શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.2.24

ઓં ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે પૂજાવિધાનવ્યાખ્યાનવર્ણનં નામ ત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ
572અ
છપ્તેર્ 24
ઉપમન્યુરુવાચ
પ્રોક્ષયેન્મૂલમંત્રેણ પૂજાસ્થાનં વિશુદ્ધયે
ગન્ધચન્દનતોયેન પુષ્પં તત્ર વિનિક્ષિપેત્

અસ્ત્રેણોત્સાર્ય વૈ વિઘ્નાનવગુણ્ઠ્ય ચ વર્મણા
અસ્ત્રં દિક્ષુ પ્રવિન્યસ્ય કલ્પયેદર્ચનાભુવમ્

તત્ર દર્ભાન્પરિસ્તીર્ય ક્ષાલયેત્પ્રોક્ષણાદિભિઃ
સંશોધ્ય સર્વપાત્રાણિ દ્રવ્યશુદ્ધિં સમાચરેત્

પ્રોક્ષણીમર્ધ્યપાત્રં ચ પાદ્યપાત્રમતઃ પરમ્
તથૈવાચમનીયસ્ય પાત્રં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

પ્રક્ષાલ્ય પ્રોક્ષ્ય વીક્ષ્યાથ ક્ષિપેત્તેષુ જલં શિવમ્
પુણ્યદ્રવ્યાણિ સર્વાણિ યથાલાભં વિનિક્ષિપેત્

રત્નાનિ રજતં હેમ ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદયઃ
ફલપલ્લવદર્ભાંશ્ચ પુણ્યદ્રવ્યાણ્યનેકધા

સ્નાનોદકે સુગન્ધાદિ પાનીયે ચ વિશેષતઃ
શીતલાનિ મનોજ્ઞાની કુસુમાદીનિ નિક્ષિપેત્

ઉશીરં ચન્દનં ચૈવ પાદ્યે તુ પરિકલ્પયેત્
જાતિકંકોલકર્પૂરબહુમૂલતમાલકાન્

ક્ષિપેદાચમનીયે ચ ચૂર્ણયિત્વા વિશેષતઃ
એલાં પાત્રેષુ સર્વેષુ કર્પૂરં ચન્દનં તથા

કુશાગ્રાણ્યક્ષતાંશ્ચૈવ યવવ્રીહિતિલાનપિ
આજ્યસિદ્ધાર્થપુષ્પાણિ ભસિતઞ્ચાર્ઘ્યપાત્રકે

કુશપુષ્પયવવ્રીહિબહુમૂલતમાલકાન્
પ્રક્ષિપેત્પ્રોક્ષણીપાત્રે ભસિતં ચ યથાક્રમમ્

સર્વત્ર મન્ત્રં વિન્યસ્ય વર્મણાવેષ્ટ્ય બાહ્યતઃ
પશ્ચાદસ્ત્રેણ સંરક્ષ્ય ધેનુમુદ્રાં પ્રદર્શયેત્

પૂજાદ્રવ્યાણિ સર્વાણિ પ્રોક્ષણીપાત્રવારિણા
સમ્પ્રોક્ષ્ય મૂલમંત્રેણ શોધયેદ્વિધિવત્તતઃ

પાત્રાણાં પ્રોક્ષણીમેકામલાભે સર્વકર્મસુ
સાધયેદર્ઘ્યમદ્ભિસ્તત્સામાન્યં સાધકોત્તમઃ

તતો વિનાયકં દેવં ભક્ષ્યભોજ્યાદિભિઃ ક્રમાત્
પૂજયિત્વા વિધાનેન દ્વારપાર્શ્વે ઽથ દક્ષિણે

અન્તઃપુરાધિપં સાક્ષાન્નન્દિનં સમ્યગર્ચયેત્
ચામીકરાચલપ્રખ્યં સર્વાભરણભૂષિતમ્

બાલેન્દુમુકુટં સૌમ્યં ત્રિનેત્રં ચ ચતુર્ભુજમ્
દીપ્તશૂલમૃગીટંકતિગ્મવેત્રધરં પ્રભુમ્

ચન્દ્રબિમ્બાભવદનં હરિવક્ત્રમથાપિ વા
ઉત્તરે દ્વારપાર્શ્વસ્ય ભાર્યાં ચ મરુતાં સુતામ્

સુયશાં સુવ્રતામમ્બાં પાદમણ્ડનતત્પરામ્
પૂજયિત્વા પ્રવિશ્યાન્તર્ભવનં પરમેષ્ઠિનઃ

સંપૂજ્ય લિઙ્ગં તૈર્દ્રવ્યૈર્નિર્માલ્યમપનોદયેત્
પ્રક્ષાલ્ય પુષ્પં શિરસિ ન્યસેત્તસ્ય વિશુદ્ધયે

પુષ્પહસ્તો જપેચ્છક્ત્યા મન્ત્રં મન્ત્રવિશુદ્ધયે
ઐશાન્યાં ચણ્દમારાધ્ય નિર્માલ્યં તસ્ય દાપયેત્

કલ્પયેદાસનં પશ્ચાદાધારાદિ યથાક્રમમ્
આધારશક્તિં કલ્યાણીં શ્યામાં ધ્યાયેદધો ભુવિ

572બ્
તસ્યાઃ પુરસ્તાદુત્કંઠમનંતં કુણ્ડલાકૃતિમ્
ધવલં પઞ્ચફણિનં લેલિહાનમિવામ્બરમ્

તસ્યોપર્યાસનં ભદ્રં કણ્ઠીરવચતુષ્પદમ્
ધર્મો જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યઞ્ચ પદાનિ વૈ

આગ્નેયાદિશ્વેતરક્તપીતશ્યામાનિ વર્ણતઃ
અધર્માદીનિ પૂર્વાદીન્યુત્તરાંતાન્યનુક્રમાત્

રાજાવર્તમણિપ્રખ્યાન્ન્યસ્ય ગાત્રાણિ ભાવયેત્
અસ્યોર્ધ્વચ્છાદનં પદ્મમાસનં વિમલં સિતમ્

અષ્ટપત્રાણિ તસ્યાહુરણિમાદિગુણાષ્ટકમ્
કેસરાણિ ચ વામાદ્યા રુદ્રાવામાદિશક્તિભિઃ

બીજાન્યપિ ચ તા એવ શક્તયોંતર્મનોન્મનીઃ
કર્ણિકાપરવૈરાગ્યં નાલં જ્ઞાનં શિવાત્મકમ્

કન્દશ્ચ શિવધર્માત્મા કર્ણિકાન્તે ત્રિમણ્ડલે
ત્રિમણ્ડલોપર્યાત્માદિ તત્ત્વત્રિતયમાસનમ્

સર્વાસનોપરિ સુખં વિચિત્રાસ્તરણાસ્તૃતમ્
આસનં કલ્પયેદ્દિવ્યં શુદ્ધવિદ્યાસમુજ્જ્વલમ્

આવાહનં સ્થાપનં ચ સન્નિરોધં નિરીક્ષણમ્
નમસ્કારં ચ કુર્વીત બધ્વા મુદ્રાઃ પૃથક્પૃથક્

પાદ્યમાચમનં ચાર્ઘ્યં ગંધં પુષ્પં તતઃ પરમ્
ધૂપં દીપં ચ તાંબૂલં દત્ત્વાથ સ્વાપયેચ્છિવૌ

અથવા પરિકલ્પ્યૈવમાસનં મૂર્તિમેવ ચ
સકલીકૃત્ય મૂલેન બ્રહ્માભિશ્ચાપરૈસ્તથા

આવાહયેત્તતો દેવ્યા શિવં પરમકારણમ્
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં દેવં નિશ્ચલમક્ષરમ્

કારણં સર્વલોકાનાં સર્વલોકમયં પરમ્
અંતર્બહિઃસ્થિતં વ્યાપ્ય હ્યણોરણુ 1 મહત્તરમ્ 2

ભક્તાનામપ્રયત્નેન દૃશ્યમીશ્વરમવ્યયમ્
બ્રહ્મેંદ્રવિષ્ણુરુદ્રાદ્યૈરપિ દેવૈરગોચરમ્

દેવસારં ચ વિદ્વદ્ભિરગોચરમિતિ શ્રુતમ્
આદિમધ્યાન્તરહિતં ભેષજં ભવરોગિણામ્

શિવતત્ત્વમિતિ ખ્યાતં શિવાર્થં જગતિ સ્થિરમ્
પઞ્ચોપચારવદ્ભક્ત્યા પૂજયેલ્લિંગમુત્તમમ્

લિંગમૂર્તિર્મહેશસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ
સ્નાનકાલે પ્રકુર્વીત જયશબ્દાદિમંગલમ્

પઞ્ચગવ્યઘૃતક્ષીરદધિમધ્વાદિપૂર્વકૈઃ
મૂલૈઃ ફલાનાં સારૈશ્ચ તિલસર્ષપસક્તુભિઃ

બીજૈર્યવાદિભિશ્શસ્તૈશ્ચૂર્ણૈર્માષાદિસંભવૈઃ
સંસ્નાપ્યાલિપ્ય પિષ્ટાદ્યૈઃ સ્નાપયેદુષ્ણવારિભિઃ

ઘર્ષયેદ્વિલ્વપત્રાદ્યૈર્લેપગંધાપનુત્તયે
પુનઃ સંસ્નાપ્ય સલિલૈશ્ચક્રવર્ત્યુપચારતઃ

1 ક્લીબત્વમાર્ષમ્
2 મહત ઇતિ ક્ષેષ-
573અ
સુગંધામલકં દદ્યાદ્ધરિદ્રાં ચ યથાક્રમમ્
તતઃ સંશોધ્ય સલિલૈર્લિંગં બેરમથાપિ વા

સ્નાપયેદ્ગંધતોયેન કુશપુષ્પોદકેન ચ
હિરણ્યરત્નતોયૈશ્ચ મંત્રસિદ્ધૈર્યથાક્રમમ્

અસંભવે તુ દ્રવ્યાણાં યથાસંભવસંભૃતૈઃ
કેવલૈર્મંત્રતોયૈર્વા સ્નાપયેચ્છ્રદ્ધયા શિવમ્

કલશેનાથ શંખેન વર્ધન્યા પાણિના તથા
સકુશેન સપુષ્પેણ સ્નાપયેન્મંત્રપૂર્વકમ્

પવમાનેન રુદ્રેણ નીલેન ત્વરિતેન ચ
લિંગસૂક્તાદિસૂક્તૈશ્ચ શિરસાથર્વણેન ચ

ઋગ્ભિશ્ચ સામભિઃ શૈવૈર્બ્રહ્મભિશ્ચાપિ પઞ્ચભિઃ
સ્નાપયેદ્દેવદેવેશં શિવેન પ્રણવેન ચ

યથા દેવસ્ય દેવ્યાશ્ચ કુર્યાત્સ્નાનાદિકં તથા
ન તુ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ તત્ર તૌ સદૃશૌ યતઃ

પ્રથમં દેવમુદ્દિશ્ય કૃત્વા સ્નાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ
દેવ્યૈઃ પ્રશ્ચાત્પ્રકુર્વીત દેવદેવસ્ય શાસનાત્

અર્ધનારીશ્વરે પૂજ્યે પૌર્વાપર્યં ન વિદ્યતે
તત્ર તત્રોપચારાણાં લિંગે વાન્યત્ર વા ક્વચિત્

કૃત્વા ઽભિષેકં લિંગસ્ય શુચિના ચ સુગંધિના
સંમૃજ્ય વાસસા દદ્યાદંબરં ચોપવીતકમ્

પાદ્યમાચમનં ચાર્ઘ્યં ગંધં પુષ્પં ચ ભૂષણમ્
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં પાનીયં મુખશોધનમ્

પુનશ્ચાચમનીયં ચ મુખવાસં તતઃ પરમ્
મુકુટં ચ શુભં ભદ્રં સર્વરત્નૈરલંકૃતમ્

ભૂષણાનિ પવિત્રાણિ માલ્યાનિ વિવિધાનિ ચ
વ્યજને ચામરે છત્રં તાલવૃંતં ચ દર્પણમ્

દત્ત્વા નીરાજનં કુર્યાત્સર્વમંગલનિસ્વનૈઃ
ગીતનૃત્યાદિભિશ્ચૈવ જયશબ્દસમન્વિતઃ

હૈમે ચ રાજતે તામ્રે પાત્રે વા મૃન્મયે શુભે
પદ્મકૈશ્શોભિતૈઃ પુષ્પૈર્બીજૈર્દધ્યક્ષતાદિભિઃ

ત્રિશૂલશંખયુગ્માબ્જનન્દ્યાવર્તૈઃ કરીષજૈઃ
શ્રીવત્સસ્વસ્તિકાદર્શવજ્રૈર્વહ્ન્યાદિચિહ્નિતૈઃ

અષ્ટૌ પ્રદીપાન્પરિતો વિધાયૈકં તુ મધ્યમે
તેષુ વામાદિકાશ્ચિન્ત્યાઃ પૂજ્યાશ્ચ નવ શક્તયઃ

કવચેન સમાચ્છાદ્ય સંરક્ષ્યાસ્ત્રેણ સર્વતઃ
ધેનુમુદ્રાં ચ સંદર્શ્ય પાણિભ્યાં પાત્રમુદ્ધરેત્

અથવારોપયેત્પાત્રે પઞ્ચદીપાન્યથાક્રમમ્
વિદિક્ષ્વપિ ચ મધ્યે ચ દીપમેકમથાપિ વા

તતસ્તત્પાત્રમુદ્ધૃત્ય લિંગાદેરુપરિ ક્રમાત્
ત્રિઃ પ્રદક્ષિણયોગેન ભ્રામયેન્મૂલવિદ્યયા

દદ્યાદર્ઘ્યં તતો મૂર્ધ્નિ ભસિતં ચ સુગંધિતમ્
કૃત્વા પુષ્પાંજલિં પશ્ચાદુપહારાન્નિવેદયેત્

પાનીયં ચ તતો દદ્યાદ્દત્ત્વા વાચમનં પુનઃ
573બ્
પઞ્ચસૌગંધિકોપેતં તામ્બૂલં ચ નિવેદયેત્

પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણીયાનિ ગાનનાટ્યાનિ કારયેત્
લિંગાદૌ શિવયોશ્ચિન્તાં કૃત્વા શક્ત્યજપેચ્છિવમ્

પ્રદક્ષિણં પ્રણામં ચ સ્તવં ચાત્મસમર્પણમ્
વિજ્ઞાપનં ચ કાર્યાણાં કુર્યાદ્વિનયપૂર્વકમ્

અર્ઘ્યં પુષ્પાંજલિં દત્ત્વા બદ્ધ્વા મુદ્રાં યથાવિધિ
પશ્ચાત્ક્ષમાપયેદ્દેવમુદ્વાસ્યાત્મનિ ચિંતયેત્

પાદ્યાદિમુખવાસાંતમર્ઘ્યાદ્યં ચાતિસંકટે
પુષ્પવિક્ષેપમાત્રં વા કુર્યાદ્ભાવપુરસ્સરમ્

તાવતૈવ પરો ધર્મો ભાવને સુકૃતો ભવેત્
અસંપૂજ્ય ન ભુઞ્જીત શિવમાપ્રાણસંચરાત્

યદિ પાપસ્તુ ભુંજીત સ્વૈરં તય્સ ન નિષ્કૃતિઃ
પ્રમાદેન તુ ભુંક્તે ચેત્તદુદ્ગીર્ય પ્રયત્નતઃ

સ્નાત્વા દ્વિગુણમભ્યર્ચ્ય દેવં દેવીમુપોષ્ય ચ
શિવસ્યાયુતમભ્યસ્યેદ્બ્રહ્મચર્યપુરસ્સરમ્

પરેદ્યુશ્શક્તિતો દત્ત્વા સુવર્ણાદ્યં શિવાય ચ
શિવભક્તાય વા કૃત્વા મહાપૂજાં શુચિર્ભવેત્