સર્વમતસંગ્રહ · ભાગ 120

[પગે 001]
સર્વમતસંગ્રહઃ ।
પ્રમાણનિરૂપણમ્ ।
ઇહ સમ્યગનુભવઃ પ્રમાણમ્ ।
સમ્યગ્રહણં સંશયવિપર્યયાપોહાર્થમ્ ।
તત્રાનવધારણજ્ઞાનં સંશયઃ ।
યથા સ્થાણુર્વા પુરુષો વાયમિત્યાદિ ।
મિથ્યાધ્યવસાયો વિપર્યયઃ ।
યથા દ્વૌ ચન્દ્રમસાવિત્યાદિ ।
સ્મૃતિવ્યવચ્છેદાર્થમનુભવગ્રહણમ્ ।
સંસ્કારમાત્રજં જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ ।
યથા સા મે માતેત્યાદિ ।
પ્રાચીનાનુભવવાસના સંસ્કારઃ ।
સ ચ સદૃશવસ્તુસન્દર્શનોદ્બુદ્ધઃ સ્મૃતિહેતુઃ ।
કથં પુનરનુભવગ્રહણેન સ્મૃતિવ્યવચ્છેદઃ, સ્મૃત્યન્યજ્ઞાનસ્યાનુભવત્વાત્ ।
યથાહુઃ- ઽઅનુભૂતિઃ પ્રમાણં સા સ્મૃતેરન્યેઽતિ ।
સંસ્કારમાત્રજમિતિ માત્રચા પ્રત્યભિજ્ઞા વ્યાવર્તિતા ।
સંસ્કારસમ્પ્રયોગાભ્યાં જાયમાનં જ્ઞાનં પ્રત્યભિજ્ઞા ।
યથા સ એવાયં ઘટ ઇતિ ।
નન્વનુભવસ્યૈવ પ્રમાપાત્વે કુત આગમાદિષુ પ્રમાણત્વવ્યવહારઃ ।
પ્રમાણજનકત્વાદેવેતિ બ્રૂમઃ ।
તદુક્તં શ્રીભગવત્પાદૈઃ-ઽઽઅત્ર બ્રહ્મવિદ્યોપેનિષચ્છબ્દવાચ્યા ।
તત્પરાણાં સહેતોઃ સંસારસ્યાત્યન્તાવસાદનાત્ ।
ઉપનિપૂર્વસ્ય સદેસ્તદર્થત્વાત્ ।
તાદર્થ્યાદ્ ગ્રન્થો ઽપ્યુપનિષદુચ્યતે ઇતિ ।
તચ્ચ પ્રમાણમષ્ટવિધં પ્રત્યક્ષમનુમાનમાગમ ઉપમાનમર્થાપત્તિરભાવઃ સમ્ભવ ઐતિહ્યમિતિ ॥
[પગે 002]
પ્રત્યક્ષનિરૂપણમ્ ।
તત્ર સમ્યગપરોક્ષાનુભવઃ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તદ્ દ્વિવિધં સવિકલ્પકં નિર્વિકલ્પકં ચેતિ ।
તત્ર સંજ્ઞાદિવિશિષ્ટાર્થવિષયસવિકલ્પકં, યથા ઘટો ઽયમિતિ ।
તદનુલિખિતાર્થવિષયકં નિર્વિકલ્પકં, યથેદમિતિ વસ્તુમાત્રાનુભવઃ ।
તત્ પુનર્દ્વિવિધં યોગિપ્રત્યક્ષમયોગિપ્રત્યક્ષં ચેતિ ।
તત્રેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટાર્થવિષયમયોગિપ્રત્યક્ષમ્ ।
દ્વિવિધાનિ ચેન્દ્રિયાણિ બાહ્યાભ્યન્તરભેદાત્ ।
બાહ્યાનિ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણાખ્યાનિ પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ।
આન્તરણિ મનોબુદ્ધ્યહઙ્કારચિત્તાખ્યાનિ ।
અર્થાશ્ચ બાહ્યાભ્યન્તરભેદેન દ્વિવિધાઃ ।
બાહ્યાઃ શબ્દાદય આકાશાદયશ્ચ ।
આન્તરાઃ સુખાદયો બુદ્ધ્યાદયશ્ચ ।

ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્તુ પઞ્ચવિધઃ સંયોગઃ સંયુક્તસમવાયઃ સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ સમવાયઃ સમવેતસમવાયશ્ચેતિ ।
ષષ્ઠો ઽપિ તાદાત્મ્યલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ ।
સો ઽયં બુદ્ધ્યાત્મનિષ્ઠઃ ।
ન ચ જડાજડયોસ્તયોસ્તાદાત્મ્યાનુપપત્તિઃ ।
કાષ્ઠદહનન્યાયેન તદુપપત્તેઃ ।
તત્સમ્બન્ધસ્ય માયીયત્વેન દુર્ઘટતાયા ભૂષણત્વાચ્ચ ।
તેના(ય)મહમસ્મીતિ પ્રત્યય ઉત્પદ્યતે ।
તત્રાનિદમંશ આત્મા સ્વતો ભાસતે, ચિદેકરસત્વાત્ ।
ઇદમંશો બુદ્ધિરાત્મસંવિત્સમ્ભેદાત્વભાસતે, અચિત્સ્યભાવત્વાત્ ।
[પગે 003]
ન ચાહમિત્યાત્મૈવ ભાતિ ન બુદ્ધિરપીતિ યુક્તમ્ ।
તસ્ય સ્વપ્રકાશત્વેનાહમ્પ્રત્યયવિષયત્વાયોગાત્ સુષુપ્તિમૂર્છામરણાદિષ્વહમ્પ્રત્યયવિષયે ઽપ્યાત્મનો ભાસમાનત્વાચ્ચ ।
ન(ચ) બુદ્ધિરેવ ભાસત ઇતિ યુક્તમ્ ।
તસ્યા જડત્વેનાત્મસંભેદં વિના ભાનાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદહમિત્યન્યોન્યતાદાત્મ્યેન બુદ્ધ્યાત્માનૌ ભાસેતે ઇત્યાસ્થેયમ્ ।
આત્મતાદાત્મ્યવત્યાં બુદ્ધૌ સમવેતત્વાત્ સુખાદીનાં ગ્રહ્યા સુખ્યહમિત્યાદિ ।
આત્મતેજોનુવિદ્ધબુદ્ધિમચ્ચક્ષુસંયોગાદ્ ઘટાદિદ્રવ્યગ્રહણમ્ ।
તથાવિધચક્ષુઃસંયુક્તસમવાયાત્ તદ્ગતરૂપાદિગ્રહણં, યથા શુક્લો મહાનયં ઘટ ઇતિ ।
તથાવિધચક્ષુઃસંયુક્તસમવેતસમવાયાદ્ ઘટરૂ(પત્વા ?પા)દિસ્થરૂપત્વાદિસામાન્યગ્રહણમ્ ।
આત્માભિન્નબુદ્ધિમચ્છ્રોત્રસમવાયાચ્છબ્દગ્રહણમ્ ।
તથાવિધશ્રોત્રસમવેતસમવાયાચ્છબ્દત્વાદિસામાન્યગ્રહણં , યથા સશબ્દમિદં ગિરિગહ્વરમિતિ ।
એવં ચક્ષુષૈવ રૂપજ્ઞાનમ્ ।
શ્રોત્રેણૈવ શબ્દજ્ઞાનમ્ ।
ત્વચૈવ સ્પર્શજ્ઞાનમ્ ।
રસનેનૈવ રસજ્ઞાનમ્ ।
ઘ્રાણેનૈવ ગન્ધજ્ઞાનમ્ ।
અન્તઃકરણેનૈવ સુખાદિજ્ઞાનમ્ ।
તચ્ચ મનોરૂપમર્થપ્રતિભાસમાત્રસાધનમ્ ।
બુદ્ધિરૂપં તન્નિશ્ચયસાધનમ્ ।
અહઙ્કારરૂપં તસ્યાત્મન્યારોપહેતુઃ ।
ચિત્તરૂપમનુસન્ધાનસાધનમ્ ।
યથા ઘટો ઽયં, ધટ એવાયં, ઘટમહં જાનામિ, જ્ઞાતો મયા ઘટ ઇતિ ચ ।
યદા રૂપસ્ય ચક્ષુષૈવ ગ્રહણં, તદાધારસ્ય દ્રવ્યસ્યાપિ તેનૈવ ગ્રહણમ્ ।
એવમન્યાન્યપિ ।
શબ્દાશ્રયસ્ય તુ વ્યોમ્નો મનસૈવ ।
[પગે 004]
તત્તદ્દ્રવ્યગુણસમવાયસ્યેન્દ્રિયસંસૃષ્ટૈઃ સ્વસમ્બન્ધભિઃ સહ વિશેષણવિશેષ્યભાવાદ્ ગ્રહણમ્ ।
યથા ઘટે રૂપસમવાયઃ રૂપસમવાયવાન્ ઘટ ઇતિ ।
લોકાલોકતત્ત્વસાક્ષાજ્જ્ઞાનં યોગિપ્રત્યક્ષમ્ ।
તત્ર સમાધિદશાયાં ચિરકાલનિરન્તરાભ્યસ્તભક્તિજ્ઞાનયોગાનુભાવપરિશોધિતતિમિરપટલેન મનશ્ચક્ષુષૈવાહં બ્રહ્માસ્મીત્યલૌકિકસ્યાત્મતત્ત્વસ્યૈવ ગ્રહણમ્ ।

વ્યવહારદશાયાં ભોક્તૃભોગ્યભોજયિત્રાત્મકસ્ય લોકાલોકતત્ત્વસ્ય યોગપરિભાવિતમનઃસનાથેન શાસ્ત્રચક્ષુષા ગ્રહણમ્ ॥
અનુમાનનિરૂપણમ્ ।
અવિનાભાવેન સમ્યક્ પરોક્ષાનુભવો ઽનુમાનમ્ ।
યથા વ્યાપ્યધૂમાદિના વ્યાપકાગ્ન્યાદિજ્ઞાનમ્ ।
સ્વભાવતઃ સાધ્યેન સાધનસ્ય વ્યાપ્તિરવિનાભાવઃ ।
સ દ્વિવિધઃ, અન્વયવ્યતિરેકભેદાત્ ।
તત્ર સાધ્યસામાન્યેન સાધનસામાન્યસ્ય વ્યાપ્તિરન્વયઃ ।
યત્ર યત્ર ધૂમસ્તત્ર તત્રાગ્નિરિતિ ।
સાધનસામાન્યાભાવેન સાધ્યસામાન્યાભાવસ્ય વ્યાપ્તિર્વ્યતિરેકઃ યત્ર યત્ર અગ્નિર્નાસ્તિ તત્ર તત્ર ધૂમો ઽપિ નાસ્તીતિ ।
બાષ્પધૂમાદિના અગ્ન્યાદ્યનુમાનવ્યવચ્છેદાર્થં સમ્યગ્ગ્રહણમ્ ।
પ્રત્યક્ષવ્યવચ્છેદાર્થં પરોક્ષગ્રહણમ્ ।
આગમવ્યવચ્છેદાર્થમવિનાભાવગ્રહણમ્ ।
તચ્ચ દ્વિવિધં સ્વાર્થાનુમાનં પરાર્થાનુમાનં ચેતિ ।
પરોપદેશાનપેક્ષં સ્વાર્થમ્ ।
તદપેક્ષં પરાર્થમ્ ।
પરોપદેશસ્તુ ત્ર્યવયવં વાક્યમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણાનિ વા ઉદાહરણોપનયનિગમનાનિ વાવયવાઃ ।
[પગે 005]
તત્ર (વતિવિ?સાધ્યવત્તયા) પક્ષવચનં પ્રતિજ્ઞા ।
યથાગ્નિમાનયં પર્વત ઇતિ ।
લિઙ્ગવચનં હેતુઃ ।
યથા ધૂમવત્ત્વાદિતિ ।
સમ્યગ્દૃષ્ટાભિધાનમુદાહરણમ્ ।
યો યો ધૂમવાન્ સ સો ઽગ્નિમાન્ યથા મહાનસ ઇતિ, યો ઽગ્નિમાન્ ન ભવતિ સ ધૂમવાનપિ ન ભવતિ યથા જલાશય ઇતિ વા ।
દૃષ્ટાન્તે પ્રસિદ્ધાવિનાભાવસ્ય સાધનસાધ્યસ્ય દૃષ્ટાન્તોપમાનેન પક્ષે વ્યાપ્તિવ્યાપકવચનમુપનયઃ? ।
તથાચાયં ધૂમવાનિતિ, ન તથાયં ધૂમવાન્ ન ભવતીતિ વા ।
સહેતુકં પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનમ્ ।
તસ્માદગ્નિમાનિતિ, તસ્માદગ્નિમાન્ ન ભવતીતિ નેતિ વા ।
તત્ પુનસ્ત્રિવિધમ્ અન્વયવ્યતિરેકિકેવલાન્વયિકેવલવ્યતિરેકિભેદાત્ ।
તત્ર પઞ્ચરૂપમન્વયવ્યતિરેકિ ।
રૂપાણિ તુ પક્ષધર્મત્વં સપક્ષે સત્ત્વં વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તિ(મ ?ર)બાધિતવિષયત્વમસત્પ્રતિપક્ષત્વં ચેતિ ।
સાધ્યધર્મવિશિષ્ટો ધર્મી પક્ષઃ ।
તત્ર વ્યાપ્યવૃત્તિત્વં હેતોઃ પક્ષધર્મત્વમ્ ।
સાધ્યસજાતીયધર્મા ધર્મી(વિવ ?પક્ષઃ ।
તત્ર સર્વત્ર એકદેશે વા વૃત્તિઃ સપક્ષે સત્ત્વમ્ ।
સાધ્યવિજાતીયધર્મા ધર્મી વિપક્ષઃ ।
તત્ર સર્વત્ર હેતોરવૃત્તિર્વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તિઃ ।
પ્રમાણાવિરોધિનિ પ્રતિજ્ઞાતે ઽર્થે હેતોર્વૃત્તિરબાધિતવિષયત્વમ્ ।
પ્રતિયોગિશૂન્યત્વમસત્પ્રતિપક્ષત્વમિતિ ।
[પગે 006]

અન્વયવ્યતિરેક્યનુમાનં તુ હેતુસાધ્યયોરન્વયવ્યાપ્તિમદ્ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિમચ્ચ ભવતીતિ પઞ્ચરૂપમુચ્યતે ।
તદ્ યથા-વિમતં મિથ્યા દૃશ્યત્વાદ્, યદ્ યદ્ દૃશ્યં તત્તન્મિથ્યા યથા ગન્ધર્વનગરાદિ ।
યત્રે મિથ્યા તત્ર દૃશ્યં, યથાત્મેતિ ।
કેવલાન્વયિ ચતૂરૂપમ્ ।
અવિદ્યમાનવિપક્ષત્વેન વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્ત્યભાવાદ્, તત્સત્ત્વે કેવલાન્વયિત્વાસિદ્ધેઃ ।
તદ્ યથા-વિમતં સકર્તૃકં કાર્યત્વાદ્, યદ્ યદ્ કાર્યં તત્ તત્ સકર્તૃકં યથા ઘટ ઇતિ ।
કેવલવ્યતિરેક્યપિ ચતૂરૂપમ્ ।
અવિદ્યમાનસપક્ષત્વેન સપક્ષે સત્ત્વાભાવાત્ ।
યથા-સર્વં કાર્યં સર્વવિત્કર્તૃપૂર્વકં કાર્યત્વાત્ ।
યત્ સર્વવિત્કર્તૃપૂર્વકં ન ભવતિ તત્ કાર્યમપિ ન ભવતિ યથાત્મેતિ ।
એષુ ચાનુમાનેષુ પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણદોષાઃ પરિહરણીયાઃ ।
પ્રમાણાન્તરાધિગતાર્થત્વં તદ્બાધિતાર્થત્વં વ્યર્થવિશેષણત્વં વ્યર્થવિશેષ્યત્વં ચ પ્રતિજ્ઞાદોષાઃ ।
યથા-અગ્નિર્દાહકઃ અનુષ્ણો ઽગ્નિઃ અયં મહીધરઃ પિઙ્ગલાગ્નિમાન્ વિમતં જગન્મિથ્યેતિ ।
(અસિદ્ધત્વં વિરુદ્ધત્વં હીનત્વં?) તદેવં પ્રતિજ્ઞાદ્યુદાહરણાન્તૈસ્તદાદિનિગમનાબ્તૈર્વા ત્રિભિરવયવૈર્યુક્તં પરોપદેશક્ષમમનુમાનમ્ ।
તચ્ચ વ્યાપ્તિભેદાત્ ત્રિધા ભિન્નમિતિ સિદ્ધમ્ ॥
આગમનિરૂપણમ્ ।
શબ્દવિજ્ઞાનાત્ સમ્યગસન્નિકૃષ્ટાર્થાનુભવ આગમઃ ।
પ્રત્યક્ષવ્યવચ્છેદાર્થમસન્નિકૃષ્ટેત્યુક્તમ્ ।
વિપ્રલમ્ભકદાક્યીયજ્ઞાનવ્યવચ્છેદાર્થં સમ્યગિતિ ।
[પગે 007]
અનુમાનવ્યવચ્છેદાર્થં શબ્દવિજ્ઞાનાદિતિ ।
વિષં પિબ આકાશં ભક્ષયેત્યાદિવ્યવચ્છેદાયાર્થેતિ ।
યથાહુઃ-
"શબ્દવિજ્ઞાનજા યાર્થે ઽસન્નિકૃષ્ટે સુનિશ્ચિતા ।
બુદ્ધિસ્તચ્છાબ્દમાનં હિ સઙ્ગિરન્તે વિપશ્ચિતઃ" ॥
ઇતિ ।
સ આગમો દ્વિવિધઃ પૌરુષેયાપૌરુષેયભેદાત્ ।
અપૌરુષેયો વેદશ્ચતુર્વિધઃ ઋગ્યજુઃસામાથર્વભેદાત્ ।
ષટ્ ચ તેષામઙ્ગાનિ શીક્ષાવ્યાકરણનિરુક્તચ્છન્દોજ્યોતિઃકલ્પભેદાત્ ।
પૌરુષેયસ્ત્રિવિધઃ પઞ્ચમવેદોપવેદસ્મૃતિભેદાત્ ।
તત્ર પઞ્ચમવેદ ઇતિહાસપુરાણભેદેન દ્વિવિધઃ ।
ઇતિહાસો મહાભારતાત્મા ।
પુરાણાન્યષ્ટાદશવિધાનિ ।
તથાચ વાયવીયે-
"દશધા ચાષ્ટધા ચૈતત્ પુરાણમુપદિશ્યતે ।
બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ શૈવં ભાગવતં તથા ॥
ભવિષ્યદ્ નારદીયં ચ માર્કણ્ડેયમતઃ પરમ્ ।
આગ્નેયં બ્રહ્મવૈવર્ત્તં લૈઙ્ગં વારાહમેવ ચ ॥
સ્કાન્દં ચ વામનં ચૈવ કૌર્મં માત્સ્યં ચ ગારુડમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડં ચેતિ પુણ્યો ઽયં પુરાણાનામનુક્રમઃ" ॥

ઇતિ ।
ઉપવેદશ્ચતુર્વિધઃ આયુર્વેદધનુર્વેદાર્થવેદગાન્ધર્વવેદભેદાત્ ।
મન્વાદિપ્રણીતાનિ વર્ણાશ્રમધર્મશાસ્ત્રાણિ સ્મૃતયઃ ।
મન્વત્રિવિષ્ણુહારીતા યાજ્ઞવલ્ક્યોશનાઙ્ગિરાઃ ।
યમાપસ્તમ્બસંવર્ત્તાઃ કાત્યાયનબૃહસ્પતી ॥
[પગે 008]
પરાશરવ્યાસશઙ્ખલિખિતા દક્ષગૌતમૌ ।
શાતાતપો વસિષ્ઠશ્ચ ધર્મશાસ્ત્રપ્રવર્ત્તકાઃ ॥
યઃ પુનરૃગાદિલક્ષણશ્ચતુર્વિધો વેદઃ, સ પૂર્વોત્તરકાણ્ડાત્મના પ્રત્યેકં દ્વિવિધઃ ધર્મબ્રહ્મવિષયભેદાત્ ।
એવં પઞ્ચમવેદો ઽપિ, તદ્વ્યાખ્યાનરૂપત્વાત્ ।
યથોક્તં વાયવીયે-
"યો વિદ્યાચ્ચતુરો વેદાન્ સાઙ્ગોપનિષદાન્ દ્વિજઃ ।
ન ચેત્ પુરાણં સંવિદ્યાન્નૈવ સ સ્યાદ્ વિચક્ષણઃ ॥
ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્ ।
બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ વેદો મામયં પ્રતરિષ્યતિ" ॥
ઇતિ ।
તત્ર ધર્મસ્ય શુભકર્મસંસ્કારાકારસ્યાનાત્મત્વે(પિ?)ન રૂપરહિતત્વેન ચક્ષુરાદ્યગ્રાહ્યત્વાદસન્નિકૃષ્ટત્વમ્ ।
અભ્યુદયનિઃશ્રેયસનિમિત્તત્વાદર્થત્વમ્ ।
બ્રહ્મણ આત્મત્વેનેન્દ્રિયાધ્યક્ષસ્ય તદ્ગ્રાહ્યત્વાસંભવાદસન્નિકૃષ્ટત્વમ્, આનન્દરૂપત્વાદર્થત્વમિતિ વિવેકઃ ।
અનયોશ્ચ ધર્મસ્ય પરોક્ષસ્વભાવત્વાત્ તજ્જ્ઞાનપરોક્ષમ્ ।
બ્રહ્મણો નિત્યાપરોક્ષાત્મતત્ત્વલક્ષણત્વાત્ તજ્જ્ઞાનમપરોક્ષમ્ ।
અન્યથા ઉભયજ્ઞાનસ્યાયથાર્થત્વાપત્તેઃ ।
તત્રાપિ ઽભૂતં ભવ્યાયોપદિશ્યતઽ; ઇતિ ન્યાયેન મન્ત્રાર્થત્વાદસહકૃતવિધિરૂપાચ્છબ્દાત્ સમ્યગસન્નિકૃષ્ટાર્થાનુભવો ધર્મજ્ઞાનમ્ ।
ઽભવ્યં ભૂતાયોપદિશ્યત ઇતિ ન્યાયેન વિધ્યર્થવાદમન્ત્રરૂપશ્રુતિનિવહકૃતાન્મહાવાક્યરૂપાચ્છબ્દાત્ સમ્યગસન્નિકૃષ્ટાથાર્નુભવો બ્રહ્મજ્ઞાનમ્ ।
[પગે 009]
ધર્મશ્ચ ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાયત્વેન દ્વિધા ભિદ્યતે ।
તત્ર દર્શપૂર્ણમાસાદયઃ સ્વર્ગાદીષ્ટપ્રાપ્તિસાધનમ્ ।
સર્વભૂતાહિંસાવિધિલક્ષણો ઽનિષ્ટપરિહારસાધનમ્ ।
તતશ્ચ કૃતિયોગ્યેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારસાધનં વિધિનિષેધાર્થો ન કાર્યમાત્રં, વિષં ભુઙ્ક્ષ્વેતિ વિધૌ બુદ્ધિપૂર્વકારિણામપ્રવૃત્તેઃ ।
નાપીષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારસાધનમ્ ।
ઉદ્ગત ઉડુપતિરિતિ વાક્યાદપ્રવૃત્તેઃ ।
વત્સ! સ્તનં પિબ, અગ્નિં મા સ્પૃશેત્યાદિલૌકિકવાક્યેષ્વપ્યેષૈવ રીતિઃ ।
એવઞ્ચ શબ્દશક્તિગ્રહણમપિ કૃતિયોગ્યહિતોપાય એવ, ન કાર્યે ।
યથા ગામાનયેત્યત્ર તદ્ગ્રહણં હિતોપાયમાત્ર એવ, યથા પુત્રસ્તે જાત ઇત્યત્ર તદ્ગ્રહણમ્ ।
તતશ્ચ સિદ્ધે બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં પ્રામાણ્યે ન વિવદિતવ્યમ્ ।
વિધિવાક્યાનિ ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટફલત્વેન દ્વિવિધાનિ ।
તત્ર પૂર્વકાણ્ડે કારીરીષ્ટ્યાદીનિ દૃષ્ટફલાનિ ।
ઉત્તરકાણ્ડે આત્મદર્શનાય ભવણાદિવિધાયકવાક્યાનિ દૃષ્ટફલાનિ ।
તત્પ્રામાણ્યદર્શનાદન્યેષાં ચ વેદત્વલિઙ્ગેન પ્રામાણ્યમનુમેયમ્ ।
બ્રહ્મ ચ સગુણનિર્ગુણભેદેન દ્વિવિધમ્ ।

સગુણં ચ જીવેશ્વરભેદેન દ્વિવિધમ્ ।
તત્ર સત્યજ્ઞાનાનન્તાદિલક્ષણત્વેન શ્રુત્યુપદિષ્ટં નિર્ગુણમ્ ।
જગત્કારણત્વાદિરૂપેણોપદિષ્ટં સગુણમૈશ્વરમ્ ।
સ્વસૃષ્ટપ્રપઞ્ચપ્રવેષ્ટૃત્વાદિરૂપેણોપદિષ્ટં જીવરૂપમ્ ।
તૈરેતૈસ્તત્ત્વપદાર્થપરિશોધનપરૈરુપકૃતાનિ તત્ત્વમસ્યાદિમહાવાક્યાનિ પ્રમાણાન્તરાનવગતં પરમપુરુષાર્થપ્રયોજનં ચ બ્રહ્માત્મૈક્યમુપદિશન્તિ ।
[પગે 010]
તદવગમાત્ પરમપુરુષાર્થલાભં ચ તાન્યેવોપદિશન્તિ ।
એવં પૂર્વોત્તરકાણ્ડાત્મના ભિન્નસ્ય વેદસ્યાધ્યયનવિધિપરિગૃહીતત્વાદ્ વિવક્ષિતાર્થત્વેન નિશ્ચિતસ્યાર્થવિચારાય મીમાંસાશાસ્ત્રં પ્રવૃત્તમ્ ।
તચ્ચ વિંશત્યધ્યાયપરિમિતં કાણ્ડત્રયાત્મકં ભવતિ ।
તત્ર પૂર્વમીમાંસા દ્વાદશાધ્યાયમિતા કર્મકાણ્ડનિષ્ઠા ।
તત્સૂત્રકર્ત્તા જૈમિનિઃ ।
ભાષ્યકારઃ શબરસ્વામી ।
તદ્વ્યાખ્યાતારૌ ભટ્ટકુમારપ્રભાકરૌ ।
તયોર્ભટ્ટકુમારેણ વિધિવાક્યાનિ ભાવનાપરતયા વ્યાખ્યાતાનિ, પ્રભાકરેણ નિયોગપરતયા ।
ઉત્તરમીમાંસા તુ દ્વિરૂપા સગુણનિર્ગુણબ્રહ્મનિષ્ઠા અષ્ટાધ્યાયમિતા વ્યાસપ્રણીતા ।
તત્ર સગુણબ્રહ્મનિષ્ઠા દેવતાકાણ્ડાત્મિકાધ્યાયચતુષ્ટયવતી ।
ઇહ ભાષ્યકારઃ સઙ્કર્ષઃ ।
તત્ર પ્રથમે ઽધ્યાયે સર્વેષાં મન્ત્રવિપ્રશેષાણાં દેવતાતત્ત્વપ્રતિપાદને તાત્પર્યમિતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
દ્વિતીયે વિધ્યર્થવાદાદેર્વેદશેષસ્ય મન્ત્રદેવતાશેષત્વમુપપાદ્યતે ।
તૃતીયે દેવતાતત્ત્વં સ્વેચ્છાવિગ્રહત્વાદિગુણગણાલઙ્કૃતમિતિ દર્શિતમ્ ।
ચતુર્થે તત્તદ્દેવતાપ્રસાદતસ્તત્તલ્લોકવેષવિભૂષણૈશ્વર્યાનન્દાવાપ્તિલક્ષણં દેવતોપાસનફલં નિર્ણીતમ્ ।
એવં મધ્યમમીમાંસા સર્વદેવતાત્મનો હરેઃ પ્રતિપાદિકેતિ સગુણબ્રહ્મપરા ભવતિ ।
જ્ઞાનકાણ્ડાત્મિકા તુ નિર્ગુણબ્રહ્મનિષ્ઠા ।
સાપિ ચતુરધ્યાયમિતા ।
અસ્યા ભાષ્યકારઃ શઙ્કરભગવત્પાદઃ ।
[પગે 011]
તદેકદેશિનશ્ચ બ્રહ્મદત્તભાસ્કરરામાનુજાનન્દતીર્થાદયો મતભેદેન તદ્ભાષ્યાભાસાન્ રચયાઞ્ચકુઃ ।
ઇહ પ્રથમાધ્યાયેન સર્વેષાં વેદાન્તાનાં પ્રત્યક્તત્તવે બ્રહ્મણિ સમન્વયઃ પ્રદર્શિતઃ ।
દ્વિતીયેન તત્ર પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાન્તરવિરોધઃ પરાસ્તઃ ।
તૃતીયેન બ્રહ્મજ્ઞાનસ્યાન્તરઙ્ગસાધનાનિ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનિ સમૂલાન્યુપદિષ્ટાનિ ।
ચતુર્થાધ્યાયેન સદ્યઃ ક્રમેણ વા મુક્તિલક્ષણં જ્ઞાનફલમુપાસનાફલં ચોપવર્ણિતમ્ ।
મુક્તિશ્ચાત્મવિદ્યાસ્તમય એવ ।
તતશ્ચાત્મજિજ્ઞાસામપાસ્યાત્મનઃ સુખદુઃખપ્રાપ્તિપરિહારોપાયમાત્રમન્વિચ્છન્તમજ્ઞં પુમાંસં પ્રતિ કર્મકાણ્ડં પ્રવૃત્તમ્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેન્દ્રસોમસૂર્યાનિલાનલાદિદેવતાસાલોક્યાદિસુખકામં પ્રતિ દેવતાકાણ્ડં પ્રવૃત્તમ્ ।
અશેષવિષયસુખવિરક્તં બન્ધમોક્ષસુખમેવ કાઙ્ક્ષમાણમાત્મતત્ત્વજિજ્ઞાસું પુરુષપ્રવરમધિકૃત્ય બ્રહ્મકાણ્ડં પ્રવૃત્તમિત્યલમતિવિસ્તરેણ ।
અનાપ્તવાક્યત્વપરસ્પરવિરુદ્ધાર્થત્વાદિભિર્બૌદ્ધાદ્યારોપિતાપ્રામાણ્યશઙ્કાપઙ્કપરિક્ષાલનપરત્વાત્ તદપેક્ષિતપ્રમાણપ્રમેયપ્રમાત્રાદિલક્ષણનિરૂપકત્વાચ્ચ તર્કશાસ્ત્રં વેદોપાઙ્ગં ભવતિ ।
તત્ તુ નૈયાયિકવૈશેષિકભેદેન દ્વિવિધમ્ ।
તત્ર નૈયાયિકં ષોડશપદાર્થનિષ્ઠમક્ષપાદોપજ્ઞમ્ ।
વૈશેષિકં ષટ્પદાર્થનિષ્ઠં કણાદોપજ્ઞમ્ ।
યત્ તુ નિરીશ્વરસેશ્વરભેદેન દ્વિવિધં સાઙ્ખ્યશાસ્ત્રં, તદિતિહાસપુરાણે ઽન્તર્ભૂતમિતિ ન પૃથગ્ ગણ્યતે ।

[પગે 012]
અનયોર્નિરીશ્વરસાઙ્ખ્યં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વનિષ્ઠં કપિલશ્ચ કાર ।
સેશ્વરસાઙ્ખ્યં ષડ્વિંશતિતત્ત્વનિષ્ઠં પતઞ્જલિરકરોદ્, યેન પાણિનિપ્રણીતસ્યાષ્ટાધ્યાયમિતસ્ય વ્યાકરણસ્ય ભાષ્યમનુગૃહીતમ્ ।
એવમષ્ટાદશ વિદ્યાસ્થાનાનિ ।
તાન્યેતાનિ કલ્પાદૌ પરમપુરુષેણ બ્રહ્મણે ઽનુગૃહીતાનિ ।
તથાચ શ્રીવાયવીયે-
"અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ ।
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યાં હ્યેતાશ્ચતુર્દશ ॥
આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચેત્યનુક્રમાત્ ।
અર્થશાસ્ત્રં પરં તસ્માદ્ વિદ્યાસ્ત્વષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ ॥
અષ્ટાદશાનામેતાસાં વિદ્યાનાં ભિન્નવર્ત્મનામ્ ।
આદિકર્ત્તા કવિઃ સાક્ષાચ્છૂલપાણિરિતિ શ્રુતિઃ ॥
સ હિ સર્વજગન્નાથઃ સિસૃક્ષુરખિલં જગત્ ।
બ્રહ્માણં વિદધે સાક્ષાત્ પુત્રમગ્રે સનાતનમ્ ॥
તસ્મૈ પ્રથમપુત્રાય બ્રહ્મણે વિશ્વયોનયે ।
વિદ્યાશ્ચેમા દદૌ પૂર્વં વિશ્વસ્થિત્યર્થમીશ્વરઃ" ॥
ઇતિ ।
તાનિ ચ વિદ્યાસ્થાનાનિ મરીચ્યાદિમુખેન બ્રહ્મણા અસ્મિંલ્લોકે પ્રવર્ત્તિતાનિ યુગે ઽસ્મિન્નલ્પાયુષ્યાલ્પબુદ્ધિત્વાદિદોષાદ્ મનુષ્યૈઃ સાકલ્યેન ધારયિતુમશક્યાનીતિ પરમેશ્વરઃ સ્વયમેવ વ્યાસરૂપી ભૂત્વા સંક્ષિપ્તવાન્ ।
યથોક્તં દ્વિતીયસ્કન્ધે-
[પગે 013]
"કાલેન મીલિતદૃશામવમૃશ્ય નૃણાં સ્તોકાયુષાં સ્વનિગમો બત દૂરપારઃ ।
આવિર્હિતસ્ત્વનુયુગં સ હિ સત્યવત્યાં વેદદ્રુમં વિટપશો વિભજિષ્યતિ સ્મ" ॥
ઇતિ ।
એવમાગમપ્રમાણં નિરૂપિતમ્ ।
ઉપમાનાદિમાનાન્તરનિરૂપણમ્ ।
અથોપમાનમ્ ।
ગવયો નામ કિંલક્ષણ ઇતિ કૃતપ્રશ્નસ્ય ગ્રામવાસિનો યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ વનચારિણો ઽન્યસ્માલ્લબ્ધોત્તરસ્ય પુંસઃ પશ્ચાદ્ વનં ગતસ્ય યદૃચ્છયા ગવયદર્શને યદ્ ગોર્ગવયસ્ય ચ સાદૃશ્યવિષયં પ્રત્યક્ષપ્રત્યભિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે અનેન સદૃશી મદીયા ગૌરિતિ, તદુપમાનમ્ ।
યથાહુઃ-
"અવ્યુત્પન્નપદોપેતવાક્યાર્થસ્ય ચ સંજ્ઞિનિ ।
પ્રત્યક્ષપ્રત્યભિજ્ઞાનમુપમાનમિહોચ્યતે" ॥
ઇતિ ।
અન્યથાનુપપત્તિસમ્ભૂતો ઽનુભવો ઽર્થાપત્તિઃ ।
સા દ્વિધા દૃષ્ટશ્રુતભેદાત્ ।
તત્ર પરિદૃશ્યમાના સવિતુર્દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તિર્ગમનં વિના નોપપદ્યત ઇતિ નિશ્ચયો દૃષ્ટાર્થાપત્તિઃ ।
ક્ષણિકસ્ય યાગસ્ય કાલાન્તરદેશાન્તરભાવિફલસાધનત્વં શ્રૂયમાણં તત્સંસ્કારમન્તરેણ નોપપદ્યત ઇતિ મધ્યે ઽપૂર્વનિશ્ચયઃ શ્રુતાર્થાપત્તિઃ ।
યોગ્યત્વે સત્યનુપલમ્ભાદભાવનિશ્ચયો ઽભાવપ્રમાણમ્ ।
યથા ઇહ ભૂતલે ઘટો નાસ્તીતિ ।
[પગે 014]
સંભાવિતો ઽયમ્ અર્થ ઇતિ જાયમાનો ઽતીન્દ્રિયાર્થનિશ્ચયઃ સંભવઃ ।
યથા સોમસૂર્ય(વંશ)વર્ણનાદિભિઃ કૃષ્ણરામાદ્યવતારાદિનિશ્ચયઃ ।

અનિર્દિષ્ટપ્રવક્તૃકાત્ પ્રવાદપારમ્પર્યાજ્જાયમાનં જ્ઞાનમૈતિહ્યમ્ ।
યથા ઇહ વટે યક્ષસ્તિષ્ઠતીતિ ।
કુતઃ પુનરૈતાવન્તિ પ્રમાણાનીતિ નિર્ણીતમ્ ।
"પ્રત્યક્ષમેકં ચાર્વાકાઃ કણાદસુગતૌ પુનઃ ।
અનુમાનં ચ તચ્ચાથ સાઙ્ખ્યાઃ શબ્દં ચ તે અપિ ॥
ન્યાયૈકદેશિનો ઽપ્યેવમુપમાનં ચ કેચન ।
અર્થાપત્ત્યા સહૈતાનિ ચત્વાર્યાહ પ્રભાકરઃ ॥
અભાવષષ્ઠાન્યેતાનિ ભાટ્ટા વેદાન્તિનસ્તથા ।
સમ્ભાવૈતિહ્યયુક્તાનિ તાનિ પૌરાણિકા જગુઃ" ॥
ઇતિ ન્યાયવિદાં વચનાત્ ॥
મતભેદાઃ
અનયા પ્રમાણચિન્તયા પ્રમાટપ્રમેયે અપિ લક્ષિતે સ્યાતામ્ ।
પ્રમાશ્રયઃ પ્રમાતા ।
પ્રમાવિષયઃ પ્રમેયમ્ ઇતિ ।
ઇહ દ્વિવિધાનિ વિચારશાસ્ત્રાણિ વૈદિકાવૈદિકભેદાત્ ।
તાનિ ચ પ્રત્યેકં ત્રિવિધાનિ મીમાંસાસાઙ્ખ્યતર્કભેદાદ્, બૌદ્ધાર્હતલોકાયતભેદાચ્ચ ।
તત્રાદ્યત્રિકં વેદમૂલત્વાદ્ વૈદિકમ્ ।
અપરત્રિકં બુદ્ધક્ષપણકબૃહસ્પતિવિરચિતવેદાભાસમૂલત્વાદવૈદિકમિતિ ।
[પગે 015]
એવં ષડ્ દર્શનાનિ ॥
ચાર્વાકમતનિરૂપણમ્ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષૈકપ્રમાણવાદિનો લોકાયતશાસ્ત્રપ્રવર્તકસ્ય ચાર્વાકસ્ય મનુષ્યો ઽહં સ્થૂલો ઽહં કૃશો ઽહમિતિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધશ્ચૈતન્યગુણાશ્રયો દેહ એવ પ્રમાતા ।
ઉચ્ચાવચદેહરૂપેણ સંભવાદેવ સંહતિં પુનર્વિહીતં ચ પ્રતિપદ્યમાનાનિ પૃથિવીવારિવહ્નિવાયુલક્ષણાનિ ચત્વારિ તત્ત્વાનિ પ્રમેયમ્ ।
અર્થકામાવેવ પુરુષાર્થૌ, ન ધર્મઃ ।
તન્નિષ્ઠાવર્થગાન્ધર્વવેદાવેવ ચ વેદૌ ।
ધર્માભાવાન્નાધર્મો ઽપિ કશ્ચિત્ ।
અતસ્તત્ફલત્વેન સ્વર્ગનરકાવપિ ન સ્તઃ ।
તદભાવાદ્ દેહિનાં તત્કલ્પકો ન પરમેશ્વરો ઽપિ કશ્ચિત્ ।
મરણમેવ ચ મોક્ષઃ ।
અર્થકામશાસ્ત્રં લોકાયતશાસ્ત્રં ચ પ્રત્યક્ષમૂલત્વાત્ તત્રૈવાન્તર્ભૂતમ્ ।
ઇદમન્નં ક્ષુન્નિવર્તકમ્ અન્નત્વાન્ હ્યસ્તનાન્નવદિત્યાદ્યનુમાનં ચ તત્રૈવાન્તર્ભવતિ, પ્રત્યક્ષમૂલત્વાવિશેષાત્ ।
અભ્યુદયનિઃશ્રેયસફલો ધર્મબ્રહ્મવિષયો વેદસ્ત્વતીન્દ્રિયાર્થનિષ્ઠત્વાદપ્રમાણમેવેતિ સિદ્ધાન્ત ।
તથાચ તદ્વચનમ્-
"અગ્નિહોત્રં ત્રયો વેદાસ્ત્રિપુણ્ડ્રં ભસ્મગુણ્ઠનમ્ ।
બુદ્ધિપૌરુષહીનાનાં જીવિકેતિ બૃહસ્પતિઃ ॥
ત્રયો વેદસ્ય કર્તારો મુનિભણ્ડનિશાચરાઃ ।
સ્વર્ગઃ કર્તૃક્રિયાદ્રવ્યનાશે ઽપિ યદિ યજ્વનામ્ ॥
[પગે 016]
ભવેદ્ દાવાગ્નિદગ્ધાનાં ફલં સ્યાદ્ ભૂરિભૂરુહામ્ ।
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાસિદ્ધવિરુદ્ધાર્થાભિધાયિનઃ ॥

વેદાન્તા યદિ શાસ્ત્રાણિ બૌદ્ધૈઃ કિમપરાધ્યતે" ।
ઇત્યાદિ ॥
ક્ષપણકમતનિરૂપણમ્ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનવાદિનોઃ ક્ષપણકબૌદ્ધયોર્મધ્યે ક્ષપણકસ્યાયં સિદ્ધાન્તઃ - મમાયં દેહ ઇત્યનુભવાદ્દેહઃસ્વવ્યતિરિક્તદ્રષ્ટૃકઃ, દૃશ્યત્વાદ્ભૌતિકત્વાદ્વા ઘટવદિત્યનુમાનાત્ પ્રાણચેષ્ટાચૈતન્યસ્મૃત્યાદીનાં મૃતશરીરે ઽનુપલબ્ધેશ્ચ દેહવ્યતિરિક્તસ્તત્પરિમાણો ઽણુપરિમાણો વા પ્રકાશદ્રવ્યવિશેષ આત્માખ્યઃ પ્રમાતા ।
અતીન્દ્રિયાર્થો નાભ્યુપેયઃ, અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ન યુક્તમ્ ।
પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યસ્યાતીન્દ્રિયત્વેનાભ્યુપેયત્વાપત્તેઃ ।
તેનાર્હન્મુનિપ્રણીતાગમપ્રામાણ્યાદ્ ધમાધર્મસ્વર્ગનરકા અપિ સન્તિ ।
ધર્માશ્ચ કેશોલ્લુઞ્છનભિક્ષાટનમયૂરપિઞ્છધારણબ્રહ્મચર્યાનશનાનાચ્છાદનામલસ્નાનાર્હન્નમનતપ્તશિલારોહણાદયઃ ।
અગ્નિહોત્રાદયસ્તુ વેદોદિતા ધર્માભાસા એવ, ચરાચરપ્રાણિપીડાસાધ્યત્વાત્ ।
અનાપ્તવાક્યત્વપરસ્પરવિરુદ્ધા ર્થત્વાદિભિર્વેદસ્યાપ્રામાણ્યનિર્ણયાચ્ચ ।
અધર્મઃ પ્રાણિહિંસાદિલક્ષણઃ ।
પાર્થિવાપ્યતૈજસવાયવ્યપરમાણુભિઃ પુદ્ગલાપરનામધેયૈઃ ધર્માધર્માખ્યપ્રાણિકર્મપ્રેરિતૈરારબ્ધાનિ ચરાચરશરીરાણિ સકારણાનિ પ્રમેયમ્ ।
પરમાણવશ્ચા નુમાનતઃ સિધ્યન્તિ ।
[પગે 017]
તથાચ પ્રયોગઃ-અણુપરિમાણતારતમ્યં ક્વચિદ્ વિશ્રાન્તં, પરિમાણતરતમભાવત્વાદ્, મહત્પરિમાણતરતમભાવવદિતિ ।
ચેતનાચેતનાત્મકં ચેદં જગદનેકાન્તમ્ ।
તજ્જ્ઞાનાદહિંસાદિધર્મનિષ્ઠાનાં દેહિનાં સતતોર્ધ્વગતિલક્ષણો મોક્ષઃ સિધ્યતીતિ ।
યથાહુઃ -
"સ્યાદ્વાદઃ સર્વદૈકાન્તત્યાગાત્ કિંવૃત્તચિદ્વિધેઃ ।
સપ્તભઙ્ગીનયાપેક્ષસ્તત્ત્વજ્ઞાનાય કલ્પતે" ॥
ઇતિ ।
અનૈકાન્તિકત્વં ચાસ્તિનાસ્ત્યાદિરૂપેણાનિયતાકારત્વમ્ ।
તચ્ચ સપ્તભઙ્ગીનયેન સિધ્યતિ ।
કથમ્ ।
સ્યાદસ્તિ, સ્યાન્નાસ્તિ, સ્યાદવક્તવ્યં, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ, સ્યાદસ્તિ ચાવક્તવ્યં ચ, સ્યાન્નાસ્તિ ચાવક્તવ્યં ચ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચાવક્તવ્યં ચેતિ સપ્તભઙ્ગીન્યાયઃ ।
સ્યાદિત્યનૈકાન્તિકત્વદ્યોતકો નિપાતઃ ।
કિં ચેતનાચેતનાત્મકં જગદસ્તીતિ પૃષ્ટો ઽસૌ બ્રૂતે-સ્યાદસ્તીતિ ।
અસ્ક્તિત્વેનાનિશ્ચિતં, જન્માદિમત્ત્વાદિત્યર્થઃ ।
એવં સ્યાન્નાસ્તીત્યાદાવપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ , અનુભૂયમાનત્વાન્નાસ્તિત્વાનિશ્ચયઃ ।
નીલસુખાદિશબ્દવાચ્યત્વાદવાચ્યત્વાનિશ્ચયઃ ।
અસ્તિત્વનાસ્તિત્વયોર્વિરુદ્ધત્વેનૈકાધિકરણ્યાયોગાદુભયાત્મકત્વાનિશ્ચયઃ ।
નાસ્તીત્યપિ વક્તું યોગ્યત્વાદસ્તિ ચાવક્તવ્યં(ચેત્ય)નિશ્ચયઃ ।
[પગે 018]
અસ્તીત્યપિ વક્તુમુચિતત્વાન્નાસ્તિ ચાવક્તવ્યં ચેત્યનિશ્ચયઃ ।
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ચ વક્તુમુચિતત્વાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચાવક્તવ્યં ચેત્યનિશ્ચયઃ ।
એવમેકાન્તસ્થિતિશૂન્યં વિશ્વમવધાર્ય તતો નિર્વેદં પ્રાપ્તઃ પુમાન્ યોગબલેન સતતોર્ધ્વગતિલક્ષણાં મુક્તિમુપૈતીતિ ।
સુગતમતનિરૂપણમ્ ।
આત્મનો ઽણુપરિમાણત્વેન યુગપદખિલાવયવગતવેદનાનુસન્ધાનાસંભવાદ્, દેહપરિમાણત્વે બાહ્યવસ્તુજ્ઞાનાસમ્ભવાદ્ ઘટવદનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ, સર્વસ્યાનૈકાન્તિકત્વે અનૈકાન્તિકત્વસ્યાપિ તથાત્વાપત્તેઃ, ઽપતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃઽ; ઇતિ ન્યાયેન સતતોર્ધ્વગતિરૂપસ્ય મોક્ષસ્ય પતનાન્તત્વેન નિત્યપુરુષાર્થત્વાસિદ્ધેશ્ચ નાયં પક્ષઃ પ્રક્ષીણદોષ ઇતિ સુગતમતમારભ્યતેતદિદં શિષ્યભેદેન ચતુર્ધા ભિદ્યતે ।
શિષ્યાશ્ચ માધ્યમિકયોગાચારસૌત્રાન્તિકવૈભાષિકાઃ ક્રમેણ વિશુદ્ધિતારતમ્યભાજઃ ।
તત્રોત્તમાધિકારિણો માધ્યમિકસ્ય - શૂન્યસ્વભાવઃ પ્રમાતા, સુપ્તોત્થિતસ્ય શૂન્યો ઽહમેતાવન્તં કાલમાસમિતિ સ્મૃતિદર્શનાત્ ।

પુનરહમસ્મીત્યાત્મનિ સત્ત્વપ્રતિભાનં તત્ સંવૃત્તિતત્ત્વવિષયમ્ ।
એવં ઘટો ઽસ્તીત્યાદિપ્રત્યયો ઽપિ ।
તતઃ પ્રમેયમપિ શૂન્યમેવ, સતો નાશાસમ્ભવાત્ ।
એવં પ્રમાણમપિ વસ્તુતઃ શૂન્યમેવ, સત્ત્વે જન્મવિનાશાનુપપત્તેઃ ।
સત્ત્વપ્રતીતિઃ સંવૃત્તિમાત્રમ્ ।
[પગે 019]
સંવૃત્તિર્નામાસતઃ સત્ત્વેન ભાનહેતુઃ સદસદાદિપ્રકારાનિર્વાચ્યસ્વલક્ષણઃ પદાર્થઃ ।
અતઃ પ્રમાત્રાદિત્રિકં વસ્તુતો ઽસદેવ સદાત્મના ભાતીતિ તદુપદેષ્ટારં સુગતમુનિં પઞ્ચબુદ્ધપરિષેવિતં મનોવાક્કાયૈઃ સેવમાનસ્ય સર્વં શૂન્યમિતિ ચિરકાલં નિરન્તરમુપાસીનસ્ય સાધોર્મનસિ શૂન્યે વિલીને સતિ સર્વશૂન્યતાવાપ્તિલક્ષણો મોક્ષઃ સેત્સ્યતીતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
તતો ઽર્વાચીનસ્ય યોગાચારસ્ય તુ--પ્રમાતુરસત્ત્વે પ્રમેયસ્ય શૂન્યસ્ય સિદ્ધિરેવ નાસ્તીતિ પ્રમાતા કશ્ચિદભ્યુપેયઃ ।
સ ચ સ્વપ્રકાશઃ ।
અન્યથા સાધકાન્તરાપેક્ષાપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્વપ્રકાશત્વં ચ જ્ઞાનાદન્યસ્ય ન (સં)ભાવ્યત ઇત્યતો ઽહમસ્મીતિ પ્રત્યક્ષતઃ દેહો નાત્મા દૃશ્યત્વાદ્ ઘટવદિત્યનુમાનતશ્ચ પ્રતિપન્નં ક્ષણે ક્ષણો પ્રલીયમાનમુત્પદ્યમાનં ચાલયવિજ્ઞાનં પ્રમાતા ।
પ્રવાહસ્ય સ્થિરત્વાદેવ તસ્મિન્ સ્થિરત્વાભિમાનઃ ।
યો ઽહં પ્રાતર્ગજમદ્રાક્ષં સ એવાધુના તિમિરનિકરં દૃષ્ટવા તં સ્મરામીતિ સેયં જ્વાલેતિવદભ્રાન્તિરેવ ।
રૂપવિજ્ઞાનવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાખ્યા પઞ્ચસ્કન્ધી ક્ષણે ક્ષણે પ્રાણિકર્માનુસારેણ વિલીયમાનોત્પદ્યમાના ચ સ્વભાવેન સુરનરનારકરૂપેણ પરિણતિમુપરતિં ચ યાન્તી પ્રમેયમ્ ।
તત્રેન્દ્રિયતદ્વિષયાત્મા રૂપસ્કન્ધઃ ।
તજ્જ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ ।
તત્ફલં સુખં દુઃખં મોહશ્ચ વેદનાસ્કન્ધઃ ।
સંજ્ઞાગુણક્રિયાજાતિવિશિષ્ટપ્રત્યયાઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ ।
ઇહ ગૌરશ્વઃ પુરુષ ઇત્યાદિકા સંજ્ઞા ।
ગોત્વાશ્વત્વપુરુષત્વાદિકા જાતિઃ ।
[પગે 020]
શુક્લો રક્તઃ કૃષ્ણ ઇત્યાદિકો ગુણઃ ।
તિષ્ઠતિ ગચ્છત્યુપવિશતીત્યાદિકા ક્રિયા ।
શૃઙ્ગી ચતુષ્પાદ્લાઙ્ગૂલીત્યાદિકો વિશિષ્ટપ્રત્યયઃ ।
વેગવેષ્ટનસ્થિતસ્થાપકતાદિલક્ષણઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ વેગઃ શશાદેઃ ।
વેષ્ટનં ભૂર્જાદેઃ ।
સ્થિતસ્થાપકઃ શાખાદેઃ ।
તદુક્તલક્ષણં પ્રમેયમ્ ।
તચ્ચેત્પ્રકાશાતિરિક્તં, નૈવ તર્હિ પ્રકાશેતેતિ સર્વં જ્ઞાનાકારમેવ ।
જ્ઞાનસ્ય સ્થિરત્વે નીલપીતાદયઃ સર્વદા સર્વસ્ય ભાસેરન્, ન કર્હિચિત્કસ્યચિદિત્યસ્થિરમેવ ।
અતો ગ્રાહ્યગ્રાહકગ્રહણાત્મકં સર્વમિદં જગદહમિત્યાલયવિજ્ઞાનસન્તાને નિત્યનિમગ્નમ્ ।
તસ્માચ્ચૈત્યવન્દનબુદ્ધગામાભ્યાસાદિસદ્ધર્મનિરતસ્ય સર્વમિદં વિજ્ઞાનમેવેતિ ચિરમુપાસીનસ્ય પુંસો વિશુદ્ધવિજ્ઞાનસન્તાનોદયમયી મુક્તિરિહૈવ સિધ્યતીતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
તસ્માદર્વાચીનસ્ય સૌત્રાન્તિકનામ્નો ઽન્તેવાસિનો વિશ્વસ્યાન્તસ્થત્વે બહિરસત્ત્વેનાર્થક્રિયાકારિત્વાસમ્ભવાદ, ભ્રાન્તિબાધવૈલોમ્યપ્રસઙ્ગાદ્, જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયાકારત્વે જડત્વાપત્તેશ્ચ તયોઃ પૃથક્ત્વમુપેયમિતિ બાહ્યમાભ્યન્તરં ચાસ્ત્યેવ વિશ્વમ્ ।
તચ્ચ સ્થિરં ચેદ્ ન બીજસ્યોચ્છૂનત્વજાતાઙ્કુરત્વદ્રુમત્વપલ્લવિતત્વપુષ્પિતત્વફલિતત્વાદ્યવસ્થાન્તરાપત્તિઃ પરિદૃશ્યમાના સઙ્ગચ્છત ઇતિ ક્ષણિકસ્વલક્ષણમાસ્થેયમ્ ।
એવં જ્ઞાતુઃ સ્થિરત્વે જ્ઞાનસ્યાપિ સ્થિરત્વેન સર્વદા નીલં પ્રતીયાદ્, ન કદાચિદપિ પીતં, વિપર્યયેણ વા ।
અતો જ્ઞાતાપ્યસ્થિર એવ ।
ઇયાન્ વિશેષઃ -આન્તરં જ્ઞાનં સ્વલક્ષણં પ્રત્યક્ષં , બાહ્યં નીલાદ્યનુમેયમેવ ।
[પગે 021]
તદ્યથા - જ્ઞાને જ્ઞેયપ્રતિબિમ્બો બિમ્બપુરઃસરઃ, પ્રતિબિમ્બત્વાદ્, દર્પણગતમુખપ્રતિબિમ્બવદિતિ ।

એવઞ્ચ પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યો બાહ્યાર્થો નાસ્તિ ।
વૈભાષિકસ્યાર્વાચીનતમસ્યાન્તેવાસિનો-બાહ્યાર્થશ્ચ સન્નિહિતઃ પ્રત્યક્ષઃ, ઇદં નીલમિત્યપરોક્ષતયૈવ પ્રતિભાસદર્શનાત્ ।
તેનાનયોરિયદેવ વૈષમ્યમ્ ।
અન્યત્ સર્વં તુલ્યમ્ ।
એષુ ચ પક્ષેષુ બુદ્ધ્યાદ્યાગમાનામનુમાનમૂલત્વેન તત્રૈવાન્તર્ભાવાદ્ ન પ્રમાણાધિક્યમ્ ।
તત્ર સૌત્રાન્તિકવૈભાષિકયોઃ સર્વં ક્ષણિકમિતિશાસ્ત્રેણાવગમ્ય શાસ્તારં ભગવન્તં તથાગતં તદ્ભક્તાંશ્ચ સેવમાનઃ સર્વસ્ય ક્ષણિકત્વસાક્ષાદ્બોધે સઞ્જાતે સતિ વિશુદ્ધવિજ્ઞાનસન્તાનતાવાપ્તિરૂપાં મુક્તિમેતીતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
એષાં ત્રયાણામપ્યન્તતઃ શૂન્યવાદિત્વમ્ ।
કથમ્ ।
બાહ્યાર્થસ્ય શૂન્યત્વં યોગાચારો બ્રૂતે ।
પ્રત્યક્ષસ્ય બાહ્યાર્થસ્ય શૂન્યત્વં સૌત્રાન્તિકઃ ।
બાહ્યસ્યાન્તરસ્ય ચાસ્થિરસ્ય જગતઃ શૂન્યત્વં વૈભાષિકો ભાષત ઇતિ ।
અત્ર સઙ્ગ્રહઃ- ઽઽમુખ્યો માધ્યમિકો વિવર્તમખિલં શૂન્યસ્ય મેને જગદ્ યોગાચારમતે હિ સન્તિ હિ ધિયસ્તાસાં વિવર્તો ઽખિલમ્ અર્થો ઽસ્તિ ક્ષણભઙ્ગુરસ્ત્વનુમિતો બુદ્ધ્યેતિ સૌત્રાન્તિકઃ પ્રત્યક્ષં ક્ષણભઙ્ગુરં ચ સકલં વૈભાષિકો ભાષતે ॥
ઇતિ ॥
[પગે 022]
કણાદમતનિરૂપણમ્ ।
અત્ર જગતઃ શૂન્યસ્વભાવત્વે સાધકાભાવેનાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ , સત્ત્વાનુભવવિરોધાચ્ચ, જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયાકારત્વે જડત્વપ્રસઙ્ગાદ્, જ્ઞેયસ્ય બહિરનુપલમ્ભપ્રસઙ્ગાદ્, ઇદમિતિ સાક્ષાદ ભાસમાનસ્ય નીલસ્યાનુમેયત્વે અહમિતિ ભાસમાનસ્ય જ્ઞાનસ્વલક્ષણસ્યાપ્યનુમેયત્વકલ્પનાવતારાદ્, જ્ઞાતુરસ્થિરત્વે સ્મૃતેરનુભૂતાર્થગામિન્યાઃ સંભવાયોગાદ્, જ્ઞેયસ્ય ક્ષણિકત્વે સ એવાયં ઘટ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયોગાદ્, બુદ્ધિવૃત્તિરૂપાણાં નીલાદિવિષયજ્ઞાનાનામાગમાપાયિત્વે ઽપિ બદ્ધિસાક્ષિચૈતન્યસ્ય સ્થિરત્વોપપત્તેર્વિષયોપરાગવિહીનસ્ય જ્ઞાનસ્ય ભેદકાભાવેન સન્તાનરૂપત્વાનુપપત્તેશ્ચ, સ્વપ્રકાશત્વેન સ્વતઃ પરતશ્ચાસ્ય જન્મવિનાશાવગમાસંભવાદનવગતાર્થસ્યાસત્ત્વાનિવારણાચ્ચ ક્ષપણકાદિપક્ષવત્ સુગતપક્ષો ઽપ્યુપેક્ષણીય ઇતિ વેદપ્રામાણ્યવાદિત્વેપિ તસ્યાનુમાનાત્મત્વોરરીકરણાત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનમાત્રપ્રમાણવાદ્યન્તર્ભૂતસ્ય કણાદસ્ય મતમવતાર્યતેઇહ દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશે(ષા ? ષસમવાયા)સ્થાઃ ષડેવ પદાર્થાઃ ।
તત્ર ગુણવદ્ દ્રવ્યમ્ ।
તન્નવધા ભિદ્યતે ।
પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશકાલદિગાત્મમનોભેદાત્ ।
તેષ્વાત્માખ્યમષ્ટમં દ્રવ્યં પ્રમાતા ।
સ ચ પૃથિવ્યાદિલક્ષણેભ્યો દેહાદિભ્યો ઽન્યો નિત્યો વિભુઃ પ્રતિક્ષેત્રં ભિન્નઃ પરમેશ્વરપરતન્ત્રો જડસ્વભાવો ઽહંપ્રત્યયગ્રાહ્યશ્ચ ।
દ્રવ્યાન્તરાણિ ગુણાદયશ્ચ પ્રમેયમ્ ।
સામાન્યવાનસમવાયિકારણમસ્પન્દાત્મા ગુણઃ ।
[પગે 023]
સ ચ રૂપરસગન્ધસ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગ (વિભાગ) પરત્વાપરત્વગુરુત્વદ્રવત્વસ્નેહ(ત્વ? )બુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માધર્મસંસ્કારશબ્દભેદાચ્ચતુર્વિંશતિધા ભિદ્યતે ।
તત્ર રૂપરસગન્ધસ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વગુરુત્વનૈમિત્તિકદ્રવત્વસંસ્કારાઃ પૃથિવીગુણાઃ ।
ગન્ધવર્જિતસ્નેહયુક્તોક્તગુણયુક્તા આપઃ ।
રૂપસ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વનૈમિત્તિકદ્રવત્વસંસ્કારાસ્તેજોગુણાઃ ।
સ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વવેગસંસ્કારા વાયુગુણાઃ ।
સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભા(ગા? ગશબ્દા) વ્યોમગુણાઃ ।
સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગાઃ કાલગુણાઃ ।
ત- એવ ચ દિગ્ગુણાઃ ।
સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગબુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માધર્મસંસ્કારા આત્મગુણાઃ ।
સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વવેગસંસ્કારા મનોગુણાઃ ।
આત્મનો બુદ્ધ્યાદયો નવ વિશેષગુણાઃ ।
આકાશસ્ય શબ્દો વિશેષગણઃ ।
વાયોઃ સ્પર્શઃ ।
તેજસો રૂપમ્ ।
અપાં રસઃ ।
ભૂમેર્ગન્ધઃ ।

દિક્કાલમનસાં વિશેષગુણા ન સન્તિ ।
સંયોગવિભાગયોરસમવાયિકારણજાતીયં કર્મ ।
તદુત્ક્ષેપણાવક્ષેપણાકુઞ્ચનપ્રસારણગમનભેદાત્ પઞ્ચવિધમ્ ।
નિત્યમનેકવૃત્તિ સામાન્યમ્ ।
તદ્ દ્વિવિધં પરમપરં ચ ।
પરં સત્તા, અધિકવૃત્તિત્વાત્ ।
અપરં દ્રવ્યત્વાદિ , ન્યૂનવૃત્તિત્વાત્ ।
નિત્યાશ્રયા અત્યન્તવ્યાવૃત્તબુદ્ધિહેતવો ઽનન્તા અન્ત્યા વિશેષાઃ ।
[પગે 024]
નિત્યઃ સમ્બન્ધઃ સમવાયઃ ।
પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયં નિત્યાનિત્યરૂપમ્ ।
આકાશાદિપઞ્ચકં તુ નિત્યમેવ ।
પાર્થિવાપ્યતૈજસવાયવ્યભેદેન ચતુર્વિધા નિત્યાઃ પરમાણવો દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ પરમેશ્વરેચ્છયા દેહઘટાદ્યન્તાવયવિપર્યન્તં વિશ્વમારભન્તે ।
ધર્માદયશ્ચત્વારઃ પુરુષાર્થાઃ ।
અગ્નિહોત્રાદિલક્ષણ ઈશ્વરારાધનાદિલક્ષણશ્ચ ધર્મઃ ।
અર્થકામો ધર્માવિરુદ્ધૌ ।
ષટ્પદાર્થતત્ત્વજ્ઞસ્ય પુંસઃ પરમેશ્વરપ્રસાદાદ્ નવગુણોચ્છેદસ્વલક્ષણો મોક્ષઃ ।
યેનોક્તો ઽર્થઃ પ્રતિપન્નઃ સ વેદશ્ચ નિત્યેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિમતા પરમેશ્વરેણ શબ્દાર્થાત્મકં જગત્ સૃષ્ટ્વા અસ્ય શબ્દસ્યાયમર્થ ઇતિ શબ્દશક્તિસઙ્કેતં ચ વિધાય પ્રાણિનામભ્યુદયનિઃશ્રેયસપ્રયોજનાય પ્રણીત ઇતિ પરમાપ્તવાક્યત્વાન્ન શઙ્કાકલઙ્કવાન્ ।
ઈશ્વરસદ્ભાવશ્ચાનુમાનતો નિશ્ચીયતે ।
વિપ્રતિપન્નં ભૂધરાદિકાર્યં સકર્તૃકં કાર્યત્વાદ્, યદિત્થં (તત્) તથા યથા ઘટાદીતિ ।
અયં ઘટ એતદ્ઘટજનકાનિત્યજ્ઞાનેતરજ્ઞાનજન્યઃ ઘટત્વાત્, ઘટાન્તરવદિત્યનુમાનાદૈશ્વરં જ્ઞાનમપ્યનુમેયમ્ ।
ન ચ સ્વભાવાદેવ સર્વં કાર્યં જાયત ઇતિ યુક્તમ્ ।
સ્વસ્ય ભાવઃ સ્વભાવ ઇતિ સ્વભાવશબ્દાજ્જાયત્તાનવસ્તુગ્રહણે સ્વસ્માત્ સ્વોત્પત્તિકથાપત્તેઃ, તત્સમ્બન્ધિવસ્ત્વન્તરગ્રહણે ઽકારણાત્ કાર્યોત્પત્તિકથા(ત્વા?)પત્તેઃ, અન્યાપેક્ષાં વિનૈવ કાર્યોપત્ત્યર્થત્વે ઘટાદ્યર્થિનાં મૃદાદ્યાદાનવૈયર્થ્યાપત્તેશ્ચ ।
[પગે 025]
અતઃ કાર્યસ્ય કારણાવશ્યંભાવાત્ , સાવયવત્વાત્ કાર્યત્વેન નિશ્ચિતસ્ય જગતઃ કારણમનુમેયમ્ ।
નિયતપ્રાક્સત્ કારણમ્ ।
તત્ ત્રિવિધં સમવામ્યસમવાયિનિમિત્તભેદાત્ ।
કાર્યં યત્ર સમવૈતિ તત્ સમવાયિકારણમ્ ।
યથા ઘટસ્ય મૃત્ ।
સમવાયિપ્રત્યાસન્નમવધૃતસામર્થ્યમસમવાયિકારણમ્ ।
યથા મૃદવયવાનામન્યોન્યસંયોગઃ ।
સમવાય્યસમવાયિભ્યામન્યદવધૃતસામર્થ્યં નિમિત્તકારણમ્ ।
યથા કુલાલદણ્ડચક્રાદિ ।
તત્ર જગદુત્પત્તૌ પરમાણવઃ સમવાયિકારણમ્ ।
તેષામન્યોન્યસંયોગો ઽસમવાયિકારણમ્ ।
ઈશ્વરો નિમિત્તકારણમ્ ।
જન્મ ચ પ્રાગસતઃ સત્તાસમ્બન્ધઃ ।
સૃષ્ટસ્ય વિશ્વસ્ય સુખદુઃખમયત્વાત્ પ્રાણિકર્મણામપ્યત્ર નિમિત્તત્વમિત્યેષા દિક્ ।
ઽયતો વેઽત્યાદિશ્રુતયઃ ઽઅહમાદિશ્ચેઽત્યાદિસ્મૃતયશ્ચ તથાવિધાઃ ઽપરાસ્ય શક્તિરિઽત્યાદિકા અપિ નિત્યેચ્છાજ્ઞાનપ્રયત્નાનુમાનાત્મિકાઃ ।
એવમન્યાસ્વપિ શ્રુતિષુ ન્યાયઃ ।

ઽજ્યોતિષ્ટોમેનેઽત્યાદિશ્રુતિવાક્યાન્યનુમાનાત્મકાનિ ।
તૈર્હિ જ્યોતિષ્ટોમાદીનાં પરમેશ્વરસમારાધનક્રિયાણાં સ્વર્ગાદિફલસાધનત્વં પ્રકાશ્યતે ।
તત્રૈવં પ્રયોગઃ-વિમતા યજ્ઞાદિક્રિયા સમીહિતફલસાધનમ્ , ઈશ્વરપરિચરણત્વાદ્ , લૌકિકેશ્વરપરિચરણવદિતિ ।
એવમાત્મદર્શનાય શ્રવણાદિવિધાયકવાક્યાન્યપિ ।
તાનિ હિ પરમાત્મશ્રવણાદેસ્તત્પ્રસાદજનનદ્વારેણ નિખિલદુઃખોચ્છેદલક્ષણમોક્ષસાધનત્વં પ્રકાશયન્તિ ।
[પગે 026]
તત્રૈવં પ્રયોગઃ-પરમાત્મબોધો બન્ધનિવર્તકઃ, આત્મબોધત્વાદ્, અસ્મજ્જાગ્રદ્બોધવદિતિ ।
પરમાત્મજ્ઞાનં તચ્છ્રવણાદિજન્યં, પ્રમાણજ્ઞાનત્વાદ્, ધર્મજ્ઞાનવદિતિ ચ ।
ઽયો વૈ ભૂમેઽત્યાદિશ્રુતિવાક્યેષુ પરમાત્મનો દુઃખાસંસ્પૃષ્ટસ્વભાવત્વમેવોચ્યત ઇતિ નિઃશેષદુઃખોચ્છેદ એવ મોક્ષઃ ।
સ ચ બુદ્ધ્યાદિગુણાન્તરસદ્ભાવે ન સંભવતીતિ નવગુણોચ્છેદલક્ષણ ઇત્યાચાર્યઃ કણાદઃ સ્મરતીતિ ॥
અક્ષપાદમતનિરૂપણમ્ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમોપમાનપ્રમાણવાદિનો ઽક્ષપાદસ્ય કણાદવત્ પ્રમાતૃકલ્પના, પરમેશ્વરસ્ય પ્રમાતુરન્યત્વકલ્પના, પ્રમાત્ઃણામનેકત્વનિત્યત્વવિભુત્વજ્ઞાનાદિગુણત્વકલ્પના, જડત્વકલ્પના, અહંપ્રત્યયવેદ્યત્વકલ્પના, વેદકલ્પના, પ્રમેયેષુ નિત્યાનિત્ય(ત્વ )કલ્પનાઃ પરમાણુનાં જગદારમ્ભકત્વકલ્પના, ધર્માદિત્રિવર્ગકલ્પના, બન્ધમોક્ષકલ્પના, તમસ આલોકાભાવત્વેન દ્રવ્યાન્તરત્વાભાવકલ્પના ચ ।
ઇયાન્ વિશેષઃનિર્વિશષો ઽક્ષપાદઃ ષોડશપદાર્થવાદી ।
તથાચ તત્સૂત્રં - પ્રમાણપ્રમેયસંશયપ્રયોજનદૃષ્ટાન્તસિદ્ધાન્તાવયવતર્કનિર્ણયવાદજ લ્પવિતણ્ડાહેત્વાભાસચ્છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાન્નિશ્રેયસાધિગમઃઽ; ઇતિ ।
ષોડશપદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનાદનાત્મનિ દેહાદાવાત્મભ્રાન્તિપ્રભૃતીનાં મિથ્યાજ્ઞાનાનાં નિવૃત્તિઃ,
[પગે 027]
તતો રાગાદિદોષનિવૃત્તિઃ, તતઃ શુભાશુભકર્મનિવૃત્તિઃ, તતો નિમિત્તાભાવાન્નૈમિત્તિકનાનાયોનિજન્મનિવૃત્તિઃ, તતો ગર્ભાધિવાસાદિમરણાન્તદુઃખનિવૃત્તિરિત્યેવં ક્રમેણ મોક્ષઃ ।
તથાચાક્ષપાદસૂત્રં - ઽદુઃખજન્મપ્રવૃત્તિડોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદપવર્ગઃ ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમપ્રમાણવાદિનો નૈયાયિકૈકદેશિનો ઽક્ષપાદવદેવ પ્રમાણાદિસ્વરૂપસ્થિતિઃ ।
મોક્ષસ્તુ ન દુઃખનિવૃત્તિમાત્રમ્, અપિતુ નિત્યસુખસ્યાવિર્ભાવો- ઽપિ ।
તસ્ય જન્યત્વેપિ, નિખિલદુઃખપ્રધ્વંસરૂપત્વાદવિનાશિત્વં ચોપપદ્યત ઇતિ ॥
સેશ્વરનિરીશ્વરસાંખ્યમતનિરૂપણમ્ ।
ત્રિષ્વપ્યેતેષુ પક્ષેષુ આત્મનો જડત્વેન જ્ઞાતત્વાનુપપત્તેઃ, બુદ્ધ્યાદિગુણાશ્રયત્વેન વિકારિત્વાપત્તેઃ, ચેતનાદન્યત્વેન પરમેશ્વરસ્યાચેતનત્વાપત્તેઃ, ચેતનાભેદસ્ય ચ સ્વતઃ પરતશ્ચ ગ્રહણાસંભવાદ, આત્મનો ઽહપ્રત્યયવેદ્યત્વે ઘટવદચેતનત્વાપરિહારાદ્, જ્ઞાનાનાં ચાનુવ્યવસાયજ્ઞાનવેદ્યત્વે તસ્ય સ્વપ્રકાશત્વાભ્યુપગમે ઽપસિદ્ધાન્તાપત્તેઃ,પરપ્રકાશ્યત્વે ઽનવસ્થાપત્તેઃ, જ્ઞેયત્વે જ્ઞાનત્વાનુપપત્તેઃ, વેદસ્ય પૌરુષેયત્વે મૂલપ્રમાણાપેક્ષાપત્તેઃ, ઈશ્વરસ્ય નિત્યેચ્છાદિમત્ત્વે નિત્યશરીરિત્વાપત્તેઃ, મોક્ષસ્ય નવયુણોચ્છિત્તિરૂપત્વે પાષાણાદિતુલ્યતાપત્તિદોષાત્ , સુખસ્ય દુઃખાભાવત્વે ચેતનસ્ય નવગુણાશ્રયત્વાસિદ્ધેઃ, સુખાભાવો દુઃખમિત્યપિ વક્તું શક્યત્વાત્,
[પગે 028]
પરમાણૂનાં નિરવયવત્વે અન્યોન્યસમ્બન્ધે ઽપિ સ્થૌલ્યાસિદ્ધેઃ, સાવયવત્વે પરમાણુત્વાસિદ્ધેઃ, ઽમાયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદિઽત્યાદિક્ષુતેર્માયાયા એવ જગન્નિદાનત્વશ્રવણાત્, પરમાણુકારણવાદસ્ય શ્રુતિવિરોધાચ્ચાવિચારિતરમણીયત્વમિતિ સાંખ્યપક્ષો ઽવતાર્યતેયદ્યપિ ન્યાયૈકદેશિનઃ સાંખ્યસ્ય ચ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમપ્રમાણવાદિત્વં તુલ્યં, તથાપિ વેદસ્યાપ્તપ્રણીતત્વેન પ્રામાણ્યમક્ષપાદવત્ તદેકદેશિનો ઽપિ ।
પ્રત્યક્ષાદીનાં ચ પરત એવ પ્રામાણ્યં, તસ્ય બાધાભાવાધીનનિશ્ચયત્વાદ્ , ભ્રાન્તિજ્ઞાનાનામપિ પ્રામાણ્યં મા પ્રસાઙ્ક્ષીદિતિ ।
સાંખ્યસ્ય તુ સર્વે પ્રત્યયા યથાર્થાઃ, પ્રત્યયત્વાત્ , સંપ્રતિપન્નવદિત્યનુમાનેન ભ્રાન્તિસંશયાદિજ્ઞાનાન્યનઙ્ગીકુર્વતઃ પ્રત્યક્ષાદીનાં સ્વત એવ પ્રામાણ્યં પ્રભાકરવદ્, યો નિરીશ્વરં વિશ્વં મન્યતે ।
નિત્યઃ શબ્દઃ અમૂર્તત્વાદાકાશવદિત્યાદ્યનુમાનૈઃ,
"નાચિકેતમુપાખ્યાનં મૃત્યુપ્રોક્તં સનાતનમ્ ।
અનાદિનિધના નિત્યા વાગુત્સૃષ્ટા સ્વયમ્ભુવા" ।
ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિભિશ્ચ વેદસ્ય નિત્યત્વં ચ સમં ભટ્ટકુમારવત્ ।
ન ચ ગ્રહણસ્મરણરૂપાણ્યેવ જ્ઞાનાનિ, ભ્રાન્તિસંશયજ્ઞાનાનભ્યુપગમે દેહાદ્યાત્મત્વપ્રત્યયાનાં ચેત્યવન્દનાદિધર્મપ્રત્યયાનાં ચ પ્રમાત્વાપત્તેઃ સન્દિગ્ધે ધર્મિણિ ન્યાયઃ પ્રવર્તત ઇતિ સંશયાભાવેન મીમાંસાદિશાસ્ત્રાણાં ધૂમાદ્યનુમાનાનાં ચાનુદયપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
[પગે 029]
ન ચેહ પ્રત્યક્ષાદિપ્રામાણ્યસ્ય બાધાભાવાધીનસિદ્ધિકત્વદોષઃ અજ્ઞાતાર્થજ્ઞાપકત્વલક્ષણસ્ય પ્રામાણ્યસ્ય ભ્રાન્ત્યાદિષ્વપ્રવૃત્તેઃ ।
ન ચ ભ્રાન્ત્યાદિવિષયઃ પૂર્વોત્તરકાલયોરસ્તિ, યેનાજ્ઞાતતયા તિષ્ઠેત્ ।
અનયૈવ રીત્યા સ્મૃત્યપ્રામાણ્યમૂહ્યમ્ ।
યઃ પુનઃ પ્રામાણ્યસ્ય બાધાભાવાત્મકત્વં મન્યતે, તસ્ય કથં સ્મૃતેરપ્રામાણ્યમ્ ।
ન તસ્યાઃ પુનર્બાધો દૃશ્યતે ।
અતો ભ્રાન્તિસંશયાદિજ્ઞાનાભ્યુપગમે ન દોષઃ કશ્ચિત્ ।
નિત્યોદિતાનસ્તમિતનિર્વિષયજ્ઞાનસ્વરૂપઃ પુરુષઃ પ્રમાતેત્યનયોર્નિરીશ્વરસેશ્વરયોરવિશિષ્ટમ્ ।

તસ્મિન્ જીવપરભેદેન દ્વૈવિધ્યં સેશ્વરો મન્યતે ।
જીવે સુરનરનારકાવિભેદેન ત્રૈવિધ્યં ચાવધારયતિ ।
ઉભયત્રાપિ પક્ષે પુંસઃ કૂટસ્થત્વેન સત્ત્વરજસ્તમોગુણાત્મિકાયાઃ પ્રકૃતેરેવ જગદાકારેણ પરિણામિત્વં સૃષ્ટસ્ય જગતઃ સુખદુઃખમોહાત્મકત્વં ચાનુમતમ્ ।
પુરુષપ્રકૃતિમહદહઙ્કારમનઃશ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણવાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થશબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાકાશવાયુવહ્નિસલિલભૂમય ઇતિ નિરીશ્વરસ્ય પઞ્ચવિંશતિસ્તત્ત્વાનિ ।
[પગે 030]
સેશ્વરસ્ય પરઃ પુરુષો ઽતિરિચ્યત ઇતિ ષડ્વિંશતિઃ ।
યથાહ -
"મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકશ્ચ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ" ॥
ઇતિ ।
જન્મમરણાદિવ્યવસ્થયા પુરુષબહુત્વં ચાહ -
"જન્મમરણકરણાનાં પ્રતિનિયમાદયુગપત્પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
પુરુષબહુત્વં સિદ્ધં ત્રૈગુણ્યવિપર્યયાચ્ચૈવ" ॥
ઇતિ ।
પુંસાં શુભાશુભમિશ્રકર્મભિઃ સંસારં પ્રકૃતિપુરુષતત્ત્વજ્ઞાનેન મોક્ષં ચ -
"ધર્મેણ ગમનભૂર્ધ્વં ગમનમધસ્તાદ્ ભવત્યધર્મેણ ।
જ્ઞાનેન ચાપવર્ગો વિપર્યયાદિષ્યતે બન્ધઃ" ॥
ઇતિ ચ ।
ઉભયત્રાગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદયો યમનિયમાદયશ્ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણા ધર્ણાઃ ।
પ્રવૃત્તિલક્ષણઃ સંસારહેતુઃ ।
નિવૃત્તિલક્ષણસ્તત્ત્વજ્ઞાનદ્વારેણ મોક્ષહેતુઃ ।
ઇયાન્ વિશેષઃ- સેશ્વરસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનસહકૃતો યોગો મુક્તિહેતુઃ ।
ઇતરસ્ય યોગસહિતં તત્ત્વજ્ઞાનં મુક્તિહેતુરિતિ ।
યમનિયમાસનપ્રાણાયામપ્રત્યાહારધારણાધ્યાનસમાધયો યોગાઙ્ગાનિ ।
યોગફલાનિ ચ દ્વિવિધાનિ વિદ્યાવિદ્યાભેદાત્ ।
તત્ર વિદ્યામયાનિ ભક્તિજ્ઞાનવૈરાગ્યાણિ ।
અવિદ્યામયાન્યણિમાદ્યષ્ટૈશ્વર્યાણિ ।
એવમન્યા અપિ બાહ્યા યોગસિદ્ધયઃ ।
યથાહુઃ -
[પગે 031]
"આત્મનો વૈ શરીરાણિ બહૂનિ મનુજેશ્વર! ।
પ્રાપ્ય યોગબલં કુર્યાત્ તૈશ્ચ સર્વાં મહીં ચરેત્" ॥
ઇત્યાદીનિ ।
ઇહ સેશ્વરસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનસહિતેન યોગેન યોગિનઃ પરમેશ્વરતાવાપ્તિર્મુક્તિઃ ।
નિરીશ્વરસ્ય યોગસહિતેન જ્ઞાનેન પ્રકૃતિપુરુષવિવેકલાભી મોક્ષઃ ।
કઃ પુનઃ સેશ્વરપક્ષે ક્ષેત્રજ્ઞાત્ પરમપુરુપસ્યાતિશયઃ ।
ક્લેશકર્મવિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ, ક્લેશાદિસંસૃષ્ટઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ।
અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ પઞ્ચ ક્લેશાઃ ।
કર્મ પુણ્યાપુણ્યાત્મકમ્ ।
વિપાકઃ સુખદુઃખમોહલક્ષણં કર્મફલમ્ ।

આશયો ઽન્તઃકરણમિતિ ॥
પ્રભાકરાદિમીમાંસકમતનિરૂપણમ્ ।
અર્થાપત્ત્યા સહ પ્રત્યક્ષાદિચતુષ્ટયપ્રામાણ્યવાદિનઃ પ્રભાકરસ્ય, અભાવેન સહ પ્રત્યક્ષાદિપઞ્ચકપ્રામાણ્યવાદિનો ભટ્ટકુમારસ્ય ચ જૈમિનીયભાષ્યવ્યાખ્યાતૃત્વે તુલ્યે- ઽપિ પ્રમાતૃપ્રમેયયોઃ પ્રમાણવદ્ વિસંવાદઃ ।
કથમ્ ।
યસ્યાભા(નો?વો) ન પ્રમાણં તસ્ય ગુરોર્નાભાવો નામ કશ્ચિદ્ વિષયઃ ।
કિં તર્હિ, ભૂતલે ઘટો નાસ્તીતિ કેવલભૂતલમાત્રં પ્રકાશતે , તમશ્ચ રૂપદર્શનાભાવમાત્રં, ન દ્રવ્યાન્તરમ્ ।
યસ્ય પુનર્ભાવઃ પ્રમાણં, તસ્ય કુમારસ્યાભાવલક્ષણો ઽપિ વિષયો ઽસ્તિ ।
સ ચાત્યન્તાભાવાદિભેદાત્ પઞ્ચવિધઃ ।
[પગે 032]
તત્ર શશે સઙ્ગસ્યાત્યન્તાભાવઃ ।
ઉત્પત્તેઃ પ્રાચીનો ઘટાદીનાં પ્રાગભાવઃ ।
વિનાશોત્તરકાલીનઃ પ્રધ્વંસઃ ।
ઘટસ્ય પટાદ્યાત્મત્વાભાવો ઽન્યોન્યાભાવઃ ।
અપવર(કસ્થાદીના?કાદિસ્થાના)મઙ્ગણાદાવભાવઃ સંસર્ગાભાવ ઇતિ ।
તમશ્ચ દ્રવ્યાન્તરં, નાલોકાભાવમાત્રમ્ ।
નાપિ રૂપદર્શનાભાવમાત્રમ્ ।
કુતઃ ।
ઽતમ આસીદ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધાત્ ।
કિઞ્ચ આલોકાભાવત્વે એકાલોકાભાવઃ સર્વાલોકાભાવો વા તમઃ ।
આદ્યે સદોપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ, એકાલોકાભાવસ્ય સર્વદા સર્વત્ર સમ્ભવાત્ ।
દ્વિતીયે ન કદાચિદપિ તમ ઉપલભ્યેત, સર્વાલોકાભાવસ્ય ક્વચિદપ્યસમ્ભવાત્ ।
એવં રૂપદર્શનાભાવપક્ષો ઽપિ દૂષ્યઃ ।
ભાવત્વેનોપલભ્યમાનસ્ય તમસો ઽભાવત્વકલ્પને પ્રકાશસ્ય તમસો ઽભાવત્વકલ્પના કથં નિવાર્યેત ।
અભાવમનઙ્ગીકુર્વતો ગુરો રૂપદર્શનાભાવશ્ચ નાસ્તીતિ તમસસ્તદ્રૂપત્વકથા કથઙ્કારં સઙ્ગચ્છતામ્ ।
અભાવજ્ઞાનસ્ય નિર્વિષયત્વં વદન્નસૌ ભાવજ્ઞાનસ્ય નિરાલમ્બનત્વં સાધયન્તં માધ્યમિકં વા કથં નિરાકુર્યાત્ ।
અતો યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
તદુક્તં ભટ્ટપાદૈઃ- ઽઽતમઃ ખલુ ચલં નીલં પરાપરવિભાગવત્ ।
પ્રસિદ્ધદ્રવ્યવૈધર્મ્યાન્નવભ્યો ભેત્તુમર્હતિ ॥
ઽઽ; ઇતિ ।
વેદસ્ય નિત્યત્વે સ્વતઃ પ્રામાણ્યે ચ સત્યપિ મન્ત્રાર્થવાદભાગસ્યોપનિષદ્ભાગસ્યેતિહાસપુરાણાનાં ચાપ્રામાણ્યં,
[પગે 033]
વિધિશેષત્વેન વા કથઞ્ચિત્ પ્રામાણ્યં, સ્વર્ભૂપાતાલલોકાનાં નિત્યત્વં, નિરીશ્વરત્વં, ચેતનાચેતનાત્મકસ્ય વિશ્વસ્યાનેકત્વં, સત્ત્વમ્ , ઇન્દ્રાગ્ન્યાદિદેવતાનાં વિગ્રહપઞ્ચકાભાવેન ચતુર્થ્યન્તપદમાત્રત્વં, ધર્મસ્યાગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસપશુબન્ધસોમયાગાદ્યાત્મત્વં, મોક્ષસ્યાત્મનઃ સ્વરૂપાવસ્થાનાત્મકત્વં ચ ગુરુકુમારયોરવિશિષ્ટમ્ ।
ઇયાન્ વિશેષઃ ।
ગુરોઃ સર્વજ્ઞાનાનિ યથાર્થાનિ, ભ્રાન્તિસંશયાદિજ્ઞાનાનામવિવેકમાત્રત્વાત્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞા ચ પ્રાગજ્ઞાતઘટાદિસ્થાય્યવગાહિત્વેનાનુભવ એવાન્તર્ભવતીતિ ગ્રહણસ્મરણરૂપેણ દ્વૈરાશ્યમેવ જ્ઞાનમ્ ।
તેષાં ચ સ્વપ્રકાશત્વં સાંખ્યાદિવત્ ।
જ્ઞાનસ્યાપિ જ્ઞાનાન્તરવેદ્યત્વે તસ્યાપિ તથાત્વમિત્યનવસ્થાપત્તેઃ, જ્ઞેયત્વે ઘટવદજ્ઞાનત્વાપત્તેશ્ચ ।
જાતા તુ વૈશેષિકાદિવજ્જડદ્રવ્યવિશેષો બુદ્ધ્યાદિધર્માશ્રયો ઽત એવ દેહાદિવિલક્ષણો નિત્યો વિભુર્લોકત્રયં કર્મવશાદ્ ભ્રમન્ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણકઃ કર્તૃભોક્તૃ(ત્વ)સ્વભાવશ્ચ ભવતિ ।
તસ્ય જડત્વે ઽપિ જ્ઞાનાશ્રયત્વેન પ્રકાશનાદ્ જ્ઞાતૃત્વમ્ ।
ઘટાદેર્વિષયત્વેનાવભાસનાદ્ જ્ઞેયત્વમિત્યતો ઘટમહં જાનામીત્યત્ર સ્વતોજ્ઞાનં, તદાશ્રયત્વેન જ્ઞાતા, તદ્વિષયત્વેન ઘટશ્ચ પ્રકાશત ઇતિ ત્રિપુટીપ્રત્યક્ષવાદી ગુરુર્ભાષતે ।

તથાચ તદ્વચનં -
"બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો ભિન્ન આત્મા વિભુર્ધ્રુવઃ ।
નાનાભૂતઃ પ્રતિક્ષેત્રમર્થભિત્તિષુ ભાસતે" ॥
ઇતિ ।
[પગે 034]
ભેદશ્ચાસ્યાન્યાનપેક્ષિ સ્વરૂપમેવ, ન ધર્મઃ ।
તથાત્વે ભેદાન્તરાપેક્ષાપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિધ્યર્થશ્ચ યાગાદિવિષયો નિયોગ એવ ।
અસૌ માનાન્તરાયોગ્યત્વાદપૂર્વમિતિ, કૃતિસાધ્યત્વાત્ કાર્યમિતિ, કૃત્યુદ્દેશ્યત્વાત્ પ્રધાનમિતિ ચોચ્યતે ।
સ્વસાધકસ્ય નિયોજ્યસ્વર્ગાદિફલદત્વં તુ ન સ્વાતન્ત્ર્યભઙ્ગાય ।
(અસ્મિન્પ્ર? )અતો ઽગ્નિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેત્યસ્મિન્ વાક્યે યજેતેત્યત્ર પ્રત્યયાંશેન લિઙા નિયોગઃ પ્રતીયતે ।
સુખવાસકામો માં ભજેતેતિ રાજવાક્યવત્ ।
સ ચ કસ્યચિત્ કસ્મિંશ્ચિદ્ વિષયે પ્રસિદ્ધ ઇતિ યજતિધાતુલક્ષણયા પ્રકૃત્યા વિષયઃ, સ્વર્ગકામ ઇતિ નિયોજ્યશ્ચ સમર્પ્યતે ।
અગ્નિષ્ટોમેનેતિ તૃતીયાશ્રુત્યા કસ્મિન્ યાગે નિયોગ ઇતિ વિશેષાર્પણમ્, અધિકારિણઃ સ્વર્ગકામત્વવિશેષણેન નિયોજ્યવિશેષાર્પણં ચ કૃતમ્ ।
તસ્માદયમર્થઃ - સ્વર્ગકામસ્ય જ્યોતિષ્ટોમયાગે નિયોગ ઇતિ ।
અન્યે ઽપિ વિધયઃ ઽફલવત્સન્નિધાવફલં તદઙ્ગમ્ ઽ; ઇતિ ન્યાયાદેતદઙ્ગવિધયઃ ।
મન્ત્રાશ્ચાનુષ્ઠાનસ્મારકા ઇત્યેતદઙ્ગતાં ભજન્તે ।
અર્થવાદાઃ ફલપ્રાશસ્ત્યપ્રકાશકા ઇતિ તે ઽપિ તત્સાધકનિયોગચિકીર્ષાપાદકત્વાદ્ વિધિં પ્રત્યુપકુર્વન્તિ ।
એવમન્યત્રાપિ ન્યાય ઇતિ ।
[પગે 035]
ગુરોરપિ ગુરોઃ કુમારસ્યાનુભવસ્મરણપ્રત્યભિજ્ઞાભેદેન, અનુભવેપિ સમ્યઙ્મિથ્યાસંશયભેદેન ચાનેકવિધાનિ જ્ઞાનાનિ કણાદાક્ષપાદપતઞ્જલ્યાદિવત્ ।
જ્ઞાતા તુ દ્રવ્યબોધસ્વરૂપઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાર્થાપત્ત્યાગમપ્રમાણકશ્ચ ।
તત્ર જ્ઞેયવિલક્ષણસ્વભાવત્વાદજ્ઞાનરૂપત્વં, બુદ્ધ્યાદિગુણાશ્રયત્વાદ્ દ્રવ્યત્વમ્ ।
ન ચ જ્ઞાનાશ્રયસ્ય દ્રવ્યસ્ય જ્ઞાનાદન્યત્વાન્ન જ્ઞાનસંભેદઃ સમ્ભવતીતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રકાશનિદાનત્વેન તસ્માદન્યસ્યાપિ સવિતૃમણ્ડલસ્ય પ્રકાશત્વદર્શનાત્ ।
જડાજડાકારત્વમન્તરેણાત્મનો ઽસ્મત્પ્રત્યયવિષયત્વાસિદ્ધેશ્ચ ।
યત્ પુનર્ભ્રાન્તિજ્ઞાનાનામવિવેકાત્મકત્વમિતિ ।
તન્મન્દમ્ ।
અભાવમભ્યુપગચ્છતો- ઽખ્યાતેર્વિવેકાભાવસ્વરૂપસ્યાવિવેકસ્ય વક્તુમયોગ્યત્વાત્ ।
કયોર્વેહાવિવેકઃ ।
ગ્રહણસ્મરણયોશ્ચેદ્, ન ।
ઇદં રજતમિતિ પુરોવર્તિરજતતાદાત્મ્યાનુભવાત્મકત્વાદભ્રમસ્ય ।
અતો રજતાનુભવસંસ્કારવતઃ પુંસઃ કાચાદિકરણદોષાત્ સાદૃશ્યાદિવિષયદોષાચ્ચ સિતભાસ્વરવસ્તુમાત્રતયા ઇદમિતિપ્ર(તિ)પન્નસ્ય શુક્તિશકલસ્યૈવ સ્મર્યમાણરજતાત્મના ભાનં ભ્રાન્તિઃ ।
ઘટસુખાદિજ્ઞાનાનિ ચાનુવ્યવસાયજ્ઞાનગમ્યાનિ ।
અયં ઘટ ઇતિ જ્ઞાનસ્ય ઘટમહં જાનામીત્યૌત્તરકાલિકજ્ઞાનેન વિષયીક્રિયમાણત્વાત્ ।
ન ચાત્રાનવસ્થા, દ્રષ્ટરરતઃ પરં જિજ્ઞાસાભાવાત્ ।
ભેદશ્ચ ન ભેદિસ્વરૂપમાત્રં, ભેદશબ્દસ્ય ઘટાદિશબ્દપર્યાયત્વાપત્તેઃ, અન્યાપેક્ષસિદ્ધિકસ્ય ભેદસ્ય સ્વરૂપત્વાયોગાચ્ચ ।
[પગે 036]
ન ચ ભેદિધર્મત્વે ઽસ્ય ભેદાન્તરાપેક્ષાદોષઃ, સ્વપરનિર્વાહકત્વોપપત્તેઃ આત્મવત્ ।
સ હિ સર્વં વસ્તુ જાનન્નાત્માનમપિ જાનાતિ ।

ભાવના ચ વિધ્યર્થઃ ।
સા ચ કિં કેન કથં વેત્યંશત્રયવતી(પ્રતીયાઃ?) ।
તત્ર કિમિત્યંશપૂરણાય સ્વર્ગકામપદમ્ ।
કેનેત્યંશપૂરણાય યજતિઃ પ્રકૃત્યંશઃ ।
તદ્વિશેષપ્રકાશનાયાગ્નિષ્ટોમેનેતિ પ્રકૃત્યંશઃ ।
તૃતીયાલક્ષણઃ પ્રત્યયાંશસ્તસ્ય કરણત્વખ્યાપનાય ।
ન ચ ક્ષણિકસ્ય યાગસ્ય કાલાન્તરીયફલસાધનત્વાસંભવઃ ।
યજમાનસમવેતસ્વસંસ્કારદ્વારેણ તત્સંભવાત્ ।
કથં ભાવયેદિત્યંશાર્પકાઃ પ્રયાજાદિવિધયઃ ।
તસ્માદયમર્થઃ -જ્યોતિષ્ટોમયાગેન તત્કામઃ સ્વર્ગં ભાવયેદિતિ ।
અનયોઃ પક્ષયોર્ય આત્મનઃ સ્વરૂપાવસ્થિતિલક્ષણો મોક્ષઃ સો ઽપિ કર્મણૈવ લભ્યઃ ।
કથમ્ ।
પ્રતિષિદ્ધાનિ કામ્યાન્યપિ કર્માણ્યકુર્વતઃ પુણ્યપાપાત્મકનિમિત્તાભાવાન્નૈમિત્તિકોર્ધ્વાધોમધ્યલોકગતિવિહીનસ્ય પ્રત્યવાયપરિહારાર્થં ।
નિત્યનૈમિત્તિકાનિ ચાનુતિષ્ઠતઃ પ્રાચીનાનિ શુભાશુભકર્માણિ ચ ફલભોગેન ક્ષપયતશ્ચ યજમાનસ્યાયત્નતો જ્ઞાનમન્તરેણૈવ સ્વરૂપાવસ્થિતિર્ભવતીતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ગુરુકુમારયોરસર્વજ્ઞત્વે સર્વજ્ઞત્વે વા નિરીશ્વરં વિશ્વમિતિ વચનમવિશ્વાસ્યમ્ ।
આદ્યે અલ્પજ્ઞ(ત્વ?)વાવયત્વાદન્ત્યે વિપ્રલમ્ભકવાક્યત્વાચ્ચ ।
યઃ સર્વજ્ઞઃ સ એવેશ્વર ઇત્યૌપનિષદૈરાસ્થિતત્વાત્ ।
એવં તા(ભ્યામુ)પાસિતયોર્જૈમિનિશબરસ્વામિનોરપિ વચનમવિશ્વાસ્યમેવ ।
[પગે 037]
અથ તૈસ્તાર્કિકાભિમત ઈશ્વર એવ નિરસ્તો નોપનિષદભિમતઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્વરૂપભૂત ઇતિ ચેત્ ।
તન્ન ।
ઽકર્મૈવ દેહિનામિષ્ટાનિષ્ટફલ(દં) નેશ્વર ઇતિ વદતાં વેદસ્ય ધર્મૈકનિષ્ઠતો ચાભ્યુપગચ્છતાં ક્ષેત્રજ્ઞસ્વરૂપસ્યેશ્વરસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્, પ્રમાણપ્રતિપન્નત્વાભાવાચ્ચ ।
અનુમાનપ્રમાણકત્વં ચ પરમેશ્વરસ્ય સ્વૈરેવ નિરસ્તમાગમસ્ય ધર્મૈકપરત્વં ચ સાધિતમિતિ કિંપ્રમાણકઃ સ્યાત્ ।
સ્વરૂપાવસ્થાનલક્ષણો યો મોક્ષ ઉક્તઃ, તત્રાપિ કિમાત્મા પ્રાક્ સ્વરૂપાવસ્થિતઃ , કિંવા ન ।
આદ્યે ન મોક્ષસ્ય કર્મસાધ્યત્વમ્, ઉત્પત્ત્યાપ્તિવિકૃતિસંસ્કારાત્મકત્વાત્ કર્મફલસ્ય સિદ્ધસ્ય ચોત્પત્ત્યાદ્યસંભવાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ ।
પ્રાગવિદ્યમાનસ્ય રૂપસ્ય સ્વરૂપત્વાનિર્વાહાત્ ।
અવ્યભિચારિરૂપં હિ સ્વરૂપં ભાષ્યતે ।
કર્મસાધ્યત્વે મોક્ષસ્ય નિત્યપુરુષાર્થતા ચ ન સ્યાત્, યત્ કૃતકં તદનિત્યમિતિ ન્યાયાત્ ।
જડાત્મવાદે કૈવલ્યસ્ય શૂન્યકલ્પતા ચાપરિહાર્યા પાષાણકલ્પતા વાસ્થેયા ।
યત્ પુનર્દ્રવ્યબોધસ્વરૂપ આત્મેતિ ।
તદપ્યસત્ ।
બોધાબોધયોરભેદાભ્યુપગમે સદસદાદિષ્વપ્યૈક્યપ્રસક્તો જ્ઞાનસ્યાનુવ્યવસાયજ્ઞાનગમ્યત્વં ચાયુક્તમ્ ।
જ્ઞેયં ચ તદ્ જ્ઞાનં ચેતિ વિરોધાત્ ।
અનુવ્યવસાયજ્ઞાનસ્ય સ્વસિદ્ધાવન્યાનપેક્ષત્વે પૂર્વજ્ઞાનસ્યાપિ તથાત્વસંભવાત્ ।
[પગે 038]
આત્મન્યપ્યસિદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્યાર્થપ્રકાશકત્વે અર્થસ્ય જ્ઞાનપ્રકાશકતાપિ સ્યાદ્, અવિશેષાત્ ।
અતઃ સર્વજ્ઞાનાનાં સ્વપ્રકાશત્વમાસ્થેયમ્ ।
તેષાં ચ બુદ્ધિવૃત્તિવિશેષત્વેન જડત્વાન્ન સ્વતઃ પ્રકાશાત્મકતા સઙ્ગચ્છત ઇતિ ચિદાત્મસાન્નિધ્યાદેવ તથાત્વમાસ્થેયમ્ ।

ઽઽતમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યત્ પુનર્ભેદસ્ય ભેદિધર્મત્વમાદાય સ્વપરનિર્વાહકત્વેનાનવસ્થાદોષનિરસનં, તદપ્યચારુ ।
રૂપરસાદીનાં ધર્માણાં ધર્મિભ્યો ઽન્યોન્યતશ્ચ ભેદાસિદ્ધેઃ ।
ન ખલુ ધર્માણાં ધર્માન્તરાશ્રયત્વં સમ્ભવતીતિ ।
કિઞ્ચ સર્વવસ્તૂનાં ભેદો નામૈકઃ, કિં વાનેકઃ ।
એકો ઽપિ કિં જડઃ કિં વાજડઃ ।
આદ્યેનાજડ આત્મન્યસૌ સમ્ભવતિ ।
દૃશિ દૃશ્યાન્વયાયોગાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વાત્મન એવ ભેદશબ્દાર્થતાપત્તિઃ, એકસ્ય સર્વગતસ્યાજડસ્ય વસ્તુનસ્તલ્લક્ષણત્વાત્ ।
અચેતનશ્ચેત્ સ કિં ભેદાન્તરમપેક્ષતે , કિં વાનાપેક્ષતે ।
અપેક્ષતે ચેદનવસ્થા ।
નાપેક્ષતે ચેદ્ ભેદમનપેક્ષ્યૈવ ભેદિનો ઽપ્યને(કા?કે)સ્યુર્ભેદવત્ ।
તસ્માત્ સ્વરૂપત્વેન ધર્મત્વેન વા ભેદો ન નિર્વોઢું શક્યઃ શક્રેણાપીતિ ।
કથં ચેતનાચેતનપ્રપઞ્ચસ્ય ભેદઃ ।
કથં વા જીવેશ્વરભેદઃ ।
તસ્માત્કર્મમીમાંસકમતમપિ શ્રેયસ્કામૈર્નોપાદેયમિતિ બ્રહ્મવાદિમતમવતાર્યતે ।
બ્રહ્મવાદિનો ઽપિ દ્વિવિધાઃ ।
ઔપનિષદાઃ પૌરાણિકાશ્ચ ।
ઔપનિષદા અપિ દ્વિવિધાઃ સગુણબ્રહ્મપ્રધાના નિર્ગુણબ્રહ્મપ્રધાનાશ્ચેતિ ।
[પગે 039]
તત્ર સગુણબ્રહ્મપ્રધાના રામાનુજાદયઃ ।
નિર્ગુણબ્રહ્મપ્રધાના આચાર્યભગવત્પાદાદયઃ ।
સગુણબ્રહ્મવાદિમતનિરૂપણમ્ ।
તેષુ સગુણનિષ્ઠાનાં જીવેશ્વરજગદ્ભેદઃ સત્ય એવ ।
તન્નિદાનભૂતા માયાપિ ભગવચ્છક્તિત્વાત્ સત્યૈવ ।
સતસ્તિલાદેઃ શક્તીનાં સદ્ભાવદર્શનાત્ ।
અઘટિતઘટયિતૃત્વેન તસ્યાં માયાત્વવ્યવહારઃ , નાવસ્તુત્વાત્ ।
ઽઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતેઽ; ઇતિ શ્રુતેસ્તસ્યાઃ પ્રતિજીવં ભેદશ્ચાસ્તીતિ યુગે યુગે મુમુક્ષવો જીવા વાસુદેવસઙ્કર્ષણપ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધાખ્યચતુર્વ્યૂહાત્મનો ભગવતઃ શ્રવણકીર્તેનધ્યાનપૂજનાનિ ભક્તિશ્રદ્ધાપૂર્વમનુતિષ્ઠન્તો ભગવત્પ્રસાદેન જન્માદિસંસારકર્ત્રીં તન્માયામતિલઙ્ઘ્ય સેવાનુરૂપં સાલોક્યસારૂપ્યસામીપ્યસાયુજ્યલક્ષણં મોક્ષમિચ્છન્તિ ।
ભગવત્પ્રસાદશૂન્યાસ્તુ તન્માયાવ્યામોહિતા ઇહ સંસરન્તીતિ સિદ્ધાન્તસઙ્ગ્રહઃ ।
યથોક્તં શારીરકસઙ્ગ્રહકૃદ્ભિઃ -
અજ્ઞાનીનિ બહૂન્યસંખ્યવપુષો જીવાન્મુમુક્ષૂનપિ જ્ઞાનાજ્ઞાનસમાશ્રયાદનુયુગં તેષાં ચ નિઃશ્રેયસમ્ ।
માયામીશ્વરસંભયાદનુગમાત્ સસારસંવર્ધિનીં કેચિદ્દેવનિઘાતવિઘ્નમનસઃ સંચક્રુરલ્પશ્રુતાઃ" ॥
ઇતિ ।
[પગે 040]
દૈવનિઘાતનિઘ્નમનસો ઽલ્પશ્રુતા ઇતિ તન્મતસ્યાવસ્તુભૂતજગજ્જીવેશભ્રાન્તિમૂલત્વેનોપેક્ષણીયત્વમભિહિતમભિયુક્તૈઃ ।
નિર્ગુણબ્રહ્મવાદિમતનિરૂપણમ્ ।
નિર્ગુણબ્રહ્મપ્રધાનાનાશઙ્કરભગવત્પાદાદીનામૌપનિષદાનાં પૌરાણિકાનાં ચ ષડ્વિધાષ્ટવિધપ્રમાણવાદિનાં પરમાર્થતઃ સચ્ચિદાનન્દબ્રહ્મૈકમેવ તત્ત્વમ્ ।
તચ્ચ ન માનાન્તરગતમ્ ।
પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયાત્મકસ્ય વિશ્વસ્ય તસ્મિન્ કલ્પિતત્વેન તતઃ પૃથગસત્ત્વાત્, સ્વતો જડત્વેન તદધીનપ્રકાશત્વાચ્ચ ।
તદભાવો ઽપિ ન ચિદાત્માનમનાશ્રિત્ય પ્રકાશેત, અપ્રકાશસ્વભાવત્વાત્ ।

કિં પુનર્ભાવા ઘટપટાદયઃ, આત્મૈવ ચેદ્ વસ્તુ ।
યદિ ચ સો- ઽખણ્ડાત્મા, કુતો જગજ્જીવેશ્વરાત્મકં દ્વૈતમવભાસતે ।
સ ચેન્ન વસ્તુ, ન ચૈકસ્સઃ, કુતસ્તરાં વિશ્વં ભાસેત ।
ન ખલ્વેકં સ્વપ્રકાશં ચ તત્ત્વમનપેક્ષ્યાનેકાત્મકસ્ય જડસ્ય વિશ્વસ્ય સિદ્ધિઃ સાધયિતું શક્યતે ।
દ્વૈતસ્ય ચેદેકાન્તતો ઽસત્ત્વં, તર્હિ કુતઃ સત્ત્વપ્રતિભાસઃ ।
અધિષ્ઠાનસત્તયેતિ બ્રૂમઃ ।
યથા શુક્તિસત્તયા રજતસત્ત્વપ્ર(તી?)તિભાસઃ ।
સા હિ ઇદમિ સિતભાસ્વરવસ્તુમાત્રત્વેન જ્ઞાતાપિ સ્વેન રૂપેણાજ્ઞાતા સતી રજતાનુભવસંસ્કારવતઃ પુંસઃ સ્વાવિદ્યાવિજૃમ્ભિતરજતાભાસાત્મના ભાસતે ।
એવમાત્માપ્યહમિતિ પ્રકાશદ્રવ્યમાત્રત્વેન જ્ઞાયમાનો ઽપિ સચ્ચિદાનન્દાત્મકેન સ્વેન રૂપેણાજ્ઞાતઃ સન્નાત્માવિદ્યાવિજૃમ્ભિતજગજ્જીવેશ્વરાત્મકં ભેદપ્રપઞ્ચમાત્મનિ પશ્યતીતિ ।
[પગે 041]
અસ્મિન્ પક્ષે ઽપિ વ્યવહારદશાયાં દૃગ્ દૃશ્યશ્ચેતિ દ્વૌ પદાર્થૌ ।
તત્ર દૃશ્યં માયા ।
દૃક્ તદધિષ્ઠાતા પુરુષઃ ।
માયા ચ ન સતી, સત આત્મનો ઽન્યત્વાત્, શુક્તિરૂપ્યવન્મિથ્યાભૂતજગન્નિદાનત્વાત્, અધિષ્ઠાનતસ્વજ્ઞાનબાધ્યત્વાચ્ચ ।
નાપ્યસતી, વિશ્વનિદાનત્વાદ્, મામહં ન જાનામીત્યપરોક્ષત્વાચ્ચ ।
નાપિ સદસતી, સત્ત્વાસત્ત્વયોરન્યોન્યનિષેધરૂપત્વેનૈકાધિકરણ્યાસમ્ભવાત્ ।
પરિશેષાદનિર્વચેનીયેત્યાયાતમ્ ।
સા ચ નાત્મનો ભિન્ના ।
અનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાદ્, અત્યન્તાસત્ત્વાપત્તેશ્ચ ।
નાપ્યભિન્ના ।
જડાજડયોરૈકાત્મ્યાયોગાત્ ।
નાપિ ભિન્નાભિન્ના, ભેદાભેદયોઃ પરસ્પરનિષેધાત્મનોરવિવાદમેકત્ર વર્તનાનુપપત્તેઃ ।
ન સાવયવા, કાર્યત્વાપત્તેઃ ।
ન નિરવયવા, વિશ્વપરિણામિત્વાત્ ।
નચોભયરૂપા, વિરોધાત્ ।
તસ્માદવિચારિતરમણીયા કાચિત્ પરમાસ્મનઃ શક્તિરેવ માયા ।
સા ચ ત્રિગુણમયી ।
સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ગુણાઃ ।
તથાત્વં ચ માયાયાસ્તત્કાર્યે જગતિ સુખદુઃખમોહમયત્વદર્શનાચ્છ્રુશ્ચ ।
ઇયમેવ ક્વચિદવિદ્યેતિ ક્વચિત્ પ્રકૃતિરિતિ ક્વચિદક્ષરમિતિ ક્વચિચ્છક્તિરિતિ ક્વચિન્મોહ ઇતિ ચોચ્યતે ।
(તદ્વત આત્મનઃ સકાશાદાકાશાદીનિ પઞ્ચ ભૂતાનિ તેભ્યશ્ચિદાત્માધિષ્ઠિતેભ્યઃ સમષ્ટિવ્યષ્ટિશરીરાણિ ચોત્પદ્યન્ત ઇતિ વેદાન્તિનઃ ।
પૌરાણિકાસ્તુ દ્વૈતસ્ય ચાધિષ્ઠાનસત્તયેવ શબ્દપ્રતિભાસઃ, યથા રજતસ્ય ।
[પગે 042]
અસ્મિન્ પક્ષે વ્યવહારદશાયાં દૃગ્ દૃશ્યં ચેતિ દ્વૌ પદાર્થૌ ।
દૃશ્યં માયા ।
દૃક્ પુરુષઃ ।
અવિચારિતરમણીયા પરમાત્મનઃ શક્તિરેવ માયા ।
?)સા ચ ત્રિગુણમયી એકા ચ ઽઅજામેકામિત્યાદિશ્રુતેઃ ।
ઽઇન્દ્રો માયાભિઽરિતિ તદ્બહુત્વશ્રવણં ચાવયવભેદાદેવ ।
ઇયમેવાવિદ્યાદિશબ્દૈરભિધીયતે ।

તદ્વત આત્મન આકાશાદીનિ જાયન્તે ।
તેભ્યઃ સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપાણિ શરીરાણિ ચોત્પદ્યન્ત ઇતિ વેદાન્તિનઃ ।
પૌરાણિકમતનિરૂપણમ્ ।
પૌરાણિકાસ્તુ માયાશબલાત્ પરમાત્મનો મહાન્ ।
મહતો ઽહંકારઃ ।
સ ચ દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયાશક્તિભેદેન ત્રિરૂપઃ ।
તત્ર દ્રવ્યશક્તેસ્તામસાહંકારાચ્છબ્દાદિતન્માત્રાણ્યાકાશાદિભૂતાનિ ચ જાયન્તે ।
જ્ઞાનશક્તેઃ સાત્ત્વિકાહંકારાદ્ દિગાદિચતુર્દશકરણદેવતા અન્તઃકરણાનિ ચ જાયન્તે ।
ક્રિયાશક્તે રાજસાહઙ્કારાચ્છ્રોત્રાદીનિ વાગાદીનિ ચ જાયન્તે ।
તાન્યેતાનિ મહદાદ્યવન્યન્તાનિ માયાવિના પુરુષેણ પ્રેરિતાન્યન્યોન્યં મિલિત્વા હૈમં બ્રહ્માણ્ડમારભન્તે ।
તત્ર ચ ચતુર્દશ ભુવનાનિ ચર્તુર્વિધશરીરાણિ ચ ભવન્તીતિ, તેષુ ચ દેહેષુ સર્વનિદાનભૂતશ્ચિદાત્મા સાક્ષિત્વેનાભિમાનિત્વેન પ્રવિશતિ ।
સાક્ષી પરમેશ્વરઃ ।
અભિમાની જીવઃ, ઽદ્વા સુપર્ણેઽત્યીદિશ્રુતેઃ, ઽઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનામ્ઽ; ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ ।
એવં ચાનયોઃ પક્ષયોર્ભૂતભૌતિકલક્ષણં માયાકાર્યં પ્રમેયમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદીનિ ષડષ્ટૌ વા પ્રમાણાનિ ।
[પગે 043]
જીવઃ પ્રમાતા ।
સ પ્રત્યક્ષાનુમાનગમ્યઃ પ્રતિક્ષેત્રં માયયા ભિન્નઃ ।
પરમેશ્વરસ્તર્કાપરપર્યાયાનુમાનસહકૃતશ્રુતિપ્રમાણતો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિર્ગુણત્રયાત્મિકયા માયયા વિશ્વસૃષ્ટિસ્થિતિસંહારતિરોભાવાનુગ્રહલક્ષણૈઃ પઞ્ચવિધઃ કૃત્યૈઃ સ્વાત્મન્યેવ વિહરતિ ।
સર્વક્ષેત્રેષ્વેક એવ સ્થિતઃ સન્ સર્વાન્ક્ષેત્રજ્ઞાન્નિયમયતિ ચ ।
ન ચૈકસ્મિન્ નિયામ્યનિયામકભાવાસંભવઃ ।
માયીયભેદાશ્રયેણ તત્સંભવાત્ ।
એવં દ્વૈતપ્રપઞ્ચઃ સર્વો માયામયઃ ।
અદ્વિતીયં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થતો ઽસ્તિ ।
અનયોર્મતયોર્બન્ધસ્યાવિદ્યાનિબન્ધનત્વાત્ તન્નિવૃત્તિરેવ મોક્ષઃ ।
સ ચ ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુત્યા આત્મદર્શનમનૂદ્ય તત્સાધનત્વેન શ્રવણાદિવિધાનાદ્, વેદાન્તશ્રવણાદિ કુર્વતો વિવેકાદિસાધનસમ્પન્નસ્ય પુંસો ભગવચ્ચરિત્રશ્રવણાદિભિઃ પરિશોધિતાન્તઃકરણસ્યાહં બ્રહ્માસ્મીતિ જીવપરૈક્યસાક્ષાદ્બોધે સતિ સિધ્યેદિત્યખિલમનાવિલમ્ ॥