શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.30-2

ઋષય ઊચુઃ
ચરિતાનિ વિચિત્રાણિ ગૃહ્યાણિ ગહનાનિ ચ

દુર્વિજ્ઞેયાનિ દેવૈશ્ચ મોહયંતિ મનાંસિ નઃ

શિવયોસ્તત્ત્વસમ્બન્ધે ન દોષ ઉપલભ્યતે

ચરિતૈઃ પ્રાકૃતો ભાવસ્તયોરપિ વિભાવ્યતે

બ્રહ્માદયો ઽપિ લોકાનાં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તહેતવઃ

નિગ્રહાનુગ્રહૌ પ્રાપ્ય શિવસ્ય વશવર્તિનઃ

શિવઃ પુનર્ન કસ્યાપિ નિગ્રહાનુગ્રહાસ્પદમ્

અતો ઽનાયત્તમૈશ્વર્યં તસ્યૈવેતિ વિનિશ્ચિતમ્

યદ્યેવમીદૃશૈશ્વર્યં તત્તુ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણમ્

સ્વભાવસિદ્ધં ચૈતસ્ય મૂર્તિમત્તાસ્પદં ભવેત્

ન મૂર્તિશ્ચ સ્વતંત્રસ્ય ઘટતે મૂલહેતુના

મૂર્તેરપિ ચ કાર્યત્વાત્તત્સિદ્ધિઃ સ્યાદહૈતુકી

સર્વત્ર પરમો ભાવો ઽપરમશ્ચાન્ય ઉચ્યતે

પરમાપરમૌ ભાવૌ કથમેકત્ર સંગતૌ

નિષ્ફલો હિ સ્વભાવો ઽસ્ય પરમઃ પરમાત્મનઃ

સ એવ સકલઃ કસ્માત્સ્વભાવો હ્યવિપર્યયઃ

સ્વભાવો વિપરીતશ્ચેત્સ્વતંત્રઃ સ્વેચ્છયા યદિ

ન કરોતિ કિમીશાનો નિત્યાનિત્યવિપર્યયમ્

મૂર્તાત્મા સકલઃ કશ્ચિત્સ ચાન્યો નિષ્ફલઃ શિવઃ

શિવેનાધિષ્ઠિતશ્ચેતિ સર્વત્ર લઘુ કથ્યતે

મૂર્ત્યાત્મૈવ તદા મૂર્તિઃ શિવસ્યાસ્ય ભવેદિતિ

તસ્ય મૂર્તૌ મૂર્તિમતોઃ પારતંત્ર્યં હિ નિશ્ચિતમ્

અન્યથા નિરપેક્ષેણ મૂર્તિઃ સ્વીક્રિયતે કથમ્

મૂર્તિસ્વીકરણં તસ્માન્મૂર્તૌ સાધ્યફલેપ્સયા

ન હિ સ્વેચ્છાશરીરત્વં સ્વાતંત્ર્યાયોપપદ્યતે

સ્વેચ્છૈવ તાદૃશી પુંસાં યસ્માત્કર્માનુસારિણી

સ્વીકર્તું સ્વેચ્છયા દેહં હાતું ચ પ્રભવન્ત્યુત

બ્રહ્માદયઃ પિશાચાંતાઃ કિં તે કર્માતિવર્તિનઃ

ઇચ્છયા દેહનિર્માણમિન્દ્રજાલોપમં વિદુઃ

અણિમાદિગુણૈશ્વર્યવશીકારાનતિક્રમાત્

વિશ્વરૂપં દધદ્વિષ્ણુર્દધીચેન મહર્ષિણા

યુધ્યતા સમુપાલબ્ધસ્તદ્રૂપં દધતા સ્વયમ્

સર્વસ્માદધિકસ્યાપિ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

શરીરવત્તયાન્યાત્મસાધર્મ્યં પ્રતિભાતિ નઃ

સર્વાનુગ્રાહકં પ્રાહુશ્શિવં પરમકારણમ્

સ નિર્ગૃહ્ણાતિ દેવાનાં સર્વાનુગ્રાહકઃ કથમ્

ચિચ્છેદ બહુશો દેવો બ્રહ્મણઃ પઞ્ચમં શિરઃ

શિવનિન્દાં પ્રકુર્વંતં પુત્રેતિ કુમતેર્હઠાત્

વિષ્ણોરપિ નૃસિંહસ્ય રભસા શરભાકૃતિઃ

બિભેદ પદ્ભ્યામાક્રમ્ય હૃદયં નખરૈઃ ખરૈઃ

દેવસ્ત્રીષુ ચ દેવેષુ દક્ષસ્યાધ્વરકારણાત્

વીરેણ વીરભદ્રેણ ન હિ કશ્ચિદદણ્ડિતઃ

પુરત્રયં ચ સસ્ત્રીકં સદૈત્યં સહ બાલકૈઃ

ક્ષણેનૈકેન દેવેન નેત્રાગ્નેરિંધનીકૃતમ્

પ્રજાનાં રતિહેતુશ્ચ કામો રતિપતિસ્સ્વયમ્

ક્રોશતામેવ દેવાનાં હુતો નેત્રહુતાશને

ગાવશ્ચ કશ્ચિદ્દુગ્ધૌઘં સ્રવન્ત્યો મૂર્ધ્નિ ખેચરાઃ

સરુષા પ્રેક્ષ્ય દેવેન તત્ક્ષણે ભસ્મસાત્કૃતઃ

જલંધરાસુરો દીર્ણશ્ચક્રીકૃત્ય જલં પદા

બદ્ધ્વાનંતેન યો વિષ્ણું ચિક્ષેપ શતયોજનમ્

તમેવ જલસંધાયી શૂલેનૈવ જઘાન સઃ

તચ્ચક્રં તપસા લબ્ધ્વા લબ્ધવીર્યો હરિસ્સદા

જિઘાંસતાં સુરારીણાં કુલં નિર્ઘૃણચેતસામ્

ત્રિશૂલેનાન્ધકસ્યોરઃ શિખિનૈવોપતાપિતમ્

કણ્ઠાત્કાલાંગનાં સૃષ્ટ્વા દારકો ઽપિ નિપાતિતઃ

કૌશિકીં જનયિત્વા તુ ગૌર્યાસ્ત્વક્કોશગોચરામ્

શુંભસ્સહ નિશુંભેન પ્રાપિતો મરણં રણે

શ્રુતં ચ મહદાખ્યાનં સ્કાન્દે સ્કન્દસમાશ્રયમ્

વધાર્થે તારકાખ્યસ્ય દૈત્યેન્દ્રસ્યેન્દ્રવિદ્વિષઃ

બ્રહ્મણાભ્યર્થિતો દેવો મન્દરાન્તઃપુરં ગતઃ

વિહૃત્ય સુચિરં દેવ્યા વિહારા ઽતિપ્રસઙ્ગતઃ

રસાં રસાતલં નીતામિવ કૃત્વાભિધાં તતઃ

દેવીં ચ વંચયંસ્તસ્યાં સ્વવીર્યમતિદુર્વહમ્

અવિસૃજ્ય વિસૃજ્યાગ્નૌ હવિઃ પૂતમિવામૃતમ્

ગંગાદિષ્વપિ નિક્ષિપ્ય વહ્નિદ્વારા તદંશતઃ

તત્સમાહૃત્ય શનકૈસ્તોકંસ્તોકમિતસ્તતઃ

સ્વાહયા કૃત્તિકારૂપાત્સ્વભર્ત્રા રમમાણયા

સુવર્ણીભૂતયા ન્યસ્તં મેરૌ શરવણે ક્વચિત્

સંદીપયિત્વા કાલેન તસ્ય ભાસા દિશો દશ

રઞ્જયિત્વા ગિરીન્સર્વાન્કાંચનીકૃત્ય મેરુણા

તતશ્ચિરેણ કાલેન સંજાતે તત્ર તેજસિ

કુમારે સુકુમારાંગે કુમારાણાં નિદર્શને

તચ્છૈશવં સ્વરૂપં ચ તસ્ય દૃષ્ટ્વા મનોહરમ્

સહ દેવસુરૈર્લોકૈર્વિસ્મિતે ચ વિમોહિતે

દેવો ઽપિ સ્વયમાયાતઃ પુત્રદર્શનલાલસઃ

સહ દેવ્યાંકમારોપ્ય તતો ઽસ્ય સ્મેરમાનનમ્

પીતામૃતમિવ સ્નેહવિવશેનાન્તરાત્મના

દેવેષ્વપિ ચ પશ્યત્સુ વીતરાગૈસ્તપસ્વિભિઃ

સ્વસ્ય વક્ષઃસ્થલે સ્વૈરં નર્તયિત્વા કુમારકમ્

અનુભૂય ચ તત્ક્રીડાં સંભાવ્ય ચ પરસ્પરમ્

સ્તન્યમાજ્ઞાપયન્દેવ્યાઃ પાયયિત્વામૃતોપમમ્

તવાવતારો જગતાં હિતાયેત્યનુશાસ્ય ચ

સ્વયન્દેવશ્ચ દેવી ચ ન તૃપ્તિમુપજગ્મતુઃ

તતઃ શક્રેણ સંધાય બિભ્યતા તારકાસુરાત્

કારયિત્વાભિષેકં ચ સેનાપત્યે દિવૌકસામ્

પુત્રમન્તરતઃ કૃત્વા દેવેન ત્રિપુરદ્વિષા

સ્વયમંતર્હિતેનૈવ સ્કન્દમિન્દ્રાદિરક્ષિતમ્

તચ્છક્ત્યા ક્રૌઞ્ચભેદિન્યા યુધિ કાલાગ્નિકલ્પયા

છેદિતં તારકસ્યાપિ શિરશ્શક્રભિયા સહ

સ્તુતિં ચક્રુર્વિશેષેણ હરિધાતૃમુખાઃ સુરાઃ

તથા રક્ષોધિપઃ સાક્ષાદ્રાવણો બલગર્વિતઃ

ઉદ્ધરન્સ્વભુજૈર્દીર્ઘૈઃ કૈલાસં ગિરિમાત્મનઃ

તદાગો ઽસહમાનસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

પદાંગુષ્ઠપરિસ્પન્દાન્મમજ્જ મૃદિતો ભુવિ

બટોઃ કેનચિદર્થેન સ્વાશ્રિતસ્ય ગતાયુષઃ

ત્વરયાગત્ય દેવેન પાદાંતં ગમિતોન્તકઃ

સ્વવાહનમવિજ્ઞાય વૃષેન્દ્રં વડવાનલઃ

સગલગ્રહમાનીતસ્તતો ઽસ્ત્યેકોદકં જગત્

અલોકવિદિતૈસ્તૈસ્તૈર્વૃત્તૈરાનન્દસુન્દરૈઃ

અંગહારસ્વસેનેદમસકૃચ્ચાલિતં જગત્

શાન્ત એવ સદા સર્વમનુગૃહ્ણાતિ ચેચ્છિવઃ

સર્વાણિ પૂરયેદેવ કથં શક્તેન મોચયેત્

અનાદિકર્મ વૈચિત્ર્યમપિ નાત્ર નિયામકમ્

કારણં ખલુ કર્માપિ ભવેદીશ્વરકારિતમ્

કિમત્ર બહુનોક્તેન નાસ્તિક્યં હેતુકારકમ્

યથા હ્યાશુ નિવર્તેત તથા કથય મારુત

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે શિવતત્ત્વપ્રશ્નો નામ ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ