કુલાત્ પ્રકીર્ણમૌક્તિકહારાદિ ગૃહીત્વા ન્યસતિ । તન્ન્યસ્તં તેનૈવ સહાયેન હારયન્ કિં સંવરચ્યુતિરિતિ વક્ષ્યતે । જટાલેનેત્યાદિ । અથવા જટાલેન લોમશેન શુના કુર્કુરેણ તન્મહાકુલાત્ તં મૌક્તિકહારાદિકં હારયન્ ઉપલાપ્ય વત્સં તૃણાદિના ગોકાયપોતકં હરન્ કિં સંવરચ્યુતિઃ? કિં પુનઃ ( સ્શ્ 32 ) પાદચ્યુતિમાત્રેણૈવ સંવરત્યાગો ભવતિ? નેત્યાહ । ઉપચારસ્તૈસ્ત્યક્તશ્ચેત્ સંવરચ્યુતિઃ । યદિ તૈઃ સહાયકુર્કુરવત્સૈરુપચારસ્ત્યક્તો ભવેત્, તદા યતેઃ સંવરત્યાગો ભવતિ । ઉપચારવ્યતિક્રમશ્ચાત્ર દર્શનશ્રવણવ્યતિક્રમઃ ॥
રાત્રાવિત્યાદિ । યતિઃ કશ્ચિન્નિશિ ગોશકટાશ્વાદીન્બધ્નાતિ । એતાન્ એતે ગાવો હરિષ્યન્તીતિ અત્ર પૂર્વવદાદિશેત્, યદુત ચ્યુતસંવરો ભવતીતિ । તદેવમાદિભિસ્તિસૃભિઃ કારિકાભિરુપચારશ્ચિત્તં ચ શકટાદિષુ તત્સંજ્ઞિત્વં મમત્વલાભશ્ચ સ્થાનમુક્તં ॥
ઋજુક ઇત્યાદિ । એષ કશ્ચિદ્યતિઃ હારમપહરતિ । તત્ર યદિ પ્રગુણઃ કીલકો ભવતિ, કઠિનઞ્ચ બન્ધનં ભવતિ, તદા ઉત્ક્ષિપ્યમાણમેવ [બ]ન્ધનં કીલકસ્થાનં મુઞ્ચતીતિ નિરનુબન્ધસ્થાનાચ્ચ્યાવિતમિત્યાહ । ઉત્ક્ષેપણે ચ ચૌરઃ સ્યાદિતિ । અથ કુટિલઃ કીલકો ભવતીતિ બન્ધનઞ્ચ શિથિલં ભવતિ, ન તાવત્ અશ્રામણેરો ભવતિ । વક્રત્વેન કીલકસ્ય શિથિલત્વેન બન્ધસ્ય કીલકસ્થાનાનતિક્રમં દર્શયતિ । તતશ્ચ નિરનુબન્ધસ્થાનાત્ ચ્યાવિતમિતિ નાશ્રામણેરઃ । યદા તુ સર્વેણ સર્વં બન્ધનમુક્તં ભવતિ, તદા અયતિર્ભવતિ ॥
છિદ્રયિત્વેત્યાદિ । ઘટસ્ય છિદ્રં કૃત્વા સર્પિર્ઘૃતં, ક્ષૌદ્રં મધુ, તૈલં તિલતૈલાદિ, જલં નાદેયાદિ હરન્ યતિર્યદિ પૂરાર્પ્યતઙ્ગતં ભવેત્, ધારા ચ વિચ્છિન્ના ભવેત્તદા સંવરક્ષોભમાપ્નુતે, અયતિર્ભવતીત્યર્થઃ । અવિચ્છિન્નાયાં તુ ધારાયાં યદિ શ્રામણ્યાપેક્ષયા નિવર્તતે, તદા ન ભવતીતિ વિનયવિદો વર્ણયન્તિ ।
વણ્ટયમાણ ઇત્યાદિ । દ્વયોર્ભ્રાત્રોઃ ગૃહે વિભજ્યમાને, લબ્ધુમિચ્છા લિપ્સાલાભાભિલાષઃ, તયા લિપ્સયા એકસ્ય ભ્રાતુર્ભાગાત્ યદિ બાલમાત્રમપિ ભૂમિ હરેત્ તદા ક્ષતસંવરી ભવતિ । તદત્રાશયઃ સ્થાનમુક્તં ।
અથ કિં ચૌરગૃહીતં પાત્રાદિ ત્યક્તાશયસ્ય શનૈઃ પુનર્ગૃહીતું લભ્યતે? નેત્યાહ તસ્કરેત્યાદિ । તસ્કરેણ ચૌરેણ ઉપાત્તં ગૃહીતં યત્પાત્રાદિ તં નિરાશઃ સન્ યતિઃ પુનર્ભૂયઃ આદદત્ ગૃહ્ણન્ સંવરાદ્ ભ્રશ્યત ઇતિ । સંવરણં સવરઃ । અકુશલશ્રોતસ આવરણં । તતો હીયતે । ઇતરસ્તુ અન્યક્તાશઃ પુનર્ગૃહ્ણન્ નાપદં પ્રાપ્નોતિ, અયતિર્નભવતીત્યર્થઃ । કિં પુનસ્તત્તસ્કરોપાત્તં પાત્રાદિ ગોપાલાદિદત્તં ગૃહીતું લભ્યતે? તેમિત્યાહ । મિત્રેત્યાદિ । યદિ તચ્ચૌરગૃહીતં પાત્રં મિત્રભાવેન લબ્ધં ભવેત્ મહતા વા કાર્પણ્યેન ગોપાલાદિભિર્વા દત્તં સ્યાત્, તદા આદદાનસ્ય યતેર્નાપત્તિરિષ્યતે, દુષ્કૃતમપિ ન ભવતીત્યર્થઃ ॥
યદિ ચૌરાઃ પાત્રચીવરં ગૃહીત્વા ન દદતે, તદા કથં પ્રતિપત્તવ્યમિત્યાહ । ભયેત્યાદિ । પાત્રસ્ય ચીવરસ્ય ચ મુક્તયે તેષાં ચૌરાણાં ભયોપદર્શનં કાર્ય । યત્ર તુ રાજનિ તેષાં મલિમ્લુચાં બન્ધનાદિકં ભવતિ, તત્ર ગત્વા ન વક્તવ્ય મેભિશ્ચૌરૈઃ વયં મુષિતા ઇતિ ॥
નિષ્કાસયસીત્યાદિ । એતૌ યતી ક્રિયાકારં કુર્વાણાવન્યોન્યં પ્રયાજયતઃ । ઉપાધ્યાયાચાર્યાણાં યત્પાત્રચીવરં ત્વં નિષ્કાસયસિ તદાવયોસ્તવ ચ મમ ચ । તદિત્યેવમુક્ત્વા યદ્યેકો ઽપિ યતિસ્તત્પાત્રચીવરમપહરેત્, તદા દ્વાવપિ તૌ વ્રતિનૌ તસ્કરૌ ભવતઃ । સ્વદ્રવ્યેત્યાદિ । એતૌ યતી સ્વદ્રવ્યં સ્તૈન્યચિત્તેનાપહરતઃ । તત્ર ઉભયભાગાદેકસ્ય યતેઃ ભાગાર્ધેન એકોપ્યઽયતિર્ભવતિ, દ્વિતીયોપીતરપુદ્ગલનિષ્કાસિતાર્ધેનેતિ ॥
અથ યદા બહવઃ શ્રામણેરાઃ સંભૂય કાકિનીન્યૂનાન્ પઞ્ચ માષકાનપહરેયુસ્તદા કિં તે સંવરિણો ભવન્ત્યુત નેતિ? અસંવરિણ એવ ભવન્ત્યેકાભિપ્રાયત્વાત્ ( સ્શ્ 34 ) સર્વે દ્વારિ સ્થિતચેલ્લકવત્ । દાસ્યામ ઇત્યાદિ । એતે યતય એકાભિપ્રાયા મહલ્લકેન સહ ક્રિયાકારં કુર્વત । મહલ્લક, સમં તવ ભાગં દાસ્યામઃ, કેવલં દ્વારે તિષ્ઠ વય ચૌરિકાં કરિષ્યામ ઇતિ । એવં પ્રતિજાનનાસ્ય । ઉક્તં કરોતીત્યુક્તકૃત્ । તસ્યોક્તકૃતો મહલ્લકસ્ય તુલ્યાપત્તિઃ । કૈઃ સહેત્યાહ । ચૌરચેલ્લકંઃ । સાપિ ચૌરો ભવેદિત્યર્થઃ ॥

ઉષિત્વેત્યાદિ । કશ્ચિદાગન્તુકો યતિઃ ઉષિત્વા, નિવાસં કલ્પયિત્વા પાત્રચીવરં વિસ્મૃત્ય ગચ્છતિ । તસ્મિન્નાગન્તુકે ગતે આગત્યાગત્ય યો યતિઃ તત્પાત્રચીવર ગાપયેત્સ ચૌરા ભવતિ । એવમાવાસિકાઃ સર્વેત્યાદિ । અમુનાનન્તરોક્તેન પ્રયોગેણ યદિ સર્વે આવાસિકાસ્તદાગન્તુકસ્ય પાત્રમપ[હ]રેયુસ્તદા સવ ક્ષતસંવરા ભવન્તિ । યસ્ય તુ તત્પાત્રચીવરં, સ યદિ સંસ્મૃત્ય નયતિ ન કિલ્વિષી । કિલ્વિષમુચ્યતે પાપં । તદસ્યાસ્તી[તિ] કિલ્વિષો । ન કિલ્વિષી અનાપત્તિકઃ સ્યાદિતિ યાવત્ ।
અન્યસ્યેત્યાદિ । યઃ શ્રામણેરઃ સ્તેયચિત્તેનાન્યસ્ય યતેઃ પાત્રમન્યેન યતિના આનાયયતિ, સ દોષવાન્ ભવતિ, અયતિર્ભવતીત્યર્થઃ । યસ્ત્વાનેતા તસ્યૈવંવિધા બુદ્ધિરેતત્પાત્રં અસ્યૈવાનાયયિતુર્યતેરિત્યેવં સતિ ન દોષો, [અ]યં ન દોષભાગ્ ભવતિ સ્તૈન્યચિત્તાભાવાત્ । યે તુ સહાનીય યતિર્વ્રતીતિ પઠન્તિ, તેષાં વિના સહશબ્દેન ( સ્શ્ 35 ) તૃતીયર્યવ સહાર્થસ્ય દ્યાતિતત્વાત્ સહશબ્દગ્રહણમતિરિચ્યતે । ન વા સહાર્થ ઇયં તૃતીયા કર્તરિ વિઘાનાત્ । યત્તદોશ્ચ સંબન્ધિત્વાત્ તચ્છબ્દપ્રયોગો હીયતે । તસ્માદ્ય અની[ય] યતિર્વ્રતીત્યેવ પાઠઃ ।
યાવત પૂજેત્યાદિ । યાવત્ મુનેર્બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ પૂજા ક્રિયતે તાવત્ સંઘસ્યાપિ પૂજાસત્કારઃ પ્રવર્તતે ઇત્યેવં મત્વા યઃ સાંઘિકં લાભં સ્તૈન્યચિત્તેન સ્તૂપાય દદાતિ, સ્તૌપિકં વા લાભં સંઘાય દદાતિ સ ક્ષતસંવરો ભવત્યયતિર્ભવતીત્યર્થઃ । નનુ ચ યાઃ કાશ્ચિત્સંપદઃ સર્વાસ્તા ભગવન્તમાગમ્યતિ । યોનિસોમનસિકારેણ સ્તૈન્યચિત્તાસંભવઃ । નૈતદસ્તિ । એતદેવ હિ વિદારણં સ્તૈન્યચિત્તસ્યોત્થાપકં યથા કારુણ્યેન સલિલમપહરત ઇતિ । કુતસ્તસ્યાદત્તાદાનં સિદ્ધ્યતે?
કિં પુનઃ સાંઘિકાત્કોશાત્ સ્તૂપસ્યોદ્ધારકં ગૃહીતું લભ્યતે? નેમિત્યાહ । લિખિત્વેતિ વિસ્તરઃ । સવારિકૈર્વા પક્ષવારિકે માસવારાવારિકૈર્વા સાંઘિકાત્કોશાત્ લિખિત્વોદ્ધારકં ગ્રહીતવ્યં । મિથઃ પરસ્પરં । સ્તૂપાત્ સંઘસ્ય ગ્રહીતવ્યં । સંઘાચ્ચ સ્તૂપસ્યેત્યર્થઃ । તૈશ્ચ વારિકૈઃ કર્માદાનપરિસમાપ્તૌ વક્તવ્યં- ઇયત્ હિરણ્યં સુવર્ણાદિ સ્તૌપિકાત્ કાશાદગૃહીતં સાંઘિકાચ્ચ ઇયદિતિ । નોક્તકૃતો ઽન્યથેતિ । કથમન્યથા? યદિ વિના લિખિત્વોદ્ધારકં ગૃહ્ણન્તિ, માસનિષ્કાસે ચ ન વદન્તિ, તદા નોક્તકૃતો ભવન્તિ । ઉક્તં ન કુર્વન્તીતિ નોક્તકૃતો, દુષ્કૃતે પ્રાપ્નુવન્તીત્યર્થઃ ॥
સ્વાંશેત્યાદિ । તત્રાંશો ભાગો ઽવયવ ઇત્યનર્થાન્તરં । સ્વકીર્યો ઽશઃ સ્વાંશઃ । તેન મુક્તો યઃ પરકીર્યો ઽશઃ તં હરતીતિ સ્વાંશમુક્તહરઃ, આત્મભાગવ્યતિરિક્તભાગહર ઇત્યર્થઃ । એતૌ યતી એકત્ર કુલે લાભં લભેતે । તયોર્દ્વયોર્મધ્યે યઃ પરભાગહરઃ શ્રામણેરઃ સ ચૌરો ભવતિ । વિશ્વાસં તુ પુનર્દાસ્યામીતિ ચ કૃત્વા ગૃહ્ણન્ નાપદં પ્રાપ્નોતિ । લભસે ત્વમિત્યાદિ । એતૌ યતી ક્રિયાકાર કુર્વાતે । યં ત્વં લાભં લભસે અહઞ્ચ યં લાભ લભે તદાવયોસ્તવ ચ મમ ચ વદિત્વૈવં ક્રિયાકારં કૃત્વા સમુત્પન્ને લાભે સતિ યસ્તં ક્રિયાકારં ભિનતિ તતોર્ધેન તસ્કરો ભવતિ, દ્વિતીયસ્ય યતેર્ભાગેણાશ્રામણેરો ભવતીત્યર્થઃ ॥
દક્ષિણાદેશનેપ્યેવમિત્યાદિ । યથા દ્વયોઃ કુલોપકયોરેકસ્ય ક્રિયાકારં ભિન્દતઃ સંવરચ્યુતિરુક્તા, એવ દક્ષિણાદેશને ઽપિ દ્રષ્ટવ્ય । દક્ષિણાદેશનઞ્ચ દાનગાથાપાઠઃ । દ્વયોશ્ચ પાંશુકૂલિકયોર્મધ્યે પાંશુકૂલે સમુત્પન્ને સતિ યઃ ક્રિયાકારં ભિનત્તિ સ ચ્યુતસંવરો ભવતિ ॥
પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટઃ સાંઘિકો લાભઃ સ્તૂપાય ન દાતવ્યઃ સ્તૌપિકશ્ચ સંઘાયેતિ । અન્યસ્મૈ સુતરાં દાતું ન લભ્યત ઇત્યભિનિવેશત્યાજનાર્થં વિધિં દર્શયન્નાહ । ઉપકારીત્યાદિ । ઉપકર્તુ શીલં યેષાં તે ઉપકારિણો, વિપર્યયાદનુપકારિણઃ । તેભ્યઃ સાંઘિકમન્નપાનાદિ દાતવ્યં । કે પુનસ્તે ઇત્યાહ । વિહારસ્વામિ રાજાદયઃ ઉપકારિણઃ, ચૌરાદયો ઽનુપકારિણ ઇતિ યથાક્રમં ઉભૌ બોદ્ધવ્યો ॥
શ્રીઘનેભ્યોપીત્યાદિ । યદિ ચેલ્લકાઃ સાંઘિકે વિહારે આલેપનં સંમાર્જ[ના]દિકં કુર્વન્તિ તદા તેભ્યઃ સંઘતઃ પાદાસ્યઙ્સ પૂર્વાહ્ણિકાદિ દાતવ્યમન્યથા નેતિ । અપિશબ્દેન ન કેવલમુપકાર્યપકારિણો જ્ઞાતવ્યાઃ શ્રીઘનેભ્યો ઽપ્યેવંવિધકર્મકારિભ્ય ઇતિ ( સ્શ્ 37 ) દર્શયતિ । નનુ ચ શ્રામણેરસ્ય પ્રવ્રજિ[ત]ત્વાદ્વિનાપિ વિહારલેપનાદિકરણેન સાંઘિકાન્નપાનપરિભોગો લભ્યત એવ । તત્કિમર્થમુચ્યતે શ્રીઘનેભ્યો ઽપીતિ । ઇદમેવ આશંવયમાને કૃતે ત્રિચીવરેણ વિભૂષિતસ્ય હિ ભિક્ષોઃ સાંઘિકાન્નપાનપરિભોગો ઽનુજ્ઞાતો ભગવતા સૂત્રે, ન શ્રામણરસ્ય અતો વિઘા[ના]ન્તરમાહ ભગવાન્- શ્રીઘનેભ્યો ઽપીતિ । ન વા વિનયે તર્કો ઽવતારયિતવ્યઃ યત્કિઞ્ચિદેતદિતિ ॥
સીમાન્તસ્થાયિન ઇત્યાદિ । સીમાન્તરાલે સ્યાતું શોલં યસ્ય યતેસ્તસ્મૈ ભિક્ષુસહિતાય ભિક્ષૂણાયુપસ્યાતકારિણે તણ્ડુલાદિકં દત્વા દારકપ્રસ્યવ્યાજેન તણ્ડુલાદિકં યતિર્ગૃહ્ણીયાત્ । કેચિતુગૃહ્ણાયાત્તણ્ડુલાદિ નેત્યન્તે નકારં પઠન્તિ । સીમાન્તસ્થાયિને અદત્વેતિ વાત્રાકારઃ પ્રશ્લિષ્ટાસ્તાતિ મત્વૈવં વ્યાવક્ષતે । સીમાન્તપાતિને યતયે તણ્ડુલાદિકમદત્વા દારકપ્રસ્થવ્યપદેશેન તણ્ડુલાદિ ન ગ્રાહ્યમિતિ તદત્રોભયસ્મિન્ પાઠે ન દોષઃ ॥
અત્યક્તાશ ઇત્યાદિ । અત્યક્તા પાત્રાદિ પ્રત્યાશા યેન સ તથોક્તઃ । સ્વપાત્રચીવરં નષ્ટમિતિ । ન કેનચિદપહૃતં કિન્તુ કથઞ્ચિત્ પ્રમાદાચ્છોરિતં । તદ્દૃષ્ટ્વાયતિરુત્પાદયેદ્ગૃહ્ણોયાત્ । મત્વૈવમિતિ । કથમેવં મત્વા? અત્યક્તાશસ્ય મત્વા નષ્ટં પાત્રચીવરં ગૃહીતું લભ્યતે, નેતરસ્ય । એવં ગૃદ્ધો યતિઃ કીદૃશ ઇત્યાહ નષ્ટપાત્રાદિઃ । નષ્ટાનિ પાત્રાદીનિ યસ્ય સ એવમુચ્યતે । આશાં નૈવ ત્યજેદિતિ । ( સ્શ્ 38 ) યત્રૈવ નષ્ટપાત્રાદિ લપ્સ્યે, તત્રૈવ ગ્રહીષ્યામીત્યેવં પ્રજ્ઞો ભવેદિત્યર્થઃ । યસ્તુ નિરાશીભૂતઃ પાત્ર ચીવરં નષ્ટં ગૃહ્ણાતિ, તસ્ય દુષ્કૃતં ભવતિ, ન સંવરત્યાગો । ન હિ તેન ચૌરાત્ પ્રતિચૌરિકા કૃતાનપહૃતત્વાદ્દ્રવ્યસ્ય ।

લાભાર્થં ક્રિયાકારપ્રસંગેનોદ્દેશાદિક્રિયાકારાતિક્રમે ઽપિ દુષ્કૃતં દર્શયિતુમાહ । સ્વાધ્યાયેત્યાદિ । એતે શ્રામણેરા સંઘશીલકં કૃત્વા ક્રિયાકારં કુર્વન્તિ । સ્વાધ્યાયમધ્યયનમુદ્દેશં વા કરિષ્યામ ઇત્યેવં ક્રિયાકારં કૃત્વા યે ક્રિયાકારં ન પ્રતિપાલયન્તિ, તે જિનોદિતલંઘિનઃ । જિનેન બુદ્ધેન ભગવતા ય ઉદિતઃ ઉક્તો વિનયસ્તં લંઘિતું શીલં યેષાં તે જિનોદિતલંઘિનો, દુષ્કૃતં પ્રાપ્નુવન્તીત્યર્થઃ । તદનેન સર્વત્રૈવં ધાર્મિક ક્રિયાકારાતિક્રમે દુષ્કૃતં ભવતીત્યાખ્યાતં ભવતિ ॥
પતાકેત્યાદિ । યતિના ધ્વજાપતાકાદિલક્ષણઃ સ્તૂપતો ન ગ્રહીતવ્યઃ । નિર્ગ્રન્થસ્તૂપગ્રહણં ચોપલક્ષણાર્થં । તેન પણ્ડરભિક્ષુસ્તૂપાદેરપિ ગૃહ્ણતઃ સ્યાદેવ દુષ્કૃતં, ન તુ સંવરત્યાગઃ સ્વામિનો ઽભાવાત્ । યત્ર તુ સ્તૂપે દેવલકઃ આસ્તે તસ્માદ્ગૃહ્ણતઃ સ્યાદેવ સંવરત્યાગઃ । અનિલેન વાતેન તુ ઉદ્ધૃતં કંપિતં પાતિતં ચ યત્પતાકાદિ તત્પાંશુકલમિતિ કૃત્વા ગહીતવ્યં ॥
શુલ્કકૃત્યમિત્યાદિ । શુલ્કશબ્દેન રાજકુલપ્રત્યાયોત્પત્તિસ્થાનમુચ્યતે । યસ્ય ઘટ્ટ ઇતિ પ્રાકૃતજનપ્રતીતિઃ । તત્ર કૃત્ય પ્રયોજનં । કિન્તુ તસ્માત્ સ્થાનાદુચિતદાનાપ્રદાનાર્થ યત્પરદ્રવ્યનયનં તદર્થં પરેષાં દ્રવ્યં યતિઃ સ્વયં ન નયેત્, નાપિ પરેણ નાયયેત્ । શુલ્કં યત્પ્રદાનં તસ્ય ચ મોક્ષાર્થમુપાયં નોપદિશેત્- અમુના માર્ગેણ ગચ્છ, તતસ્તે શુલ્કપ્રદાનં ન ભવતિ । રત્નં દત્વેત્યાદિ । કશ્ચિચ્છઠકજાતીયો વણિ[જ]કઃ શુલ્કપ્રદાનમુક્તયે શુલ્કાત્પ્રાગ્યતિભ્યો યથાવૃદ્ધિકયા રત્નં દત્વા પશ્ચાત્ ( સ્શ્ 39 ) શુલ્કકરયયતિવાહ્યકૃતાકણ્ડિકયા તદ્રત્નં માર્ગયતોતિ ચ । યતયઃ પ્રાક્તસ્યાભિપ્રાયં ન જાનન્તીતિ બાદ્ધવ્યં, અન્યથા હિ સંવરત્યાગઃ સ્યાત્ । તસ્મિન્ અપરિજ્ઞાતે તૈર્યતિભિઃ- એવં નામ ત્વં મોહપુરુષ, અસ્માકં વિસંવાદયસીત્યેવં સુષ્ઠુપરિભાષ્ય તદ્રત્નં તસ્યૈવ વણિજા દાતવ્યં । નાસ્તિ શુલ્કમિત્યાદિ । મુનેર્બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ શુલ્કં નાસ્તિ । વ્રતમસ્તિ યેષાં તે વ્રતિનઃ । પરિભોગાયેદં પારિભોગિકં । તસ્મિન્ પારિભોગિકે દ્રવ્યે મુનેરિવ વ્રતિનાં શુલ્ક નાસ્તિ । અન્યત્રાસ્તીત્યુક્તં ભવતિ । અત એવાહ । ક્રયવિક્રયકૃદ્દદ્યાદિતિ । ક્રયવિક્રયં કરોતીતિ ક્રયવિક્રયકૃદ્યતિઃ શુલ્કં પ્રયચ્છેત્ ।
વર્ષાવાસિકેત્યાદિ । યત્ર ગ્રામે નગરે વા યઃ શ્રામણેરો વર્ષામુપગતઃ, તસ્ય તત્ર વર્ષાવાસિકલાભો દાતવ્યઃ । જીવિતસ્ય બ્રહ્મચર્યસ્ય ચ યયોઃ શ્રામણેરયોર્નાશઃ તયોરપિ વર્ષાવાસિકલાભા દાતવ્યઃ । તેનૈતદુક્તં ભવતિ- જીવિતાન્તરાયભયભીતં બ્રહ્મચર્યાન્તરાયભયભીતં મુક્ત્વા અન્યેષામવર્ષોષિતાનાં વર્ષાવાસિકલાભો ન દાતવ્યઃ । પ્રાક્પ્રાગુપગતૈરિત્યાદિ । યે શ્રામણેરાઃ પ્રાક્ શ્રાવણમાસસ્ય પ્રતિપદિ વર્ષામુપગતાસ્તૈઃ પ્રાગેવાશ્વિનમાસસ્ય પ્રતિપદમારભ્ય વર્ષાવાસિકયાચના કર્તવ્યા । યે તુ પશ્ચાત્ ભાદ્રપદમાસસ્ય પ્રતિપદિ વર્ષામુપગતાસ્તૈઃ પશ્ચાદેવ કાર્તિકમાસે । યદિ સર્વઃ સંવઃ પ્રયમાયામુપગચ્છતિ તદા સંઘવશેન પશ્ચાદુપગતૈરપિ યુગપદેવ વર્ષાવાસિકલાભો યાચનીયઃ ॥
પુનર્ગૃહ્ણાતીત્યાદિ । તત્ર વસ્તુ પૂર્ણવિશવષત્વં । વાક્પ્રવ્યાહારો વિશિષ્ટાર્થદ્યોતકઃ । કર્મ ક્રિયા કર્મેતિ કૃત્વા, ક્રિયતે વા અનેનેતિ । કર્મશબ્દેનોપસંપત્કર્મૈવાભિધીયતે । તેન હિ કર્મણા સ પુદ્ગલો ભિક્ષુઃ ક્રિયતે । વસ્તુ કર્મ ચ વસ્તુકર્મણો, ( સ્શ્ 40 ) તયોર્જુગુપ્સા નિન્દા, તયા યઃ પુદ્ગલો ભિક્ષુભાવં પરિત્યજ્ય પુનર્દીક્ષાં પ્રવ્રજ્યાં ગૃહ્ણાતિ, તસ્મૈ અપિ યતયે વર્ષોષિતૈઃ સહ સમો લાભો દાતવ્યઃ । અન્યે ત્વન્યથા વ્યાચક્ષન્તે । ત્રિશરણયાચનામારભ્ય યાવત કાષાયપરિધાનમિદં વસ્તુ, બુદ્ધં ભગવન્તં પ્રવ્રજિતમનુપ્રવ્રજામીતિ ઇદં કર્મ વિશિષ્ટાર્થદ્યોતકત્વાત્ક્રિયાકર્મેતિ કૃત્વા । વસ્તુ ચ કર્મ ચ વસ્તુકર્મણી, તયોર્જુગુપ્સા નિન્દા, તયા યઃ પુદ્ગલઃ શ્રામણેરભાવં પરિત્યજ્ય પુનર્દીક્ષાં પ્રવ્રજ્યાં ગૃહ્ણાતિ, તસ્મૈ અપિ યતયે વર્ષોષિતૈઃ સહ સમો લાભો દાતવ્યઃ । ક એવમાહેત્યતો બ્રવીતિ ઇત્યાહ સર્વવિત્, ભગવાનાહેત્યર્થઃ ॥
અવર્ષોષિતેત્યાદિ । તત્ર ત્રૈમાસાનધિષ્ઠાનાદવર્ષોષિતઃ । વિભ્રાન્તો યઃ પ્રવ્રજ્યાપપ્રવ્રજિતઃ । કુત્સિતા દૃષ્ટિર્યસ્યેતિ કુદૃષ્ટિઃ, મિથ્યાદૃષ્ટિક ઇત્યર્થઃ । મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ચ નાસ્તિકપ્રવૃત્તિઃ- નાસ્તિ માતા, નાસ્તિ પિતા, નાસ્તિ સુકૃતદુષ્કૃતાનાં કર્મણાં ફલવિપાક ઇતિ । જીવિતેન્દ્રિયનિરોધાત્ મૃતકઃ । દેશાન્તરગતો ઽન્યદ્યત્ર દેશગમનાત્ । ઇત્યેતે પઞ્ચ પુદ્ગલાઃ લાભં નાર્હન્તિ ॥
અમુષ્મૈ દેયમિત્યાદિ । અમુકસ્મૈ ભિક્ષવે દાતવ્યોયં મદીયો લાભ ઇત્યેવં લાભે સમુત્પન્ને સતિ યદિ કશ્ચિદ્યતિઃ મ્રિયતે તદા નિયતમવશ્યં તસ્મૈ વિકલ્પિતભિક્ષવે સ લાભો દેય ઇતિ ભગવતોક્તં । દેશાન્તરેત્યાદિ । ઇતો દેશાત્ત્રૈમાસમધિષ્ઠાયાન્યત્ર દેશાન્તરગતસ્ય યતેઃ લાભઃ કલ્પે મન્દિરે કલ્પકુટયાં સ્થાપયિતબ્યઃ । યદા ચાવર્ષોષિતવિભ્રાન્તકુદૃષ્ટયસ્ત્રયઃ પુદ્ગલાઃ સંઘસ્યાનર્થ કુર્વન્તિ, તદા તેભ્યઃ પ્રાશ્યાદિ ન સાંઘિકમન્નપાનાદિ દાતવ્યં બુધૈઃ । નનુચ લાભં નાર્હન્તિ પઞ્ચકેત્યુક્તં ( સ્શ્ 41 ) તત્કિમર્થમિદમુચ્યતે- અમુષ્મૈ દેયમિત્યાદિ કારિકાદ્વયં? સત્યમેતત્ । કિન્તુ યદા અવિકલ્પો મ્રિયતે, અનુત્પન્ને ચ લાભે ગચ્છતિ, અવર્ષોષિતવિભ્રાન્તકુદૃષ્ટયશ્ચ ત્રયઃ પુદ્ગલાઃ યદાનર્થં વા કુર્વન્તિ, તદૈતે પઞ્ચ પુદ્ગલા લાભં નાર્હન્તિ, વિપર્યયાદર્હન્તીતિ વ્યભિચારસંભવાદદોષઃ ॥
આચ્છાદમિત્યાદિ । એતે યતયઃ કુલે વર્ષામુપગતા ભવન્તિ । તત્ર યદિ દાનપતિ સામાન્યેનૈવં વદેત્- આચ્છાદં દાસ્યામિ, ચીવરં દાસ્યામિ, ચીવરમૂલ્યં દાસ્યામિ, આચ્છાદમૂલ્યં દાસ્યામીત્યેભિશ્ચતુર્ભિઃ શબ્દૈરુત્પદ્યતે યો લાભઃ સ સમુખીભૂતાનાં પ્રાપ્નોતિ, નેતરેષાં । વર્ષાવાસિકેત્યાદિ । વર્ષોષિતાનામાચ્છાદં દાસ્યા[મિ], ચીવરં, આચ્છાદક્રયં, ચીવરક્રયં ચૈતૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ શબ્દૈર્યો લાભઃ સમુપજાયતે, સ વર્ષોષિતાનાં પ્રાપ્નોતિ । યદિ દાયકસ્તદ્વર્ષાવાસિકં લાભ અવર્ષોષિતાનામપિ દદાતિ, તદા દાયકસ્યેચ્છયા ગૃહ્ણતો ન દોષઃ ॥
યામિક ઇત્યાદિ । યસ્મિન્ દિવસે ભગવાનુત્પન્નઃ અનુત્તરાઞ્ચ સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ તત્ર યો મહો યા પૂજા, સ જાતિસંબોધ્યાદિમહઃ । તત ઉત્પન્નો યો લાભઃ સંઘસ્ય સ એવમુચ્યતે । મૃતપરિષ્કારશ્ચ ક્ષુદ્રપરિષ્કારશ્ચેત્યાદિ દ્વન્દ્વઃ । કાલિકઃ યામિકઃ યાવજ્જીવિકઃ સાપ્તાહિકઃ મૃતપરિષ્કારઃ ક્ષુદ્રપરિષ્કારઃ નૈત્યકઃ અકાલચીવરં કુટીપ્રતિષ્ઠા જાતિસંબોધ્યાદિમહોદ્ભવશ્ચેતિ યો ઽયં દશપ્રકારો લાભઃ સ સંમુખીભૂતાનાં પ્રાપ્નોતિ ॥
અનાધેયમિત્યાદિ । સાંઘિકં યચ્છયનાસનં તદનાધેયં, પ્રતિબન્ધત્વેન ન દાતવ્યમિત્યર્થઃ । ન વિક્રેતવ્યં, ન ચ પૌદ્વલિકં કૃત્વા પરિભોક્તવ્યં । યે તુ શ્રામણેરાઃ ( સ્શ્ 42 ) સાંઘિકં શયનાસનં પ્રતિબન્ધકત્વેન દદતિ, વિક્રીણીતે, પૌદ્ગલિકત્વેન વા પરિભુઞ્જતેરં તેષાં દુષ્કૃતં ભવતિ ॥

ચાતુર્દિશાયેત્યાદિ । કશ્ચિદ્દાનપતિઃ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યાન્ત, કદાચિચ્ચાતુર્દિશાયાર્યસઘાય દદાતિ, બુદ્ધાય વા ભગવતે, સંમુખીભૂતાય વા સંઘાય તત્સર્વં યતિસ્તત્ર તત્રોપનામયેત્ । યચ્ચાતુર્દિશાય દત્તં તચ્ચાતુર્દિશાયૈવોપનામયિતવ્યમિત્યેષા દિક્ ॥
તૂષ્ણીં દત્વેત્યાદિ । કશ્ચિદ્દાનપતિઃ વિહારમાગત્ય મુક્તાફલાદિક દત્વા તૂષ્ણીં ભૂતો ગચ્છેત્ । તસ્મિન્ તૂષ્ણીં દત્વા ગતે દાનપતૌ સતિ બુદ્ધાય ભગવતે મુક્તા ફલાદિ દાતવ્યં, યચ્છયનાસનં તચ્ચાતુર્દિશાય । સંમુખીભૂતાય તુ સંઘાય વસ્ત્રાદિકં દાતવ્યમિતિ ॥
કતિભિરઙ્ગૈઃ સમન્વાગતો ઽદત્તાદાનં ગૃહ્ણન્ અશ્રામણેરો ભવતિ? આહ । પૃથુદ્રવ્યમિત્યાદિ । પૃથુવિસ્તીર્ણં । કિં તદ્દ્રવ્યં? કાકિનીન્યૂનં માષકપઞ્ચકં । સ્વકીયમપિ કદાચિત્તદ્ભવતીત્યાહ । પરોપાત્તમિતિ । કદાચિદ્દ્રવ્યં પરોપાત્તમપિ સત્ યતિઃ પરોપાત્તસંજ્ઞા ન ભવતીત્યત આહ । તત્સંજ્ઞી પરોપાત્તસંજ્ઞીત્યર્થઃ । કદાચિદેતત્સર્વં ભવ[તિ], ન તુ સ્તેયચેતનેત્યતઃ સ્તેયચેતનેતિ વચનં । સ્તૈન્યચિત્તં ચોપસ્થિતં ભવતાત્યર્થઃ । કદાચિદેતદઙ્ગચતુષ્ટયં સંભવદપિ સત્ તદ્દ્રવ્ય સ્થાનાન્ન ચ્યાવિતં સ્યાદિત્યત આહ । સ્થાનચ્યુતિશ્ચેતિ ।
પઞ્ચભિરઙ્ગૈઃ સમન્વાગતો યતિરદત્તમાદદાનો ઽપિ ન ચ્યુતસંવરો ભવતિ । કતમૈઃ પઞ્ચભિરિત્યાહ । દત્તસ્વકેત્યાદિ । દત્તસંજ્ઞા સ્વકસંજ્ઞા અપરોપાત્તસંજ્ઞા ચ વિદ્યતે યસ્ય યતેઃ સ યથોક્તો યતિઃ । અન્યો ઽપિ ચ સ્વાંશાત્તાવત્કાલિકત્વેન ચ ગૃહ્ણન્ ન સંવરં સંવરી જહાતિ ।
આદાયાદત્તમિત્યાદિ । આદાયેતિ ગૃહીત્વા । અદત્તં પુ[નઃ] દ્રવ્યં ઉત્પ્લુયેદ્વધ્વા ખમાકાશં ગત્વા । દિશાનાં ચતુષ્ટયં દિક્ચતુષ્ટયમિત્યર્થઃ । આશાશબ્દસ્ય દિક્પર્યાયત્વાત્ । તત્રૈવેતિ । યસ્માત્ પ્રત્યાગતઃ પુનર્ભૂયસ્તત્રોપવિષ્ટઃ । સન્ ક્ષતસંવરો ભવતિ, અયતિર્ભવતીત્યર્થઃ ।
અવક્રીતાદિરિતિ વિસ્તરઃ । કશ્ચિદ્યતિઃ કેનચિત્ક્રીતો ભવતિ, ભૃતકો વા સ અજ્ઞાનાત્ સ્મૃતિસંપ્રમોષાત્કલ્પિકસંજ્ઞયા વા પરદ્રવ્યં ગૃહ્ણન્ ક્ષતસંવરો ભવતિ । ઉન્મત્તવિક્ષિપ્તચેતસસ્તુ યતયઃ પરસ્વમાદદાના અપિ સન્તોનાપત્તિભાજો ભવન્તિ સ્તૈન્યચિત્તાભાવાત્ ॥
તત્ર કાલિકમિત્યારભ્ય યાવદ્દક્ષિણાદેશનેપ્યેવમિત્યેભિર્વાક્યૈઃ સંવરત્યાગ ઉક્તઃ । ઉપકાર્યપકારિમ્ય ઇત્યારભ્ય યાવત્ તૂષ્ણીં દત્વેત્યાદિભિર્વાક્યૈઃ દુષ્કૃતાન્યુદાહૃતાનિ । શેષૈસ્તુ પાઞ્ચાઙ્ગનિયમ ઇતિ ।
ભાજનસ્થં ગુરુ દ્રવ્યં ચૌર્યબુદ્ધયા યતિર્નયન્ ।
યોજનાનિ દશૈકઞ્ચ સ્યાન્ન વા શ્રીઘનઃ ॥
સ્ફુટાર્થાયાં શ્રીઘનાચારસંગ્રહટીકાયાં અદત્તાદાનવિરતિશિક્ષાપદં
દ્વિતીયં ॥
મૈથુનવિરતિશિક્ષાપદલક્ષણં લબ્ધ્વાવકાશમધિકૃત્યાહ । નૃસ્ત્રીત્યાદિ । ના ચ સ્ત્રી ચ પણ્ડકશ્ચેતિ નૃસ્ત્રીપણ્ડકાસ્તેષાં યાનિ વિણ્મૂત્રવક્ત્રાણિ, તેષાં યત્ રન્ધ્રં વિવરં છિદ્રં, તસ્મિન્ અઙ્ગજાતં પુરુષેન્દ્રિયં તિલમાત્રમપિ પ્રક્ષિપ્ય યઃ શ્રામણેરઃ સ્વાદં નિગમયેત્ સ ક્ષતસંવરા ભવતિ, અયતિભવતીત્યર્થઃ ॥
મનુષ્યગતિવ્યતિરિક્તેષ્વપિ સ્ત્રીપુરુષપણ્ડકેષુ મૈથુનમધ્યાચરતઃ સંવરત્યાગો ભવતીતિ દર્શયન્નાહ । માનુષામાનુષાસ્તે ત્વિતિ વિસ્તરઃ । અત્ર કારિકાપાઠે વિવાદઃ । તત્રૈકે માનુષામાનુષાસ્તે તુ તિર્યઞ્ચ[શ્ચ] નરાદય ઇતિ પાઠ મત્વૈવં વ્યાચક્ષતે । આહ । નરાદય ઇત્યાદિશબ્દેન સ્ત્રીપણ્ડકયોર્ગ્રહણં । તેન નરાદય ઇતિ । નૃસ્ત્રીપણ્ડકા ઇત્યર્થઃ । મનુષ્યગતિપર્યાપન્નાઃ, અમનુષ્યગતિપર્યાપન્નાસ્તિર્યગ્ગતિપર્યાપન્નાશ્ચ નૃસ્ત્રીપણ્ડકા જાગ્રન્તો મૃતાઃ સુપ્તાશ્ચ મૈથુનાશ્રયા અવગન્તવ્યા ઇતિ । અપરે પુનર્માનુષા[માનુષા]સ્તે તુ તિર્યઞ્ચશ્ચામરાદય ઇતિ પાઠં મત્વૈવં બ્રુવ[તે] । માનુષામાનુષાસ્તે ત્વિતિ । તચ્છબ્દેનાનન્તરપ્રયુક્તા નૃસ્ત્રીપણ્ડકાઃ પરિગૃહ્યન્તે તચ્છબ્દસ્યાનન્તરાભિધાયિત્વાત્ । તુ શબ્દ એવકારાર્થે । ત એવ નૃસ્ત્રીપણ્ડકા મનુષ્યગતિપરિગૃહીતાઃ અમનુષ્યગતિપરિગૃહીતાઃ તિર્યગ્ગતિપરિગૃહીતાશ્ચ પ્રત્યેકં જાગ્રન્તો મૃતાઃ સુપ્તાશ્ચ મૈથુનાશ્રયા જ્ઞેયાઃ । અમરાદય ઇત્યમરા દેવાઃ આદિશબ્દેનાન્યામપિ ગતિ ગ્રાહયતિ । અતો દેવાસુરનરકપ્રેતગતિસંગૃહીતેષ્વપિ સ્ત્રીપુરુષપણ્ડકેષુ મૈથુનમધ્યાચરતઃ સંવરત્યાગો ભવતિ । એત એવ તુ યુજ્યતે । અન્યથા હિ નરાદય ઇત્યનેન નૃસ્ત્રીતરેષાં ગ્રહણે સિદ્ધે ત્વિતિ તચ્છબ્દગ્રહણમતિરિચ્યતે । ( સ્શ્ 45 ) અથ મતં- તચ્છબ્દેન ત એવ માનુષામાનુષાઃ સંબધ્યન્ત ઇત્યસંબદ્ધમેતત્ । ન હિ પ્રત્યક્ષાપાત્તેષુ શબ્દેષુ તચ્છબ્દઃ પ્રયુજ્યત સૂરિભિરનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચાપિ તચ્છબ્દેન વિણ્મૂત્રવક્ત્રરન્ધ્રસ્ય સંબન્ધ ઇતિ પાર્યતે વક્તું, રન્ધ્રશબ્દસ્ય નપુંસકલિઙ્ગત્વાત્ એકવચનનિર્દેશાત્, ઇહ ચ તે ત્વિતિ પુંલિઙ્ગેન બહુવચનેન નિર્દેશાત્ । અથ મતં- વિણ્મત્રવક્ત્રરન્ધ્રવિશેષા ઇતિ વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ । યથા હિ વિણ્મૂત્રવક્ત્રરન્ધ્રવિશેષાઃ સ્ત્રીપુરુષપણ્ડકાઃ મનુષ્યામનુષ્યતિર્યગ્ગ[તિ]પરિગૃહીતા મૈથુનાશ્રયા જ્ઞેયા ઇત્યપૂર્વાયં ક્રિયાકાર[ક]સંબન્ધઃ નરાદીનામિતિ સંબન્ધષષ્ઠયભાવાત્ અન્યસ્યાશ્ચ ગતેઃ પરિગ્રહણાત્ । તસ્માદમરાદય ઇત્યેવ પાઠઃ । એવં વિચારિતે કેચિદત્ર બ્રુવત નરાદય ઇત્યપિ પાઠે આદિશબ્દેન સ્ત્રીપણ્ડકયોરન્ય[સ્યા]શ્ચ ગતેઃ પરિગ્રહો ભવિષ્યતિ । કો ઽત્ર વિરોધ ઇતિ ॥
અત્ર ન સર્વા તિર્યગ્યોનિરભિપ્રેતા સૂક્ષ્મૌદારિકત્વેન મૈથુનાક્ષમત્વાત્ । કિન્તુ વિશિષ્ટૈવેતિ દર્શયન્નાહ । હસ્તિનીમાદિતઃ કૃત્વેતિ વિસ્તરઃ । હસ્તિનીજાતેઃ પ્રભૃતિ યાવત્ કુક્કુટા જાતિઃ । અત્રાન્તરાલે યાન્યોન્યાપેક્ષયાક્ષુદ્રિકા મંહતો જાતિઃ તાં તાં ગચ્છન્ તસ્યાં તસ્યા જાતૌ મૈથુનમાચરન્ વ્રતાચ્ચ્યવતે, અશ્રામણેરા ભવતીત્યર્થઃ । અત એવાદિનિર્દેશાત્ હસ્તિનીજાતેયાન્યા મહત્તરા જાતિઃ, કુક્કુટાજાતેશ્ચ યાન્યા ( સ્શ્ 46 ) સ્વલ્પતરા તસ્યાં વિપ્રતિપદ્યમાનસ્ય ન સંવરત્યાગઃ, કિન્તુ દુષ્કૃતં સ્યાદિતિ ॥
યતિર્ન કેવલં મૈથુનમધ્યાચરિતં ન ક્ષમતે સ્ત્રીદર્શનાદ્યપિ ન ક્ષમત ઇતિ પ્રતિપાદ[ય]ન્નાહ । રક્તઃ સન્નિતિ વિસ્તરઃ । યતિઃ સંરક્તઃ સન્ સ્ત્રિયં ન પશ્યેત્, ન ચ તસ્યાઃ શબ્દમાકર્ણયેત્ । નિર્વસ્ત્રશ્ચ સન્ નિર્વસ્ત્રાં સ્ત્રિયં નોપેયાત્, ન ગચ્છેત્, ન ચ પુરુષેન્દ્રિયં નિર્ભુજેત્ । એતસ્યાત્ર વિધિકરણાત્સર્વત્ર દુષ્કૃતં ભવતિ ॥
કિં પુનઃ પાટિતાયામપિ મૈથુનમધ્યાચરતઃ સંવરત્યાગો ભવતિ? ભવતીત્યાહ ભિત્તિદ્વયેત્યાદિ । સ્ત્રીન્દ્રિયાધિષ્ઠાનસંજ્ઞિતાં કોટરિકાં વાતાતપાદિના શુષ્કાં શસ્ત્રેણવા પૃથક્ પૃથક્ કૃતાં તત્તૈલાદિભિઃ ક્લિન્નાં સંયોજ્યૈકીકૃત્ય યઃ શ્રામણેરો વિપ્રતિપદ્યતે સ નાશયિતવ્યઃ । સંગ્રહે સતિ । યદિ સા કોટરિકા સગ્રહમુપયાતિ, તદા દોષો ઽન્યદા નેતિ ॥

અધ ઊર્ધ્વમિત્યાદિ । કાચિત્સ્ત્રી ત્રિખણ્ડીકૃતા ભવતિ । તસ્યા અધઃ ખણ્ડે ઉપરિ ખણ્ડે ચ વિનીલાધ્માતિકાઞ્ચવ્રતી ન વ્રજેત્ । યા ચાસ્થિસઙ્કલા પૂયરુધિરાદિભિરમ્યક્તા તામપિ ન યાયાત્ । સિતાસ્થિસઙ્કલેતિ વિસ્તરઃ । સિતા શુક્લા યા અસ્થિસઙ્કલા, શૈલમયી યા શિલાયાં નિધાતા દારુમયી યા કાષ્ઠમયી, પુસ્તમયી યા લેપકૃતા । તાં સિતાસ્થિસઙ્કલાં યાવત્પુસ્તમયીં સ્ત્રિયં ન ગચ્છેત્ । મિથુનં સ્ત્રીપુરુષયોર્યુગ્મં, તત્ર ઉત્પદ્યતે યઃ સુખવિશેષઃ તન્મૈથુનં । તસ્માત્સદા સર્વકાલં યો વિરત ઇતિ યતિવિશેષણં ॥
ધ્યાનેત્યાદિ । ગતઃ પ્રાપ્તઃ । ધ્યાનમિદ્ધગતસ્તં ધ્યાનસમાપન્નં નિદ્રયાભિભૂતં ચ વિબુદ્ધમપિ શયિતં સુરાપાનાદિના મત્તં મહાભૂતવૈષમ્યાદિના વા વિક્ષિપ્તચિત્તં રુક્ષયા વા વેદનયા તુન્નં વ્યથિતં યતિ યા કાચિત્સ્ત્રી બલાદ્ગૃહીત્વા યતેરઙ્ગજાતં આત્મીયે ઽઙ્ગજાતે પ્રક્ષિપેત્ । તસ્મિન્ બલતો ઽભિનિષીદતિ માતૃગ્રામે કિમિત્યાહ । આદિમધ્યેત્યાદિ । આદાવંગજાતપ્રવેશકાલે, મધ્યે પર્યવસાને ચ ય આસ્વાદ નિગમયેત્ । યતિઃ કીદૃક્ષઃ? તતો ધ્યાનાવ્યુત્યિતઃ । સ વિહારાદ્ ઘટ્ટયિતવ્યઃ । આસ્વાદનાભાવે તુ નેતિ । એતચ્ચાધિમાત્રમધ્યમૃદુરાગિણં પુદ્ગલમધિકૃત્યોક્તમિત્યવસેયં ।
યદુક્તમાદિમધ્યાવસાનેષ સ્વાદયેદિતિ તત્ર કેયમાસ્વાદના નામેત્યાહ । નાનેત્યાદિ । નાના પ્રકારાણાં વ્યઞ્જનાનાં રસાનાં નાનાવિધેન યદુપેતં સમન્વિતં શાલિઃભક્તં તસ્ય પરિભોગઃ તદ્વદાસ્વાદના દ્રષ્ટવ્યા । યથા શૌણ્ડસ્ય મત્તવાલકસ્ય તૈલવ[ત્] સ્વચ્છસ્યાન્નાસવસ્ય સુરાયાઃ પાનાસ્વાદસ્તદ્વત્ મૈથુનાસ્વાદો ઽવસેયઃ । અન્યે અન્યથા વ્યાચક્ષતે શુણ્ડિષુ ભવઃ શૌણ્ડઃ । કઃ પુનરસૌ? અન્નાસવઃ । કીદૃશઃ? તૈલાચ્છઃ । તૈલવ[ત્] સ્વચ્છો યઃ શોણ્ડો ઽન્નાસવઃ, તસ્ય પાનમભ્યવહરણં । તદ્વત્ કિં? આસ્વાદના જ્ઞેયેતિ । અનાસ્વાદઃ પુનઃ કીદૃશ ઇત્યાહ । અનાસ્વાદા યુવગ્રીવેત્યાદિ । યથા યૂનસ્તરુણસ્ય ગ્રીવાયાં મૃતકુક્કુરબન્ધઃ । યથા ચ સુકુમારસ્ય પુંસઃ ( સ્શ્ 48 ) પ્રદીપ્તલોહસ્પર્શસ્તદ્વદનાસ્વાદો વિજ્ઞેયઃ । ધ્યાયન્ત્યનેનેતિ ધ્યાનં, પ્રજ્ઞાનંતીત્યર્થઃ । તચ્ચાઙ્ગભેદાચ્ચતુર્વિધં ભવતિ । પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનભેદેન । સિદ્ધં કાયસંધારણાસમર્થશ્ચિત્તાભિસંક્ષેપો, નિદ્રેતિ યો ઽર્થઃ । તે ધ્યાનમિદ્ધે ઇતિ ।
અવક્રીતેત્યાદિ । અસ્યાર્થઃ પૂર્વશિક્ષાપદાનુસારેણાવસેયઃ ॥
રાગામનુષ્યેત્યાદિ । રઞ્જનં રાગઃ, રઞ્જયતે વાનેનેતિ ચિત્તમિતિ રાગઃ । તેન રાગાદિના પ્રગુણીભૂતં યદંગજાતં તચ્છુક્રનિર્મોક્ષાર્થં ન કદાચિદપિ સ્પૃશેત્ । કૈર્ન સ્પૃશેદિત્યાહ । પૃથિવ્યાદિધાતુભિઃ ।
તિર્યક્સંયોગેત્યાદિ । તિર્યક્મૈથુનાધ્યાચારદર્શનાત્ પ્રામાદિકઃ સ્ત્રીપુરુષ દર્શનાચ્ચ, તીવ્રરાગાદિતયા યદિ શુક્રસ્ય મુક્તિર્ભવેત્ તદા યતિર્માનસં વિગર્હેદ્વિરૂપકં મયા કૃતં ન પુનરેવં કરિષ્યામીતિ ।
મજ્જેત્યાદિ । મજ્જાજાતં મજ્જજં શુક્રં, તસ્ય ક્ષરણમપગમઃ । યસ્ય યતેઃ સ્વપ્ને શુક્રવિનિર્મુક્તિર્ભવતિ, તસ્ય દોષો ન ભવતિ । કથં પુનર્ભવતીત્યાહ । કારણમાહ । સ્વપ્નેત્યાદિ । પઞ્ચસ્વપ્ના વિનયે ઉક્તાઃ । સત્યસ્વપ્નો યથા બોધિસત્ત્વેન દૃષ્ટઃ, અલીકસ્વપ્નો યથા દૃષ્ટઃ તથા ન ભવત્યઽલીકં મૃષેતિ કૃત્વા, અચીર્ણસ્વપ્નો યત્સતતકરણીયં વસ્તુ દૃશ્યતે, અનન્તસ્વપ્નો યઃ સકલાંરાત્રિં દૃશ્યતેન પરિચ્છિદ્યતે, સ્વપ્નસ્વપ્નો યઃ સ્વપ્ન એવાન્યઃ સ્વપ્નો દૃશ્યતે । તદુક્ત ભવતિ- યસ્ય યતેઃ સ્વપ્ને શુક્રનિર્મોક્ષો ભવતિ, તસ્ય મનાગપિ દોષો ન ભવત્યલીકત્વાત્સ્વપ્નસ્ય । અન્યથા હ્યઽનાશ્વાસિકં બ્રહ્મચર્યં સ્યાત્ સ્વપ્ને ઽપિ મૈથુનાધ્યાચારેણાપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ॥
રાગેત્યાદિ । રાગેણાવિષ્ટં પરિગૃહીતં યચ્ચિત્તં તેન રાગાવિષ્ટેન ચેતસા યતિર્નારીં સ્ત્રિયં શ્રીઘનો ન સ્પૃશેત્ । પુંનપુંસકમિતિ । પુરુષં પણ્ડકં ચેત્યર્થઃ । શેષં સુગમં ।
સ્તનકક્ષેત્યાદિ । સ્તનૌ કક્ષે ચ ઓષ્ઠૌ ચ નાભિશ્ચ ઊરૂ ચ પાર્શ્વે ચ કુક્ષિશ્ચ મલભ્રમશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ । અતસ્તાન્ સ્તનકક્ષૌષ્ઠનાભ્યૂરુપાર્શ્વકુક્ષિમલભ્રમાન્ યતિઃ સંરક્તઃ સન્ ન નિન્દેત્, ન નિન્દાં કુર્યાત્ । ન ચ સંસ્તુયાન્ન ચ પ્રશંસેદિત્યર્થઃ, અશોભનૌ તવ પયોધરૌ શોભનૌ વા યાવદઙ્ગજાત ઇતિ । કતમાસાં તુ તાન્ સ્તનકક્ષાદીન્ન નિન્દે[દિ]ત્યાહ । સ્ત્રીણામિતિ । મલભ્રમશબ્દેનાત્ર સ્ત્રીણામઙ્ગજાતમુચ્યતે ॥
યદ્યદ્વદેદિત્યાદિ । યત્ યદ્વચનં સ્ત્રિયાઃ અન્તિકે સ્ત્રિયં શ્રીઘનઃ મૈથુનાધ્યાચારં કર્તુકામઃ પુરુષો બ્રવ્રોતિ યથા યથેતિ યેન યેન પ્રકારેણ [તત્]તદ્વચનં યતિઃ સ્ત્રિયં ન વદેત્ તથા તથેતિ તેન તેન પ્રકારેણેત્યર્થઃ ॥
અગ્રેત્યાદિ । યોષિચ્છબ્દેન માતૃગ્રામો વિધીયતે । યા સ્ત્રી માં પરિચરેન્મમ પરિચર્યાં કુર્યાત્ । કુતઃ? રહઃ, રહસીત્યર્થઃ । સા અગ્રા ભવતિ, શ્રેષ્ઠા ભવતિ । વ્યાધિહીનેતિ વ્યાધિરહિતા । યશસ્વિનીતિ યશઃ સમન્વિતા, કીર્તિયુક્તા । લાભિની ચ ભવતિ । કેષામિત્યાહ । આયુરાદીનાં । આદિશબ્દેન વર્ણબલસૌખ્યાદીનાં ગ્રહણં । ઇત્યાદિ ન વચો બ્રૂયાદિત્યાદિ । અગ્રા ભવતિ સા યોષિદિત્યેવમાદિકં વાચં ન વદેત્ । ક ઇત્યાહ । શ્રીઘનઃ । કીદૃક્ષ ઇત્યાહ । રાગાગ્નિપ્લુષ્ટમાનસઃ । રાગ એવાગ્નિઃ રાગાગ્નિર્દહનાત્મકત્વાત્, તેન પ્લુષ્ટં દગ્ધં માનસં ચેતો યસ્ય સ એવમુચ્યતે । કસ્યાગ્રતો ન વદે[દિ]ત્યાહ । પુરસ્તાચ્છ્રીઘનઃ સ્ત્રીણામિત્યાદિ । સ્ત્રીણામગ્નતઃ, પુરુષસ્ય પણ્ડકસ્ય ચેત્યર્થઃ ॥
સ્ત્રીપુરુષયોઃ સંયોગાર્થં દૌત્યં કર્તું ન લભ્યત ઇતિ દર્શયિતુમાહ । વિવાહાવાહયોરિત્યાદિ । તત્ર વિવાહો દારિકાપરિગ્રહઃ । અન્યેન પરિભુક્તસ્ય માતૃગ્ન મસ્ય સંગ્રહણમાવાહઃ વિવાહશ્ચાવાહશ્ચ વિવાહાવાહૌ । અતસ્તયોર્વિવાહાવાહયોઃ । વિવાહનિમિત્તં સંગ્રહનિમિત્તઞ્ચ દૌત્યકર્મ ન કુર્યાત્ । ક ઇત્યાહ । શ્રામણેરકઃ । શ્રામણેર એવ શ્રામણેરકઃ । કેચિત્તુ કુત્સાયાં કનં વિદધતિ । કુત્સિતઃ શ્રામણેરઃ શ્રામણેરક ઇતિ । તૈઃ કુત્સાર્થો દર્શનીયઃ- કથં કુત્સિતોસૌ યતિરિતિ? દૌત્યકર્મકરણાદિતિ ચેત્, ન પ્રતિષેધો ઽયં વર્તતે- ન કુર્યાદિતિ । યશ્ચ ન કુરુતે, સ કથં કુત્સામાસાદયતિ । તસ્માત્સ્વાર્થ એવાયં કનેષ્ટવ્યઃ । ન કેવલં વિવાહાવાહનિમિત્તં દૌત્યં ન કુર્યાત્તત્ક્ષણમૈથુનાધ્યાચારનિમિત્તમપિ ન કુર્વાતાપિશબ્દઃ સૂચયતિ । દાપયેયમિત્યાદિ । તત્ર સમુત્પન્નકર્મફલસત્યરત્નાદિસંપ્રત્યયઃ શ્રાદ્ધઃ । તસ્મૈ શ્રાદ્ધાયોપાસકદારકાય ઇમાં શ્રાદ્ધાં ઉપાસકદારિકાં દાપયેયમિતિ । એવમર્થસંસ્યન્દનાસૂત્રં યતિર્ભાષિત્તું ન ઘટતે ॥
બીજાર્થમિત્યાદિ । ગર્ભોત્પાદનિમિત્તં વ્રતી ગવાદિકં ન દદ્યાત્ । એતાનેવાશ્વાદીન્ બીજાર્થં પરેભ્યઃ કદાચિદપિ ન પ્રાર્થયેત્ ॥
તુલ્યમેતાસ્વિત્યાદિ । બહવઃ સ્ત્રિયો યસ્ય તં બહુસ્ત્રીકં પુરુષં યતિઃ નૈવં વદેત્- કિમિતિ એકયા સ્ત્રિયા સાર્ધં મા ત્વં તિષ્ઠ, કિન્તુ પરિપાટયા સર્વાઃ સ્ત્રિયો વસેતિ ॥

સ્ફુટાર્થાયાં શ્રીઘનાચારસંગ્રહટીકાયાં મૈથુનવિરતિશિક્ષાપદં તૃતીયં ॥
મૃષાવાદવિરતિશિક્ષાપદમધિકૃત્યાહ । પ્રત્યેકબુદ્ધેત્યાદિ । તત્રાત્માર્થંમેકં પ્રતિ બુદ્ધ ઇતિ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ । સમ્યગવિપરીતં સમન્તાત્ જ્ઞેયં બુદ્ધા ઇતિ સંબુદ્ધાઃ । તેષાં શિષ્યાસ્તચ્છિષ્યાઃ । તચ્છબ્દેનાત્ર સંબુદ્ધા એવ પરિગૃહ્યન્તે, ન પ્રત્યેકબુદ્ધા તચ્છબ્દસ્યાનન્તરાભિધાયિત્વાત્ । પ્રત્યેક બુદ્ધાશ્ચ સંબુદ્ધાશ્ચ તચ્છિષ્યાશ્ચેતિ વિગ્રહઃ । તેષાં યત્ જ્ઞાનં દર્શનઞ્ચ તત્ મમાસ્તિ, મમ સંવિદ્યત ઇતિ । અસંવિદ્યમાનમપિ સન્તં યઃ શ્રામણેરો મૃષા વક્તિ સ નાશનીયો ઽશ્રામણેરત્વેન ધારયિતવ્ય ઇત્યર્થઃ । કિં પુનરભિમાનાદપિ યો બ્રવીતિ સો ઽપિ નાશ્યઃ? નેત્યાહ । અન્યત્રાભિમાનતઃ । અન્યત્રશબ્દો વર્જનાર્થે વર્તતે । અન્યત્ર ભીષ્મદ્રોણાભ્યાં સર્વે યોધાઃ પરાઙ્મુખા ઇતિ અન્યત્રશબ્દસ્ય વર્જનાર્થે પ્રયોગદર્શનાત્ । અપ્રાપ્તે ઉત્તરવિશેષાધિગમે પ્રાપ્તો મયેતિ મન્યમાનસ્ય યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ સોભિમાનઃ । તસ્માદભિમાનાદ્યો જ્ઞાનં દર્શનઞ્ચ પ્ર[તિ]જાનીતે તસ્ય સંવરત્યાગો ન ભવતિ પ્રાપ્તસંજ્ઞિત્વાત્ ।
યદુક્તં જ્ઞાનદર્શનં મમાસ્તીતિ બ્રુવન્ મિથ્યા નાશ્ય ઇતિ તત્ર કતરજ્જ્ઞાનં કતમચ્ચ દર્શનમિતિ ન જ્ઞાયતે । અતો જ્ઞાનદર્શનં તયોર્લક્ષણમધિકૃત્યાહ । જ્ઞાનં સત્યાભિસંબોધિરિત્યાદિ । સત્યાનિ ચત્વારિ દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાખ્યાનિ । તત્ર દુઃખસત્યં પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ । સમુદયસત્યં પૌનર્ભવિકી તૃષ્ણા । નિરોધસત્યં યદસ્યાઃ પૌનર્ભવિક્યાઃ તૃષ્ણાયાઃ પ્રહાણં । માર્ગસત્યં અયમેવાર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ તદ્યથા સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ, સમ્યક્સંકલ્પઃ, સમ્યગ્વાક્, સમ્યક્કર્માન્તઃ, સમ્યગાજીવઃ, સમ્યગ્વ્યાયામઃ, સમ્યક્સ્મૃતિઃ, સમ્યક્સમાધિશ્ચ । તત્ર બોધનં બોધિરવગમઃ અવબોધઃ પરિજ્ઞાનં બોધિજ્ઞાનાર્થત્વાત્ । અભીત્યયમુપસર્ગ આભિમુખ્યે ( સ્શ્ 53 ) વર્તતે, સમીત્યઽવિપરીતત્વે । તેનાયં વાક્યાર્થો જાયતે- દુઃખાદીનામાર્યસત્યાનાં નિર્વાણાભિમુખા સમ્યગવિપરીતા યા બોધિસ્તજ્જ્ઞાનમુચ્યતે । અભિજ્ઞાઃ પઞ્ચ દર્શનમિતિ । અભિજ્ઞાનમભિજ્ઞાજ્ઞાનમિત્યર્થઃ । તત્ર પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ । દિવ્યં ચક્ષુર્યેનાતિદૂરસૂક્ષ્મવ્યવહિતાનિ રૂપાણિ પશ્યતિ કરતલાવસ્થિતમિવામલકં, દિવ્યં શ્રોતો યેન દૂરાસન્નાઃ શબ્દા શ્રૂયન્તે દેવમનુષ્યાણામન્તશઃ કુન્તપિપીલિકસ્યાપિ, પરચિત્તજ્ઞાનં યેન પરકીયાન્ ચિત્તચૈત્તાન્ જાનાતિ- સરાગં ચિત્તં સરાગમિત્યાદિ, પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિક્ષાનં યેનાત્મનઃ પરેષાં ચાભિનિવૃત્તજાતિપરંપરાઃ સ્મરતિ- અમુત્રાહં એવન્નામા એવંગોત્રાક ઇત્યાદિ, આસ્ત્રવક્ષયજ્ઞાનં યેનાત્મનો જાનાતિ- ક્ષીણા મે જાતિરુષિતં બ્રહ્મચર્યં યાવન્નાપરમિત્થત્વમિતિ । એતાઃ પંચાભિજ્ઞા દર્શનભિત્યુચ્યન્તે ॥
ઉપલક્ષણાર્થમે[ત]જ્જ્ઞાનદર્શનગ્રહણમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ । ધર્માન્વયાદિકેત્યાદિ । ધર્મતત્ત્વાલમ્બનં જ્ઞાનં ધર્મજ્ઞાનં યેન ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । યત્પરસન્તાનાનુગમં જ્ઞાનં પ્રત્યાત્મવેદ્યમુત્પદ્યતે યૈરન્યૈઃ ક્લેશપ્રહાણં કૃતં, યે પિ સાંપ્રતં કુર્વન્તિ કરિષ્યન્તિ વા તેપીદૃશમેવ જ્ઞાનમધિગતવન્તૌઽધિગચ્છન્તિ અધિગમિષ્યન્તીત્યેતદન્વયજ્ઞાનં । આદિશબ્દેન સંવૃતજ્ઞાનાદીન્ ગ્રાહયતિ ।
ધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાનં સાંવૃતં પ[ર]ચિત્તવિત્ ।
સાધ્યં નૈમિત્તિકં જ્ઞાનં પ્રણિધાખ્યઞ્ચ સપ્તમં ॥
ઇતિ સપ્તાનાં જ્ઞાનાનાં શ્લોકઃ । ધર્મજ્ઞાનાદીનામઙ્ગીકરણે અન્યં પૂર્વોક્તો ન યોગ્ય ઇતિ સંવરત્યાગો ભવતીતિ ॥
આર્યમ્લેચ્છેત્યાદિ । આર્યશબ્દેનાત્રાર્યદેશજાઃ પુરુષાઃ પરિગૃહ્યન્તે ન પ્રહીણક્લેશાઃ મ્લેચ્છશબ્દેન ચ શવરાદયઃ । તેષાં યદ્વચનં તેન લેખેન દેશાન્તરસ્થસ્ય લિપ્યા સંમુખમેવ લિખિત્વા । હસ્તમુદ્રયેતિ અઙ્ગુલીવિન્યાસેન । હસ્ત્યવિકારેણેત્યભિનયેન યઃ શ્રામણેરો જ્ઞાનદર્શનાદિકં પ્રતિજાનીતે, તદપિ [જ્ઞાન]દર્શનાદિકં મૃષેતિ બોદ્ધવ્યં । લેખાદિષ્વપરાન્ બોધયતઃ સંવરત્યાગો ન ભવતિ વાક્પ્રવ્યાહારાભાવાત્ ॥
વૃક્ષમૂલેત્યાદિ ॥ અહમેકાક્યદ્વિતીયો વૃક્ષમૂલે વિહરામિ શૂન્યે ચ મન્દિરે ગૃહે અહં રમે, મમ ચ યચ્ચિત્તં તદેકાગ્રં સમાહિતમિત્યેવમાદિ અતીન્દ્રિયં વસ્તુ યતિના ન વાચ્યં ॥
અતિપ્રસઙ્ગનિવૃત્ત્યર્થમાહ ॥ બુદ્ધાદીનામિતિ । વર્ણોગુણઃ, સ બહુધા તથા ગતસ્ય લોકે ખ્યાપયિતવ્યઃ સ્વપરાર્થસંપાદકત્વાત્ । ઇત્યપિ સ ભગવાન્ દશભિર્બલૈઃ સમન્વાગતશ્ચતુર્ભિઃ વૈશારદ્યૈઃ ત્રિભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ મહાકરુણયા ચેતિ । આદિગ્રહણેન ધર્મસંઘયોરપિ । આત્મનસ્તુ ગુણઃ કેનચિદપિ પ્રકારેણ ન વક્તવ્યઃ । કથઞ્ચનેતિ કથઞ્ચિદિત્યર્થઃ । પૃષ્ટસ્તુ સન્ યતિઃ પરકીયં ગુણં સંવિદ્યમાનં વદેત્તત્રાપિ તસ્ય ગુણવતઃ પુદ્ગલસ્ય સંમુખં ન વદેત્ ॥
યદાહ બ્રૂયાત્તત્સંમુખં ન તુ [ઇતિ] વિસ્તરેણાનધિગતસ્વભાવમૃષાવાદલક્ષણં પ્રતિપાદયિતુમના ચાર્યાનાર્યવ્યવહારાનુપન્યસતિ । દૃષ્ટમિત્યાદિના । તત્ર દૃષ્ટં યચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેનાનુભૂતં શ્રુતં યચ્છોત્રવિજ્ઞાતં, મતં યદ્ઘ્રાણજિહ્વાકાય વિજ્ઞાનૈઃ વિજ્ઞાતં યન્મનોવિજ્ઞાનેનેત્યેકે । અપરે પુનરાહુઃ- દૃષ્ટં યત્ પઞ્ચભિરિન્દ્રિયૈઃ પરિચ્છિન્નં, શ્રુતં યત્પરત આગમિતં, મતં યત્સ્વયમુપપત્તિતો ઽવધારિતં, વિજ્ઞાતં યન્મનસા પ્રત્યાત્મવેદ્યેનાકારેણ પરિચ્છન્નં । તસ્મિન્ દૃષ્ટે દૃષ્ટમિતિ વદેત્ યાવદ્વિજ્ઞાતંમિતિ । વૈપરીત્યેન ગદન્મિથ્યાભિધાયક ઇતિ । વિપરીતસ્ય ભાવો વૈપરીત્યં તેન અનાર્યવ્યવહારેણેત્યર્થઃ । અનાર્યવ્યવહારાશ્ચ પુનરદૃષ્ટે દૃષ્ટવાદિકાદયઃ । ગદન્નિતિ વદન્ । મિથ્યાભિધાયક ઇતિ મૃષાવાદી સ્યાદિત્યર્થ ॥

કતિભિઃ પુનરઙ્ગૈઃ મૃષાવાદી સ્યાદિત્યાહ । વસ્તુ ચેત્યાદિ શ્લોકઃ । વસ્તુ ચ ભવતિ, અલીકસંજ્ઞી ચ ભવતિ, વિનિહિતં ચિત્તં ભવતિ, મૃષાવાદસંજ્ઞો ભવતિ, વાચં ચ ભાષતે । એતાનિ પઞ્ચાઙ્ગાનિ યસ્ય સન્તિ સ પઞ્ચાઙ્ગઃ । કઃ પુનરસાવિત્યાહ । અનૃતવાદિકઃ । અનૃતઃ વાદઃ યસ્યાસ્તીતિ [સ] અનૃતવાદિકઃ મૃષાવાદીતિ યોર્થઃ । તત્ર વસ્તુ ચ ભવતીતિ- યથા પરિચ્છિન્નં તથા તદસ્તીત્યર્થતો ન તુ દ્રવ્યતોસ્તીતિ, અન્યથા હ્યસંવિદ્યમાનં વસ્ત્વઽસ્તોતિ જ્ઞાત્વા નાસ્તીતિ બ્રુવતો ઽનાપત્તિઃ સ્યાત્ । અલીકસંજ્ઞી ચ ભવતીતિ- યથા પરિચ્છિન્નાદન્યથા કથયામીત્યેવ સંજ્ઞા ઇત્યર્થઃ । ચિત્તં વિનિહિતં ભવતીતિ યથા પરિચ્છિન્નજ્ઞેયવિપરીતદ્યોતિનીવાક્સમુત્થાપકં ( સ્શ્ 56 ) ચિત્તં ભવતીત્યર્થઃ । એવમપિ મૃષાવાદસંજ્ઞી ચ ભવતીતિ અત્રૈવાન્તર્ગતત્વાત્ કસ્માત પૃથગુચ્યતે । નૈતદસ્તિ । મૃષાવાદસજ્ઞિત્વેન પરવઞ્ચનાભિપ્રાય ઉચ્યતે । તસ્મિન્સ્તુ સતીદ યથાર્થ પરિચ્છિન્નજ્ઞેયવિપરીતાર્થદ્યાતિન્યા વાચઃ સમુત્થાપકં ચિત્તં પૃથગેવ કારણત્વેનોચ્યત ઇતિ નૈતસ્મિન્નન્તર્ભાવઃ । તથા ચ વિનયે વિનિધાય સંજ્ઞાં વિનિધાય ચિતં વાચં ભાષત ઇતિ મૃષાવાદસંજ્ઞી ચ ભવતીતિ પરવઞ્ચનાભિપ્રાય ઇત્યર્થઃ । વિતથસંજ્ઞિનો ઽન્યઃ કો વિશેષ ઇતિ ચેત્ વિતથસંજ્ઞી હયન્યથાર્થં પ્રતિપાદયતિ ન તુ પરં વઞ્ચયતિ । તથા ચ મૃષાવાદ ઇષ્યતે યથા શ્નિગ્ધસ્તે મુખવર્ણ ઇત્યાદિના । નૈતદુક્તં ભવતિ । યો વિતથસંજ્ઞી સ નાવશ્યં મૃષાવાદસંજ્ઞી, યસ્તુ મૃષાવાદસંજ્ઞી સો ઽવશ્યં વિતથસંજ્ઞીતિ યેન દ્વાભ્યામેવાઙ્ગાભ્યાં મૃષાવાદ ઇષ્યત ઇતિ । વદેદ્વાચમિતિ । વાક્પ્રવ્યાહારં કરોતીત્યર્થઃ । એતદુક્તં ભવતિ । ચતુરઙ્ગવન્તિ યાનિ વચાંસિ તાનિ મૃષાવાદવ્યપદેશભાઞ્જિ ભવન્તીતિ । ન કેવલં પઞ્ચભિરઙ્ગૈઃ સંપ્રજાનમૃષાવાદો ભવતિ, કિન્તુ હ્યેકેનાપીતિ દર્શયન્નાહ । ચતુસ્ત્રીત્યાદિ । પૂર્વમુક્તાનિ યાન્યઙ્ગાનિ તે[ભ્યઃ] વર્જિતાનિ યાન્યઙ્ગાનિ તૈઃ સમન્વાગતો યો યતિર્મૃષા વક્તિ, સો ઽન્યૈર્યતિભિર્મૃષાવાદી જ્ઞેયઃ । તત્ર ચતુર્ભિરઙ્ગૈઃ મૃષાવાદી ભવતિ । અલીકસંજ્ઞી ચેત્યાદિ । અલીકસજ્ઞિત્વેન વસ્તુનઃ પરિગ્રહાન્ન પૃથઙ્નિર્દેશઃ । ત્રિભિરઙ્ગૈર્વિનિહિતં ચેત્યાદિ । અલીકસંજ્ઞાયા વિનિહિતચિત્ત એવાન્તર્ભાવાત્ । દ્વાભ્યામેવાઙ્ગાભ્યાં મૃષાવાદસંજ્ઞી ચેત્યાદિ । વિનિહિતસ્ય મૃષાવાદ એવાન્તર્ભાવાત્ । એકેનાઙ્ગેન સંપ્રજાનમૃષાવાદો ભવતિ, યદા વિનિધાય ચિત્તં વાચં ભાષતે । અત્રાપિ પૂર્વકાણામઙ્ગાનાં ન પૃથઙ્નિર્દેશઃ સામર્થ્યલબ્ધત્વાત્ । ( સ્શ્ 57 ) અન્યથા હિ સંખ્યાનુપૂર્વી વિધાનાર્થમેકેનાઙ્ગેન મૃષાવાદી ભવતિ, યાવત્ પઞ્ચભિરિત્યુક્તં સ્યાત્ ॥
અભૂતેનેત્યાદિ । યતિઃ સંમુખં યતિ ન ચોદયેત્ । કીદૃશો યતિરિત્યાહ । ધ્વંસનચ્યાવનાકૂતઃ । આકૂતો ઽભિપ્રાયઃ । તેન ધ્વંસનાભિપ્રાયશ્ચોદનાભિપ્રાયઃ યતિર્યતિ ન ચાદયેદિત્યર્થઃ । દોષૈરભ્યાખ્યાનદાનં ધ્વંસનં । બ્રહ્મચર્યાવસ્થિતસ્યાવપ્રવ્રાજનં ચ્યાવનં । કેન ન ચોદયેદિત્યાહ । પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનમૃષાવાદાદિના । અભૂતેનેત્યાદિ । અભૂતેનેત્યસ્યાવિદ્યમાનેન । અનિદાનેનેતિ નિષ્કારણેનેત્યર્થઃ અનિદાનશબ્દસ્યાકારણપર્યાયત્વાત્ । ક્ષુદ્રેત્યાદિ । ક્ષુદ્રા લઘીયસી સા આપત્તિઃ દુષ્કૃતસંજ્ઞિતા સૈવ નિમિત્ત કારણં ચોદનાયાઃ તેન ક્ષુદ્રાપત્તિનિમિત્તેન । અથવા લેશમાત્રેણ દુષ્કૃતમાત્રેણ અભિપ્રાયેણ । તેનૈવેતિ પૂર્વોક્તેન ધ્વંસનચ્યાવનાભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ । પ્રત્યક્ષં શ્રામણેરો પરાન્ન ક્ષિપેત્, નાસ્વાચક્ષીતેતિ યાવત્ । જાતિલિઙ્ગેત્યાદિ । જાતિરન્વયઃ કુલમિત્યેકો ઽર્થઃ । લિઙ્ગં દેહચિહ્નં । ક્રિયા કર્મ જીવિકોપાયો વૃત્તિરિત્યનર્થાન્તરં । વાદશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસંબધ્યતે । જાતિવાદશ્ચ લિઙ્ગવાદશ્ચેત્યાદિ દ્વન્દ્વઃ । તૈઃ પ્રત્યેકં હીનમધ્યોત્કૃષ્ટૈઃ વ્રતી પ્રાણાન્ પુદ્ગલાન્ જિહ્મકરણાર્થં નિષ્પ્રતિભાનકરણાર્થં ન જાતુ કદાચિચ્ચોદયેત્ । ઉપક્લેશેત્યાદિ । તત્ર ઉપક્લેશો જડિમત્વાદિ । ગદો વ્યાધિઃ । આક્રોશો દુશ્ચરિતૈર્ગર્હણં । આપત્તિઃ કાયવાઙ્મનોભિર્ભગવદાજ્ઞાવ્યતિક્રમઃ । ઉપક્લેશાદિના વ્રતી વ્રતિનમાશયેનાભિપ્રાયેણ પુરોક્તેન જિહ્મનિષ્પ્રતિભાનકરણાભિપ્રાયેણ બ્રૂયાન્નૈવ કદાચનેતિ, કદાચિદપિ ન વદેદિત્યર્થઃ । અત્ર ચ હીનમધ્યોત્કૃષ્ટભેદો ( સ્શ્ 58 ) નાસ્તિ હીનત્વાદેવોપક્લેશાદેઃ । અનેન ચ શ્લોકદ્વયેન ચોદ્યસ્ય પુદ્ગલસ્ય ચતુર્વિધાન્યૂનતોક્તા- જાતિવાદેન કુલન્યૂનતા, લિઙ્ગવાદેન દેહન્યૂનતા, ક્રિયાવાદેન વૃત્તિન્યૂનતા, આપત્ત્યાક્રોશસંક્લેશૈર્ગુણન્યૂનતાભિહિતા ।
આપત્ત્યાક્રોશસંક્લેશૈરાખ્યાતા ગુણહીનતા ।
જાતિલિઙ્ગક્રિયાવાદૈઃ કુલદેહસ્વજીવિકાઃ ॥
ઇતિ સંગ્રહશ્લોકઃ ॥
યતેરપ્રતિરૂપત્વાત્પ્રકૃતિસાવદ્યત્વાચ્ચ પૈશુન્યમાચરિતું ન લભ્યત ઇતિ દર્શયન્નાહ । ભેદં યાસ્યતીત્યાદિ । અયં પુદ્ગલો અનેન પુદ્ગલેન સહ ભેત્સ્યતિ, મયા સહ સંવાસ્યતીતિ એવં મત્વા યતિર્જાત્યાદિવાદેન પૈશુન્યં ન સમાચરેત્ ।
તત્ર કારિકાત્રયેણ સંવરત્યાગ ઉક્તઃ શેષૈસ્તુ શ્લોકૈઃ પઞ્ચાઙ્ગાનિ, યસ્માદદુષ્કૃતાનિ ચોદાહૃતાનિ ।
ધ્યાનાદિપ્રાપ્તમસતી શ્રાવયં વિજ્ઞપુદ્ગલાન્ ।
અથવાજ્ઞાનવિજ્ઞપ્તેઃ કથં નોજ્ઝતિ સંવરઃ ॥
ઇતિ પ્રહેલિકા ॥
સ્ફુટાર્થાયાં શ્રીઘનાચારસંગ્રહટીકાયાં મૃષાવાદવિરતિશિક્ષાપદં ચતુર્થં ॥
અવસરપ્રાપ્તં સુરામૈરેયમદ્યપાનવિરતિશિક્ષાપદમધિકૃત્યાહ । મદ્યમિત્યાદિ ।
યસ્માત્ સુરામૈરેયમદ્યપાનં પ્રમાદસ્ય કુશલધર્માનવહિતતાયા આસ્પદં પ્રતિષ્ઠા, તસ્માત્કારણાદ્યતિભિસ્તત્સુરામૈરેયમદ્યં પરસ્મૈ ન દેયં ન ચાત્મના પાતવ્યં । કિં વદિત્યજ્ઞસંદિગ્ધવિપર્યસ્તાનામજ્ઞાનસન્દેહવિપર્યાસાપનયનાર્થં દૃષ્ટાન્તમાહ । શ્વમૂત્રવદિતિ । યથા શુનો મૂત્રં પરસ્મૈ ન દીયતે ન ચાત્મના પીયતે, તદ્વછ્રામણેરેણ સુરામૈરેયમદ્યં પરસ્મૈ ન દેયં, ન ચાત્મનાપિ પેય । સ્વમૂત્રવદિત્યપિ પાઠઃ । તત્રૈતદ્ વ્યાખ્યાનં- આત્મીયપ્રસ્રાવવદિતિ ।
તત્ર સુરેત્યાસવ ઉચ્યતે । અન્નેનાન્નવિકારેણ ચ યા સંચીયતે, સા ચ ત્રિવિધાવગન્તવ્યા । કથં કૃત્વેત્યાહ । વલ્કલૈઃ સગુડૈરિત્યાદિ । કાચિત્સુરા ગુડસહિતૈઃ વલ્કલૈઃ સંચીયતે, અપરા મધૂનૈવ કેવલેન । પિષ્ટો ઽપૂપઃ, કિણ્વં સુરાબીજં, જલં તોયં । એભિરપિ કાચિત્સુરા સંચીયત ઇત્યેતાઃ સુરા જ્ઞાતવ્યાઃ ॥
મૈરેયમિત્યાદિ । ધાત્રી આમલકીફલં, અમ્બુ પાનીયં, ધાતકી લોકપ્રતીત્યૈવ કુસુમજાતિઃ । ગુડેન ધાત્ર્યા અમ્બુના ધાતક્યા ચ યત્સંસ્કૃતં નિષ્પાદિતં રસાન્તરં તન્મૈરેયમુચ્યતે । સુરામૈરેયમદ્યં તદ્યસ્માન્મદનીયમતઃ કુશાગ્રેણાપિ પાતું યતીનાં શ્રામણેરાણાં ન પ્રકલ્પતે, ન લભ્યતે । ન કેવલં જલાદિવત્તત્પાતું ન કલ્પતે, કુશાગ્રેણાપીત્યપિશબ્દેનાહ ॥

સુરામૈરેયવ્યતિરિક્તમન્યદપિ મદનીયં વસ્તુ પરિભોક્તું ન લભ્યત ઇતિ દર્શયન્નાહ । કોદ્રવાન્નમિત્યાદિ । કોદ્રવભક્તં યતિર્નં ભુઞ્જીત, ન ચ તસ્ય કોદ્રવસ્ય ( સ્શ્ 60 ) પલાલે સ્વપેત્ । મદયેદિત્યાદિ । યચ્ચાન્યત્સુરામૈરેયવ્યતિરિક્તં મદ્યવર્ણગન્ધરસં પીતં સન્મદયેન્મદં જનયેત્, તદપિ ન પાતવ્યં । પિબતો દુષ્કૃતં ભવતિ । અત એવ મદનીયં પૂગફલાદિ જ્ઞાત્વા ન ભક્ષણીયં ॥
સુરામૈરેયમદ્યં વૈ પિબેદ્દદ્યાચ્ચ ચેલ્લકઃ ।
કોદ્રવાન્નં ચ ભુઞ્જીત ન ચ સ્યાત્ દુષ્કૃતં કથં ॥
ઇતિ પ્રહેલિકા ॥
સ્ફુટાર્થાયાં શ્રીઘનાચારસંગ્રહટીકાયાં સુરામૈરેયમદ્યપાનવિરતિશિક્ષાપદં નામ પઞ્ચમં સમાપ્તં ॥
ઉક્તં સુરામૈરેયમદ્યપાનવિરતિશિક્ષાપદલક્ષણં । ઇદાનીમુચ્ચશયનમહાશયનવિરતિશિક્ષાપદલક્ષણં લબ્ધ્વાવકાશમિત્યાહ । શયને યતિરાસીત [ઇ]ત્યાદિ । તત્ર જિતક્લેશત્વાદ્ભગવાન્ જિનઃ । તસ્યાષ્ટૌ યાન્યઙ્ગુલાનિ તત્પ્રમાણં પાદકમસ્યેતિ જિનાષ્ટાઙ્ગુલપાદકં શયનાસનં । એતચ્ચ જિનાષ્ટાઙ્ગુલપ્રમાણં સામાન્યપુરુષાષ્ટાઙ્ગુલપ્રમાણેન ત્રિગુણં ભવતિ । અતશ્ચતુર્વિશત્યઙ્ગુલ્યો ભવન્તિ । તેન હસ્તપ્રમાણમિત્યાખ્યાતં ભવતીતિ । યચ્છયનાસનં પ્રમાણપુરુષહસ્તપ્રમાણપાદકં તસ્મિન્ મઞ્ચે પીઠે વા યતિઃ શ્રામણેરઃ આસીત [ઉ]પવિશેદિત્યર્થઃ । કિં સહ શલ્યેન? નેત્યાહ । કિં તર્હિ વિના શલ્યે[ન], શલ્યં હિત્વેત્યર્થઃ । અતઃ પ્રમાણાધિકે મઞ્ચે પીઠે વા ય ઉપવિશતિ, તસ્ય દુષ્કૃતં ભવતિ । હેમરૂપ્યકૃતે ન ત્વિતિ । સુવર્ણરૂપ્યમયે તુ મઞ્ચે પીઠે વા જિનાષ્ટાઙ્ગુલપ્રમાણેપ્યુપવિષ્ટું [ન] લભ્યત ઇતિ । અથ કિમર્થમિદમભિધીયતે- હેમરૂપ્યકૃતે નેતિ? યાવતા કાયેન પાણિપાદાદ્યૈર્વસ્ત્રચ્છત્રાદિનેત્યાદિ વક્ષ્યતે । યત્ર ચ વસ્ત્રાદિના સ્પર્શઃ પ્રતિષિધ્યતે, તત્ર સુતરામુપભોગો [ન] લભ્યત ઇતિ । સત્યમેતત્ । કિન્તુ કસ્યચિદિયમાશઙ્કા સ્યાત્ સાંઘિકે રુક્મરૂપ્યમયે શયનાસને ઉપવિશતો ન કશ્ચિદ્દોષઃ પૌદ્ગલિકસ્યૈવ સ્પર્શપ્રતિષેધાદિતિ । અત ઇદમુચ્યત ઇતિ । કેચિત્પરિહારં વર્ણયન્તિ । તદેતદસત્, અવિશેષેણ સાંઘિકપૌદ્ગલિકયોર્જાતરૂપરજતયોઃ સ્પર્શપ્રતિષેધાત્ ॥ તસ્માત્પરિહારાય યત્ન આસ્તેયઃ ॥
તત્રાપિ જિનાષ્ટાઙ્ગુલપ્રમાણે ઽપિ મઞ્ચે પીઠે વા વિના પ્રત્યાસ્તરણેનોપવિષ્ટું [ન] લભ્યત ઇતિ દર્શયિતુમાહ । સાંઘિકે શયને દદ્યાદિત્યાદિ । સંઘસ્યેદ સાંઘિકં શયનાસનં । તત્ર પ્રત્યાસ્તરણં યતિઃ પ્રયચ્છેત્ । તચ્ચ પ્રત્યાસ્તરણ ન તૃણપત્રાદિક મભિપ્રેતં, કિન્તુ વિષ્ટરેત્યાહ । વસ્ત્રેત્યાદિ । સૂક્ષ્મસ્ય વસ્ત્રસ્ય ત્રિપુટં ઘનસ્ય વસ્ત્રસ્ય દ્વિપુટં કમ્બલસ્ય એકપુટં પ્રત્યાસ્તરણમિષ્ટં, અભિપ્રેતમિત્યર્થ । ક્રમાદિતિ યથાક્રમં, પ્રત્યાસ્તરણસ્ય ત્રિદ્વયેકપુટભેદો ઽવસેય ઇત્યર્થઃ ॥
અતિરેકપ્રામાણિકે સાંઘિકે શયનાસને યથા પ્રતિપત્તવ્યં તથા દર્શનન્નાહ । ન્યસ્ય ગર્તેષુ તત્પાદાનિતિ વિસ્તરઃ । તચ્છબ્દેન સાંઘિકશયનાસન મભિસંવધ્યતે । તેન તત્પાદાનિતિ સાંઘિકશયનાસનપાદાન્ । કીદૃશાન્? અતિરેકપ્રમાણકાન્, જિનાષ્ટાઙ્ગુલપ્રમાણાદધિકપ્રમાણાનિત્યર્થઃ । ન્યસ્ય પ્રક્ષિપ્ય । કુત્રેત્યાહ । ગર્તેષુ । અથવા સુષિરપ્રતિપાદેષુ પ્રક્ષિપ્ય । કિં એવં વ્રતી નિષેવેત સાંઘિકં શયનાસનં? શયનાસનમિતિ વક્ષ્યતે । ટંકિત્વા કીલકેષુ વેતિ । અથવા ચતુર્ષુ કીલકેષુ તાનતિરેકપ્રમાણકાન્ પાદાન્ ટંકિત્વા બધ્વા કિં કર્તવ્યમિતિ ન જ્ઞાયતે ક્રિયાકાર[ક]સંબન્ધસ્ય પરિસમાપ્તત્વાત્ । અત આહ એવં વેત્યાદિ । અમુનાનન્તરોક્તેન ક્રમેણ સાંઘિકં શયનાસનં ભજેત । ઇક્ષુયવગોધૂમાદીનાં ( સ્શ્ 63 ) રક્ષાર્થં યદ્દીર્ઘપાદઃ મઞ્ચઃ ક્રિયતે, તત્રાધ્વગો યતિઃ સ્વપેત્ । આદિશબ્દાત્ ગૃહિશય્યાસનસ્ય ગ્રહણં વેદ્યં । તત્રાપિ ગૃહિણાં શયનાસને યતિના ન પાદૌ લમ્બીયયિતવ્યૌ- મા ભૂજ્જનાવધ્યાનમિતિ ॥
પ્રવ્રજ્યાં પ્રસાણીકૃત્ય યથાવૃદ્ધિકયા સાંઘિકં વિહારમુદ્દેષ્ટવ્યમિતિ દર્શયન્નાહ । અલ્પં ચે[દિ]ત્યાદિ । યદિ બહવઃ શ્રામણેરા ભવન્તિ વિહારાશ્ચ સ્તોકાસ્તદા એકૈકં વિ[હા]રં દ્વાદશેભ્યઃ શ્રામણેરેભ્યો દાતવ્યં । અથૈવમપિ બહવોયતયો ભવન્તિ, તદા અન્તતો ઽગત્યા નિર્મુષ્ટકં હસ્તમેકૈકસ્મૈ શ્રામણેરાય દાતવ્યં । બહુત્વે તુ વિપર્યયાદિતિ । કથં વિપર્યયાત્? યદિ બહવો વિહારા ભવન્તિ યતયશ્ચ [સ્તોકાઃ], તદા એકૈસ્મૈ અપિ શ્રામણેરાય બહવો વિહારા દાતવ્યાઃ । તત્ર વિહારશબ્દેન લયનમેવોચ્યતે વિહરન્ત્યસ્મિન્નિતિ કૃત્વા ॥
સ્તોકં ચેદિત્યાદિ । યદિ સ્તોકં શયનાસનં ભવતિ યતયશ્ચ બહવઃ, તદા તત્ર યો વૃદ્ધઃ સ મઞ્ચે સ્વપેત્ । યસ્તુ નવકઃ સ પીઠે સ્વપેત્ । અથૈવમપિ સર્વેષાં ન ભવતિ, તદા યાવદ્વૃક્ષમૂલે વૃદ્ધેન સ્વપ્તવ્યં, નવકેન ત્વભ્યવકાશક ઇત્યેવં યથાવૃદ્ધિકયા સાંઘિકં શયનાસનમુદ્દેષ્ટવ્યં । કિં પુનઃ સર્વકાલમેબેત્યાહ । અન્તર્વર્ષાસુ નો સ્થાપ્ય ઇત્યાદિ । અન્તર્વર્ષાકાલે યતિના યથાવૃદ્ધિકયાન્યઃ સબ્રહ્મચારી નોપસ્થાપયિતવ્યઃ । ય ઉપસ્થા[પ]યતિ તસ્ય દુષ્કૃતં ભવતિ ॥
અથ કિમર્થં શયનાસનમુદ્દિશ્યત ઇત્યાહ । સંસ્કારેત્યાદિ । છિન્નગ્રન્થ્યાદિકરણં સંસ્કારઃ । તત્ર સ્વાત્માવસ્થિતિઃ પરિભોગઃ । પરિપાલનં સંરક્ષણં । એવમર્થં સાંઘિક શયનાસનમુદ્દિશ્યતે ન વ્યસનિતયેતિ દર્શયતિ ॥
કિં પુનઃ સર્વાણ્યેવ લયનાન્યુદ્દેષ્ટવ્યાનિ? નેત્યાહ । કિં તર્હિ હીનમધ્યેત્યાદિ । યદિ ભૂયાંસિ લયનાનિ સન્તિ સંવરિણશ્ચાલ્પીયાન્સસ્તદા આગન્તુકાનાં ભિક્ષૂણામવસ્થિતયે લયનત્રયં સ્થાપયિતવ્યં કીદૃશમિત્યાહ । હીનમધ્યોત્તમં । યદ્યાગન્તુકા આગચ્છન્તિ, [ત]દા વૃદ્ધાદ્યાગન્તુકેભ્યસ્તદુદ્દિશેદ્દહરક્રમાત્ । તેષાં ત્રયાણાં લયનાનાં મધ્યે યદુત્તમં લયનં તદ્વૃદ્ધાયાગન્તુકભિક્ષવે ઉદ્દેષ્ટવ્યં યન્મધ્યં તત્તતો નવકાય, યદ્ધીનં તત્સર્વનવકાયેતિ ॥
કિમર્થં પુનર્ભગવાનુચ્ચશયનમહાશયનપ્રતિષેધં ચકારેત્યાહ । શયનાસનમત્યુચ્ચેતિ વિસ્તરઃ । યસ્માદતીવોચ્ચં શયનાસનં યતેઃ શ્રામણેરસ્ય મદકરં, ઔદ્ધત્યકરં, લાકાવધ્યાનસ્ય ચ હેતુકારણં, તસ્માત્કારણાદ્ ભગવતોચ્ચશયનમહાશયનં પ્રતિષિદ્ધમિતિ । જિનાષ્ટાઙ્ગુલપ્રમાણાદતિરેકપ્રમાણિકત્વાદુચ્ચશયનં, મહાશયનઞ્ચ રુક્મરૂપ્યમયત્વાદિતિ ॥
સ્ફુટાર્થાયાં શ્રીઘનાચારસંગ્રહટીકાયાં ઉચ્ચશયનમહાશયનવિરતિશિક્ષાપદં નામ ષષ્ઠં ॥

નૃત્તગીતવાદિત્ર[વિશોકદર્શનવિરતિ]શિક્ષાપદમધિકૃત્યાહ । બાહુવિક્ષેપકમિત્યાદિ । દ્વયોર્બાહ્વોર્વિક્ષેપણ સ્ફોરણં કૃત્વા યન્નર્તનં તન્નૃત્તમુચ્યતે । એતચ્ચનૃત્તમુન્મત્તત્વમિતિ ભગવાનવોચત્ । યચ્ચોચ્ચૈઃ સ્વરેણ ગીતમેતદાર્યાણાં સમુન્મૂલિતાખિલાકુશલમૂલાનામજ્ઞાનપટલપાટનપટૂનાં રુદિતં ક્રન્દિતમિતિ । યસ્માદ્ભગવાનવદત્ તસ્માત્કારણાત્ વીણાવંશમૃદઙ્ગાદિવાદિત્રં યતિર્ન વાદયેત્ । યસ્મિન્ ક્રીડાસ્થાને ઉત્સવાદિકે ગત્વા વિગતશોકાઃ સ્યુઃ સ્ત્રીપુરુષાસ્તત્ક્રીડાસ્થાનં વિગતશોકં યતિર્ન યાયાત્ । યસ્તુ શ્રામણેરો હૃષ્ટઃ સન્ નૃ[ત્ય]તિ ગાયતિ વાદિત્રં વાદગ્રતિ, તસ્ય દુષ્કૃતં ભવતિ ॥
સ્ફુટાર્થાયાં શ્રીઘના[ચા]રસંગ્રહટીકાયાં નૃત્તગીતવાદિત્ર[વિશોકદર્શન]વિરતિશિક્ષાપદં નામ સપ્ત[મં] ॥
ગન્ધમાલ્યવિલેપનવિરતિશિક્ષાપદમધિકૃત્યાહ । ચન્દનેત્યાદિ । યતિશ્ચન્દનાદિકં ગન્ધં ધા[ર]યેત્ । કીદૃશો યતિરિત્યાહ । વ્યાધિઃ સંજાતો યસ્યેતિ વ્યાધિતો, ગ્લાન ઇત્યર્થઃ । કસ્ય વચનેન ધારયેદિત્યાહ । ભિષગાદેરિત્યાહ । વૈદ્યોપદેશાત્ । કતમેન વિધિનેત્યાહ । દત્વેત્યાદિ । પૂર્વં મુનયે બુદ્ધાય ભગવતે ચન્દનાદિકં ગન્ધં દત્વા પશ્ચાદાત્મના ધારયેત્ । સ્વસ્થસ્તુ યતિઃ કદાચિદપિ ચન્દનાદિકં ગન્ધં ન ધારયેત્ ॥
ન તિષ્ઠેદિત્યાદિ । સતિ પ્રકટે દેશે ચન્દનાદ્યનુલિપ્તગાત્રો યતિઃ ગ્લાનો ઽપિ સન્ન તિષ્ઠેત્ । યદિ બહિર્નિર્ગન્તુકામો ભવતિ, તદા ક્ષાલયિત્વા બહિર્વ્રજેત્ । અનેનૈવ વિધાનેન ધારયેત્કુસુમસ્રજમિતિ । કુસુમં પુષ્પં, સ્રક્ માલા, તેન કુસુમસ્રજમિતિ, પુષ્પમાલામિત્યર્થઃ । કિં ધારયેત્? અનેનૈવ વિધાનેનેતિ । પૂર્વં તાવદ્બુદ્ધાય દદ્યાત્ પશ્ચાદાત્મના ધારયેદિતિ । કીદૃશેન ગ્લાનેન સ્રગ્માલા ધારયિતવ્યેત્યાહ । નેત્રદુઃખેત્યાદિ । નેત્રદુઃખેન શિરઃશૂલેન પૂતનાગ્રહેણ ચ રુજિતું શીલં યસ્ય યતેઃ સ તથોક્તઃ । તસ્ય શીર્ષં કુસુમમાલયા વેષ્ટયેત્ । ન ચ પુષ્પમાલાયાઃ મેખલાં લમ્બયેત્ ॥
હરિતાલેત્યાદિ । હરિતાલાદિચૂર્ણેન સુગન્ધિના વા તૈલેન વર્ણાર્થં રૂપનિષ્પત્ત્યર્થં યતિઃ વદનાદિકં ગાત્રં ન મર્ષયેત્ ॥
કિમર્થં પુનર્ભગવતા નૃત્તાદિ પ્રતિષિદ્ધમિત્યાહ । યતેરપ્રતિરૂપત્વાદિત્યાદિ । યસ્માન્નૃત્તગીતવાદિત્રવિશોકદર્શનં ગન્ધમાલ્યવિલેપનધારણઞ્ચ યતેરપ્રતિરૂપરાગકરં ઔદ્ધત્યકરં જનાનાઞ્ચ કોપકારણમવધ્યા[ન]કરં તસ્માજ્જિનૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્ગર્હિતં નિન્દિતં ॥
પ્રસઙ્ગેનાન્યદપિ પ્રતિષેધયતિ । ન દર્પણ ઇત્યાદિના । આદર્શે તૈલભાજને જલભાજને વા મુખં ન નિરીક્ષેત । કૃતગણ્ડાદિત્વેન શિરોવ્યથેન શિરોવેધદુઃખેન ગદેન વ્યાધિના ચ ય આતુરો ગ્લાનઃ તં મુક્ત્વા અન્યેન નિરીક્ષણીયં । કિઞ્ચ વિભૂષણાયેત્યાદિ । યતિઃ મણ્ડનાર્થમાત્મનો મુખં તૈલેન નાભ્યઞ્જયેદન્તશઃ પાનીયેનાપિ । શિરોરોગેત્યાદિ । શિરસિ રોગો વ્યાધિઃ, આસ્યં મુખઞ્ચ સ્ફુટિતં યસ્ય યતેઃ સ તથોક્તઃ । તસ્માદૃતે અન્યેનેતિ યાવત્ । ન કુઙ્કુમેત્યાદિ । યતિશ્ચન્દનકુઙ્કુમાદિચૂર્ણેન વદનં મુખં ન મણ્ડયેત્ । પિટકસ્ય તુ શમનાર્થં તિલકલાપપ્રભૃતિભિઃ લેપ ઇષ્ટો ઽભિપ્રેત ઇતિ યાવત્ । યસ્તુ યતિઃ શૈથિલિકત્વાદિના યથોક્તં વિધિં ન સંપાદયતિ, તસ્ય દુષ્કૃતં ભવતિ ॥
સ્ફુટાર્થાયાં શ્રીઘનાચારસંગ્રહટીકાયાં ગન્ધમાલ્યવિલેપનવિરતિશિક્ષાપદં નામાષ્ટમં ॥
વિકાલભોજનપ્રતિષેધકારણં પ્રદર્શયન્નાહ । રાત્રેરિત્યાદિ । રાત્રેરન્યત્ર દિવસે ભગવાનશનકૃત્યં કુર્વન્નલ્પાબાધતાં સમ્યગજાનાત્સ્મ, ભિક્ષવ ઇતિ શ્રાવકાન્ પ્રતિ બભાષે । કિમિતિ । તથૈવ વઃ કાર્યમિતિ । યસ્માન્મમ રાત્રેરન્યત્ર ભુઞ્જાનસ્યાલ્પરોગતા બભૂવ, તસ્માદ્ યુષ્માભિરપિ દિવસે ભોક્તવ્યં ન રાત્રાવિતિ । અનેન શ્લોકેન વિકાલભોજનવિરતિશિક્ષાપદપ્રજ્ઞપ્તેઃ કારણમાખ્યાતં । ભૂયો ઽપિ તત્કારણં પ્રતિપાદનાયાહ । વિણ્મૂત્રેત્યાદિ । રાત્રૌ પિણ્ડપાતમટતાં અશુચિગર્તે મૂત્રગર્તે ચ પાતો ભવતિ । અશ્વચોરેણ ગોચોરેણાહિના સર્પેણ ચ સમાગમો ભવતિ । એવમપિ સતિ એતે યતય ઉદરસ્ય કુક્ષેઃ પૂરણાર્થં રાત્રૌ નઃ અસ્માકં ગૃહે પિણ્ડપાતમટન્તીતિ જનો ઽવધ્યાતવાન્ । જનૈરવધ્યાતે ઽપિ તે યતયઃ દિવાપ્રત્યૂષસિ સાયહ્નકાલે ચ પિણ્ડપાતમટિતુમારબ્ધાઃ । તત્રાપિ જનૈરવધ્યાતમિતિ દર્શયિતુમાહ । સાયં પ્રાતશ્ચેત્યાદિ શ્લોકઃ । એતે ભિક્ષવઃ સાયહ્નકાલે પ્રાતઃ પ્રભાતે ચ સભાચત્વરશૃઙ્ગાટકેષુ મન્દિરેષુ ગૃહેષુ ચ અટન્તિ ભ્રમન્તિ ભુઞ્જતે ચાસત્કૃત્યં ચ કુર્વન્તીતિ જનૈરવધ્યાતં । અતસ્તસ્માત્કારણાત્કિમિત્યાહ । સુગતઃ પ્રાહેત્યાદિ । પ્રશસ્તમપુનરાવૃત્ત્યા નિઃશેષં વા ગત ઇતિ સુગતઃ, યથાક્રમં સુરૂપવત્સુનષ્ટક્ષુખત્ સુપૂર્ણઘટવચ્ચ । સ પ્રાહ, બ્રતીતિ સ્મ । કિમિતિ । યતિઃ કાલે ભુઞ્જીત । કીદૃશે કાલ ઇત્યાહ । ઉદિતાદિત્યેત્યાદિ । કેશમાત્રેણાપ્યનતીતો ઽસંક્રાન્તો મધ્યાહ્નો યેનોદિતેનાદિત્યેન સ એવમુચ્યતે, તસ્મિન્ ।
કીદૃશં પુનસ્તૂદિતાદિત્યકાલે ભોક્તવ્યમિત્યાહ । સક્તુરોદનેત્યાદિ । પઞ્ચભોજનાનિ કાલિકાનિસક્તુભક્તકુલ્માષમત્સ્યમાંસાખ્યાનિ । કદાચિદેતાનિ પઞ્ચભોજનાનિ સપ્તાહિકાદિસમ્મિશ્રાણ્યપિ ભવન્તીત્યાહ । યાવજ્જીવિકેત્યાદિ । યાવજ્જીવિકેન પિપ્પલ્યાદિના તૈલાદિના પાનકૈશ્ચ યત્પરિવર્જિતં તત્કાલિકં । કિં પુનરેતદેવ પઞ્ચવિધં ભોજનં કાલિકમુતાન્યદપિ? અન્યદપીત્યાહ । યત્કિઞ્ચિદદ્યતે દન્તૈરિતિ । અનેન ખરવિશદં વસ્ત્વભિધીયતે । ગલકે વા પ્રવેશ્યત ઇત્યનેન નાસિકયાપિ યત્પીયતે તદપિ ગલકેનેવાભ્યવહ્રિયત ઇતિ, તસ્યાપિ પ્રતિષેધઃ કૃતો ભવતિ । અન્યથા હિ વિકાલે ક્ષીરપાનમદોષાય સ્યાત્ । કુક્ષિવિષ્ટશબ્દેનોભયપદાભિહિતં વસ્ત્વભિધીયતે । કુક્ષેરુપસ્તમ્ભકં પરિપૂરકં કરોતીતિ કુક્ષિવિષ્ટભંકૃત્ યદે[ત]ત્સર્વં તત્કાલે આદ્યાદિત્યોદિતે, મધ્યાહ્નાદર્વાગ્યતિર્ભક્ષયેદિત્યર્થઃ ॥
વિકાલે તુ યદ્ભોક્તું લભ્યતે, તદ્દર્શયન્નાહ । સક્ત્વાદ્યામિષનિર્મુક્તમિત્યાદિ । સક્તુકુલ્માષાદિભિરામિષૈઃ પરિત્યક્તં । કીદૃશં? નીરજંરજોરહિતં કર્દમાદિકં । દેવે વર્ષતિ યા શિલા પતતિ, તદ્વર્ષોપલકં અશ્નીયાત્, ભક્ષયેત્ । પાતુમિચ્છા પિપાસા પાનાભિલાષઃ, તેનાર્તઃ સન્ હિમં યતિઃ પિબેદિતિ શેષઃ ।
કથં પુનઃ કલ્પિકોદકં ગ્રાહ્યમિત્યેનં વિકલ્પ્ય અવસરીકર્તુમાહ । કલ્પ્યવારિગ્રહમિત્યાદિ । કલ્પિકસ્ય વારિણો ગ્રહણં કલ્પવારિગ્રહઃ, તસ્મિન્ । કલ્પિકોદકગ્રહણ ( સ્શ્ 70 ) નિમિત્તમિતિ યાવત્ । યાવતા કાલેન દ્વૌ હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્યમાનૌ સરુધિરૌ ભવતઃ, તાવન્તં કાલં તૌ ન પ્રક્ષાલયિતવ્યૌ । નાપ્યઙ્ગુલી પ્રક્ષાલ[ને] કલ્પિકોદકં ગ્રાહ્યં । માયેત્યાદિ । માયયા શાઠ્યેન । યુક્તો યતિસ્તયોઃ પ્રક્ષાલનં ન કુર્યાત્ યદિ પ્રકૃત્યૈવ સ્નિગ્ધત્વગ્ભિક્ષુભવતિ, તસ્ય સ્નિગ્ધત્વચો યતેઃ યૌ હસ્તૌ તૌ સશબ્દૌ ભવતઃ, તદા શુદ્ધૌ વેદ્યૌ ॥

કિં પુનર્વિકાલે ગ્લાનેનાપિ ન ભોક્તવ્યમિત્યાહ । ન દાસ્યથેત્યાદિ । ક્ષુદ્બુભુક્ષા । તૃષ્ણાશબ્દેનાપિ લોકપ્રતીતોર્થઃ પાનાભિલાષ ઉચ્યતે । તાભ્યાં પીડિતો ઽહં મરિષ્યામિ, યદિ મહ્યં વિકાલે ભોક્તું ન દાસ્યથ ઇત્યેવં યદિ કશ્ચિદ્વિરુક્તો યતિર્બૂયાત્, તદા સ યતિઃ પૂર્ણે મણ્ડકુણ્ડે પ્રક્ષેપ્તવ્યઃ । આગલકાદિત્યવશેષં । અથૈવમપ્યતિનામયિતું ન શક્નોતિ, તદા કિં કાર્યમિત્યાહ । અષ્ટાસ્વધૌતેત્યાદિ । અષ્ટાભિઃ જલે ધૌતં પ્રક્ષાલિતં યદ્ધાન્યં કલ્પિકેન ચ વસ્ત્રેણ બદ્ધં તદનામિષે પાત્રે તામ્રભાજને અન્યત્ર વા પ્રસ્થાપનં દિશેદ્દદ્યાદિત્યર્થઃ । યદિ તુ તદ્ધાન્યં સ્ફુટં સ્ફુટિતં વા સત્ ગ્લાનાય પાતું ન કલ્પતે ॥
પ્રસઙ્ગેનાન્યદપિ પ્રતિષેધયતિ । લોભોત્થાપિતેત્યાદિ । લોભેનાકુશલમૂલેન સમુત્થાપિતં યત્કાયવાક્કર્મ તેન સમુપાર્જિતો યો વિહારચીવરાહારસ્તં સવિષભક્તવદ્વર્જયેત્ । મદ્યેત્યાદિ । મદ્યવિક્રયણં, શસ્ત્રવિક્રયણં, વિષવિક્રયણં, પ્રાણિવિક્રયણં, ( સ્શ્ 71 ) લાક્ષવિક્રયણં ચ વ્રતી સ્વયં ન કુર્યાત્, ન ચ પરેણ કારયેત્, ન ચ તેન મદ્યાદિના જીવિકાં કલ્પયેત્ । સત્કારેત્યાદિ । અક્ષાણ્યુચ્યન્તે ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણિ । તેષાં યઃ સંવરઃ સંયમઃ લાભસત્કારાર્થં, સા કુહના મતા । વસ્ત્રાન્નપાનાદિકસ્ય તુ લાભસ્ય પ્રાપ્ત્યર્થ યા ચાટુવાદિતા પ્રિયવાદિતા, સા લાપના મતેતિ । નૈષ્પેષિકત્વમિત્યાદિ । અન્નપાનાદિપ્રતિલંભાય યત્પરેષાં કુત્સનં તદ્ નૈષ્પેષિકત્વમુચ્યતે । અન્યદીયસ્ય તુ પાત્રાદેર્યદ્વર્ણનં ગુણોદ્ભાવનં લાભાર્થં મહયમેતત્ પાત્રાદિકં દદ્યાદિતિ તત્રૈમિત્તિકત્વમુચ્યતે । લાભેન લિપ્સેત્યાદિ । અલ્પેન લાભેન યદ્વૃદ્ધિપર્યેષણં લાભાનાં સા લિપ્સેત્યુચ્યતે લબ્ધુમિચ્છા લિપ્સેતિ અર્થાત્ । યે કુહનલપનનૈષ્પેષિકાદિભિર્નિષ્પન્ના લાભાઃ । તાનેતાન્ મિથ્યાજીવાન્ યતિઃ પરિવર્જયેત્ । કિં વદિત્યાહ । પુરીષવદશુચિવદિત્યર્થઃ । ક્રીડેત્યાદિ । પરેષામપહનનં પરોપઘાતઃ । ક્રીડાકૌતૂહલં । કાયવાક્સમુચ્છિતં સર્વકાલં । વિટ્પ્રદિગ્ધમિવોરગં, અશુચિલિપ્તં સર્પં યથા વ્રતી પરિવર્જયેત્ । વિપણીત્યાદિ । વિપણિઃ વણિક્પથમુચ્યતે, યસ્ય ઘટ્ટ ઇતિ પ્રાકૃતજનપ્રતીતિઃ । તરન્ત્યસ્મિન્નિતિ તરઃ, ક્ષેપણતીર્થં । ગુલ્મં વિટપઃ । એવમાદિકે છન્નપ્રકટે ભૂપ્રદેશે કિં તિષ્ઠેત્તત્ર ન ચેલ્લક ઇતિ વક્ષ્યતે । દુષ્ટપ્રવ્રજિતાયાઃ દુઃશીલાપિ સતો પ્રતિજ્ઞાયાં આસ્તે । આહ । પ્રવ્રજિતે વેશ્યારૂપા જીવિકાવા । ગુરુ ( સ્શ્ 72 ) કુમારિકા સ્થલે વસતા અવ્યૂઢા આસ્તે । એતાઃ કિં? દ્યૂતકારગૃહં બન્ધનાગારં અન્યચ્ચ યદ્વન્ધનસ્થાનં તત્ અગોચરો ઽવિષય આખ્યાતઃ । તસ્માત્તત્ર ન તિષ્ઠેદિતિ ।
સ્ફુટાર્થાયાં શ્રીઘનાચારસંગ્રહટીકાયાં વિકાલભોજનવિરતિશિક્ષાપદં નામ નવમં ॥
દશમશિક્ષાપદમધિકૃત્યાહ । કાયેત્યાદિ । સકલેન કાયેન હસ્તાભ્યાં પાદાભ્યાં વસ્ત્રેણ છત્રાદિના ચ વ્રતી રજતં રૂપ્યં, જાતરૂપં સુવર્ણં ન સ્પૃશેત્ । કિમિવેત્યાહ । જ્વલિતાગ્નિવત । પ્રજ્વાલિતદહનવદિતિ । અનેન દશમં શિક્ષાપદમભિહિતં ॥
ઇદાનીં પ્રસઙ્ગૈનાન્યદપ્યાચારં સંગૃહ્ણાતિ ચમ્પૂકલહેત્યાદિના । તત્ર ચમ્પૂ હાસ્યં, કલહઃ કાયકલહો વાક્કલહશ્ચ । દન્તકાષ્ઠાદનં દન્તકાષ્ઠભક્ષણં । શેષં સુગમં । ચમ્પૂકલહેત્યાદિ દ્વન્દ્વઃ । ચમ્પૂકલહદન્તકાષ્ઠાદનાનિ ક્રિયા યસ્ય વૃદ્ધાન્તિકસ્ય યતેઃ સ તથોક્તઃ । સ્નાનઞ્ચ પાનઞ્ચાશનઞ્ચ સ્તોત્રં ચેતિ સ્નાનપાનાશનસ્તોત્રાણિ, તૈર્વ્યગ્રો ઽપ્રાપ્તાવસરો યઃ સ એવમુચ્યતે । સ્નાનાદિવ્યગ્રશ્ચ નગ્નશ્ચૈકવસ્ત્રશ્ચેતિ પુનર્વિગ્રહઃ । સ પૂર્વોક્તશ્ચ કિં ન વન્દ્યો યતિના યતિરિતિ વક્ષ્યતે । મૃત્કર્મેત્યાદિ । મૃણ્મયકર્મણા યો વ્યાપૃતો ઽપ્રાપ્તાવસરઃ યશ્ચ તૂર્ણં ત્વરિતં દ્વિત્રિભૂમિકં વિહારમુત્કસતિ, આશુ શીઘ્રં ચ યો વ્રજતિ, યશ્ચ પાત્રં પચતિ, ચીવરકર્મણા વા વ્યગ્રઃ, સ વૃદ્ધાન્તિકો યતિઃ દ્વિત્રિભૂમિકં વિહારમુત્તિષ્ઠન્ યાવત્ પાત્રં વા પચન્ કિં ન વન્દ્યો યતિના યતિરિતિ વક્ષ્યતે । ચૂર્ણેત્યાદિ । ચૂર્ણક્રિયાયાં ચૈલક્રિયાયાં વસ્ત્રપાત્રાદિશોધને ચ યઃ આસક્તઃ, અક્ષિણી યશ્ચાક્તે ધૂમં વા પિબતિ, પુસ્તકં વા લિખતિ, વાચયતિ, સો ઽપિ ન વન્દ્યઃ । વિટ્પ્રસ્ત્રાવેત્યાદિ । યઃ શ્રામણેરો વર્ચકુટિ પ્રસ્ત્રાવકુટિં વા ગચ્છતિ, પરસ્મૈ વા ઉદ્દિશતિ, તમસિ અન્ધકારે વા તિષ્ઠતિ, અન્તર્વાસં વા વાસયતિ, ઉત્તરાસંગં વા પ્રાવૃણોતિ, સ વૃદ્ધાન્તિકો યતિઃ વર્ચકુટિં ગચ્છન્ યાવદુત્તરાસંગં પ્રાવૃણ્વન્ ન વન્દ્ય ઇત્યનેન યાદૃશ્યામવસ્થાયામવસ્થિતો વૃદ્ધાન્તિકો યતિર્નવકેન ન વન્દિતવ્યઃ, સા અવસ્થાભિહિતા ॥
ઇદાનીં તુ યાદૃગ્વિધાવસ્થાવસ્થિતેન નવકેન યતિના ન વદિતવ્યં, તથા દર્શયિતુમાહ । અવગુણ્ઠિતેત્યાદિ । અવગુણ્ઠિતં પિધિતં શીર્ષં શિરો યસ્ય યતેઃ તેન સમન્તપ્રાવૃતેન વા યતિના કિં વન્દ્ય ઇતિ વક્ષ્યતે । સહ ઉપનહા વર્તેતે પાદૌ યસ્ય યતેઃ સ સોપાનત્કઃ, તેન ઉપાનહારૂઢેનેત્યર્થઃ । જાનુ ચ જાનુ ચ જાનુની, તયોર્જાનુનોર્યા જંઘા તસ્યાં જંઘાયાં મુણ્ડે[ન] સ્ફોટં ન દદ્યાત્ । કિમિવેત્યાહ । અવિના યથા । અવિર્મેષઃ । યથા અવિના મેણ્ડકેન દ્વયોર્જાનુનોર્જંઘાયાં હન્યતે, તદ્વદ્યતિરપિ વૃદ્ધાન્તિકસ્ય યતેર્જંઘાયાં ન વન્દેતેતિ યાવત્ । ભદન્તધર્માવલોકિતમિત્રસ્ત્વાહ । સોપાનત્કેન ન વન્દિતવ્ય । કિમિવેત્યાહ । રવિના યથા । રવિરાદિત્યઃ । યથાસૌ રવિરુપાનહારૂઢસ્તદ્વદુપાનહારૂઢેન યતિના ન વન્દનીયમિત્યકારપ્રશ્લેષેનાવબોધયન્ વક્તિ । કિમેતદ્ભદન્તમતમેષ્ટવ્યં? નેષ્ટવ્યં । કિં તર્હિ અન્વેષ્ટવ્યં વિનયે મેઢકસ્યૈવ દૃષ્ટાન્તદાનાત્ ।
વિધિં દર્શયન્નાહ । સમવસ્થેત્યાદિ । સમવસ્થોપવિષ્ટસ્ય યતેઃ પાદયુગલં કર્કટગ્રાહં ગૃહીત્વા શિરસા વન્દિતવ્યં । યદા સમવસ્થાનિષણ્ણો યતિઃ પાદરોગેણ ગ્લાનઃ સ્યાત્તદા વિનાપિ કર્કટગ્રાહિકયા વન્દ્યમાનસ્ય ન દોષઃ । યદિ કશ્ચિદાગત્યાગન્તુકઃ સમવસ્થાનિષણ્ણમ[ભિવાદયતિ], તદાનેન વક્તવ્યમાયુષ્મન્, ( સ્શ્ 76 ) કતિ વર્ષોસિ, કતમસ્તે નિકાયઃ, કતિ ચ તસ્ય નિકાયસ્ય ભેદાઃ, કતમા તે સામયિકેત્યાદિ । સો ઽપિ યદિ આર્યમહાસાંઘિકો ભવતિ, તદાનેન વાચ્યમાર્યમહાસાંઘિકો ઽસ્મિ । તસ્ય ચેદ્ભેદાઃ
વાદિનશ્ચાર્થસિદ્ધાર્થાઃ શૈલદ્વયનિવાસિનઃ ।
ભાદ્રાયના હૈમવતાઃ ષડ્ભેદા મૂલસાંઘિકાઃ ॥
દૈર્ઘી હૈમન્તકી ગ્રૈષ્મી વાર્ષિકી ચ તથોત્તરા ।
શ્રામણેરેણ વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચૈતાઃ સામવાયિકાઃ ॥
ઇત્યેવમન્યદપિ વિવર્જયિતવ્યં । તત્ર યો નવકસ્તેન વન્દિતવ્યં, વૃદ્ધેન ચારોગ્યમસ્ત્વિતિ વાચ્યં ।
અથારોગ્યમિતિ કો ઽર્થઃ? યથા વાતપિત્તશ્લેષ્માદયઃ કુપિતાઃ સન્તો બાધનાર્થેન રોગા ઇત્યુચ્યન્તે, તદ્વત્ રાગાદયો ઽપિ ક્લેશા રુજનાર્થેન રોગશબ્દવાચ્યાઃ । ન રોગઃ અરોગસ્તદ્ભાવ આરોગ્યં । ક્લેશપ્રહાણં તવ ભવતુ । તથા ચાહ-
રાગાદયો હ્યતિતરાં રુજયન્તિ યસ્માદ્વાતાદયશ્ચ કુપિતાઃ સકલં જનૌઘં ।
તચ્છાન્તિવાઞ્છિન પરાઃ પ્રણતેષુ તસ્માદારોગ્યમસ્ત્વિતિ વચો નિગદન્તિ બુદ્ધાઃ ॥

અન્ય આહ-
યત્તુ જરામરણશોકભયૈર્વિમુક્તં, યદ્વર્જિતં શશિહુતાશનભાનુતોયૈઃ ।
યચ્છાશ્વતં પદમનુત્તરમચ્યુતઞ્ચ, ........ ॥
સ[ક]લૈર્ભિક્ષુભિઃ શિક્ષાકામૈઃ વિકાલભોજનાદિકં કૃતં કસ્માદ્વયં ન કુર્મ ઇતિ । આવાસકલ્પઃ- અમુષ્મિન્ વિહારે ભિક્ષવો ઽન્યોન્યં કાયસંસર્ગં કુર્વન્તિ કસ્માદ્વયમપિ ન કુર્મ ઇતિ । દેશકલ્પઃ- અમુષ્મિન્ દેશે વાર્દ્ધુષિકભિક્ષવઃ કસ્માદ્વયમપિ વૃદ્ધિ ન પ્રયચ્છામઃ । સ્થવિરકલ્પઃ- અમુકસ્થવિરશ્ચાપિ સન્ધિકાલે ભુઙ્ક્તે, કિં વયં ન ભુઞ્જામહ ઇતિ ॥
ભિક્ષુવિનયાત્સમુદ્ધૃતમાચારાન્તરં ન તુ સ્વમનીષિકયાન્યત્કૃતમિતિ દર્શયિતુમાહ । વિનય ઇતિ । વિનયન્તે ઽનેન ક્લેશા ઇતિ વિનયઃ । સમધિગતપ્રાતિમોક્ષસંવરેણ ભિક્ષુવિનયસંક્ષેપાદુદ્ધૃતઃ । અન્યત્તુ શેષં યદ્ભિક્ષુવિનયે વ્યાસતો નિર્દિષ્ટં । અશનવસનાદૌ યથા પ્રતિપત્તવ્યં તદુપાધ્યાયાચાર્યવૃદ્ધતરેભ્યઃ સકાશાદ્યતિના શ્રોતવ્યં, તેન સગૌરવેન ચ ભાવ્યં ।
શતદ્વયેનેત્યાદિ । એતદન્તરોક્તં શ્રીઘનાચારસંગ્રહં સંહત્ય યત્સુકૃતં કુશલકૃતં તેન સુકૃતેન કર્મણા જનો લોકઃ અસંસ્કૃતં નિર્વાણં પ્રાપ્નોતુ લભતામિત્યનેન શ્લોકેન પરિણામયતિ ॥
ઇતિ જયરક્ષિતે(ન) નિબધ્ય ટીકાં, સકલજનાગમમલિમ્લુચોપહર્ત્રી ।
શુભમતિવિપુલં મયા યદાપ્તં ભવતુ જનો ઽખિલસ્તુ તેન બુદ્ધઃ ॥
સુશ્રીઘનાચારસુસંગ્રહસ્ય કૃત્વા હિ ટીકાં યદવાપિ પુણ્યં ।
જનો ઽખિલસ્તેન શુભેન તૂર્ણં જિનો ઽસ્તુ વિખ્યાતગુણોદયશ્રીઃ ॥