સપ્તશતિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 12

મઞ્જુશ્રીપરિવર્તાપરપર્યાયા સપ્તશતિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા ।
ઓમ્ નમો ભગવત્યૈ આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ ।
એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ સ્મ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધં પરિપૂર્ણેન અર્હદ્ભિક્ષુસહસ્રેણ, બોધિસત્ત્વાનાં ચ મહાસત્ત્વાનાં મહાસંનાહસંનદ્ધાનાં પરિપૂર્ણૈર્દશભિર્બોધિસત્ત્વશતસહસ્રૈઃ સાર્ધં સર્વૈરવિનિવર્તનીયૈરનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તદ્યથા - મઞ્જુશ્રિયા ચ કુમારભૂતેન, મૈત્રેયેણ ચ, અસઙ્ગપ્રતિભાનેન ચ, અનિક્ષિપ્તધુરેણ ચ, એવંપ્રમુખૈર્દશભિર્બોધિસત્ત્વશતસહસ્રૈઃ ॥
અથ ખલુ મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતો ઽરુણોદ્ગતકાલસમયે સ્વકાદ્વિહારાન્નિષ્ક્રમ્ય યેન તથાગતવિહારસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્ય વિહારસ્ય બહિર્દ્વારે સ્થિતો ઽભૂત્તથાગતસ્ય દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય । અથાયુષ્માનપિ શારદ્વતીપુત્રઃ સ્વકાદ્વિહારાન્નિષ્ક્રમ્ય યેન તથાગતવિહારસ્તેનોપસંક્રામદ્ભગવતો દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય । અથાયુષ્માનપિ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્રઃ, આયુષ્માનપિ મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ, આયુષ્માનપિ મહાકાશ્યપઃ, આયુષ્માનપિ મહાકાત્યાયનઃ, આયુષ્માનપિ મહાકૌષ્ઠિલઃ, અન્યે ચ મહાશ્રાવકાઃ સ્વકસ્વકેભ્યો વિહારેભ્યો નિષ્ક્રમ્ય યેન ભગવતો વિહારસ્તેનોપસંક્રાન્તાઃ, ઉપસંક્રમ્ય એકાન્તે તસ્થુઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાનભિક્રાન્તાભિક્રાન્તં મહાશ્રાવકસંનિપાતં વિદિત્વા સ્વકાદ્વિહારાન્નિષ્ક્રમ્ય બહિર્દ્વારસ્યૈકાન્તે પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને ન્યષીદત્ । નિષદ્ય ચ ભગવાન્ જાનન્નેવ આયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમામન્ત્રયતે સ્મ - કુતસ્ત્વં શારદ્વતીપુત્ર કલ્યમેવાગત્ય તથાગતવિહારદ્વારે સ્થિતઃ? એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - સર્વપ્રથમતરં ભગવન્ મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતસ્તથાગતવિહારદ્વારે સ્થિતઃ, પશ્ચાદ્વયં ભગવન્તં દ્રષ્ટુકામાઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ જાનન્નેવ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - સત્યં કિલ ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ સર્વપ્રથમતરં તથાગતવિહારદ્વારે સ્થિતસ્તથાગતસ્ય દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય ચ? એવમુક્તે મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતો ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવમેતત્ ભગવન્, એવમેતત્ સુગત, પ્રથમતરમસ્મ્યાગતઃ સ્વકાદ્વિહારાન્નિષ્ક્રમ્ય યેન તથાગતવિહારસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ, ઉપસંક્રમ્ય એકાન્તે સ્થિતો ભગવતો દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ અતૃપ્તો ઽહં તથાગતસ્ય દર્શનેન વન્દનેન પર્યુપાસનેન ચ । યદપ્યહં ભગવન્ તથાગતમુપસંક્રમામિ દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય, તત્સર્વસત્ત્વાનામર્થાય । સચેદ્ભગવન્ ( સપ્તશ્, વૈદ્ય 341 ) તથાગતો દ્રષ્ટવ્યો વન્દિતવ્યઃ પર્યુપાસિતવ્યઃ, એવં દ્રષ્ટવ્યઃ, એવં વન્દિતવ્યઃ, એવં પર્યુપાસિતવ્યઃ, યથાહં પશ્યામિ યથાહં વન્દે યથાહં પર્યુપાસે । એવં તથાગતો દૃષ્ટો ભવતિ વન્દિતઃ પર્યુપાસિતશ્ચ । અહં ચ ભગવન્ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશસ્તથાગતં પશ્યામિ । ભગવાનાહ - કથં મઞ્જુશ્રીસ્તથાગતો દ્રષ્ટવ્યો યાવત્ પર્યુપાસિતવ્યઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ - તથતાકારેણ તથાગતં પશ્યામિ અવિકલ્પાકારેણ અનુપલમ્ભયોગેન, એવમનુત્પાદાકારેણ તથાગતં પશ્યામિ, યાવદ્ અભાવાકારેણ તથાગતં પશ્યામિ । ન ચ તથતા સમુદાગચ્છતિ, એવં તથાગતં પશ્યામિ । ન તથતા ભવતિ ન વિભવતિ, એવં તથાગતં પશ્યામિ । ન તથતા દેશસ્થા ન પ્રદેશસ્થા, એવં તથાગતં પશ્યામિ । ન તથતા અતીતા ન અનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના, એવં તથાગતં પશ્યામિ । ન તથતા દ્વયપ્રભાવિતા નાદ્વયપ્રભાવિતા, એવં તથાગતં પશ્યામિ । ન તથતા સંક્લિશ્યતે ન વ્યવદાયતે, એવં તથાગતં પશ્યામિ । ન તથતા ઉત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે, એવં તથાગતં પશ્યામિ । એવં તથાગતો દૃષ્ટો ભવતિ વન્દિતઃ પર્યુપાસિતશ્ચ । એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - એવં પશ્યંસ્ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ કિં પશ્યસિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - એવં પશ્યન્નહં ભગવન્ ન કિંચિત્પશ્યામિ । એવમહં પશ્યન્ ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્યોત્પાદં પશ્યામિ ન નિરોધં પશ્યામિ ॥
અથાયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - દુષ્કરકારકસ્ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ, યસ્ત્વં તથાગતમેવં પશ્યસિ એવં પર્યુપાસ્સે, યસ્ય ચ તે સર્વસત્ત્વાનામન્તિકે મહામૈત્રી પ્રત્યુપસ્થિતા । ન ચ તે કાચિત્સત્ત્વોપલબ્ધિઃ સત્ત્વાભિનિવેશો વા । સર્વસત્ત્વપરિનિર્વાણાય ચાસિ પ્રતિપન્નઃ । ન ચ તે કશ્ચિત્સત્ત્વાભિનિવેશઃ પ્રવર્તતે । સર્વસત્ત્વાનાં ચ તે કૃતશઃ સંનાહઃ સંનદ્ધઃ । સ ચાનુપલમ્ભયોગેન યાવદભાવયોગેન । એવમુક્તે મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતઃ આયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમેતદવોચત્ - એવમેતદ્ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર યથા કથયસિ । સર્વસત્ત્વપરિનિર્વાણાય સંનાહશ્ચૈષ સંનદ્ધઃ । ન ચ મે કાચિત્ સત્ત્વોપલબ્ધિર્વા સત્ત્વાભિનિવેશો વા । નાયં ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર સંનાહ એવં સંનદ્ધઃ - કથમહં સત્ત્વધાતોરૂનત્વં વા કુર્યાં પૂર્ણત્વં વા? સચેદ્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર પરિકલ્પમુપાદાય એકૈકસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા બુદ્ધા ભગવન્તો ભવેયુઃ, એકૈકશ્ચ તથાગતો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠેત્ સરાત્રિંદિવં ચ ધર્મં દેશયમાનઃ, એકૈકયા ધર્મદેશનયા યાવન્તો ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ સત્ત્વા વિનીતાઃ, તાવતઃ સત્ત્વાનેકૈકસ્તથાગતઃ એકૈકયા ધર્મદેશનયા વિનયેત્, એવમપિ કૃત્વા નૈવ સત્ત્વધાતોરૂનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા પ્રજ્ઞાયતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સત્ત્વવિવિક્તત્વાત્ સત્ત્વાસત્ત્વાદ્ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર સત્ત્વધાતોર્ન ચોનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા પ્રજ્ઞાયતે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - યદિ મઞ્જુશ્રીઃ સત્ત્વવિવિક્તત્વાત્ સત્ત્વાસત્ત્વાત્ સત્ત્વધાતોર્નૈવોનત્વં ન પૂર્ણત્વં વા પ્રજ્ઞાયતે, તત્કસ્યેદાનીં બોધિમભિસંબુધ્ય ધર્મં દેશયિષ્યસિ? એવમુક્તે મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂત આયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમેતદવોચત્ - યદા તાવદ્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અત્યન્તતયા સત્ત્વાનુપલબ્ધિઃ, તત્કો ઽત્રાભિ સં ભોત્સ્યતે? ( સપ્તશ્, વૈદ્ય 342 ) કસ્ય વા ધર્મં દેશયિષ્યતે? તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અત્યન્તતયા સર્વધર્માનુપલબ્ધિઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - યદા તાવન્મઞ્જુશ્રીઃ અત્યન્તતયા સર્વધર્માનુપલબ્ધિઃ, તત્કિમિદાનીં સત્ત્વમપિ પ્રજ્ઞાપયિષ્યસિ? અપિ ચ । સચેન્મઞ્જુશ્રીઃ કશ્ચિદેવં પૃચ્છેત્ - કિયન્તઃ સત્ત્વા ઇતિ, કિં તસ્ય ત્વં વદેઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ - તસ્યાહં ભગવન્ એવં પૃષ્ટ એવં વદેયમ્ - યાવન્ત એવ બુદ્ધધર્મા ઇતિ । સચેદ્ ભગવન્ પુનરપિ પૃચ્છેત્ - કિયત્પ્રમાણઃ સત્ત્વધાતુરિતિ, તસ્યાહં ભગવન્ એવં પૃષ્ટ એવં વદેયમ્ - યત્પ્રમાણો બુદ્ધવિષયઃ [ઇતિ] ॥

ભગવાનાહ - સચેત્પુનરપિ તે મઞ્જુશ્રીઃ કશ્ચિદેવં પૃચ્છેત્ - કિંપર્યાપન્નઃ સત્ત્વધાતુરિતિ, કિં તસ્ય ત્વં વદેઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ - તસ્યાહં ભગવન્ એવં પૃષ્ટ એવં વદેયમ્ - યત્પર્યાપન્નાનુત્પાદાચિન્ત્યતા [ઇતિ] ॥
ભગવાનાહ - સચેત્પુનરપિ તે મઞ્જુશ્રીઃ કશ્ચિદેવં પૃચ્છેત્ - કિંપ્રતિષ્ઠિતઃ સત્ત્વધાતુરિતિ, કિં તસ્ય ત્વં વદેઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ - તસ્યાહં ભગવન્ એવં પૃષ્ટ એવં વદેયમ્ - યત્પ્રતિષ્ઠિતો ઽનુત્પાદધાતુઃ તત્પ્રતિષ્ઠિતઃ સત્ત્વધાતુરિતિ ॥
ભગવાનાહ - યસ્મિન્ સમયે ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયસિ, તદા કુત્ર પ્રતિષ્ઠિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયસિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - યસ્મિન્નહં ભગવન્ સમયે પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયામિ, અપ્રતિષ્ઠિતો ઽહં તસ્મિન્ સમયે પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયામિ ॥
ભગવાનાહ - અપ્રતિષ્ઠિતસ્ય તે મઞ્જુશ્રીઃ કા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના? મઞ્જુશ્રીરાહ - સૈવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યન્ન ક્વચિત્પ્રતિષ્ઠાનમ્ ॥
ભગવાનાહ - યસ્મિન્ સમયે ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયસિ, કતરત્તે કુશલમૂલં તસ્મિન્ સમયે ઉપચયં ગચ્છતિ અપચયં વા? મઞ્જુશ્રીરાહ - ન મે ભગવન્ તસ્મિન્ સમયે કિંચિત્કુશલમૂલમુપચયં ગચ્છતિ અપચયં વા । નાસૌ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ યસ્ય કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય ઉપચયો વા અપચયો વા ભવતિ । ન સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના વેદિતવ્યા, યા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય ઉપચયાય વા અપચયાય વા પ્રત્યુપસ્થિતા । સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા નૈવ પૃથગ્જનધર્માન્ જહાતિ, નાપિ બુદ્ધધર્માનુપાદત્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્યોપલમ્ભેન પ્રત્યુપસ્થિતા યં ધર્મં પ્રજહ્યાદુપાદદીત વા । સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા નૈવ સંસારદોષાનુપયાતિ ન નિર્વાણગુણાન્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ સંસારમેવ તાવન્ન્ સમનુપશ્યામિ, કઃ પુનર્વાદઃ સંસારદોષાન્ । નિર્વાણમેવ તાવન્નોપલભે, કઃ પુનર્વાદો નિર્વાણગુણાન્ દ્રક્ષ્યામિ । સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યન્ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્યાદાનં વા ગ્રહણં વા નિઃસરણં વા । સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય હાનિર્વા વૃદ્ધિર્વોપલભ્યતે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ ભગવન્ અનુત્પાદો હીયતે વા વર્ધતે વા । ( સપ્તશ્, વૈદ્ય 343 ) યૈવં ભગવન્ ભાવના, સા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । સા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા ન કંચિદ્ધર્મમુત્પાદયતિ વા નિરોધયતિ વા । સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્યોનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા કરોતિ । યા ભગવન્ એવં ભાવના, સૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । પુનરપરં ભગવન્ સા પ્રજ્ઞાપારમિતભાવના યા નૈવાચિન્ત્યાન્ ધર્માન્ પ્રાર્થયતે ન પ્રાદેશિકાન્ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ તદપિ ન સંવિદ્યતે યત્પ્રાર્થયતે, યેન પ્રાર્થયતે, યત્ર પ્રાર્થયતે । એવં ભાવના ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । એવં પ્રત્યુપસ્થિતા ઇમે ધર્મા અગ્રાઃ ઇમે ધર્મા હીના ઇતિ । નાપિ તાન્ ધર્માનુપલભતે યેષાં ધર્માણામગ્રતા વા હીનતા વા સ્યાત્ । એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયોગમનુયુક્તઃ કુલપુત્રઃ સર્વધર્માન્ નોપલભતે । ન ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના કંચિદ્ધર્મમગ્રં વા હીનં વા કલ્પયતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ ભગવન્ અનુત્પાદસ્ય કિંચિદગ્રં વા હીનં વા, નાપિ તથતાયા
ભૂતકોટ્યાઃ, યાવત્ સર્વધર્માણાં કિંચિદગ્રં વા હીનં વા । એવં ભાવના ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ॥
એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - ન પુનર્મઞ્જુશ્રીઃ અગ્રા બુદ્ધધર્માઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ - અગ્રાહ્યત્વાદ્ભગવન્ અગ્રા બુદ્ધધર્માઃ । તત્કિં પુનર્ભગવન્ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ તથાગતેનાભિસંબુદ્ધાઃ? ભગવાનાહ - એવમેતન્મઞ્જુશ્રીઃ શૂન્યાઃ સર્વધર્માસ્તથાગતેનાભિસંબુદ્ધાઃ । મઞ્જુશ્રીરાહ - તત્કિં પુનર્ભગવન્ શૂન્યતાયા અગ્રતા વા હીનતા પ્રજ્ઞાયતે? ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ મઞ્જુશ્રીઃ, એવમેતન્મઞ્જુશ્રીઃ યથા કથયસિ । ન પુનર્મઞ્જુશ્રીઃ અનુત્તરા બુદ્ધધર્માઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ - એવમેતદ્ભગવન્ અનુત્તરા બુદ્ધધર્માઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ તેષ્વણુરપિ ધર્મો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે । ન તે અનુત્તરા બુદ્ધધર્માઃ । પુનરપરં ભગવન્ સા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા ન બુદ્ધધર્માણામારાધનાય સંવર્તતે ન પૃગ્જનધર્માણાં પ્રહાણાય સંવર્તતે । ન બુદ્ધધર્માણાં વિનયિત્રી, ન સંધારયિત્રી । એવં ભાવના ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ॥
પુનરપરં સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના દ્રષ્ટવ્યા યા ન કંચિદ્ધર્મં ચિન્તયતિ ન વિજાનીતે । ભગવાનાહ - ન ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ બુદ્ધધર્માંશ્ચિન્તયસિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - નો ભગવન્ । ચિન્તયેયમહં ભગવન્ બુદ્ધધર્માન્, સચેદહં બુદ્ધધર્માણાં પરિનિષ્પત્તિં પશ્યેયમ્ । ન ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય વિકલ્પેન પ્રત્યુપસ્થિતા - ઇમે પૃથગ્જનધર્માઃ, ઇમે શ્રાવક ધર્માઃ, ઇમે પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માઃ ઇમે સમ્યક્સંબુદ્ધધર્મા ઇતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તમેવ ભગવન્ ધર્મં પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયોગમનુયુક્તઃ કુલપુત્રો નોપલભતે, યસ્યૈતાન્ ધર્માન્ પૃથગ્જનધર્માન્ વા નિર્દિશેત્, શૈક્ષધર્માન્ વા નિર્દિશેત્, અશૈક્ષધર્માન્ વા નિર્દિશેત્, સમ્યક્સંબુદ્ધધર્માન્ વા નિર્દિશેત્ । તાનત્યન્તતયા ધર્માન્ ન સમનુપશ્યામિ । એવં ભાવના ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । ન ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયોગમનુયુક્તસ્ય કુલપુત્રસ્યૈવં ભવતિ - અયં કામધાતુઃ, અયં રૂપધાતુઃ, અયમારૂપ્યધાતુઃ, યાવદ્ અયં નિરોધધાતુરિતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ સ ભગવન્ ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ, યો નિરોધધર્મં સમનુપશ્યતિ । એવં ભાવના ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના વેદિતવ્યા ॥
( સપ્તશ્, વૈદ્ય 344 ) પુનરપરં ભગવન્ એષા સા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્યોપકારં વા અપકારં વા કરોતિ । ન હિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના બુદ્ધધર્માણાં ધાત્રી, ન પૃથગ્જનધર્માણામાચ્છેત્રી । એષૈવ સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા નૈવ પૃથગ્જનધર્માણાં નિરોધઃ, ન બુદ્ધધર્માણાં નિરોધઃ, ન બુદ્ધધર્માણાં પ્રતિલમ્ભઃ ॥

એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ મઞ્જુશ્રીઃ યસ્ત્વમિમમેવંરૂપં ગમ્ભીરં ધર્મં દેશયસિ । સ્થાપિતા તે મઞ્જુશ્રીરિયં મુદ્રા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્, આભિમાનિકાનાં ચ શ્રાવકાણામ્, ઔપલમ્ભિકાનાં ચ બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં ચ યથાભૂતં પ્રતિબોધાય । ન તે મઞ્જુશ્રીઃ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા એકબુદ્ધપર્યુપાસિતા ભવિષ્યન્તિ નૈકબુદ્ધાવરોપિતકુશલમૂલાઃ, યે ઇમં ગમ્ભીરં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા નોત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે । અપિ તુ ખલુ પુનર્મઞ્જુશ્રીઃ અતિક્રમ્ય તે બુદ્ધસહસ્રાવરોપિતકુશલમૂલા ભવિષ્યન્તિ, યે ઇમં ગમ્ભીરં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તિ, નોત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે ॥
એવમુક્તે મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતો ભગવન્તમેતદવોચત્ - પ્રતિભાતિ મે ભગવન્ ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશઃ । પ્રતિભાતુ તે મઞ્જુશ્રીઃ, ઇતિ ભગવાનસ્યાવોચત્ । મઞ્જુશ્રીરાહ - એષા સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય સ્થિતિમુપલભતે નાસ્થિતિમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અસ્થિતત્વાત્સર્વધર્માણાં નોપલભતે । એષૈવ સ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના વેદિતવ્યા, યા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્યાધ્યાલમ્બનાય પ્રત્યુપસ્થિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ નિરાલમ્બનાઃ સર્વધર્માઃ । એવં ભાવના ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ॥
પુનરપરં ભગવન્ સા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના દ્રષ્ટવ્યા યત્ર બુદ્ધધર્મા અપિ નાભિમુખીભવન્તિ કુતઃ પુનઃ પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માઃ । નાપિ શ્રાવકધર્મા અભિમુખીભવન્તિ, કઃ પુનર્વાદઃ પૃથગ્જનધર્માણામ્ ॥
પુનરપરં ભગવન્ સા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા(યાં?) ભાવનામાગમ્ય અચિન્ત્યાનપિ બુદ્ધધર્માનચિન્ત્યા બુદ્ધધર્મા ઇતિ ન વિકલ્પમાપદ્યતે । સેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સર્વધર્માવિકલ્પાય દ્રષ્ટવ્યા ॥
પુનરપરં ભગવન્ સા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા(યાં?) ભાવનામાગમ્ય સર્વધર્માન્ બુદ્ધધર્માન્ પશ્યતિ, સર્વધર્માનચિન્ત્યધર્માન્ પશ્યત્યસમનુપશ્યનતયા । બહુબુદ્ધશતસહસ્રપર્યુપાસિતાસ્તે ભગવન્ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ ભવિષ્યન્તિ યે ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તે નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપાત્સ્યન્તે ॥
પુનરપરં ભગવન્ સા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યાં ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા સમનુપશ્યતિ । એવં ભાવના ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । સા ચૈષા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યા નૈવ પૃથગ્જનનાનાત્વં કરોતિ, ન શ્રાવકનાનાત્વમ્, ન પ્રત્યેકબુદ્ધનાનાત્વમ્, યાવત્ સમ્યક્સંબુદ્ધનાનાત્વં ચ કરોતિ । એષા સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ॥
( સપ્તશ્, વૈદ્ય 345 ) અથ ખલુ ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - કિયન્તસ્ત્વયા મઞ્જુશ્રીઃ તથાગતાઃ પર્યુપાસિતાઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ - યાવન્તો ભગવન્ માયાપુરુષસ્ય ચિત્તચૈતસિકા નિરુદ્ધાઃ, ઇયન્તો મયા ભગવન્ તથાગતાઃ પર્યુપાસિતાઃ । ભગવાનાહ - ન ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ બુદ્ધધર્મસંસ્થિતઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ - કશ્ચિત્પુનર્ભગવન્ સ ધર્મ ઉપલભ્યતે યો ન બુદ્ધધર્મસંસ્થિતઃ? ભગવાનાહ - કસ્ય પુનર્મઞ્જુશ્રીઃ એતે બુદ્ધધર્માઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ - ભગવન્ તવ તાવદેતે બુદ્ધધર્મા ઇતિ નામ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનરન્યેષાં ભવિષ્યતિ?
ભગવાનાહ - પ્રાપ્તા તે મઞ્જુશ્રીરસઙ્ગતા? મઞ્જુશ્રીરાહ - તદ્યદા તાવદહં ભગવન્ ન સઙ્ગતૈવ, તત્કિં ભૂયો ઽહમસઙ્ગતામનુપ્રાપ્સ્યામિ?
ભગવાનાહ - તત્કિં નિષણ્ણો ઽસિ મઞ્જુશ્રીર્બોધિમણ્ડે? મઞ્જુશ્રીરાહ - ભગવાનેવ તાવદ્બોધિમણ્ડે ન નિષણ્ણઃ, કથં પુનરહં નિષત્સ્યામિ ભૂતકોટિં પ્રમાણીકૃત્ય? ભગવાનાહ - ભૂતકોટિરિતિ મઞ્જુશ્રીઃ કસ્યૈતદધિવચનમ્? મઞ્જુશ્રીરાહ - ભૂતકોટિરિતિ ભગવન્ સત્કાયસ્યૈતદધિવચનમ્ । ભગવાનાહ - કિં સંધાય મઞ્જુશ્રીરેવં વદસિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - અસન્નેષ ભગવન્ કાયો ન સત્કાયઃ । નૈષ સંક્રામતિ ન વિષંક્રામતિ । તેનૈષ કાયો ઽસત્કાય ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - નિયતાસ્તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ બોધયે, યે ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તે નોત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે ॥
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આસન્નીભૂતાસ્તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ બોધયે, યે ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તે, નોત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? એષૈવ ભગવન્ પરમા બોધિઃ, યૈષાં ધર્માણામનુબોધના ॥
અથ ખલુ મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતો ભગવન્તમેતદવોચત્ - બુદ્ધા એવ તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા દ્રષ્ટવ્યાઃ, યે ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તે, નોત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? બુદ્ધ ઇતિ પરમાર્થતો ઽનુત્પાદસ્યૈતદધિવચનમ્ ॥
અથ ખલુ નિરાલમ્બા ભગિની ભગવન્તમેતદવોચત્ - ન તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પૃથગ્જનધર્માન્ શ્રાવકધર્માન્ પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માન્ સમ્યક્સંબુદ્ધધર્માનધ્યામ્બિષ્યન્તે, યે ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તે, નોત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ નિરાલમ્બાઃ સર્વધર્મા અસંવિદ્યમાનત્વાત્ । તેનૈષામાલમ્બનં ન સંવિદ્યતે ॥

અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમામન્ત્રયતે સ્મ - એવમેતચ્છારદ્વતીપુત્ર, એવમેતત્ । નિયતાસ્તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ ભવિષ્યન્તિ બોધયે, યે ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તે, નોત્ત્રસન્તિ ન સંત્રસન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે । અવિનિવર્તનીયભૂમૌ ત્વં ( સપ્તશ્, વૈદ્ય 346 ) શારદ્વતીપુત્ર પ્રતિષ્ઠિતાંસ્તાન્ કુલપુત્રાન્ કુલદુહિતરશ્ચ જાનીષ્વ, યે ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તે, નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે, મૂર્ધ્ના ચ પ્રતિગ્રહીષ્યન્તિ । તે તે શારદ્વતીપુત્ર પરમદાનપતયો ભવિષ્યન્તિ મહાદાનપતયો વિશિષ્ટદાનપતયઃ । તે તે શારદ્વતીપુત્ર શીલસંપન્ના ભવિષ્યન્તિ પરમશીલવન્તઃ પરમવિશિષ્ટશીલગુણપથપ્રાપ્તાઃ, યે ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તે, નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે । તે તે શારદ્વતીપુત્ર પરમયા ક્ષાન્ત્યા, પરમેણ વીર્યેણ, પરમૈર્ધ્યાનૈઃ, પરમયા અપ્રતિસમયા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । તે તે શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યાવત્ સર્વકારવરોપેતેન સર્વજ્ઞજ્ઞાનેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, યે ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તે, નોત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે ॥
પુનરપરં ભગવન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂમેતદવોચત્ - કં પુનસ્ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ અર્થવશં સંપશ્યન્ ઇચ્છસ્યનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્? મઞ્જુશ્રીરાહ - સચેદહં ભગવન્ બોધયે સંપ્રતિષ્ઠેયમ્, એવમહમિચ્છેયમભિસંબોદ્ધુમ્ । નાહં ભગવન્ બોધિં પ્રાર્થયામિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? બોધિરેવૈષ યો ઽયં મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતઃ ॥
એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ મઞ્જુશ્રીઃ, યસ્ત્વમિમાન્યેવંરૂપાણિ ગમ્ભીરાણિ ગમ્ભીરાણિ સ્થાનાનિ નિર્દિશસિ । યથાપિ ત્વં પૂર્વજિનકૃતાધિકારો ઽનુપલમ્ભચિરચરિતબ્રહ્મચર્યઃ । મઞ્જુશ્રીરાહ - લબ્ધ એવ ભગવન્ ધર્મઃ સ્યાત્, યદ્યહમનુપલમ્ભચારી સ્યામ્ ॥
એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - પશ્યસિ ત્વં મઞ્જુશ્રીરિમાં મમ શ્રાવકસંપદમ્? મઞ્જુશ્રીરાહ પશ્યામિ ભગવન્ । ભગવાનાહ - કથં પશ્યસિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - તથાહં ભગવન્ પશ્યામિ યથા નૈવ પૃથગ્જનાન પશ્યામિ, નૈવ શૈક્ષાન્ પશ્યામિ, નૈવાશૈક્ષાન્ પશ્યામિ । નાપિ પશ્યામિ, નાપિ નૈવ પશ્યામિ, એવં પશ્યામિ । યન્નૈવ બહૂન્ પશ્યામિ, નાપ્યલ્પકાન્ પશ્યામિ । યન્નૈવ વિનીતાન્ પશ્યામિ, નાપ્યવિનીતાન્ પશ્યામિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - યસ્ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ શ્રાવકયાનિકાનેવં પશ્યસિ, સમ્યક્સંબુદ્ધયાનિકાન્ પુનસ્ત્વં કથં પશ્યસિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - બોધિસત્ત્વ ઇતિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર નામ ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ, બોધાય સંપ્રસ્થિત ઇતિ નામ ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ । બોધાય ચરતીતિ નામ ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ । અભિસંબુધ્યત ઇતિ નામ ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ । એવં ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર સમ્યક્સંબુદ્ધયાનિકાન્ પશ્યામિ । શારદ્વતીપુત્ર આહ - તથાગતં પુનસ્ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ કથં પશ્યસિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - તિષ્ઠતુ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર મહાનાગઃ । મા મહાનાગં ઘટ્ટય ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - બુદ્ધ ઇતિ મઞ્જુશ્રીઃ કસ્યૈતદધિવચનમ્? મઞ્જુશ્રીરાહ - યત્પુનર્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ઉચ્યતે આત્મેતિ, કસ્યૈતદધિવચનમ્? શારદ્વતીપુત્ર આહ - અનુત્પાદસ્યૈતન્મઞ્જુશ્રીરધિવચનં યદુત આત્મેતિ । મઞ્જુશ્રીરાહ - ( સપ્તશ્, વૈદ્ય 347 ) એવમેતદ્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર યસ્યૈતદધિવચનમાત્મેતિ, તસ્યૈતદધિવચનં બુદ્ધ ઇતિ । અપિ તુ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અપદાધિવચનમેતદ્ યદિદમુચ્યતે બુદ્ધ ઇતિ । ન હ્યેતદ્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર વાચાભિર્વિજ્ઞાપયિતું બુદ્ધ ઇતિ । વાગપિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ન સુકરા નિરૂપયિતુમ્ - ઇયં વાગિતિ, કુતઃ પુનર્બુદ્ધ ઇતિ । અપિ તુ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર યદેવં વદસિ - કસ્યૈતદધિવચનં બુદ્ધ ઇતિ, યો ન સમુદાગતો નોત્પન્નો ન નિરોત્સ્યતે, યો ન કેનચિદ્ધર્મેણ સમન્વાગતો નાપ્યત્ર કિંચિત્પદમભેદમ્, અપદસ્યૈતદ્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અધિવચનં યદુત બુદ્ધ ઇતિ । તથાગતં ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર પર્યેષિતુકામેન આત્મા પર્યેષિતવ્યઃ । આત્મેતિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર બુદ્ધસ્યૈતદધિવચનમ્ । યથા આત્મા અત્યન્તતયા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, તથા બુદ્ધો ઽપ્યત્યન્તતયા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે । યથા આત્મા ન કેનચિદ્ધર્મેણ વચનીયઃ, તથા બુદ્ધો ઽપિ ન કેનચિદ્ધર્મેણ વચનીયઃ । યત્ર ન કાચિત્સંખ્યા, સ ઉચ્યતે બુદ્ધ ઇતિ । ન ચૈતદ્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર સુકરમાજ્ઞાતુમાત્મેતિ યદધિવચનમ્, એવમેતદ્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ન સુકરમાજ્ઞાતું બુદ્ધ ઇતિ યદધિવચનમ્ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - નાયં ભગવન્ મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતસ્તથા દેશયતિ યથા આદિકર્મિકા બોધિસત્ત્વા આજાનીયુઃ । એવમુક્તે મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતઃ આયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમેતદવોચત્ - નાહં ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર તથા દેશયામિ યથા કૃતાવિનો ઽપ્યર્હન્ત આજ્ઞાસ્યન્તિ । નાપ્યહં તથા દેશયામિ યથા કશ્ચિદ્વિજ્ઞાસ્યતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન બોધિઃ કેનચિદ્વિજ્ઞાતા, નાપિ સંબુદ્ધા, ન દૃષ્ટા, ન શ્રુતા, ન સ્મૃતા, નોત્પાદિતા, ન નિરોધિતા, નોદ્દિષ્ટા, નોપદેશિતા । એતાવદેવ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર યાવતા બોધિઃ । સા ચ બોધિર્ન ભાવો નાપ્યભાવઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન બોધ્યા કિંચિદભિસંબોદ્ધવ્યમ્, નાપિ બોધિર્બોધિમભિસંબુધ્યતે ॥

શારદ્વતીપુત્ર આહ - ન મઞ્જુશ્રીર્ભગવતા ધર્મધાતુરભિસંબુદ્ધઃ? મઞ્જુશ્રીરાહ - ન ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ભગવતા ધર્મધાતુરભિસંબુદ્ધઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ધર્મધાતુરેવ ભગવાન્ । સચેદ્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ભગવતા ધર્મધાતુરભિસંબુદ્ધઃ સ્યાત્, તદ્યો ઽસાવનુત્પાદધાતુઃ સ નિરુધ્યો ભવેત્ । અપિ તુ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર સ એવ ધર્મધાતુર્બોધિઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? નિઃસત્ત્વો હિ ધર્મધાતુઃ । અભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ બોધેરધિવચનમેતત્, યો ઽસૌ ધર્મધાતુરિતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વધર્મા હ્યનાનાત્વં બુદ્ધવિષયતઃ । અનાનાત્વમિતિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અવિજ્ઞપ્તિકં પદમેતત્ । અવિજ્ઞપ્તિકમિતિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર નૈતચ્છક્યં વિજ્ઞાપયિતું સંસ્કૃતત્વેન વા યાવદ્ અસંસ્કૃતત્વેન વા । ન તત્ર કાચિદ્વિજ્ઞપ્તિઃ, તેન તદવિજ્ઞપ્તિકમ્ । સર્વધર્મા હિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અવિજ્ઞપ્તિકાઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ સર્વધર્માણાં પ્રાદુર્ભાવો નાસ્તિ યસ્મિન્ સ્થિત્વા વિજ્ઞપ્યેરન્ । યે ઽપ્યમી આનન્તર્યપ્રસૃતા અચિન્ત્યપ્રસૃતાઃ, તે । યે ચ અચિન્ત્યપ્રસૃતા ભૂતપ્રસૃતાસ્તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ભૂતમિતિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અભેદપદમેતત્ । યે ઽપિ અચિન્ત્યધર્મ સ મન્વાગતાઃ, ( સપ્તશ્, વૈદ્ય 348 ) નૈવ તે સ્વર્ગગામિનઃ, ન અપાયગામિનઃ, ન પરિનિર્વાણગામિનઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ અચિન્ત્યં ગમનાગમનેન પ્રત્યુપસ્થિતમ્, યાવત્ ન પરિનિર્વાણં ગમનાગમનેન પ્રત્યુપસ્થિતમ્ । યે ઽપિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ચતસૃષુ મૂલાપત્તિષ્વવસ્થિતાઃ, અમૂલે તે ઽવસ્થિતાઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અનુત્પાદસ્ય મૂલં વા અગ્રં વા ઇષ્યતે । અમૂલો ભિક્ષુરિતિ અપ્રતિષ્ઠિતસ્ય ભિક્ષોરેતદધિવચનમ્ । ઉત્પન્નમધિકરણમિતિ અધિકસમારોપસ્યૈતદધિવચનમ્ । અધિકસમારોપે ભદન્ત સારદ્વતીપુત્ર ચરન્ લોકે દક્ષિણીયો ભવતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ સમઃ સો ઽધિકસમારોપઃ । શ્રાદ્ધો ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ભિક્ષુર્નાર્હતિ શ્રદ્ધાદેયં પરિભોક્તુમ્ । અશ્રાદ્ધો ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ભિક્ષુરર્હતિ શ્રદ્ધાદેયં પરિભોક્તુમ્ । કલ્પિતો ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ભિક્ષુર્નાર્હતિ શ્રદ્ધાદેયં પરિભોક્તુમ્ । અકલ્પિકો ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ભિક્ષુરર્હતિ શ્રદ્ધાદેયં પરિભોક્તુમ્ । અસમુપહતનેત્રીકો ભિક્ષુરર્હન્ ક્ષીણાસ્રવ ઇત્યુચ્યતે ॥
શારદ્વતીપુત્ર આહ - કિં સંધાય મઞ્જુશ્રીરેવં વદસિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - ન સમતા સમુપહતા, યા સમતા સૈવ સા નેત્રી । ઇદં સંધાય ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર એવં વદામિ - અસમુપહતનેત્રીકો ભિક્ષુરર્હન્ ક્ષીણાસ્રવ ઇત્યુચ્યતે । અનુત્તીર્ણભય(ભવ?)ઇતિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અર્હતઃ ક્ષીણાસ્રવસ્યૈતદધિવચનમ્ । શારદ્વતીપુત્ર આહ - કિં સંધાય મઞ્જુશ્રીરેવં વદસિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - અણૂન્યપિ તસ્ય ભયાનિ ન સંવિદ્યન્તે । તત્કિમુત્તરિષ્યતિ? ઇદં સંધાય ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર એવં વદામિ - અનુત્તીર્ણભય ઇતિ અર્હતઃ ક્ષીણાસ્રવસ્યૈતદધિવચનમિતિ ॥

શારદ્વતીપુત્ર આહ - અનુત્પન્નક્ષાન્તિક ઇતિ મઞ્જુશ્રીઃ કસ્યૈતદધિવચનમ્? મઞ્જુશ્રીરાહ - યેન ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અણુરપિ ધર્મો નોત્પાદિતઃ, સ ઉચ્યતે ઽનુત્પન્નક્ષાન્તિક ઇતિ ॥
શારદ્વતીપુત્ર આહ - અવિનીતો ભિક્ષુરિતિ મઞ્જુશ્રીઃ કસ્યૈતદધિવચનમ્? મઞ્જુશ્રીરાહ - અવિનીતો ભિક્ષુરિતિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર અર્હતઃ ક્ષીણાસ્રવસ્યૈતદધિવચનમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અવિનયો હિ વિનીતઃ, ન વિનયો વિનીતઃ । ઇદં સંધાય ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર એવં વદામિ - અવિનીતો ભિક્ષુરિતિ અર્હતઃ ક્ષીણાસ્રવસ્યૈતદધિવચનમ્ ॥
શારદ્વતીપુત્ર આહ - અધિચિત્તે ચરતીતિ મઞ્જુશ્રીઃ કસ્યૈતદધિવચનમ્? મઞ્જુશ્રીરાહ - અધિચિત્તે ચરતીતિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર પૃથગ્જનસ્યૈતદધિવચનમ્ । શારદ્વતીપુત્ર આહ - કિં સંધાય મઞ્જુશ્રીરેવં વદસિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - તથા હિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર સો ઽધિકરોતિ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ મઞ્જુશ્રીઃ, યથા અર્હન્ ક્ષીણાસ્રવસ્તથા કથયસિ । મઞ્જુશ્રીરાહ - એવમેતદ્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર યથા વદસિ । ક્ષીણાસ્રવો ઽસ્મિ, ન ચાર્હન્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ક્ષીણા મે આસ્રવાઃ ઃરાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા । અનેન ભદન્ત ઃઆરદ્વતીપુત્ર પર્યાયેણ ક્ષીણાસ્રવો ન ચાર્હન્ ॥
( સપ્તશ્, વૈદ્ય 349 ) અથ ખલુ ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - સ્યાન્મઞ્જુશ્રીઃ પર્યાયો યદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિમણ્ડે નિષણ્ણો ઽભવ્યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્? મઞ્જુશ્રીરાહસ્યાદ્ભગવન્ પર્યાયઃ યબ્દોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિમણ્ડે નિષણ્ણઃ અભવ્યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ બોધાવણુરપિ ધર્મો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે । તેનોચ્યતે ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિતિ । સા ચ બોધિરનુત્પન્ના । તત્ર ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, યો બોધિમણ્ડે નિષીદેત્, યો વા બોધિમભિસંબુધ્યેત્, યેન વા બોધિરભિસંબુધ્યેત, યો વા બોધિમણ્ડાદુત્તિષ્ઠેદિતિ । અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ અભવ્યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિમણ્ડે નિષણ્ણો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ ॥
એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - બોધિરિતિ મઞ્જુશ્રીઃ કસ્યૈતદધિવચનમ્? મઞ્જુશ્રીરાહ - બોધિરિતિ ભગવન્ પઞ્ચાનામાનન્તર્યાણામેતદધિવચનમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ બોધિપ્રકૃતિકાન્યેવ તાનિ પઞ્ચાનન્તર્યાણિ અભાવત્વાત્ । તેનૈષા બોધિરાનન્તર્યપ્રકૃતિકા, અનન્તર્યાણામભિસંબુધ્યના બોધિઃ, ન ચ પ્રત્યક્ષીભાવના સર્વધર્મેષુ બોધિઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? સર્વધર્મા હિ અત્યન્તતયા અપ્રત્યક્ષાઃ । તે ન કેનચિદભિસંબુદ્ધાઃ, ન દૃષ્ટાઃ, ન જ્ઞાતાઃ, યાવત્ ન વિદિતાઃ । એવમેષા બોધિઃ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ અભિમાનિકૈઃ સ્થાપિતાન્યેતાનિ અભિસંબુધાનિ(દ્ધા? ), યાવત્ પ્રત્યક્ષીકૃતાનિ ॥
એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - કિં તે મઞ્જુશ્રીઃ મમાન્તિકે એવં ભવતિ - તથાગતો મે તથાગત ઇતિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - નો હીદં ભગવન્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન મે ભગવન્ એવં ભવેત્ - તથાગતો મે તથાગત ઇતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? [તથા ચૈવ તથતા ચ] યથા ચ તથાતા, તથા ચૈષ તથાગતઃ । તથા હિ ભગવન્ ન તથતા તથાગતં વિજ્ઞપયતિ, નાપિ તથાગતસ્તથતાં વિજ્ઞપયતિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ પરમાર્થતો ઽભાવા તથતા । અભાવસ્તથાગતઃ । તસ્માત્તર્હિ ભગવન્ ન મે એવં ભવતિ - તથાગતો મે તથાગત ઇતિ । અપિ તુ તથાગત ઇતિ ભગવન્ નામધેયમાત્રમેતત્ । તત્ કતરો ઽસૌ તથાગતો યત્ર મે એવં ભવિષ્યતિ - તથાગતો મે તથાગત ઇતિ? ભગવાનાહ - સ(તત્?)સંશયસ્તે મઞ્જુશ્રીસ્તથાગતે? મઞ્જુશ્રીરાહ - નો હીદં ભગવન્ । સ્યાદત્ર મે ભગવન્ સંશયઃ, સચેત્ કાચિત્તથાગતપરિનિષ્પત્તિઃ સ્યત્, તથાગતોત્પત્તિર્વા તથાગતપરિનિર્વાણં વા ॥
એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - ન તવ મઞ્જુશ્રીરેવં ભવતિ - ઉત્પન્નસ્તથાગત ઇતિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - સ્યાન્મે ભગવન્ ઉત્પન્નસ્તથાગત ઇતિ, સચેદ્ધર્મધાતોરુત્પત્તિઃ સ્યાત્ ॥
ભગવાનાહ - નાધિમુચ્યસે ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા બુદ્ધા ભગવન્તઃ પરિનિર્વૃતા ઇતિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - કશ્ચિત્ પુનર્ભગવન્ એકવિષયા બુદ્ધ ભગવન્તો યદિદ મ ચિન્ત્યવિષયાઃ? ( સપ્તશ્, વૈદ્ય 350 ) ભગવાનાહ - એવમેતન્મઞ્જુશ્રીઃ, એકવિષયા બુદ્ધા ભગવન્તો યદિદમચિન્ત્યવિષયાઃ । મઞ્જુશ્રીરાહ - કશ્ચિત્પુનર્ભગવન્ એતર્હિ તિષ્ઠતિ? ભગવાનાહ - એવમેતન્મઞ્જુશ્રીઃ । મઞ્જુશ્રીરાહ - તેન હિ ભગવન્ એતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા બુદ્ધા ભગવન્તો ન પરિનિર્વૃતાઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ એકવિષયા બુદ્ધા ભગવન્તો યદિદમચિન્ત્યવિષયાઃ । ન ચ અચિન્ત્યતા ઉત્પદ્યતે નિરુધ્યતે વા । તસ્માદ્ભગવન્ ભગવતો વા અભિસંબુદ્ધેન (દ્ધસ્ય?) યે ઽપિ તે અનાગતે ઽધ્વનિ તથગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ, અભિસંબુદ્ધા એવ તે । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ અચિન્ત્યતા અતીતા વા અનાગતા વા પ્રત્યુત્પન્ના વા । તસ્માદ્ભગવન્ વિભ્રમસ્તેષાં લોકસંનિવેશઃ । પ્રપઞ્ચયન્તિ તે ભગવન્ લોકસંનિવેશં યેષામેવં ભવતિ - ઉત્પન્નસ્તથાગતો યાવત્ પરિનિર્વાસ્યતિ વેતિ ॥
એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - તેન હિ ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ ઇદં તથાગતાચિન્ત્યમ્, અચિન્ત્યં નિશ્ચિન્ત્યં તથાગતસ્ય વા અગ્રત ઉદાહારૈરુદાહરેઃ, અવૈવર્તિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વા અર્હતો વા ક્ષીણાસ્રવસ્ય । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ તે શ્રુત્વા નૈવાનુજ્ઞાસ્યન્તિ, નૈવ પ્રતિક્રોક્ષ્યન્તિ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ તચ્ચિન્ત્યમચિન્ત્યં નિશ્ચિન્ત્યમ્ । મઞ્જુશ્રીરાહ - અચિન્ત્યાનાં નિશ્ચિન્ત્યાનાં ભગવન્ સર્વધર્માણાં કો ઽત્રાનુજ્ઞાસ્યતિ વા પ્રતિક્રોક્ષ્યતિ વા? ભગવાનાહ - યથૈવ મઞ્જુશ્રીઃ તથાગતો નિશ્ચિન્ત્યઃ, તથૈવ પૃથગ્જના અપિ નિશ્ચિન્ત્યાઃ । મઞ્જુશ્રીરાહ - પૃથગ્જના અપિ ભગવન્ તથૈવ નિશ્ચિન્ત્યાઃ? ભગવાનાહ - એવમેતન્મઞ્જુશ્રીઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ સર્વાણ્યચિન્ત્યાનિ નિશ્ચિન્ત્યાનિ । મઞ્જુશ્રીરાહ - તત્કસ્માદ્ભગવાનેવમાહ - યથૈવ તથાગતો નિશ્ચિન્ત્યઃ, એવં પૃથગ્જના અપિ નિશ્ચિન્ત્યા ઇતિ? નનુ ભગવન્ પૃથગ્જનત્વમપિ નિશ્ચિન્ત્યમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? નિશ્ચિન્ત્યા હિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ । યે કેચિદ્ભગવન્ પરિનિર્વાણાય પ્રસ્થિતાઃ, વિહરિષ્યન્તે તે ભગવન્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? યૈવ નિશ્ચિન્ત્યતા તદેવ પરિનિર્વાણમ્ । તસ્માત્તર્હિ ભગવન્ નાસ્તિ નિશ્ચિન્ત્યતાયાં નાનાત્વમ્ । યે ઽપિ ભગવન્ એવમાહુઃ - ઇમે પૃથગ્જનધર્માઃ, ઇમે આર્યધર્મા ઇતિ, તે ઇદં વચનીયાઃ - કલ્યાણમિત્રાણિ તાવત્પર્યુપાસધ્વમ્, તતઃ પશ્ચાજ્જ્ઞાસ્યથ - ઇમે પૃથગ્જનધર્માઃ ઇમે આર્યધર્મા ઇતિ ॥

એવમુક્તે ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્ - ઇચ્છસિ ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ તથાગતં સર્વસત્ત્વાનામગ્ર્યમ્? મઞ્જુશ્રીરાહ - ઇચ્છેયમહં ભગવન્ તથાગતં સર્વસત્ત્વાનામગ્ર્યમ્, સચેદિહ કાચિત્સત્ત્વપરિનિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
ભગવાનાહ - ઇચ્છસિ ત્વં મઞ્જુશ્રીઃ તથાગતમચિન્ત્યધર્મસમન્વાગતમ્? મઞ્જુશ્રીરાહ - ઇચ્છેયમહં ભગવન્ તથાગતમચિન્ત્યધર્મસમન્વાગતમ્, સચેત્કશ્ચિદચિન્ત્યધર્મસમન્વાગતઃ સ્યાત્ ॥
ભગવાનાહ - ઇચ્છસિ પુનસ્ત્વં મઞ્જુશ્રીરેવમ્ - ઇમે શ્રાવકાસ્તથાગતેન વિનીતા ઇતિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - ઇચ્છેયમહં ભગવન્ એવમ્ - ઇમે શ્રાવકાસ્તથાગતેન વિનીતા ઇતિ, સચેત્ કશ્ચિ દ ચિન્ત્યધાતુવિનયં ( સપ્તશ્, વૈદ્ય 351 ) ગચ્છેત્ । ન ભગવન્ બુદ્ધોત્પાદઃ કશ્યચિદુપકારેણ વા અપકારેણ વા પ્રત્યુપસ્થિતઃ । તક્તસ્માદ્ધેતોઃ? તથા હિ સ્થિત એષ ધાતુઃ, અસંકીર્ણ એષ ધાતુઃ, યદુત અચિન્ત્યધાતુઃ । તસ્મિશ્ચ ધાતૌ ન શ્રાવકનાનાત્વમ્, યાવત્ ન પૃથગ્જનનાનાત્વમુપલભ્યતે ॥
ભગવાનાહ - ન ત્વં મઞ્જુશ્રીરેવમિચ્છસિ - અનુત્તરં પુણ્યક્ષેત્રં તથાગત ઇતિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - અભાવત્વાભ્દગવન્ પુણ્યક્ષેત્રં તથગતઃ, તેનૈતદનુત્તરં પુણ્યક્ષેત્રમ્ । યેનૈતત્પુણ્યક્ષેત્રં નાપુણ્યક્ષેત્રમ્, તેનૈતદનુત્તરં પુણ્યક્ષેત્રમ્ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ નાત્ર કશ્ચિદ્ધર્મઃ સમુદાગચ્છતિ ન ક્ષીયતે । એવં તત્પુણ્યક્ષેત્રમ્ । તત્ર ચ બીજં પ્રક્ષિપ્તં ન વિવર્ધતે ન પરિહીયતે । ભગવાનાહ - કિં સંધાય મઞ્જુશ્રીરેવં વદસિ - તત્ર ક્ષેત્રે બીજમવરોપિતં ન વિવર્ધતે ન પરિહીયતે ઇતિ? મઞ્જુશ્રીરાહ - તથા હિ ભગવન્ અચિન્ત્યં તત્ક્ષેત્રમ્, એવં તત્પુણ્યક્ષેત્રમ્ ॥
અથ ખલુ તસ્યાં વેલાયાં બુદ્ધાનુભાવેન ષડ્વિકારં મહાપૃથિવીચાલો ઽભૂત્, ષોડશાનાં ચ ભિક્ષુસહસ્રાણામનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ, સપ્તાનાં ભિક્ષુણીશતાનાં ત્રયાણાં ચોપાસકશતાનાં ચત્વારિંશતશ્ચોપાસિકાસહસ્રાણાં ષષ્ટેશ્ચ કામાવચરાણાં દેવકોટીનિયુતશતાનાં વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુરુત્પન્નમ્ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દ ઉત્થાયાસનાદેકાંસચીવરં પ્રાવૃત્ય દક્ષિણં જાનુમાણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ, કઃ પ્રત્યયો ઽસ્ય મહતઃ પૃથિવીચાલસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવાય? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્માન્તમાનન્દમેતદવોચત્ - અયમાનન્દ પુણ્યક્ષેત્રનિર્દેશો નામ ધર્મપર્યાયઃ પૂર્વકૈરપિ બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિરસ્મિન્નેવ પૃથિવીપ્રદેશે ભાષિતઃ । અયમાનન્દ હેતુઃ, અયં પ્રત્યયો ઽસ્ય મહતઃ પૃથિવીચાલસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવાય ॥
સપ્તશતિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા સમાપ્તા ॥