શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.8

કૃષ્ણ ઉવાચ
ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ શિવેન પરિભાષિતમ્

વેદસારે શિવજ્ઞાનં સ્વાશ્રિતાનાં વિમુક્તયે

અભક્તાનામબુદ્ધીનામયુક્તાનામગોચરમ્

અર્થૈર્દશર્ધૈઃ સંયુક્તં ગૂઢમપ્રાજ્ઞનિંદિતમ્

વર્ણાશ્રમકૃતૈર્ધર્મૈર્વિપરીતં ક્વચિત્સમમ્

વેદાત્ષડંગાદુદ્ધૃત્ય સાંખ્યાદ્યોગાચ્ચ કૃત્સ્નશઃ

શતકોટિપ્રમાણેન વિસ્તીર્ણં ગ્રંથસંખ્યયા

કથિતં પરમેશેન તત્ર પૂજા કથં પ્રભોઃ

કસ્યાધિકારઃ પૂજાદૌ જ્ઞાનયોગાદયઃ કથમ્

તત્સર્વં વિસ્તરાદેવ વક્તુમર્હસિ સુવ્રત

ઉપમન્યુરુવાચ
શૈવં સંક્ષિપ્ય વેદોક્તં શિવેન પરિભાષિતમ્

સ્તુતિનિંદાદિરહિતં સદ્યઃ પ્રત્યયકારણમ્

ગુરુપ્રસાદજં દિવ્યમનાયાસેન મુક્તિદમ્

કથયિષ્યે સમાસેન તસ્ય શક્યો ન વિસ્તરઃ

સિસૃક્ષયા પુરાવ્યક્તાચ્છિવઃ સ્થાણુર્મહેશ્વરઃ

સત્કાર્યકારણોપેતસ્સ્વયમાવિરભૂત્પ્રભુઃ

જનયામાસ ચ તદા ઋષિર્વિશ્વાધિકઃ પ્રભુઃ

દેવાનાં પ્રથમં દેવં બ્રહ્માણં બ્રહ્મણસ્પતિમ્

બ્રહ્માપિ પિતરં દેવં જાયમાનં ન્યવૈક્ષત

તં જાયમાનં જનકો દેવઃ પ્રાપશ્યદાજ્ઞયા

દૃષ્ટો રુદ્રેણ દેવો ઽસાવસૃજદ્વિશ્વમીશ્વરઃ

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાં ચ ચકાર સ પૃથક્પૃથક્

સોમં સસર્જ યજ્ઞાર્થે સોમાદ્દ્યૌસ્સમજાયત

ધરા ચ વહ્નિઃ સૂર્યશ્ચ યજ્ઞો વિષ્ણુશ્શચીપતિઃ

તે ચાન્યે ચ સુરા રુદ્રં રુદ્રાધ્યાયેન તુષ્ટુવુઃ

પ્રસન્નવદનસ્તસ્થૌ દેવાનામગ્રતઃ પ્રભુઃ

અપહૃત્ય સ્વલીલાર્થં તેષાં જ્ઞાનં મહેશ્વરઃ

તમપૃચ્છંસ્તતો દેવાઃ કો ભવાનિતિ મોહિતાઃ

સો ઽબ્રવીદ્ભગવાન્રુદ્રો હ્યહમેકઃ પુરાતનઃ

આસં પ્રથમમેવાહં વર્તામિ ૧ ચ સુરોત્તમાઃ

ભવિષ્યામિ ચ મત્તોન્યો વ્યતિરિક્તો ન કશ્ચન

અહમેવ જગત્સર્વં તર્પયામિ સ્વતેજસા

મત્તો ઽધિકઃ સમો નાસ્તિ માં યો વેદ સ મુચ્યતે

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્રુદ્રસ્તત્રૈવાંતરધત્ત સ

અપશ્યંતસ્તમીશાનં સ્તુવંતશ્ચૈવ સામભિઃ

વ્રતં પાશુપતં કૃત્વા ત્વથર્વશિરસિ સ્થિતમ્

ભસ્મસંછન્નસર્વાંગા બભૂવુરમરાસ્તદા

અથ તેષાં પ્રસાદાર્થં પશૂનાં પતિરીશ્વરઃ

સગણશ્ચોમયા સાર્ધં સાન્નિધ્યમકરોત્પ્રભુઃ

યં વિનિદ્રા જિતશ્વાસા યોગિનો દગ્ધકિલ્બિષાઃ

હૃદિ પશ્યંતિ તં દેવં દદૃશુર્દેવપુંગવાઃ

યામાહુઃ પરમાં શક્તિમીશ્વરેચ્છાનુવર્તિનીમ્

તામપશ્યન્મહેશસ્ય વામતો વામલોચનામ્

યે વિનિર્ધૂતસંસારાઃ પ્રાપ્તાઃ શૈવં પરં પદમ્

નિત્યસિદ્ધાશ્ચ યે વાન્યં તે ચ દૃષ્ટા ગણેશ્વરાઃ

અથ તં તુષ્ટુવુર્દેવા દેવ્યા સહ મહેશ્વરમ્

સ્તોત્રૈર્માહેશ્વરૈર્દિવ્યૈઃ શ્રોતૈઃ પૌરાણિકૈરપિ

દેવો ઽપિ દેવાનાલોક્ય ઘૃણયા વૃષભધ્વજઃ

તુષ્ટો ઽસ્મીત્યાહ સુપ્રીતસ્સ્વભાવમધુરાં ગિરમ્

અથ સુપ્રીતમનસં પ્રણિપત્ય વૃષધ્વજમ્

અર્થમહત્તમં દેવાઃ પપ્રચ્છુરિમમાદરાત્

દેવા ઊચુઃ
ભગવન્કેન માર્ગેણ પૂજનીયો ઽસિ ભૂતલે

કસ્યાધિકારઃ પૂજાયાં વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

તતઃ સસ્મિતમાલોક્ય દેવીં દેવવરોહરઃ

સ્વરૂપં દર્શયામાસ ઘોરં સૂર્યાત્મકં પરમ્

સર્વૈશ્વર્યગુણોપેતં સર્વતેજોમયં પરમ્

શક્તિભિર્મૂર્તિભિશ્ચાંગૈર્ગ્રહૈર્દેવૈશ્ચ સંવૃતમ્

અષ્ટબાહું ચતુર્વક્ત્રમર્ધનારીકમદ્ભુતમ્

દૃષ્ટ્વૈવમદ્ભુતાકારં દેવા વિષ્ણુપુરોગમાઃ

બુદ્ધ્વા દિવાકરં દેવં દેવીં ચૈવ નિશાકરમ્

પઞ્ચભૂતાનિ શેષાણિ તન્મયં ચ ચરાચરમ્

એવમુક્ત્વા નમશ્ચક્રુસ્તસ્મૈ ચાર્ઘ્યં પ્રદાય વૈ

સિંદૂરવર્ણાય સુમણ્ડલાય સુવર્ણવર્ણાભરણાય તુભ્યમ્

પદ્માભનેત્રાય સપંકજાય બ્રહ્મેન્દ્રનારાયણકારણાય

સુરત્નપૂર્ણં સસુવર્ણતોયં સુકુંકુમાદ્યં સકુશં સપુષ્પમ્

પ્રદત્તમાદાય સહેમપાત્રં પ્રશસ્તમર્ઘ્યં ભગવન્પ્રસીદ

નમશ્શિવાય શાંતાય સગણાયાદિહેતવે

રુદ્રાય વિષ્ણવે તુભ્યં બ્રહ્મણે સૂર્યમૂર્તયે

યશ્શિવં મણ્ડલે સૌરે સંપૂજ્યૈવ સમાહિતઃ

પ્રાતર્મધ્યાહ્નસાયાહ્ને પ્રદદ્યાદર્ઘ્યમુત્તમમ્

પ્રણમેદ્વા પઠેદેતાઞ્છ્લોકાઞ્છ્રુતિમુખાનિમાન્

ન તસ્ય દુર્લ્લભં કિંચિદ્ભક્તશ્ચેન્મુચ્યતે દૃઢમ્

તસ્માદભ્યર્ચયેનિત્યં શિવમાદિત્યરૂપિણમ્

ધર્મકામાર્થમુક્ત્યર્થં મનસા કર્મણા ગિરા

અથ દેવાન્સમાલોક્ય મણ્ડલસ્થો મહેશ્વરઃ

સર્વાગમોત્તરં દત્ત્વા શાસ્ત્રમંતરધાદ્ધરઃ

તત્ર પૂજાધિકારો ઽયં બ્રહ્મક્ષત્રવિશામિતિ

જ્ઞાત્વા પ્રણમ્ય દેવેશં દેવા જગ્મુર્યથાગતમ્

અથ કાલેન મહતા તસ્મિઞ્છાસ્ત્રે તિરોહિતે

ભર્તારં પરિપપ્રચ્છ તદંકસ્થા મહેશ્વરી

તયા સ ચોદિતો દેવો દેવ્યા ચન્દ્રવિભૂષણઃ

અવદત્કરમુદ્ધૃત્ય શાસ્ત્રં સર્વાગમોત્તરમ્

પ્રવર્તિતં ચ તલ્લોકે નિયોગાત્પરમેષ્ઠિનઃ

મયાગસ્ત્યેન ગુરુણા દધીચેન મહર્ષિણા

સ્વયમપ્યવતીર્યોર્વ્યાં યુગાવર્તેષુ શૂલધૃક્

સ્વાશ્રિતાનાં વિમુક્ત્યર્થં કુરુતે જ્ઞાનસંતતિમ્

ઋભુસ્સત્યો ભાર્ગવશ્ચ હ્યંગિરાઃ સવિતા દ્વિજાઃ

મૃત્યુઃ શતક્રતુર્ધીમાન્વસિષ્ઠો મુનિપુંગવઃ

સારસ્વતસ્ત્રિધામા ચ ત્રિવૃતો મુનિપુંગવઃ

શતતેજાસ્સ્વયં ધર્મો નારાયણ ઇતિ શ્રુતઃ

સ્વરક્ષશ્ચારુણિર્ધીમાંસ્તથા ચૈવ કૃતંજયઃ

કૃતંજયો ભરદ્વાજો ગૌતમઃ કવિરુત્તમઃ

વાચઃસ્રવા મુનિસ્સાક્ષાત્તથા સૂક્ષ્માયણિઃ શુચિઃ

તૃણબિંદુર્મુનિઃ કૃષ્ણઃ શક્તિઃ શાક્તેય ઉત્તરઃ

જાતૂકર્ણ્યો હરિસ્સાક્ષાત્કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ

વ્યાસાવતારાઞ્છૃણ્વંતુ કલ્પયોગેશ્વરાન્ક્રમાત્

લૈંગે વ્યાસાવતારા હિ દ્વાપરાં તેષુ સુવ્રતાઃ

યોગાચાર્યાવતારાશ્ચ તથા શિષ્યેષુ શૂલિનઃ

તત્ર તત્ર વિભોઃ શિષ્યાશ્ચત્વારઃ સ્યુર્મહૌજસઃ

શિષ્યાસ્તેષાં પ્રશિષ્યાશ્ચ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

તેષાં સંભાવનાલ્લોકે શૈવાજ્ઞાકરણાદિભિઃ

ભાગ્યવંતો વિમુચ્યંતે ભક્ત્યા ચાત્યંતભાવિતાઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે શિવતત્ત્વજ્ઞાને વ્યાસાવતારવર્ણનં નામાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ