સંતાનાન્તરસિદ્ધિટીકા · અધ્યાય 1

વિનીતદેવકૃતા સન્તાનાન્તરસિદ્ધિટીકા
[મૂલસહિતા]
બુદ્ધિપૂર્વાં ક્રિયાં દૃષ્ટ્વા સ્વદેહે ઽન્યત્ર તદ્ગ્રહાત્ ।
જ્ઞાયતે યદિ ધીશ્ચિત્તમાત્રે ઽપ્યેષ નયઃ સમઃ ॥
ચિત્તમાત્રમિદં સર્વમુક્તવાન્ યો જગદ્ગુરુઃ ।
સન્તાનાન્તરસિદ્ધસ્તં પ્રણિપત્ય વિવિચ્યતે ॥
બુદ્ધિપૂર્વાં ક્રિયામ્ ઇત્યાદિશ્લોકેનાસ્ય પ્રકરણસ્યાભિધેયસમ્બન્ધપ્રયોજનાનિ દર્શિતાનિ । તત્ર સન્તાનાન્તરસત્તાભિધેયમ્ । સન્તાનાન્તરસત્તાયાઃ સિદ્ધિઃ પ્રયોજનમ્ । તસ્ય પ્રયોજનસ્યાપિ પ્રકરણેનાનેન સાધ્યમાનત્વાત્તેન સહાસ્યોપાયોપેયલક્ષણસમ્બન્ધઃ । કાર્યકારણાદિસમ્બન્ધાનામસ્મિન્નેવાન્તર્ભાવાન્ન પૃથગ્વચનમ્ । બાહ્યાર્થવાદિનઃ કિલ વિજ્ઞાનમાત્રતાયાં સન્તાનાન્તરસત્તા નોપપદ્યત ઇતિ ચોદયન્તિ । તથાહિ, ત એવમાહુઃ - યેષાં ચિત્તમાત્રમેવ સત્, અસંશ્ચ બાહ્યાર્થઃ, ન તેષાં પ્રાણ્યન્તરપ્રતિપત્તયે પ્રત્યક્ષપ્રમાણમસ્તિ; જ્ઞાનમાત્રસ્ય સ્વાંશમાત્રાલમ્બનત્વાત્, વસ્તુતસ્તુ આલમ્બનાભાવાત્ । નાપ્યનુમાનમ્, કાયવાક્કર્માભાવાત્ । અથ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિભ્યાં પ્રાણ્યન્તરમનુમીયતે ચેત્; વિજ્ઞાનમાત્રતાપક્ષે કાયવાક્કર્મણોર્વિજ્ઞપ્તી ન સ્તઃ ।
નાપ્યાગમઃ સમ્ભવતિ, તસ્ય રૂપસ્કન્ધાન્તર્ભાવાત્, એતસ્ય ચ પ્રતિક્ષેપાત્ । તથાહિ, આગમઃ શબ્દાત્મકો વા ભવેદ્ વ્યઞ્જનસ્વભાવો વા । ઉભયમપ્યેતદ્ ભવત્પક્ષે નાસ્તિ । નાપિ તદ્વિષયે રૂપિણ આગમસ્ય પ્રામાણ્યમિષ્યતે । યતો હ્યયં વિષયઃ પ્રમાણદ્વયવિષયાતીતો મતઃ । તથા સતિ, આગમાદપિ પ્રાણ્યન્તરં પ્રતિપત્તું ન શક્યત ઇતિ ચેત્?
તથા વિપ્રતિપન્ના બાહ્યાર્થાવાદિન એવં વક્તવ્યાઃ । વયમપિ પ્રત્યક્ષતઃ પ્રાણ્યન્તરં નૈવ પ્રતિપદ્યામહે । ન હિ પ્રત્યક્ષાદર્વાગ્દર્શિનઃ પ્રાણ્યન્તરમવગચ્છન્તિ । નાપ્યાગમો વ્યઞ્જનસ્વભાવઃ । કિન્તુ પ્રણેતૃવશાદ્ યો વાક્યપદવ્યઞ્જનવિશેષપ્રતિભાસિજ્ઞાનોત્પાદઃ સઃ । સ તુ પ્રતિપત્તૃસન્તાને સન્નપ્યુપચારતસ્તથાગતસ્ય વા કપિલસ્ય વા કણાદસ્ય વા કર્તુર્વચનમિતિ વ્યપદિશ્યતે । એવં સર્વે ઽપિ બૌદ્ધા વાચકં શબ્દસામાન્યાકારં જ્ઞાનં મન્યન્તે; ન ચાસ્તિ શબ્દવિશેષઃ, ઽતસ્ય પૂર્વમદૃષ્ટત્વાદ્ઽ ઇત્યાદિહેતુભિઃ વિશેષાકારસ્ય વાચકત્વભાવપ્રતિષેધાત્ । વયમપિ નાગમતઃ પ્રાણ્યન્તરપ્રતિપત્તિમભ્યુપગચ્છામઃ, અપિ ત્વનુમાનાત્ । તચ્ચાનુમાનં કાયવાક્કર્મણોરભાવે ઽપિ યથા પ્રવર્તતે યદ્દર્શયિતુમાહ - બુદ્ધિપૂર્વામિત્યાદિ । એષ તાવત્ સમુદાયાર્થઃ ।
અવયવાર્થસ્તૂચ્યતે । બુદ્ધિઃ જ્ઞાનમ્ । સા ચાત્ર ગમનાગમનસંલાપેચ્છારૂપા પરિગૃહ્યતે, ક્રિયાહેતુત્વાત્ તસ્યાઃ । સાસ્તિ પૂર્વં યસ્યાઃ ક્રિયાયાઃ સા બુદ્ધિપૂર્વા । પૂર્વેતિ શબ્દેનાત્ર કારણસ્ય નિર્દેશઃ, કારણસ્ય પૂર્વવર્તિત્વાત્ । યદિ નામ બાહ્યાર્થવાદિભિઃ સ્વસન્તાને તાં બુદ્ધિપૂર્વાં ક્રિયાં પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામુપલભ્ય પશ્ચાત્પરસન્તાને ગ્રહાદ્ વિવક્ષિતરૂપા ધીઃ વિજ્ઞાનં ગમ્યતે, તદા ચિત્તમાત્રે ઽપ્યેષ નયઃ સમઃ । અત્ર ક્રિયેત્યુપલક્ષણમ્ । મુખકાન્તિરક્તિમાદીનામપિ ચિત્તાન્તરસ્ય ગમકત્વાત્ । યદીતિ વચનેન વક્ષ્યમાણબિધિના પરપક્ષે ઽનુમાનાભાવં દર્શયતિ

અનુમાનમભ્યુપગમ્ય તુલ્યતાં ખ્યાપયન્નાહ -
આત્મનિ ચિત્તસ્પન્દનપૂર્વૌ ક્રિયાભિલાપૌ દૃષ્ટ્વાન્યત્ર તયોર્દર્શનાદ્ યદિ સ્પન્દનમનુમીયેત, ચિત્તમાત્રે ઽપ્યેષ નયઃ સમઃ । અતશ્ચિત્તમાત્રતાવાદી અપિ પરચિત્તમનુમાતું શક્નોતિ । આત્મનીત્યાદિ । ચિત્તસ્ય સ્પન્દનં ચિત્તસ્પન્દનમ્ । અત્ર સ્પન્દનેતિ શબ્દશ્ચિકીર્ષાયાં વર્તતે । ક્રિયાભિલાપૌ તુ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્ત્યોઃ । તેનાયમર્થો ભવતિ - આત્મનિ જિગમિષાવિવક્ષાપૂર્વયોઃ ક્રિયાભિલાપયોર્દર્શનાત્ પરસન્તાને ઽપિ તૌ ક્રિયાભિલાપૌ ચોપલભ્ય ચિત્તસ્પન્દનમનુમીયત ઇતિ ચેત્? ચિત્તમાત્રતાવાદે ઽપ્યેષ નયઃ સમઃ । તથા સતિ, સો ઽપિ પરચિત્તમનુમીયાત્ । અત્ર સ્પન્દનેત્યવિશેષેણોક્તમ્, તથાપિ પૂર્વં ચિત્તસ્પન્દનમિતિ પ્રકૃતેનાભિસમ્બન્ધનીયમ્ । તસ્માત્ સામાન્યશબ્દા અપિ પ્રકરણસામર્થ્યાદ્ વિશેષેષ્વવતિષ્ઠન્તે

નનુ બાહ્યાર્થવાદે તુ પરચિત્તનિમિત્તકે કાયવાક્કર્મણી લિઙ્ગત્વેન સ્વીક્રિયેતે, અન્તર્જ્ઞેયવાદે તયોરભાવાત્ કથં સામ્યમિતિ ચેત્? એવમાહ -
તચ્ચ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસિ જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્તરસ્પન્દનવિશેષેણ વિના ભવતીત્યેવં ન મતમ્ । તચ્ચેત્યાદિ । અન્તર્જ્ઞેયવાદિનાપિ કાયવાગ્વિજ્ઞાપ્તિપ્રતિભાસિ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તકારકં જ્ઞાનં પરચિત્તસ્ય સ્પન્દનવિશેષેણ વિના ભવતીતિ ન મન્યતે । સ્વજ્ઞાનાદન્યદ્ યજ્જ્ઞાનં તત્ જ્ઞાનાન્તરમ્ । તત્સમ્પ્રયુક્તં સ્પન્દનં જ્ઞાનાન્તરસ્પન્દનમ્, તસ્ય વિશેષસ્તેન । વિશેષેતિ વચનેન ચિકીર્ષા, વિવક્ષા ચ પરિગૃહ્યેતે

બાહ્યાર્થવાદિમતમાશઙ્ક્યતે -
અથ પરજ્ઞાનસ્ય ક્રિયાયા અનુપલમ્ભાત્ પરધીરનુમાતું ન યુજ્યત ઇતિ ચેત્? ન; તુલ્યત્વાત્ । અથ પરજ્ઞાનસ્ય ક્રિયાયેત્યાદિ । ન ભવતા કદાપિ પરજ્ઞાનપૂર્વકે ક્રિયાવાગાકારકે જ્ઞાને ઉપલભ્યેતે । ભવતા તત્કથમનુમીયેત ઇતિ પૂર્વપાક્ષાશઙ્કા । અન્તર્જ્ઞેયવાદ્યાહ - ન; તુલ્યત્વાદિતિ । નૈષ દોષઃ । યતો હિ, એષ ઉપાલમ્ભો ભવતામપિ તુલ્યઃ

તત્તુલ્યત્વં દર્શયતિ -
પરો ઽપિ પરજ્ઞાનપૂર્વૌ તૌ કદાપિ ન પશ્યતિ । અતઃ તેનાપિ તન્ન જ્ઞાયતે । પરો ઽપીત્યાદિ । બાહ્યાર્થવાદ્યપિ પરચિત્તસ્પન્દનપૂર્વકૌ તૌ ક્રિયાભિલાપૌ ન કદાપિ પશ્યતિ । તસ્માત્ તેનાપિ પરચિત્તં ન પ્રતિપદ્યતે । અત્યન્તાસમ્બદ્ધો હ્યેષ ઉપાલમ્ભઃ । ન હિ સમર્થનાય પ્રસિદ્ધસમ્બન્ધો ઽન્વેક્ષણીયઃ, અપિ તુ દોષસામ્યાદેવ પરો નિગૃહીતઃ । તસ્માન્ન દોષાન્તરમુચ્યતે

અત્રાસ્તિ પરચિત્તાનુમાનોપાય ઇતિ બાહ્યાર્થવાદિમતમાશઙ્કયાહ -
આત્મનશ્ચિત્તસ્ય પરવર્તિનોર્નિમિત્તત્વાનુપપત્તેઃ પરચિત્તં જ્ઞાયત ઇત્ ચેત્? કિં ન યુજ્યતે? આત્મનશ્ચિત્તસ્ય પરવર્તિનોરિત્યાદિ । યસ્માદાત્મનશ્ચિત્તં સન્તાનાન્તરવર્તિનોઃ ક્રિયાભિલાપયોઃ કારણત્વેન ન યુજ્યતે, તસ્માત્પરચિત્તમનુમીયત ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા । સિદ્ધન્તબાદ્યાહ - કિં ન યુજ્યત ઇત્ । કથમાત્મનશ્ચિત્તં પરવર્તિનોર્નિમિત્તિત્વેન નોપપદ્યતે? ઉચ્યતામ્

પરો ઽયુક્તત્વં દર્શયિતુમાહ -
સ્વસમુત્થાપકચિત્તસ્ય પ્રતિસંવેદનાભાવાત્ । સ્વસમુત્થાપકચિત્તસ્ય પ્રતિસંવેદનાભાવાદિતિ । પરસન્તાનબર્તિનૌ ક્રિયાભિલાપૌ આત્મચિત્તનિમિત્તકૌ વા સ્યાતામ્, પરચિત્તનિમિત્તકૌ વેતિ દ્વિધા પરીક્ષા । ન તાવદાત્મચિત્તમિનિત્તકૌ, યસ્માન્ન સ્વસન્તાને તયોર્સમુત્થાપકચોઇત્તસ્ય સંવેદનં ભવતિ

હેતુપસંહરન્નાહ -
આત્મચિત્તશ્રયિણોશ્ચાત્મનિ દર્શનાત્ । આત્મચિત્તશ્રયિણોશ્ચેત્યાદિ । અહં ગચ્છામિ, અહં વદામીતિ યે સ્વચિત્તનિમિત્તકે કારવાક્કર્મણી તે સ્વસન્તાને ઉપલભ્યેતે । આત્મનશ્ચિત્તમાશ્રયત ઇતિ વિગ્રહઃ । અત્ર આશ્રયીતિ શબ્દો નિમિત્તકે

ભવત્વાત્મચિત્તનિમિત્તકયોઃ સ્વસન્તાને દર્શનમ્ । તેન કિમ્? તસ્માદાહ -
તાવપિ યદિ યથા સ્યાતાં તાદૃશાવુપલભ્યેયાતામ્ । તાવપીત્યાદિ । પરવર્તિક્રિયાભિલાપાવપિ યદ્યાત્મચિત્તશ્રયિણૌ સ્યાતામ્, તદા તાવપિ આત્મનિ દૃશ્યેયાતામ્

અથ તૌ કથં દૃશ્યેતે? આહ -
અન્યથા દર્શનાદન્યન્નિમિત્તં સિધ્યતીતિ ચેત્? અન્યથેત્યાદિ । અયં ગચ્છતિ, અયં વદતીત્યેવં વિચ્છિન્નદેશે દૃશ્યેતે । સ્વચિત્તનિમિત્તકત્વાભાવે સતિ સામાર્થ્યાચ્ચિત્તાન્તરં સિધ્યતીતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
અપરસ્મિન્નપિ સમાનમેવ, સ્વસમુત્થાપકચિત્તસ્ય સંવેદનાભાવાત્ । અપરસ્મિન્નપીત્યાદિ । અન્તર્જ્ઞેયવાદે ઽપિ સ્વસન્તાને વિચ્છિન્નદેશપ્રતિભાસિનોઃ ક્રિયાભિલાપપ્રતિભાસિજ્ઞાનયોઃ સમુત્થાપકચિત્તસ્ય પ્રતિસંવેદનં ન ભવતિ

હેતોરુપસંહારો ઽપિ તુક્ય ઇતિ દર્શયન્નાહ -
સ્વચિત્તસ્પન્દનનિમિત્તકે વિજ્ઞાપ્તિપ્રતિભાસિની જ્ઞાને ચાન્તર્મુખપ્રતિભાસિની પ્રતીતેઃ બહિર્મુખપ્રતિભાસિની અન્યનિમિત્તાદિત્પદ્યેતે । સ્વચિત્તસ્પન્દનનિમિત્તકે વિજ્ઞાપ્તિપ્રતિભાસિની જ્ઞાને ચેત્યાદિ । યે સ્વચિત્તસ્પન્દનનિમિત્તકે ક્રિયાવાક્પ્રતિભાસિની જ્ઞાને તે ચાન્તર્મુખપ્રતિભાસિની ઽઅહં ગચ્છમિ, અહં વદામિઽ ઇત્યાત્મસમ્બદ્ધવિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસિની પ્રતીયેતે । પરસન્તાનવર્તિની તુ ઽઅયં ગચ્છમિ, અયં વદતિઽ ઇતિ બહિર્મુખપ્રતિભાસિની પ્રતીયેતે । તસ્માદન્યનિમિત્તદુત્પદ્યેત ઇતિ સિદ્ધમ્ । સ્વચિત્તસ્ય સ્પન્દનં સ્વચિત્તસ્પન્દનમ્, તન્નિમિત્તં યસ્યેતિ વિગ્રહઃ

બાહ્યાર્થવાદી બહિર્મુખજ્ઞાનયોઃ સ્પન્દનકારણત્વે સન્દિહતિ -
અનિમિત્તે એવ બહિર્મુખપ્રતિભાસિનીતિ કિન્નેષ્યેતે ચેત્?
અનિમિત્તે એવ બહિર્મુખપ્રતિભાસિનીત્યાદિ । યે બહિર્મુખપ્રતિભાસિની જ્ઞાને તે ઽનિમિત્તે ઇતિ કિન્નેષ્યેતે? ન સ્પન્દનનિમિત્તલે ઇતિ વાક્યશેષઃ । બહિર્મુખેતિશબ્દો વિચ્છિન્નાલમ્બને । બહિર્મુખં પ્રતિભાસિતું શીલં યયોસ્તે બહિર્મુખપ્રતિભાસિની । નાસ્તિ નિમિત્તમનયોરિતિ અનિમિત્તે । ભવતુ કિલ નિમિત્તામાત્રસ્ય પ્રતિષેધઃ તથાપિ પ્રકરણવશાત્ સ્પન્દનમાત્રસ્ય પ્રતિષેધો દ્રષ્ટવ્યઃ

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
અનિમિત્તત્વે સર્વસ્યાનિમિત્તત્વં પ્રસજ્યેત । અનિમિત્તત્વ ઇત્યાદિ । યદિ વિચ્છિન્નપ્રતિભાસિની ક્રિયાવાગાકારકે જ્ઞાને સ્પન્દનાભાવે ઽપિ વિના કિંચન ક્રિયાવાગાકારં ભવેત્, તદા સર્વાણ્યપિ ક્રિયાવાગાકારકાણિ જ્ઞાનાનિ સ્પન્દનેન વિના ભવેયુઃ; વિશેષાભાવાદિત્યભિપ્રાયઃ

તત્ર યદ્યેવં વિચિન્ત્યેત -
વિચ્છિન્નાવિચ્છિન્નકૃતો ભેદસ્ત્વસ્ત્યેવ । તેન વિચ્છિન્નપ્રતિભાસિનોઃ અનિમિત્તત્વમ્, ઇતરયોસ્તુ સનિમિત્તત્વમિતિ । અત આહ - વિચ્છિન્નાવિચ્છિન્નપ્રતિભાસકૃતો ભેદો ન જ્ઞાનયોઃ સ્પન્દનત્વનિમિત્તભેદવિભાગકૃત્ । વિચ્છિન્નવિચ્છિન્નપ્રતિભાસેત્યાદિ । વિચ્છિન્નઃ પ્રતિભાસો વિચ્છિન્નપ્રતિભાસઃ । તેન કૃતો ભેદો વિશેષલક્ષણઃ । સ તુ યતો ન જ્ઞાનયોઃ સ્પન્દનત્વનિમિત્તસ્ય ભેદકઃ; બહિર્મુખપ્રતિભાસિની સ્પન્દનનિમિત્તકે ન ભવતઃ, ઇતરે તુ સ્પન્દનનિમિત્તકે ઇતિ । વિભાગસ્ત્વત્ર વિભજ્ય સ્થાપનં નિક્ષેપો વા

અથ નિમિત્તત્વભેદાભાવે કો દોષઃ સ્યાત્? આહ -
તેનાવિચ્છિન્નપ્રતિભાસિનોરપ્યનિમિત્તત્વં ભવેત્, વિશેષાભાવાત્ । તેનાવિચ્છિન્નેત્યાદિ । યતો હ્યત્ર ભિન્નભૂતયોઃ જ્ઞાનયોઃ ક્રિયાવાક્પ્રતિભાસત્વે ન કશ્ચિદ્ વિશેષો ઽસ્તિ । તસ્માદ્ વિશેષાભાવાદુભયમપિ સ્પન્દનત્વનિમિત્તકં ન ભવેત્, અથ વોભયમપિ સ્પન્દનનિમિત્તકમ્

તદેવં જ્ઞાનદ્વયસ્ય સામ્યં સાધયિત્વોપસંહરન્નાહ -
તથા સતિ, અવિચ્છિન્નત્વવિશિષ્ટઃ પ્રતિભાસભેદ એવ સ્પન્દનપૂર્વકો ન ભવતિ । કિન્તર્હિ? વિચ્છિન્નસ્યાપિ ક્રિયાવિશેષસ્ય પ્રતિભાસ એવ ।
તથા સતિ, અવિચ્છિન્નત્વવિશિષ્ટઃ પ્રતિભાસભેદ ઇત્યાદિ । યસ્માદેવં જ્ઞાનદ્વયસ્ય સામ્યમ્, તસ્માદ્ યો ઽવિચ્છિન્નત્વવિશિષ્ટઃ ક્રિયાવાક્પ્રતિભાસઃ સ કેવલં સ્પન્દનનિમિત્તકો ન ભવતિ । કિન્તર્હિ? વિચ્છિન્નપ્રતિભાસસ્યાપિ ક્રિયાવિશેષસ્ય પ્રતિભાસમાત્રં સ્પન્દનનિમિત્તકમ્ । વિચ્છિન્નો વિશેષો ઽસ્યાસ્તીતિ પદ્વિગ્રહઃ । ક્રિયાવિશેષેત્યનેન ક્રિયાભિલાપૌ દર્શયતિ । એવેતિ શબ્દો માત્રાર્થે દ્રષ્ટવ્યઃ । તેનાત્રાયં સમુદાયાર્થઃ - વિચ્છિન્નાવિચ્છિન્નભેદમનપેક્ષ્ય સામાન્યેન ક્રિયાભિલાપયોઃ પ્રતિભાસમાત્રં સ્પન્દનનિમિત્તકમ્ । યતો હિ કશ્ચિદ્ વિચ્છિન્નો ઽપિ પ્રતિભાસ સ્પન્દનપૂર્વકો દૃશ્યતે, કશ્ચિત્તવવિચ્છિન્નો ઽપિ નાત્મસ્પન્દનપૂર્વક ઇતિ

તસ્યૈવ હેતોર્વ્યભિચારં વ્યાજેન દર્શયતિ -
શરોપલપ્રક્ષેપણયન્ત્રનિર્માણપરપ્રચાલનાદિક્રિયાવિશેષપ્રતિભાસિનાં વિચ્છિન્નસ્યાપિ પ્રતિભાસસ્ય સ્પન્દનપૂર્વકત્વાત્ ।
શરોપલપ્રક્ષેપણેતયાદિ । શરાશ્ચોપલાશ્ચ શરોપલમ્, શરોપલૌ ચ । તયોઃ શરોપલયોઃ પ્રક્ષેપણમિતિ વિગ્રહઃ । શરોપલપ્રક્ષેપણાનિ યન્ત્રં ચ નિર્માણં ચ પરપ્રચાલનં ચેતિવિગ્રહઃ । આદિશબ્દેન માયાદીનાં સંગ્રહઃ । તેષાં ક્રિયાવિશેષસ્તુ યથાયોગં દેશાન્તરગમનાદિલક્ષણઃ । તત્ર ઉપલયન્ત્રયોઃ ક્રિયાવિશેષો દેશાન્તરગમનલક્ષણઃ । નિર્માણસ્ય ક્રિયાવિશેષઃ કૃત્યાભિધાનલક્ષણઃ । પરપ્રચાલનસ્ય ક્રિયાવિશેષઃ ગતિલક્ષણઃ । યેષાં જ્ઞાનાનાં શરપ્રક્ષેપણાદિક્રિયાવિશેષપ્રતિભાસો ઽસ્તિ તાનિ તથા । ભવતુ એતેષાં ક્રિયાવિશેષાણાં વિચ્છિન્નઃ પ્રતિભાસઃ, તથાપિ સ્પન્દનપૂર્વકત્વમ્ । એતદુક્તં ભવતિ - વિચ્છિન્નપ્રતિભાસો ઽસ્પન્દનપૂર્વકત્વેન ન વ્યાપ્ત ઇતિ

અવિચ્છિન્નપ્રતિભાસે ઽપિ વ્યભિચારં દર્શયન્નાહ -
પરકૃતચાલનાદીનાં ચાવિચ્છિન્નસ્યાપ્યતદ્પૂર્વકત્વાત્ । પરકૃતચાલનાદીનાં ચાવિચ્છિન્નસ્યાપીત્યાદિ । પરેણ કૃતં ચાલનમિતિ સમાસઃ । આદિશબ્દેન ભ્રામણાદીનાં સંગ્રહઃ । પરકૃતચાલનાદિનામવિચ્છિન્નપ્રતિભાસાનાં નાત્મસ્પન્દનપૂર્વકત્વં દૃશ્યતે । એતદુક્તં ભવતિ - ભવન્તુ એતે સ્વદેહસમ્બદ્ધાઃ, તથાપિ નાત્મસ્પન્દનપૂર્વકા ઇતિ

તદેવમુભયત્રાપિ વ્યભિચારસદ્ભાવં સાધયિત્વોપસંહરન્નાહ -
તેન હ્યત્ર ક્રિયાવિશેષમાત્રેણ સ્પન્દનસ્ય પ્રતીતિરિતિ યુજ્યતે । તેન હ્યત્ર ક્રિયાવિશેષમાત્રેણેત્યાદિ । યસ્માદેવમુભયત્ર વ્યભિચારસદ્ભાવઃ સાધિતઃ, તસ્માત્ ક્રિયાવાક્યપ્રતિભાસમાત્રેણ પરચિત્તમનુમાતું શક્યતે; ન તુ વિચ્છિન્નાવિચ્છિન્નપ્રતિભાસમાત્રેણ । ક્રિયાવિશેષેતિ શબ્દઃ કાયવાગ્જ્ઞિપ્તિપ્રતિભાસં દર્શયતિ । માત્રેતિ શબ્દો વિચ્છિન્નાવિચ્છિન્નયોઃ ભેદં નિરાકરોતિ

તત્ર યદ્યેવં ચિન્ત્યેત -
શરપ્રક્ષેપણાદિક્રિયાવિશેષાણાં પ્રતિભાસાસ્તુ વિચ્છિન્નપ્રતિભાસત્વે ઽપિ સ્પન્દનત્વપૂર્વકાઃ; તદન્યા વિચ્છિન્નપ્રતિભાસાસ્તુ ન તથા સ્યુઃ? તસ્માદાહ - તત્ર યદિ કસ્યચિદપૂર્વકત્વમ્, ન કો ઽપિ તત્પૂર્વક સ્યાત્; વિશેષાભાવાત્ । તત્ર યદિ કસ્યચિદપૂર્વકત્વમિત્યાદિ । યદિ વિચ્છિન્નાવિચ્છિન્નજ્ઞાનયોરન્યતરત્ સ્પન્દનત્વનિબન્ધનં નેષ્યતે, તદા કિમપિ સ્પન્દનત્વપૂર્વકં ન સ્યાત્ । કથમિતિ ચેત્? આહ - વિશેષાભાવાદિતિ । સુગમમેતદ્

॥
ઉપસંહરન્નાહ -
અતઃ ક્રિયાવિશેષસામાન્યં સ્પન્દનવિશેષસામાન્યસ્ય ગમકમ્ ।
અતઃ ક્રિયાવિશેષસામાન્યમિત્યાદિ । યતો હિ યદિ કસ્યચિદતત્પૂર્વકત્વં ભવેત્ સર્વસ્યાતત્પૂર્વકત્વં પ્રસજ્યેત । અતઃ ક્રિયાવિશેષમુત્સૃજ્ય ક્રિયાવિશેષસામાન્યેન સ્પન્દનવિશેષસામાન્યમનુમીયતે । ક્રિયાવિશેષેતિવચનં ક્રિયાભિલાપૌ દર્શયતિ । સામાન્યમિતિ શબ્દઃ બહિરન્તર્મુખકૃતં ભેદં પરિહરતિ । ન હ્યેવં શક્યતે ઽનુમાતુમ્ - ંરાગાદ્ વદતીતિ વા દ્વેષાદ્વા મોહાદ્વા । તસ્માદેષો ઽત્ર સમુદાયાર્થઃ - ક્રિયાભિલાપમાત્રેણ સ્પન્દનમાત્રમનુમેયમ્, ન તુ સ્પન્દનવિશેષમ્; વિશેષે લિઙ્ગસ્ય વ્યભિઉચારદિતિ

બાહ્યાર્થવાદેન સમાનતાં દર્શયિતુમાહ -
તત્ર યથા ક્રિયામુપલભ્ય, આત્મનિ સ્પન્દનાનુપલમ્ભાદન્યત્ર સ્પન્દપ્રતીતિઃ; તથા ક્રિયાપ્રતિભાસોપલમ્ભને ઽપિ ।
તત્ર યથા ક્રિયામુપલભ્યેત્યાદિ । બાહ્યાર્થવાદિના યદિ ક્રિયામુપલભ્ય, આત્મનિ સ્પન્દનાનુપલમ્ભાત્ સામર્થ્યાદન્યત્ર સ્પન્દનમનુમીયત ઇતિ ચેત્ । અન્તર્જ્ઞેયવાદે ઽપિ તત્તુલ્યમ્; ક્રિયાપ્રતિભાસમુપલભ્ય, આત્મનિ સ્પન્દનાનુપલમ્ભાત્ સામર્થ્યાદન્યત્ર સ્પન્દનમનુમીયતે

બાહ્યાર્થવાદિના વિચ્છિન્નપ્રતિભાસસ્યાનિમિત્તકત્વં યત્પૂર્વ ચોદિતમ્, તદપિ સમાનમિતિ દર્શયિતુમ્ આહ -
સમાનમેતત્; પરો ઽપિ પરક્રિયાભિલાપયોર્નિમિત્તં નાસ્તીતિ કિન્નેચ્છતિ?
સમાનમેતદિત્યાદિ । બાહ્યાર્થવાદ્યપિ પ્રાણ્યન્તરસંબદ્ધપ્રતિભાસિનૌ ક્રિયાભિલાપૌ અનિમિત્તકાવિતિ નેચ્છતિ

બાહ્યાર્થવાદ્યનિમિત્તૌ નાભ્યુપગચ્છતિ । તદવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યમિતિ દર્શયિતુમાહ - તેનાવશ્યં તૌ સ્પન્દનનિમિત્તકત્વાત્તદભાવે ન ભવત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
તેનાવશ્યમિત્યાદિ । તથાવિપ્રતિપન્નેન બાહ્યાર્થવાદિનાવશ્યમિયમુપપત્તિર્વક્તવ્યા - તયોઃ ક્રિયાભિલાપયોઃ સ્પન્દનજન્યરૂપત્વાત્ સ્પન્દનાભાવે તૌ ન ભવત ઇતિ

અથાભ્યુપગતાપીયમુપપત્તિઃ કિં તયેતિ ચેત્? આહ -
પરો ઽપિ તયોઃ પ્રતિભાસૌ તથૈવ વદેત્ । અતઃ નાનયોઃ પરસ્પરં ભેદઃ ।
પરો ઽપિ તયોઃ પ્રતિભાસૌ તથૈવેત્યાદિ । અન્તર્જ્ઞેયવાદ્યપિ તથૈવ વદેત્ - વિચ્છિન્નપ્રતિભાસિજ્ઞાને સ્પન્દનજન્યરૂપત્વાત્તદભાવે ન ભવત ઇતિ । તથા સતિ નાનયોઃ બાહ્યાર્થવાદાન્તર્જ્ઞેયવાદયોઃ પરસ્પરં ભેદો ઽસ્તિ । એતદુક્તં ભવતિ - યથા બાહ્યાર્થવાદી પરસમ્બદ્ધક્રિયાભિલાપૌ સ્પન્દનજન્યરૂપત્વાત્ તદભાવે ન ભવત ઇતિ વદતિ, તથૈવાન્તર્જ્ઞેયવાદ્યપિ બાહિર્મુખપ્રતિભાસિજ્ઞાને સ્પન્દનજન્યત્વાત્ તદભાવે ન ભવત ઇતિ વદેત્ । તથા સતિ નાનયોઃ પરસ્પરં કશ્ચિદ્ભેદો । ઽસ્તીતિ

બાહ્યાર્થવાદિનામાશઙ્કામુદ્ભાવયિતુમાહ -
યદિ તત્ર પ્રતિભાસિન્યોઃ સ્પન્દનનિમિત્તકત્વમુચ્યતે, સ્વપ્નાવસ્થાયામપિ કિન્નોચ્યતે?
યદિ તત્ર પ્રતિભાસિન્યોરિત્યાદિ । ક્રિયાભિલાપપ્રતિભાસિજ્ઞાનયોઃ સ્પન્દનનિમિત્તકત્વં વદન્ યોગાચારઃ સ્વપ્નાવસ્થાયામપિ તયોઃ સ્પન્દનનિમિત્તકત્વં કિન્ન વદતીતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
સર્વં સમાનમ્ । પરો ઽપિ સ્વપ્નોપલબ્ધપરક્રિયાવાચૌ સ્પન્દનનિમિત્તિકે ઇતિ કિન્ન વદતિ?
સર્વં સમાનમિત્યાદિ । ન કેવલં પૂર્વં સમાનમ્ । કિં તર્હિ? એતદપિ પૂર્વેણ સહ સર્વં સમાનમિતિ શેષઃ । તામેવ સમાનતાં દર્શયિતુમાહ - પરો ઽપિ સ્વપ્નોપલબ્ધપરક્રિયાવાચાવિત્યાદિ । બાહ્યાર્થવાદ્યપિ સ્વપ્નાવસ્થાયાં યૌ પરસમ્બદ્ધૌ ક્રિયાભિલાપાવુપલભ્યેતે તૌ પરચિત્તનિમિત્તકાવિતિ કિન્ન વદતિ

બાહ્યાર્થવાદીનામુત્તરમાશઙ્ક્યાહ -
તયોરભાવાદિતિ ચેત્?
તયોરભાવાદિતિ ચેદિતિ । સ્વપ્ને તુ ક્રિયાભિલાપાવેવ ન સ્તઃ । તત્કથમભાવસ્ય સ્પન્દનનિમિત્તકતા ભવેદિત્યુચ્યેત્

અન્તર્જ્ઞેયવાદ્યાહ -
તથોપલબ્ધિસામ્યાત્ કિન્ન સ્તઃ?
તથોપલબ્ધિસામ્યાત્ કિન્ન સ્તઃ ઇતિ । યથા જાગ્રદવસ્થાયાં ક્રિયાભિલાપયોરુપલબ્ધિઃ તથા સ્વપ્નાવસ્થાયામપિ । તસ્માત્ ક્રિયાભિલાપયોરુપલબ્ધસામ્યાત્ કસ્માન્ન તૌ સ્તઃ

બાહ્યાર્થવાદીનાં મતમાશઙ્ક્યાહ -
અથ મિદ્ધેનોપહતત્વાત્ પુરુષસ્યાર્થશૂન્યં વિજ્ઞાનં જાયત ઇતિ ચેત્ ।
અથ મિદ્ધેનેત્યાદિ । પુરુષસ્ય મિદ્ધેનોપહતત્વાત્ ભ્રાન્તિર્ભવતિ । તસ્માદર્થશૂન્યે વિજ્ઞાને જાયેતે । તેન સ્વપ્ને તયોરભાવ ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
પરમતે ઽપિ તસ્માદેવ પરાધિપત્યશૂન્યં વિજ્ઞાનમુપજાયતે ।
પરમત ઇત્યાદિ । અન્તર્જ્ઞેયવાદીનાં મતે ઽપિતસ્માત્ મિદ્ધેન ભ્રાન્તત્વાદેવ પરાધિપત્યરહિતે ક્રિયાભિલાપાકારેકે જ્ઞાને જાયેતે ઇતીષ્ટમ્

એવં તાવત્ સૌત્રાન્તિકેન સહ સમાનતાં પ્રતિપાદ્ય વૈભાષિકમતાશઙ્ક્યાહ -
અથ સ્વપ્ને ઽપિ જ્ઞાનસ્યાર્થવત્ત્વાત્તદોપલભ્યમાનાન્યપિ સન્તાનાન્તરાણ્યેવ ઇતિ ચેત્ ।
અથ સ્વપ્ને ઽપિ જ્ઞાનસ્યાર્થવત્ત્વાદિત્યાદિ । સ્વપ્ને ઽપિ જ્ઞાનસ્યાર્થવત્ત્વાત્ સ્વપ્નાવસ્થાયાં યેષાં પ્રાણિનામુપલબ્ધિર્ભવતિ તે ચ સત્ત્વાઃ સન્ત્યેવ સત્યતઃ । તસ્માત્ કથં સામ્યમિતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
પરં પ્રતિવિગ્રહીતું યદિ યુક્ત્યાગમરહિતસ્તથાવિધો ઽસદ્વાદઃ સમાશ્રિયેત, તદા પરાભિમતં તસ્ય પરાધિપત્યં ન કો ઽપિ નિવારયેત્ ।
પરં પ્રતિવિગ્રહીતું યદિ યુક્ત્વાગમરહિત ઇત્યાદિ । યઃ યુક્ત્યા આગમાચ્ચ રહિતઃ સ યુક્ત્યાગમરહિતઃ । યુક્ત્યાગમરહિતો ઽસૌ વાદો ઽસાધુત્વાદસદેવાદઃ । યદિ વૈભાષિકાઃ યોગાચારાન્ પ્રતિવિગ્રહીતું તમભ્યુપગચ્છેયુઃ, અનેન ચ મમ પરાજય ઇતિ । ન, અયુક્તત્વાત્ । તદા યોગાચારભિમતં સત્ત્વસ્ય તથાવિધપરધિપત્યમપિ ન કશ્ચિન્નિવારયેત્ । તથાહિ, ભવદ્ભિઃ સ્વપ્નાવસ્થાયાં યે સત્ત્વાઃ અભ્યુપગતાઃ, તેષામેવાધિપત્યાદસ્માકં વિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસાઃ જાયન્ત ઇતિ વક્તવ્યં ભવેત્ । તેન હિ યદ્ વિષમત્વં યુક્ત્યાગમરહિતત્વં તદેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન કુતશ્ચિદાગમતઃ સ્વપ્નદૃષ્ટરૂપસ્ય સદ્ભાવઃ પ્રજ્ઞાયતે । યુક્ત્યાપિ નોપપદ્યતે । તથા સતિ સ્વપ્નદૃષ્ટરૂપસ્ય સપ્રતિઘત્વં સનિદર્શનત્વઞ્ચ ભવેત્ । તેન હિ હસ્ત્યાદીનાં ગવાક્ષાદિષુ પ્રવેશો નોપપદ્યેત, તદ્દેશસ્થૈરપિ દૃશ્યો ભવેત્ । અથ સનિદર્શનં સપ્રતિઘં ચ નેષ્યતે, તદા રૂપમેવ તન્ન ભવેત્ । નાપ્યવિજ્ઞપ્તિનિયમઃ, તદનભ્યુપગમાત્ । યદાત્માનં બહિર્ગતં પ્રેક્ષતે,તદા સન્તાનસ્ય દ્વિત્વમપિ પ્રસજ્યેત । પ્રાણ્યન્તરદર્શને ઽપૂર્વસત્ત્વોત્પત્તિત્પત્તિરપિ પ્રસજ્યેત । સ્વપ્નકૃતાબ્રહ્માચર્યાત્ પારાજિકત્વમપિ પ્રસજ્યેત । સ્વપ્નદૃષ્ટરૂપસ્ય સદ્ભાવાભ્યુપગમે ત્વેવેમાદયો બહવો દોષા પ્રસજ્યન્તે

એવં તાવત્ સમાનતાં પ્રસાધ્ય સ્વપક્ષે યુક્ત્યાગમરહિતત્વં પરિહર્તુમાહ -
એતત્ કેષાઞ્ચિન્મત એવ સર્વાણિ તથાવિધાનિ જ્ઞાનાનિ સન્તાનાન્તરાયત્તાનિ । વિશેષસ્તુ સાક્ષાત્પરમ્પરયા ચ । એતત્ કેષાઞ્ચિન્મત ઇત્યાદિ । એતદિત્યાવેશેનોક્તમ્ । કેષાzન્ચિદ્ યોગાચારાણાં મત એવ જાગ્રદવસ્થાવત્ સ્વપ્ને ઽપિ તથાવિધાની ક્રિયાવાગાકારજ્ઞાનાનિ પરસન્તાના યત્તાનિ ભવન્તિ । વિશેષસ્તુ એતાવન્માત્રમ્ - જાગ્રદવસ્થાયાં સાક્ષાદાયત્તાનિ, સ્વપ્નાવસ્થાયાં તુ પ્રાયેણ પરમ્પરયા

સ્વપ્ને ઽપિ સાક્ષાદ્વૃત્તેઃ સમ્ભાવનાં પ્રતિપાદયિતુમાહ -
કદાચિત્ સ્વપ્ને ઽપિ તસ્ય સાક્ષાત્સન્તાનાન્તરાયત્તતા ઇષ્ટૈવ ।
કદાચિત્ સ્વપ્ને ઽપીત્યાદિ । સુગમમેતત્

સાક્ષાદ્વૃત્તિત્વં દર્શન્નાહ -
દેવાદ્યધિષ્ઠાનતઃ સત્યસ્વપ્નદર્શનાત્ ।
દેવાદ્યધિષ્ઠાનત ઇત્યાદિ । દેવાદ્યધિષ્ઠાનતઃ સુપ્રિયવણિજો વિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસીનિ જ્ઞાનાનિ જાયન્તે આદીત્યનેન યોગિપિશાચાદીનામધિષ્ઠાનાનિ સંગૃહીતાનિ

સ્વપક્ષમુપસંહરન્નાહ -
તસ્માદસ્ય નૈતદસદ્વાદસમાશ્રયઃ ।
તસ્માદસ્યેત્યાદિ । તસ્માદસ્યૈવંવાદિનો યોગાચારસ્ય નાસદ્વાદસમાશ્રયઃ

પુનશ્ચાપરસ્મિન્ સમાનતાં સાધયિતું સૌત્રાન્તિકં પૃચ્છતિ -
તાવત્તયા ક્રિયયાપિ તચ્ચિત્તં કથં જ્ઞાયતે?
તાવત્તયા ક્રિયયેત્યાદિ । વિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસસ્ય ગમકત્વમિત્યભિમતં તાવદવસ્થાપ્યમ્ । મુહુર્ભવતૈવ પર્યનુયુજ્યતે - કસ્માત્ ભવત્પરિકલ્પિતયા તયા ક્રિયયા પરચિત્તં જ્ઞાયતે

તથા પર્યનુયોગે સૌત્રાન્તિક આહ -
ચિત્તસ્ય કાર્યત્વાત્ ।
ચિત્તસ્ય કાર્યત્વાદિતિ । યસ્માચ્ચિત્તસ્ય કાર્યમ્, તસ્માત્ સા ગમિકા

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
તસ્ય કાર્યત્વં તુ ચિત્તન્તરે ઽપિ તુલ્યમિતિ કથન્ન જ્ઞાયતે?
તસ્ય કાર્યત્વમિત્યાદિ ક્રિયા ચિત્તસ્ય કાર્યત્વાચ્ચિત્તસ્ય ગમિકેતિ ચેત્? ચિત્તસ્ય તત્કાર્યત્વં તુ ક્રિયાપ્રતિભાસિજ્ઞાને ઽપિ તુલ્યત્વાત્તેન ક્રિયાપ્રતિભાસેનાપિ કસ્માત્ પરચિત્તં ન જ્ઞાયતે

સિદ્ધાન્તવાદી હેતૂપસંહારવ્યાજેન પરપ્રતિભાસિજ્ઞાનમેવ લિઙ્ગત્વેનાભ્યુપગમયિતુમાહ -
અપિ ચ, યદિ તત્ક્રિયા સ્વસત્તામાત્રેણ સ્વસન્તાનં પ્રત્યાયેત્, તદાનુપલભ્ય માનેનાપિ સ્યાત્તથા પ્રતિપત્તિઃ ।
અપિ ચ, યદિ તત્ક્રિયેત્યાદિ । કિઞ્ચેયં ક્રિયા સત્તામાત્રાત્ પરચિત્તમવબોધયેદ્ ઓહોસ્વિત્ જ્ઞાનાત્? યદિ તાવદ્ સત્તામાત્રાદિતિ, તદા ક્રિયામનુપલભ્યમાનેનાપિ પ્રાણિના પરચિત્ત પ્રતિપદ્યેત

પરમતમાશઙ્ક્યાહ -
ન; જ્ઞાનાપેક્ષત્વાલ્લિઙ્ગસ્યેતિ ચેત્ ।
ન; જ્ઞાનાપેક્ષત્વાદિત્યાદિ । ન હિ લિઙ્ગં સત્તામાત્રાત્ ગમકં ભવતિ । કિં તર્હિ? જ્ઞાનાત્ । તસ્માન્નાયં દોષઃ

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
તદા તત્ર કિમનયા પરમ્પરયા - પરચિત્તાત્ ક્રિયા, ક્રિયાતઃ જ્ઞાનમ્, જ્ઞાનાત્તસ્ય પ્રતિપત્તિરિતિ ।
તદા તત્રેત્યાદિ સ્યાન્મતમ્ - લિઙ્ગ જ્ઞાનમપેક્ષ્ય ગમકમિતિ । હન્ત, તર્હિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમનયા પરમ્પરયા । તાં પરમ્પરાં દર્શયન્નાહ - પરચિત્તાત્ ક્રિયેત્યાદિ । પરમ્પરા તુ પરચિત્તાત્ ક્રિયા ઉત્પદ્યતે, ક્રિયાતઃ જ્ઞાનમ્, જ્ઞાનાત્તસ્ય પ્રતિપત્તિરિતિ

કશ્ય પુનર્ન્યાય ઇતિ ચેદાહ -
પરચિત્તપ્રભવધર્મિ ક્રિયાપ્રતિભાસિજ્ઞાનમેવાસ્ય ગમકં ભવતિ ।
પરચિત્તપ્રભવધર્મીત્યાદિ । પરચિત્તપ્રભવધર્મિ ક્રિયાપ્રતિભાસિજ્ઞાનમેવ ગમકમિતિ મન્વીત । પરચિત્તપ્રભવધર્મો ઽસ્યાસ્તીતિ વિગ્રહઃ

ક્રિયેત્યપિ યુજ્યેત, ક્રિયાપ્રતિભાસિજ્ઞાનમિત્યપિ યુજ્યેત । કશ્ચાત્ર વિશેષઃ? તસ્માદ્ આહ -
તસ્યાધિગતિસ્ત્વન્તશસ્તદાશ્રિતત્વાત્ ।
તસ્યાધિગતિસ્ત્વન્તશ ઇત્યાદિ । યતો હ્યભ્યુપગતાયામપિ ક્રિયાયાં પરચિત્તસ્યાધિગતિસ્તુ ક્રિયાપ્રતિભાસિજ્ઞાનાધીનૈવ । તસ્માત્તદેવાસ્તુ । કિમનયા પરિકલ્પિતયા ક્રિયયા

એવં પરં નિગૃહ્ય સ્વમતમાખ્યાતુમાહ -
સ્પન્દનમાત્રસામાન્યાં ક્રિયાભિલાપજ્ઞાનસામાન્યસ્ય કારણત્વાત્ કાર્યેણ લારણસ્ય ગતિઃ । સ્પન્દનમાત્રસામાન્યં ક્રિયાભિલાપજ્ઞાનસામાન્યસ્યેત્યાદિ । ક્રિયાભિલાપજ્ઞાનસ્ય સામાન્યં ક્રિયાભિલાપજ્ઞાનસામાન્યમ્ । તસ્ય કારણં ત્વવિશેષેણ સ્પન્દનમાત્રમિષ્ટમ્ । તથા સતિ ક્રિયાપ્રતિભાસિજ્ઞાનસામાન્યં સ્પન્દનમાત્રસામાન્યસ્ય ગમકમિષ્યતે । અત એવ ઉક્તમ્ - કાર્યેણ કરણસ્ય ગતિ ઇતિ । જ્ઞાનસામાન્યેત્યત્ર સામાન્યેતિ શબ્દેન વિચ્છિન્નાવિચ્છિન્નપ્રતિભાસકૃતવિશેષઃ નિરાકૃતઃ । સ્પન્દનમાત્રેત્યત્ર માત્રેતિ શબ્દેન રાગાદિકૃતવિશિષ્ટસ્પન્દનં નિરાક્રિયતે

એવં સામાન્યેન કાર્યકારણભાવં નિર્દિશ્ય કાર્યસ્ય ભેદમુપદર્શયિતુમાહ -
તત્ર આત્મસ્પન્દનનિમિત્તકસ્યાન્તર્મુખવૃત્તિઃ, અન્યસ્યાન્યથા । પ્રાયેણાધિકૃત્ય અસૌ ભેદઃ ।
તત્ર આત્મસ્પન્દનનિમિત્તકસ્યેત્યાદિ । આત્મસ્પન્દનાત્સમુત્થિતં યજ્જ્ઞાનં તસ્યાન્તર્મુખપ્રતિભાસતયા વૃત્તિઃ, પરસ્પન્દનાત્સમુત્થિતસ્ય તુ બહિર્મુખપ્રતિભાસતયા । મુખેતિ શબ્દો ઽત્રાલમ્બને વર્તતે । પ્રાયેણાધિકૃત્યેત્યનેન શરપ્રક્ષેપણાદીનાઅં પરકૃતચાલનાદીનાં ચ પ્રદર્શનમ્ । 48 ॥
તત્ર સ્યાન્મતમ્ - ભવતુ જાગ્રદવસ્થાયાં કાર્યકારણભાવઃ, સ્વપ્નાવસ્થાયાં તુ તત્કથમિતિ ચેત્?
આહ -
એતયોઃ સઃ કાર્યકારણભાવઃ સ્વાપાદ્યવસ્થાયામિતરસ્યામપિ ચ સમાનઃ । એતયોઃ સઃ કાર્યકારણભાવ ઇત્યાદિ । યશ્ચાનન્તરોક્તઃ કાર્યકારણભાવઃ, સઃ સ્વાપજાગ્રદવસ્થયોશ્ચ સમાનઃ । આદીત્યનેન કામશોકાદિભિરુપહતાવસ્થાનાં પરિગ્રહઃ

નનુ સ્વપ્ને સમુત્થાપકસ્પન્દનમેવ નાસ્તિ । તત્કથં કાર્યકારણભાવસ્ય સમાનતેતિ । તસ્માદાહ -
ભ્રાન્ત્યવસ્થાયાં યથાસ્વં પ્રત્યયવિશેષોપાશ્રયાત્ પરસ્પન્દનાદિનિમિત્તોદ્ભૂતવિજ્ઞાનવાસનૈવ કદાચિત્પરાભોગાદેઃ વ્યવહિતાદપિ વૃત્તિં લભતે, ન તુ અત્યન્તાસદાભોગાત્ ।
ભ્રાન્ત્યવસ્થાયામિત્યાદિ । ભ્રાન્ત્યવસ્થાયામિતિ મિદ્ધેનોપહતાદ્યવસ્થાયામ્ । યથાસ્વમિત્યનેન સ્વપ્નસ્ય મિદ્ધવિશેષઃ, નરકાદેઃ કર્મવિપાકાવસ્થા ચ પરોગૃહ્યતે । પ્રત્યયવિશેષો મિદ્ધાદિઃ । ઉપાશ્રયણમ્ ઉપાશ્રયઃ । પ્રત્યયવિશેષસ્ય ઉપાશ્રયઃ પ્રત્યયવિશેષોપાશ્રયઃ । પ્રત્યયવિશેષમુપાશ્રયત ઇતિ યાવત્ । પરચિત્તેન સંપ્રયુક્તં સ્પન્દનં પરસ્પન્દનમ્ । આદીત્યનેન મુખકાન્તિરક્તિમાદીનાં જનકચિત્તસ્ય પરોઇગ્રહઃ પરસ્પન્દનાદિ ચ નિમિત્તં ચેતિ સમાસઃ । નિમિત્તત્વમત્રાધિપતિપ્રત્યયત્વમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યસ્ય ક્રિયાદિપ્રતિભાસિવિજ્ઞાનસ્ય તદન્યસ્માત્ સ્પન્દનાદિનિમિત્તાદુદ્ભવિતું શીલમસ્તિ તત્ પરસ્પન્દાદિનિમિત્તોદ્ભૂતવિજ્ઞાનમ્ । તસ્ય વાસના શક્તિઃ । પરાભોગઃ પરમનસ્કારઃ આદીત્યનેન તત્કાલભાવિનાં તદન્યપ્રત્યયાનાં પરિગ્રહઃ । વ્યવહિતઃ કાલવિપ્રકૃષ્ટઃ । અપીતિ શબ્દો ઽવ્યવહિતે દેવાદ્યધિષ્ઠાનાત્ સ્વપ્નદર્શને ઽપિ । તસ્યાઃ વૃત્તિલાભઃ ક્રિયાપ્રતિભાસિવિજ્ઞાનજનનયોગ્યાત્મતયા સમવધાનમ્ । એવમુક્તં ભવતિ - ભ્રાન્ત્યવસ્થાયાં પ્રત્યયવિશેષસ્ય ઉપાશ્રયાત્ પરસ્પન્દનાદિનિમિત્તદુદ્ભૂતવિજ્ઞાનવાસના કદાચિત્ વ્યવહિતાદ્ પરાભોગાદપિ વૃત્તિં લભતે । યસ્યાસ્તુ પરાભોગો ઽત્યન્તાસન્ન તસ્માદ્ વૃત્તિં લભતે

એવં સ્વપ્નાવસ્થાયામપિ ક્રિયાપ્રતિભાસિજ્ઞાનાનાં સ્પન્દનનિમિત્તકત્વં સાધયિત્વા ઉપસંહર્તુમ્ આહ -
તસ્માત્ સર્વાવસ્થાસુ ક્રિયાદિવિજ્ઞપ્તેઃ ચિત્તસ્પન્દનમનુમીયત એવ ।
તસ્માત્ સર્વાવસ્થાસ્વિત્યાદિ યસ્માદેવમવ્યભિચારિત્વં સાધિતમ્, તસ્માત્ સ્વાપજાગ્રદુભયોરપ્યવસ્થયોઃ ક્રિયાપ્રતિભાસાત્ ચિત્તસ્પન્દનમનુમીયત એવેતિ સ્થિતમ્ । આદિ ઇત્યનેન અભિલાપરક્તિમાદિવિજ્ઞપ્તીનાં પરિગ્રહઃ

એવં સ્વમતં નિર્દોષીકૃત્ય પરમતે દોષમુદ્ભાવયિતુમાહ -
ક્રિયાતઃ સ્પન્દનપ્રતિપત્તૌ સ્વાપ ઇતરસ્મિઞ્ચ સ્યાત્ પ્રતિપત્તિરથ વા નૈવ કદાચન ।
ક્રિયાતઃ સ્પન્દનપ્રતિપત્તાવિત્યાદિ । યમ્નતે ક્રિયાતઃ સ્પન્દનસ્ય પ્રતિપત્તિઃ, તન્મતે સ્વ્પ્નાદાવપિ ક્રિયાતઃ સ્પન્દનસ્ય પ્રતિપત્તિર્ભવેત્ । અથ સ્વપ્ને ક્રિયાતઃ સ્પન્દનસ્ય પ્રતિપત્તિર્નેષ્યેત, તદા તત્ જાગ્રદવસ્થાયામપિ યુજ્યેત ન કદાચિય્ત્ ક્રિયાતઃ સ્પન્દનસ્ય પ્રતિપત્તિર્ભવેદિતિ વાક્યશેષઃ

કથમિતિ ચેત્? તસ્માદાહ -
પરસ્પન્દનાભાવે ઽપિ ક્રિયાલમ્બનોદયાત્ ।
પરસ્પન્દનાભાવે ઽપીત્યાદિ । તથાહિ, સ્વપ્ને પરચિત્તસ્પન્દનાભાવે ઽપિ ક્રિયાલમ્બનમ્ ઉદેતિ । યસ્યાભાવે ઽપિ યદુત્પદ્યતે, ન તત્તસ્ય ગમકં યુક્તં

પ્રતિવિધાતુકામો બાહ્યાર્થવાદ્યાહ -
ભવત્વાલમ્બનોદયઃ, ન તુ ક્રિયા । ક્રિયયા સ્પન્દનં ગમ્યેતે । ભ્રાન્ત્યવસ્થાયાં ક્રિયૈવ ન ભવતિ । અર્થશૂન્યજ્ઞાનોદયાન્ન દોષઃ ।
ભવત્વાલમ્બનોદયરિત્યાદિ । આલમ્બનં તુ સ્પન્દનાભાવે ઽપ્યુત્પદ્યતે, ન તુ ક્રિયા । અસ્માકં મતે ક્રિયા સ્પન્દનસ્ય ગમકમ્ । સા ચ ભ્રાન્ત્યવસ્થાયાં ન ભવતિ । કથં ન ભવતિ? આહ - અર્થશૂન્યજ્ઞાનોદયાદિતિ । યસ્માત્ ભ્રાન્ત્યવસ્થાયામર્થશૂન્યાનિ જ્ઞાનાનિ ઉત્પધ્યન્તે, તસ્માન્નૈષ દોષ ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા

સિદ્ધન્તવાદ્યાહ -
સર્વપ્રકારવ્યપદેશસામ્યાત્ કદાચિજ્જ્ઞાનમર્થશૂન્યમ્, અન્યદાન્યથેત્યેષો ઽધિકારઃ કુતો લબ્ધઃ? સર્વપ્રકારવ્યપદેશસામ્યાદિત્યાદિ । યસ્ય વ્યપદેશસ્ય સન્તિ સર્વે પ્રકારાઃ સ સર્વપ્રકારવ્યપદેશઃ । સર્વપ્રકારવ્યપદેશસામ્યે સ્વપ્નાવસ્થાયાં જ્ઞાનમર્થશૂન્યમુત્પદ્યતે, જાગ્રદવસ્થાયાં તુ સાર્થમિત્યેતત્ જ્ઞાનમ્, અધિકારો વા ભવતા કુતો લબ્ધઃ? એવમુક્તં ભવતિ - જાગ્રદવસ્થાવત્ સ્વપ્નાવસ્થાયામપિ દૃશ્યાકારાદયઃ સર્વે સન્તિ । તત્કથં તત્ર જ્ઞાનમર્થશૂન્યમિતિ

પરમતમાશઙ્કિતુમાહ -
અથ મિદ્ધાદિનાવસ્થાન્યથાભાવશ્ચેત્ ।
અથ મિદ્ધાદિનેત્યાદિ । યથાસ્યામવસ્થાયાં મિદ્ધદિનાર્થશૂન્યજ્ઞાનાનામુત્પત્તિર્ભવતિ, તથા અન્યથાભાવ ઇત્ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
યદ્યેવં સમ્ભવેત્, ભવતુ અવિદ્યોઇપપ્લુતત્વાત્તથોદયઃ ।
યદ્યેવં સમ્ભવેદિત્યાદિ । યદિ ભ્રાન્તિવશાદવસ્થાન્યથાભાવાદર્થશૂન્યં જ્ઞાનં જાયત ઇતિ અભ્યુપાગમ્યેત, તદા મહાભ્રમરાજ્ઞ્યા અવિદ્યાયાઃ સદ્ભાવાત્ તદ્વશાચ્ચ સર્વાણિ જ્ઞાનાન્યર્થશૂન્યાનિ જાયન્ત ઇતિ મન્યેરન્

તથા સતિ કો ગુણઃ? આહ -
તથા સત્યર્થાન્તરવાદહાન્યા એતે ઽનેકાશક્યનિગૂહનાવતારાઃ મહાકૃચ્છ્રા ઉત્તરેણૈકેન નિહતા ભવન્તિ । તથા સત્યર્થાન્તરવાદેત્યાદિ । અર્થાન્તરં વદતીતિ અર્થાન્તરવાદઃ । અર્થાન્તરવાદસ્યૈવ હાન્યા અર્થાન્તરવાદહાન્યા । અસ્ય ક્ષેમધર્મેભ્યશ્ચ્યુતત્વાદયુક્તો ભવતિ । યસ્માર્થાન્તરવાદસ્ય અનેકે અવતારાઃ દોષાઃ પરિહારલક્ષણેનાશક્યનિગૂહનાઃ સન્ત્યમી અનેકાશક્યનિગૂહનાવતારાઃ । મહાન્તઃ કૃચ્છ્રાઃ સન્ત્યસ્યેતિ મહાકૃચ્છ્રાઃ । ઉત્તેરેણૈકેનેતિ એકસ્માદુત્તરાત્ । નિહતાઃ નિરાકૃતાઃ । અશક્યનિગૂહનાવતારત્વં તુ કૃતે એકસ્ય પરિહારે ઽન્યાન્યદોષોદ્ભવાત્ । એવમુક્તં ભવતિ - યદાવિદ્યોપપ્લુતત્વાત્ સર્વેષાં જ્ઞાનાનામર્થશૂન્યત્વમભ્યુપગમ્યતે, તદાર્થાન્તરવાદસ્ય યે ઽનેકાશક્યનિગૂહનાવતારાસ્ત ઉત્તરેણૈકેન નિરાકૃતા ભવન્તિ

એવં સન્તાનાન્તરસિદ્ધિં પરિસમાપ્યાવશિષ્ટાન્ દુરુપાલમ્ભાન્ પરિહર્તુકામઃ પરમતમાશઙ્કિતુમ્ આહ -
નનુ તયોઃ દર્શનાત્ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિભ્યાં સ્વમુત્થાપકચિત્તસ્યાનુમાનમિતિ ન્યાય્યમ્ । ન તુ સન્તાનાન્તરસમ્બદ્ધવિજ્ઞાપ્તિપ્રતિભાસિજ્ઞાને પરવિજ્ઞપ્તી ભવિતુમર્હતઃ, તયોરનુપાદાનોપાદેયત્વાદિતિ ચેત્ ।
નનુ તયોઃ દર્શનાત્કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિભ્યામિત્યાદિ । નન્વિત્યનેનાક્ષમ્યતાં દર્શયતિ । નનુ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસાભ્યાં તયોઃ સમુત્થાપકચિત્તસ્યાનુમાનમિતિ ન્યાય્યમ્ । તત્ર સ્યાન્મતમ્ - એતદપિ સમાનમિતિ । અત આહ - સન્તાનાન્તરસમ્બદ્ધેત્યાદિ । યે ચ શ્રોતૃસન્તાનસમ્બદ્ધવિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસિજ્ઞાને સ્પન્દનસ્ય ગમકે ઇતિ ભવદ્ભિરિષ્ટે, કથં તે વક્તુઃ વિજ્ઞપ્તી સ્યાતામ્? અત્ર સન્તાનેતિ શ્રોતુઃ સન્તાનઃ । તમપેક્ષ્ય અન્તરેતિ શબ્દેન વક્તુઃ પરિગ્રહઃ । કસ્માન્નાર્હતઃ? ઇત્યાહ - તયોઃ અનુપાદાનોપાદેયત્વાદિતિ । અયમભિપ્રાયઃ - શ્રોતૃસન્તાનપ્રતિબદ્ધવિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસસ્ય ન વક્તુઃ વિવક્ષયા સહોપાદાનોપાદેયભાવઃ, ભિન્નસન્તાનપર્યાપ્પન્નત્વાદિતિ પૂર્વપક્ષઃ

તત્ર સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
નોચ્યતે પરચિત્તસમિત્થિતવિજ્ઞપ્તિરૂપત્વાત્ તત્ર પ્રતિભાસિજ્ઞાનેન સમુત્થાપકચિત્તં ગમ્યત ઇતિ । કિં તર્હિ? તસ્ય કાર્યત્વાત્ ।
નોચ્યત ઇત્યાદિ । પરચિત્તેન સમુત્થિતા પરચિત્તસમિત્થિતા । પરચિત્તસમિત્થિતા ચ વિજ્ઞપ્તિશ્ચેતિ પરચિત્તસમુત્થિતવિજ્ઞપ્તિઃ । સા યસ્ય પ્રતિભાસિનો જ્ઞાનસ્ય રૂપં સ્વભાવો ઽસ્તિ તત્તથા । તસ્ય ભાવઃ તત્ત્વમ્ । તસ્માત્ પરચિત્તસમુત્થિતવિજ્ઞપ્તિરૂપત્વાત્ । તત્ર વિજ્ઞપ્તેઃ પ્રતિભાસો ઽસ્યાસ્તીતિ પ્રતિભાસિ । એવમુક્તં ભવતિ - યસ્માત્ તત્ર પ્રતિભાસિ જ્ઞાનં પરચિત્તસમુત્થિતવિજ્ઞપ્તિરૂપમ્, તસ્માત્ સમુત્થાપકચિત્તં ગમ્યત ઇતિ વયમપિ નાભ્યુપગચ્છામઃ । યદિ નાભ્યુપગમ્યતે, કિં તર્હિ અભ્યુપગમ્યત ઇતિ ચેત્? આહ - કિં તર્હિ? તસ્ય કાર્યત્વાદ્ ઇતિ । યસ્માદ્ વિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસિજ્ઞાનં પરચિત્તસ્ય કાર્યમ્, તસ્માત્ પરચિત્તં ગમ્યતે । અત્ર પરચિત્તં વક્તુશ્ચિત્તમભિપ્રેતમ્

યદિ શ્રોતૃસન્તાનાજ્જાતે ક્રિયાવાગાકારકે જ્ઞાને વિજ્ઞપ્તિત્વેન નેષ્યેતે, કા પુનરન્યા વિજ્ઞપ્તિશ્ચેત્ । તસ્માદાહ -
વિજ્ઞપ્તિરિતિ સમુત્થાપકચિત્તસન્તાનાજ્જાતે ક્રિયાવાગાકારકે જ્ઞાને એવ । વિજ્ઞપ્તિરિત્યાદિ । સમુત્થાપકચિત્તસન્તાનાજ્જાતે યે ક્રિયાવાગાકારકે જ્ઞાને તે વિજ્ઞપ્તિત્વેન વ્યપદિશ્યેતે । એવમુક્તં ભવતિ - વક્તુરેવ યે ગમનાભિલાપને ક્રિયાવાગાકારકે જ્ઞાને તે વિજ્ઞપ્તીતિ ઉચ્યેતે

સમુત્થાપકચિત્તં સ્વપરસન્તાનગતયોઃ ક્રિયાવાગાકારકજ્ઞાનેયોર્યથા કારણભાવો ભવતિ તદ્દર્શયિતુમાહ -
સમુત્થાપકચિત્તં ચ તયોરેવોપાદાનકારણમ્, સન્તાનાન્તરજ્ઞાનયોસ્તુ અધિપતિપ્રત્યયઃ । સમુત્થાપકચિત્તમ્ ચ તયોરિત્યાદિ । ઉપાદાનાકારણમસાધારણકારણે વર્તતે । સમુત્થાપકચિત્તં સ્વસન્તાનગતયોઃ ક્રિયાવાગાકારકયોરેવોપાદાનકારણમ્, પરસન્તાનસમ્બદ્ધયોસ્ત્વધિપતિપ્રત્યયઃ । તચ્ચોપાદાનકારણં પરતમપેક્ષ્ય ઉપન્યસ્તમ્ । સ્વમતે તુ ઉપાદાનકારણમાલયવિજ્ઞાનમિષ્યતે, ન તુ વિવક્ષાચિત્તમ્

એવં તાવત્ સ્વસન્તાનાગતયોઃ ક્રિયાવાગાકારકયોર્વિજ્ઞપ્તિવં પ્રતિપાદિતમ્ । સન્તાનાન્તરસંબદ્ધયોશ્ચ સાધયિતુમાહ -
વિજ્ઞપ્તેરૂપાદાનાત્તે જનિતે । તત્સમ્બન્ધેનોપચારાદ્ વિજ્ઞપ્તી ભવતઃ । વિજ્ઞપ્તેરૂપાદાનાત્તે જનિતે ઇત્યાદિ । વિજ્ઞપ્તેર્યદુપાદાનકારણં તેન તે સન્તાનાન્તરસમ્બદ્ધક્રિયાવાગાકારકે જ્ઞાને જનિતે । તજ્જનિસમ્બન્ધેન તેન હેતુના ઉપચારાદ્ વિજ્ઞપ્તીતિ વ્યપદિશ્યેતે

સ્યાન્મતમ્ - સ્વસમુત્થાપકચિત્તસ્ય વિજ્ઞાપનાદ્ વિજ્ઞપ્તિઃ । ન હિ શ્રોતા વક્તૃસન્તાનાજ્જાતે ક્રિયાવાક્પ્રતિભાસિજ્ઞાને ઉપલભતે । તથા હિ, વક્તા શ્રોતા ચોભાવપિ સ્વસ્વપ્રતિભાસમનુ ભવતઃ । તત્કથં તે ઽનાલમ્બને વિજ્ઞપ્તિત્વેન સ્વસમુત્થાપકસ્ય ગમકે ઇતિ । તસ્માદાહ -
ભવતુ સ્વપરયોઃ સ્વસ્વપ્રતિભાસસ્યાનુભવઃ, તૈમિરિકદ્વયદૃષ્ટદ્વિચન્દ્રવત્ । તથાવિધવિજ્ઞાનસ્ય હેતુઃ વાસનોત્પાદસ્વભાવવિશેષો ઽનાદિકાલિકૈકાર્થગ્રાહાધ્યવસાયિત્વાત્, એકહેતુસમ્ભૂતયોઃ સ્વપરવિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનયોઃ વિજ્ઞપ્તિત્વેન ઉપચારઃ ।
ભવતુ સ્વપરયોરિત્યાદિ । સ્વપરેતિ વક્તા શ્રોતા ચ । સ્વસ્ય સ્વસ્ય પ્રતિભાસસ્ય અનુભવઃ સ્વસ્વપ્રતિભાસસ્યાનુભવઃ । તૈમિરિકદ્વયેન પ્રતિભાસસ્યાનુભવઃ તૈમિરિકદ્વયદૃષ્ટદ્વિચન્દ્રમ્ । તેન તુલ્યત્વાત્ તદ્વત્ । તથાવિધવિજ્ઞાનમિતિ એકાર્થગ્રાહાધ્યવસાયિ વિજ્ઞાનં મતમ્ । તસ્ય હેતુઃ એકાર્થગ્રાહાધ્યવસાયસ્યાનુભવિતૃ પૂર્વવિજ્ઞાનમ્ । તજ્જનિતા વાસના શક્તિરૂપા । તસ્યા ઉત્પાદ ઉત્પાદવ્યયલક્ષણપરમ્પરાયા ઉદયઃ । સ્વરૂપ ઉત્પાદસ્વભાવઃ । તસ્ય વિશેષ એકાર્થગ્રાહાધ્યવસાયિવિજ્ઞાનોપજનને સમર્થાત્મનિ સ્થિતિઃ ।
અનાદિશ્ચાસૌ કાલશ્ચેતિ અનાદિકાલઃ । તસ્માદાગતો ઽનાદિકાલિકઃ । અથ વાનાદિકાલે ભવો ઽનાદિકાલિકઃ । ન આદિકાલિકઃ અનાદિકાલિકઃ । એકશ્ચાસૌ અર્થશ્ચેતિ એકાર્થઃ । ગમનવાગાદિસ્વપરવિજ્ઞપ્ત્યોઃ બુદ્ધ્યા એકીકરણમ્ । એકાર્થગ્રાહેતિ એકાર્થગ્રાહિજ્ઞાનમ્ । એકાર્થગ્રાહાધ્યવસાયિ ઇતિ અધ્યવસાયિજ્ઞાનમ્ । તથા હિ, વક્તા ચૈવં ચિન્તયતિ - યન્મયા કથિતં તત્ શ્રોત્રા જ્ઞાતમ્ । શ્રોતાપ્યેવં ચિન્તયતિ - યદનેન કથિતં તન્મયા પ્રતીતમ્ । ઇત્યેવં એકાર્થગ્રાહાધ્યવસાયઃ ।
એકહેતુના સમુત્થાપકેન યે સમ્ભૂતે તે એકહેતુસમ્ભૂતે । સ્વપરવિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનયોઃ વક્તૃશ્રોતૃક્રિયાવાગાકારકજ્ઞાનયોઃ વિજ્ઞપ્તિત્વેનોપચારઃ વિજ્ઞપ્તિત્વેન વ્યપદેશઃ । એવં વક્તા શ્રોતા ચ સ્વસ્વપ્રતિભાસમનુભવતઃ । તથાપિ તયોઃ ય એકહેતુસમ્ભૂતે ક્રિયાવાગાકારકજ્ઞાને ત એકાર્થપ્રતીતિનિયમાદ્ વિજ્ઞપ્તિત્વેન વ્યપદિશ્યેતે ।
એકાર્થગ્રાહાધ્યવસાયસ્તુ તથાવિધવિજ્ઞાનસ્ય હેતુર્વાસનોત્પાદસ્વભાવવિશેષો ઽનાદિકાલિકત્વાદ્ । તૈમિરિકદ્વયદૃષ્ટદ્વિચન્દ્રવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ । એકઃ તૈમિરિકઃ દ્વિતીયં તૈમિરિકં ઽપશ્યઽ ઇતિ "અપરં ચન્દ્રંઽ દર્શયતિ । તેન ચ ઽદૃશ્યતે" ઇત્યુચ્યતે । તત્ર ઽમયા અસ્મૈદર્શિતઃઽ ઇત્યેવં દર્શકસ્યાભિમાનો ભવતિ । શ્રોતાપિ ઽઅનેન મહ્યં દર્શિતઃ ઇતિ ચિન્તયતિ । તથાપિ તૌ સ્વસ્વપ્રતિભાસં પ્રતિવિત્તઃ । તદ્વદત્રાપિ એકાર્થપ્રતીતિનિયમાત્ સ્વપરવિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનયોર્વિજ્ઞપ્તિત્વેનોપચારો ભવતિ

તૃણાવલમ્બિન ઇવ બાહ્યાર્થબાદિનઃ પ્રાહુઃ -
કિઞ્ચ ક્રિયાદિપ્રતિભાસિવિજ્ઞાનાત્ કાર્યલિઙ્ગાજ્જાતં યત્પરચિત્તજ્ઞાનં
તત્પરચિત્તં વિષયીક્રિયત આહોસ્વિન્ન? વિષયીકરણે ઽર્થાન્તરં સ્યાત્ ।
અવિષયત્વે તુ કથં જ્ઞાનેન પરચિત્તસત્તા પ્રતીયતે? તત્સ્વરૂપાજ્ઞાને
તત્સિદ્ધેરસમ્ભવાદિતિ ચેત્?
કિઞ્ચ ક્રિયાદિપ્રતિભાસીત્યાદિ । ક્રિયાદિપ્રતિભાસો ઽસ્તિ યસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય તત્ ક્રિયાદિપ્રતિભાસિવિજ્ઞાનમ્ । તદેવ કાર્યલિઙ્ગમ્ । તસ્માજ્જાતં ક્રિયાદિપ્રતિભાસિવિજ્ઞાનાત્ કાર્યલિઙ્ગાજ્જાતં યત્ પરચિત્તસ્ય સ્વરૂપં વિષયીકરોતિ આહોસ્વિન્નેતિ દ્વિધા પરીક્ષા । પ્રથમવિકલ્પે દોષં દર્શયોતુમાહ - વિષયીકરણ ઇત્યાદિ । યદિ નામ વિષયીકરોતિ, તદા તસ્ય વિષયઃ પૃથક્ સ્યાત્ । દ્વિતીયવિકલ્પમુપદર્શયન્નાહ - અવિષયત્વે ત્વિત્યાદિ । અથ ન વિષયીકરોતિ, તદા કથં પરચિત્તસત્તા જ્ઞાયતે? કથં ન જ્ઞાયતે? આહ - તત્સ્વરૂપાજ્ઞાન ઇત્યાદિ । તત્સ્વરૂપજ્ઞાનાધીનો હિ ભાવોપચારઃ । સ તુ તદભાવે ન ભવતીતિ પૂર્વપક્ષઃ

સિદ્ધાન્તવાદિનઃ -
એષ પ્રસઙ્ગો ઽપિ સમઃ ।
એષ પ્રસઙ્ગો ઽપિ સમ ઇતિ

સમતાં દર્શયિતુમાહ -
ક્રિયાવાગ્ભ્યાં પરચિત્તપ્રતિપત્તિમતામપિ તત્સ્વરૂપવિષયીકરણે સ્વચિત્તજ્ઞાનવત્તદાકારસ્યાપિ જ્ઞાનં પ્રસજ્યેત । તદજ્ઞાને તુ તેન તત્સ્વરૂપસ્ય ગ્રહણં કથમ્ ।
ક્રિયાવાગ્ભ્યામિત્યાદિ । કિઞ્ચ યદા બાહ્યાર્થાવાદિભિઃ ક્રિયાવાગ્ભ્યાં લિઙ્ગાભ્યાં પરચિત્તં જ્ઞાયતે, તદા તસ્ય પરચિત્તસ્ય સ્વરૂપં વિષયીક્રિયત આહોસ્વિન્ન? યદિ નામ વિષયીક્રિયતે, તદા પરચિત્તસ્યાકારો ઽપિ જ્ઞાયેત । અથ ન વિષયીક્રિયતે, તદા તેન જ્ઞાનેન પ્રતિપત્ત્રા વા કથં જ્ઞાયેત?

બાહ્યાર્થાવાદિનાં મતમાશઙ્કિતુમાહ -
અથ લિઙ્ગાત્ સામાન્યાધિગતેઃ નાકારસ્ય પ્રતીતિરિતિ ચેત્?
અથ લિઙ્ગાત્ સામાન્યાધિગતે ઇત્યાદિ । યસ્માલ્લિઙ્ગં સામાન્યેન વ્યાપ્તમ્, ન તુ વિશેષેણ ।
તસ્માત્સામાન્યમેવ જ્ઞાયતે, ન વિશેષ ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
કિઞ્ચ તત્સામાન્યં પરચિત્તમેવાન્યદ્વા ઽહોસ્વિદવાચ્યમ્ ।
કિઞ્ચ તત્સામાન્યમિત્યાદિ । કિઞ્ચ તત્સામાન્યં પરચિત્તમેવ વા, અન્યદ્વા, આહોસ્વિદવાચ્યમિતિ ત્રિધા પરીક્ષા

વિકલ્પદ્વયં નિરાકર્તુમાહ -
અન્યત્વાવાચ્યત્વયોરેકત્વે ત્વનેન તત્સામાન્યમેવ ગૃહ્યેત, ન પરચિત્તમ્ ।
તત્કથમનેન તદ્ ગમ્યતે ।
અન્યત્વાવાચ્યયોરેકત્વ ઇત્યાદિ । અન્યત્વપક્ષે સામાન્યમેવ ગૃહ્યેત, ન પરચિત્તમ્ । તસ્માત્ કથમનેન જ્ઞાનેન તત્ પરચિત્તં જ્ઞાયતે? અવાચ્યત્વપક્ષે ઽપિ એષ એવ નયઃ

અભેદપક્ષં નિરાકર્તુમાહ -
નાપિ સામાન્યં પરચિત્તમેવ । તથા સતિ તદાકારસ્તાપિ જ્ઞાનં પ્રસજ્યેત ઇત્યુક્તમ્ ।
નાપિ સામાન્યં પરચિત્તમેવેત્યાદિ । નાપિ સામાન્યં પરચિત્તસ્ય સ્વરૂપમ્ । કસ્માત્? આહ - અથા સતીત્યાદિ । યદિ પરચિત્તાદનન્યસ્ય સામાન્યસ્ય ગ્રહણમભ્યુપગમ્યતે, તદા પરચિત્તાકારસ્યાપિ જ્ઞાનં પ્રસજ્યેત ઇત્યુક્તં પ્રાક્

સ્યાદેતત્ - તથાસ્તુ, કો દોષઃ? ઉચ્યતે -
ન હ્યેષા અનુમાનપ્રક્રિયા । ન હ્યેષા અનુમાનપ્રક્રિયેતિ

તદેવ વિવૃણોતિ -
ન હ્યનુમાનમર્થસ્વરૂપસ્ય ગ્રાહકમ્ । પ્રત્યક્ષવત્ પ્રતિભાસાસવિશિષ્ટત્વાદેઃ પ્રસઙ્ગાત્ । ન હ્યનુમાનમર્થસ્વરૂપસ્યેત્યાદિ । ન હ્યનુમાનં સ્વલક્ષણસ્ય ગ્રાહકત્વેનેષ્યતે । પ્રત્યક્ષેતિ તુ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ । કથન્ન સ્વલક્ષણસ્ય ગ્રાહકત્વેનેષ્યતે ચેત્? આહ - પ્રતિભાસાવિશિષ્ટત્વાદેઃ પ્રસઙ્ગાદિતિ । અનુમાનસ્યાપિ પ્રત્યક્ષવત્ સ્ફુટાભતા સ્યાત્ । આદિરિત્યનેન પ્રત્યક્ષોદ્ભૂતધર્મિણો અતીતાદિવિષયસ્ય ચાગ્રાહકત્વમપિ પ્રસજ્યેત

સ્યાદેતત્ - પ્રતિભાસાવિશિષ્ટત્વાભ્યુપગમ્યત એવેતિ । આહ -
તેન નાસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ।
તેન નાસ્ય પ્રામાણ્યમિતિ । પ્રતિભાસાવિશિષ્ટત્વાદાવભ્યુપગતે સતિ અનુમાનેનાર્થસ્વરૂપસ્ય ગ્રહણમ્ । તેન ભવતુ પ્રામાણ્યમિતિ ચેત્? નૈષ ન્યાયઃ

યદિ પ્રમાણસ્ય સ્વલક્ષણગ્રહણનિબન્ધનત્વં નેષ્યતે, તત્કથમસ્ય પ્રમાણ્યમિતિ ચેદાહ -
તત્સ્વરૂપાગ્રહે ઽપ્યભિપ્રેતાર્થાવિસંવાદાત્ પ્રામાણ્યમ્ ।
તત્સ્વરૂપાગ્રહે ઽપીત્યાદિ । ન હ્યનુમાનેન વિષયસ્વરૂપસ્ય ગ્રહણમ્, અપિતુ અભિપ્રેતાર્થાવિસંવાદકત્વાત્ પ્રામાણ્યમિષ્યતે । ક્વચિત્ ગ્રન્થે ઽતેન નાસ્ય પ્રામાણ્યમ્ઽ ઇતિ પાઠઃ । તત્ર ત્વેવં યોજનીયમ્ - યદા પ્રતિભાસાદયો ઽભિન્નાઃ, તદા પ્રમાણમેવ ન તદિતિ । યદિ અનુમાનેન સ્વલક્ષણં ગૃહ્યેત, તર્હિ પ્રમાણમેવ નેષ્યતે । કથમ્? આહ - તત્સ્વરૂપાગ્રહે ઽપીત્યાદિ । સ્વરૂપસ્યાગ્રહે ઽપ્યભિપ્રેતાર્થાવિસંવાદિત્વાદસ્ય પ્રામાણ્યમ્, ન તુ સ્વલક્ષણગ્રહણાદિતિ

સ્યાદેવમ્ - સ્વલક્ષણસ્યાગ્રહણે ઽપ્યપરાપરાનુમાનેન પરચિત્તમનુમીયતે । કથં તદ્ગ્રહણં નિવાર્યતે? અત આહ -
ધૂમાદિલિઙ્ગાજ્જાતમપિ ન વહ્ન્યાદિસ્વરૂપવિષયિ, દૃષ્ટેનાવિશેષપ્રસઙ્ગાત્,
અનુમાનસ્યાતીતાદૌ નિઃસ્વભાવતાયાં ચાપ્રવૃત્તેઃ, અર્થક્રિયાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ધૂમાદિલિઙ્ગાજ્જાતમપીત્યાદિ । ન હિ ધૂમાદિલિઙ્ગાજ્જાતમનુમાનં વહ્ન્યાદેઃ સ્વરૂપસ્ય ગ્રાહકત્વેનેષ્યતે । કથમ્? આહ - દૃષ્ટેનાવિશેષપ્રસઙ્ગાદિતિ । યદ્યનુમાનં સ્વલક્ષણવિષયં ગૃહ્ણીયાત્, તદા પ્રત્યક્ષેણ તુલ્યત્વં પ્રસજ્યેત । નાપ્યનુમાનમતીતાનાગતવિષયિ, વસ્તુનઃ નિઃસ્વભાવતાવિષયિ ચ સ્યાત્ । પ્રત્યક્ષપ્રતિભાસસ્યેવાનુમાનવિકલ્પપ્રતિભાસસ્યાપ્યર્થક્રિયાકારિત્વં સ્યાત્

સ્યાદેતત્ - પરચિત્તાનુમાને તસ્યાવિસંવાદિત્વમેવ નાસ્તિ । અત આહ -
પરચિત્તાનુમાને ઽપ્યભિપ્રેતાર્થાવિસંવાદો ઽસ્ત્યેવ ।
પરચિત્તાનુમાને ઽપીત્યાદિ

અવિસંવાદિત્વસ્યોપપત્તિં દર્શયન્નાહ -
તત્પ્રવર્તનદ્વારેણ પ્રાણ્યન્તરસત્તાં પ્રતિપદ્ય પુનઃ પુનર્વ્યવહારપ્રવૃત્તૌ તદાધિપત્યાદાગતાર્થસ્ય પ્રાપ્તેઃ ।
તત્પ્રવર્તનદ્વારેણ પ્રાણ્યન્તરમિત્યાદિ । પ્રવૃત્તિવ્યાપારાત્ પરચિત્તસ્યાનુમાનમ્ । તદ્દ્વારેણ પ્રાણ્યન્તરસત્તાં પ્રતિપદ્ય યદિ પુનઃ પુનર્વ્યવહારપ્રવૃત્તિમભિલાષવ્યાયામાન્યત્રાન્યત્રગમનાદિકાં કુર્યાત્, તદા પ્રાણ્યન્તરરાધિપત્યેનાગતો ઽર્થસ્સંલાપાદિઃ પ્રાપ્યતે । અથ વા પુનઃ પુનર્વ્યવહારપ્રવૃત્તિમભિલાષવ્યાયામદેશાન્તરગમનાદિકાં કુર્યાત્, તદા પ્રાણ્યન્તરાધિપત્યેન અગતો ઽર્થઃ સંલાપાત્ । અથ વા પુનઃ પુનર્વ્યહારે પ્રવર્તનમિતિ સંલાપાદનુ ગૃહપ્રવેશઃ, તદનુ આસનદાનમ્, તદનુ ચાન્નપાનદાનમ્, તદનુ ચ શય્યાસનપ્રજ્ઞપનમ્, પાદપ્રક્ષાલનોદકદાનમ્, પાદમર્દનમિત્યાદીનિ

કિં પુનરુત્તરવ્યહારસાધનાય પ્રામાણ્યમિષ્યત ઇતિ ચેત્? અત આહ -
તન્માત્રફલચિન્તકસ્ય લોકસ્ય પ્રાણ્યન્તરાનુમાને પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
તન્માત્રફલચિન્તકસ્યેત્યાદિ । તન્માત્રં ફલમિતિ તન્માત્રફલમ્ । તદિતિ શબ્દો ઽર્થક્રિયાયાં વર્તતે । માત્રેતિ શબ્દઃ માને । યો લોકઃ તન્માત્રફલં ચિન્તયતિ સઃ તન્માત્રફલચિન્તકઃ પ્રવૃત્તઃ । એવમુક્તં ભવતિ - યો લૌકિકપ્રાણ્યન્તરસત્તામનુમિનોતિ, સઃ પ્રાણ્યન્તરધિપત્યાદાગતામ્ અર્થક્રિયાં પ્રાપ્નોતિ । ચેતિ શબ્દેન તન્માત્રં લોકસ્ય પ્રવૃત્તિફલમિત્યર્થો ઽવસીયતે

કથમેતત્? આહ -
ઉત્તરાર્થવિશેષપ્રતિભાસિજ્ઞાનાનુભવોદયમાત્રેણ પુરુષસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ।
ઉત્તરાર્થવિશેષપ્રતિભાસીત્યાદિ । ઉત્તારાર્થવિશેષો દાહપાકાદિઃ । તથા પ્રતિભાસિતું શીલં યસ્ય જ્ઞાનસ્ય તત્તથા । તસ્યાનુભવઃ ઉત્તરાર્થવિશેષપ્રતિભાસિજ્ઞાનાનુભવઃ । તસ્યોદય એવ ઉદયમાત્રમ્ । નિરાકાઙ્ક્ષ ઇત્યાકાઙ્ક્ષારહિતઃ । તસ્ય ભાવઃ તત્ત્વમ્ । તસ્માત્ નિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્ । એવમુક્તં ભવતિ - યદા પુરુષસ્ય વહ્ન્યુપલબ્ધેરનુ દાહાદિપ્રતિભાસિજ્ઞાનાનુભવોદયઃ, તદૈવાયં નિરાકાઙ્ક્ષો ભવતિ

ભવતુ તન્માત્રેણૈવ પુરુષઃ નિરાકાઙ્ક્ષઃ, કિન્તુ કથં તન્માત્રેણ પૂર્વજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યમિતિ ચેત્? આહ -
પૂર્વજ્ઞાનેન વ્યવહારસમાપ્તેઃ કૃતાર્થત્વં પ્રમાણત્વેન સિદ્ધત્વાત્ । પૂર્વજ્ઞાનેનેત્યાદિ । યસ્માદ્ યથોક્તવિધિના પૂર્વજ્ઞાનેન વ્યવહારપરિસમાપ્તિઃ, તસ્માદ્ અર્થક્રિયાકારિત્વં પ્રમાણત્વેન વ્યવસ્થાપ્યતે

અત્ર પરો વ્યભિચારં દર્શયન્નાહ -
નનુ સ્વપ્ને ઽપિ પૂર્વજ્ઞાનાદુત્તરાર્થપ્રતિભાસિજ્ઞાનાપુત્પદ્યતે । ન તન્માત્રેણ પૂર્વજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યં યુજ્યતે, તદાનીં સર્વેષાં જ્ઞાનાનાં ભ્રાન્તત્વાત્ ।
નનુ સ્વપ્ને ઽપીત્યાદિ । સ્વપ્ને ઽપિ પૂર્વજ્ઞાનનિમિત્તકમુત્તરાર્થક્રિયાપ્રતિભાસિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । ન તન્માત્રેણ પૂર્વજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યં યુજ્યતે । કથં ન યુજ્યતે? આહ - તદાનીં સર્વેષાં જ્ઞાનાનામિત્યાદિ । સ્વપ્ને સર્વાણિ જ્ઞાનાનિ ભ્રાન્તાન્યેવેતિ પૂર્વપક્ષઃ

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ -
તત્ર વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનં ન કદાચિચ્ચિત્તસ્પન્દનાધિપત્યેન વિના ઉદ્ભવતીત્યતઃ તાભ્યાં તે અનુમીયેતે । ભ્રાન્તિવશાત્ કદાચિદ્ વ્યવહિતે ઽપ્યુદેતિ, ન તુ તદાધિપત્યરહિતત્વમ્ । વિશેષસ્ત્વસ્તિ સાક્ષાત્પરમ્પરયા ચેત્યુક્તમ્ ।
તત્ર વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનમિત્યાદિ । ક્રિયાવાગાકારકં જ્ઞાનં સ્પન્દનાધિપત્યેન વિના નોદ્ભવતિ । ઇત્યતઃ તાભ્યાં તે અનુમીયેતે । વિશેષસ્ત્વસ્યેષઃ - તતો ઽપિઓ ઉપપ્લુતાવસ્થાયાં વ્યવહિતાધિપત્યાત્ પરમ્પરયા ઉદયઃ, જાગ્રદવસ્થાયાં તુ અવ્યહિતત્વેન । સર્વમેતદ્ વિવેચિતં પ્રાગેવ

એવં વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનાનામુભયોરપ્યવસ્થયોઃ સ્પન્દનાયત્તત્વં સાધયિત્વા સ્વપ્નાવસ્થાયાં વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનાદ્ ઉત્તરકાલભાવિજ્ઞાનાનિ યથા સ્પન્દનાયત્તાનિ ભવન્તિ તથા પ્રતિપાદયિતુમાહ - તત્ર યથા પૂર્વવિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનાનાં પરમ્પરયા સ્પન્દનાધિપત્યાદુદયઃ તથા તદુત્તરાવસ્થાભાવિનામપિ ।
તત્ર યથા પૂર્વવિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનાનામિત્યાદિ । સ્વપ્નાવસ્થાયાં યથા પૂર્વવિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનાનાં પરમ્પરયા સ્પન્દનધીપત્યાદુદયઃ, તથા તદુત્તરાવસ્થાભાવિનામપિ । તત્ર પરમ્પરા ત્વેવમ્ - જાગ્રદવસ્થાયાં પ્રથમં તાવત્ પરસ્પન્દનાધિપત્યાદ્ વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાને, તાભ્યાં પ્રાણ્યન્તરસત્તાયા અનુમાનમ્, પ્રાણ્યન્તરસત્તાનુમાનાત્ પ્રવેશજ્ઞાનમ્, તદનુ અભિવાદનનમસ્કારજ્ઞાને, તાભ્યામપ્યનુ સંલાપાસનદાનાદિજ્ઞાનમ્, તથા ચ પઠનપાઠનસ્વાધ્યાયાદિજ્ઞાનાનિ, તતસ્તાવત્ કાલક્રમેણ શયનજ્ઞાનમ્, તતઃ નિદ્રામુપૈતિ । નિદ્રાપૂર્વભાવનાવશાચ્ચ પુનર્વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનયોરુદયઃ । તતઃ પુનઃ પ્રાણ્યન્તરસત્તાયા અનુમાનમ્ । તતશ્ચ પુનઃ પ્રવેશસંલાપાદિજ્ઞાનાનામુદયઃ

પ્રવેશાદિજ્ઞાનાનાં પારમ્પર્યેણોત્પત્તિઃ । તામેવ દર્શયન્નાહ -
વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનાશ્રયસ્પન્દનોત્તરાવસ્થાચિત્તસન્તાનાદેવ પરમ્પરયોત્પાદઃ ।
વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનાશ્રયેત્યાદિ । જાગ્રદવસ્થાયાં વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનસ્યાશ્રયો યત્પરસન્તાનવર્તિસ્પન્દનં તસ્ય ઉત્તરાવસ્થા, યા પ્રમાત્રનુમાનસ્યોત્તરવર્તિસંલાપાદિવ્યવહારાકારજ્ઞાનજનનસમર્થા । તદ્ભાવીનિ યાનિ ચિત્તાનિ વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનાશ્રયસ્પન્દનોત્તરાવસ્થાચિત્તસન્તાનઃ, તસ્માદ્ યથોક્તપ્રકારેણ સ્વપ્નાવસ્થાયાં પ્રવેશાદિજ્ઞાનાનાં પરમ્પરયોત્પાદઃ

સ્યાન્મતમ્ - ભવતુ પરમ્પરયોત્પાદઃ, વ્યભિચારસ્તુ તદવસ્થ એવ । અત એવાહ -
તત્રાપિ યાદૃગનુમાનં તાદૃગવિસંવાદો વ્યવહારશ્ચાપ્યસ્ત્યેવેતિ કેનાપિ ન ગૃહ્યેતે ।
તત્રા યાદૃગનુમાનમિત્યાદિ । સ્વપ્નાવસ્થાયામપિ યાદૃક્ યાવત્કાલં પરચિત્તસ્ય અનુમાનં તાદૃક્ તાવત્કાલમાત્રં સંલાપાદિરૂપો ઽવિસંવાદો ઽસ્ત્યેવ । અન્યો ઽન્યસંબદ્ધો વ્યવહારશ્ચાપિ તાવત્કાલમ્રાત્રમસ્ત્યેવ । ઇત્યતઃ ન કશ્ચિદ્ વ્યભિચારદોષઃ । અન્યૈશ્ચાસ્યૈવાન્યથા વ્યાખ્યા ક્રિયતે । ત એવં વ્યાચક્ષતે - તત્ર સ્વપ્નાવસ્થાયામપિ કાર્યલિઙ્ગસ્ય કારણે ઽવ્યભિચારાદ્ યાદૃક્ ઉત્પત્તિધર્મતયા પરમ્પરયા પૂર્વજ્ઞાનસ્યાનુમાનમ્, તાદૃક્ અપ્રબુદ્ધચિત્તસ્યાપ્યર્થક્રિયાપ્રતિભાસોદયલક્ષણો ઽવિસંવાદો ઽસ્ત્યેવ । કાલવિપ્રકૃષ્ટાકારાનુમાનસ્યાવિસંવાદલક્ષણસદ્ભાવાદેવ વ્યવહારશ્ચાપિ । ઇત્યતઃ કેનાપિ ન ગૃહ્યત ઇતિ

તથા પરાભૂતો ઽપિ બાહ્યાર્થવાદી ધૃતિમત્યજન્ પુનરાચષ્ટે -
પરચિત્તાનુમાનેન તત્સ્વરૂપાગ્રહે ઽપ્યવિસંવાદાદ્ ભવતુ તથા પ્રામાણ્યમ્ ।
સાક્ષાત્ પરચિત્તવિદાં તુ કથમ્? યદિ તાવત્ પરચિત્તસ્ય સ્વરૂપં સાક્ષાત્ જાનન્તિ, તદા તસ્યાર્થાન્તરગ્રહણં સ્યાત્ । અથ ન જાનન્તિ, કથં તે સાક્ષાદ્વિદઃ?
પરચિત્તાનુમાનેનેત્યાદિ । પરચિત્તાનુમાનેન તત્સ્વરૂપાગ્રહે ઽપ્યવિસંવાદાદ્ ભવતુ તસ્ય પ્રામાણ્યમ્, યે તુ સાક્ષાત્ પરચિત્તવિદઃ તેષાં તુ કથમ્? યદિ તાવત્ પરચિત્તસ્ય સ્વરૂપં સાક્ષાજ્જાનન્તિ, તદાસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય ગ્રાહ્યમર્થાન્તરં સ્યાત્ । અથ ન જાનન્તિ, તદા કથં તે યોગિનઃ સાક્ષાદ્વિદ ઇતિ મતમ્

હેતુમુપસંહરન્નાહ -
કથં નામ પ્રત્યક્ષેણાર્થસ્વરૂપસ્યાગ્રહણં ચ ભવતિ । અથ ન ગૃહ્યતે, કથં તર્હિ પ્રમણમિતિ ચેત્?
કથં નામ પ્રત્યક્ષેણેત્યાદિ । પ્રત્યક્ષમર્થસ્વરૂપસ્ય ગ્રાહકમિતીષ્યતે । યદિ અર્થસ્વરૂપં ન ગૃહ્યતે, કીદૃક્ તત્પ્રત્યક્ષમ્? અર્થસ્વરૂપાગ્રહણે પ્રમાણત્વં નિરાકર્તુમાહ - અથ ન ગૃહ્યતે કથં તર્હિ પ્રમાણમિતિ । સ્વરૂપગ્રહણનિબન્ધનં હ્યસ્ય પ્રમાણત્વમ્ । ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા

સિદ્ધાન્તવાદિનઃ -
અપ્રહીણગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પયોગિનાં પરચિત્તજ્ઞાનમપિ વ્યવહારે ઽવિસંવાદાદેવ પ્રમાણમ્, રૂપાદિદર્શનવત્; આશ્રયાપરાવૃત્તેઃ ।
અપ્રહીણગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પયોગિનામિત્યાદિ । અપ્રહીણઃ ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પો યેષાં યોગિનાં તેષાં તથા । તેષાં યત્ પરચિત્તજ્ઞાનં તદ્ વ્યવહારે ઽવિસંવાદાદેવ પ્રમાણમ્, અસ્મદાદિસમ્બદ્ધરૂપાદિદર્શનવત્ । ન તુ સ્વરૂપગ્રહણાત્ । અપ્રહીણગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પસ્ય હેતુમ્ આહ - આશ્રયાપરાવૃત્તેરિતિ । તથા હિ, તેષામાલયવિજ્ઞાનલક્ષણમપરાવૃત્તમ્ । તસ્ય પરાવૃત્તિઃ ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પવાસનાયાઃ પ્રહાણમ્

યદિ પરચિત્તજ્ઞાનં ન સ્વરૂપસ્ય ગ્રાહકમ્, કથં તર્હિ તત્ સ્ફુટાકારકં ભવતીતિ ચેત્? આહ -
યોગબલાદ્ધિ તેષાં જ્ઞાનં પરચિત્તકારવિશેષાનુકારિ સ્ફુટાભમુપજાયતે, કર્મદેવાદ્યધિષ્ઠાનબલાત્ સત્યસ્વપ્નદર્શનવત્ । યોગબલાદ્ધીત્યાદિ । ભાવનાબલાદ્ધિ યોગિનાં પરચિત્તજ્ઞાનં પરચિત્તાકારવિશેષાનુકારિ સ્ફુટમુપજાયતે, યથા કર્મબલાદ્ દેવાદ્યધિષ્ઠાનબલાચ્ચ સત્યસ્વપ્નદર્શિનાં જ્ઞાનં સ્ફુટમર્થાકારમુદેતિ

યદ્યેવં ચિન્ત્યેત - ભવતુ ભાવનાબલાદેવ યોગિનાં પરચિત્તજ્ઞાનમ્, તેન ચિત્તસ્વરૂપસ્યાગ્રહણં તુ કથમિતિ । આહ -
તેષામપિ ન પરચિત્તાવિષયિત્વેન જ્ઞાનમુદેતિ । તે ઽપિ તદાકારસદૃશસ્વચિત્તપ્રતિભાસમેવ જાનન્તીત્યેવમવધારણાદ્ પરચિત્તવિદ ઇતિ વ્યવહારઃ । તેષામપિ ન પરચિત્તવિષયિત્વેનેત્યાદિ । તત્ ભાવનાબલાજ્જાતમપિ પરચિત્તસ્ય સ્વરૂપં વિષયીકર્તું ન સમર્થમ્ । તથાવિધાનાં યોગિનાં ગ્રાહ્યગ્રાહકવિક્લ્પસ્યાપ્રહીણત્વાત્ । યદિ યોગિનઃ પરચિત્તસ્ય સ્વરૂપં ન જાનન્તિ, કથં પરચિત્તવિદ ઇત્યવધાર્યતે ચેત્? આહ - તે ઽપિ સ્વચિત્તપ્રતિભાસમ્ ઇત્યાદિ । યોગિનો ઽપિ પરચિત્તાકારસદૃશેન સ્વચિત્તપ્રતિભાસેનૈવ પરચિત્તં જાનન્તિ [ઇતિ પરચિત્તવિદઃ] ઇત્યેવમવધારણં કૃત્વા વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે

યદિ તત્ સ્વરૂપં ન ગૃહ્ણાતિ, કથં તર્હિ પ્રત્યક્ષમ્? કથં ચ પ્રામાણ્યમિતિ ચેદાહ -
તદાકારાનુકારિસ્ફુટાભત્વાત્ તત્પ્રત્યક્ષમ્, અવિસંવાઅદિત્વાચ્ચ પ્રામાણમિતિ મતમ્ । તદાકારાનુકારિસ્ફુટાભત્વાત્ તત્પ્રત્યક્ષમિત્યાદિ । યસ્માત્ પરચિત્તસ્યાકારં સ્ફુટમનુકરોતિ, તસ્માત્ પ્રત્યક્ષમિતિ મતમ્ । યસ્માચ્ચાવિસંવાદિ તસ્માત્ પ્રમાણમ્

પ્રહીણગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પાનાં તથાગતાનાં યત્ પરચિત્તજ્ઞાનમ્, તત્ પરચિત્તસ્ય સ્વરૂપં વિષયીકરોતિ, આહોસ્વિન્ન । યદિ કરોતિ, તસ્યાર્થો ઽર્થાન્તરં સ્યાત્ । અથ ન કરોતિ, તદા ભગવતઃ જ્ઞાનમપ્યયથાર્થ સ્યાદિતિ ચેત્? આહ -
અચિન્ત્યો હિ ભગવતઃ સર્વાર્થાધિગમઃ, સર્વથા જ્ઞાનભિધાનવિષયાતીતત્વાત્ । અચિન્ત્યો હિ ભગવતઃ સર્વાર્થાધિગમ ઇત્યાદિ । અચિન્ત્યો હિ યોગિવર્યાણાં તથા ગતાનાં બુદ્ધગોચરઃ । તેષાં તુ ન કેવલં પરચિત્તજ્ઞાનમચિન્ત્યમ્, અપિ ત્વવિશેષેણ સર્વાર્થસર્વાકારજ્ઞાનમપિ અચિન્ત્યમ્ । કસ્માત્? આહ - તદવસ્થાયાઃ સર્વથા જ્ઞાનભિધાનવિષયાતીતત્વાદિતિ ।
તથાગતઃ જ્ઞાનાદન્યજ્ઞાનેનાવધારયિતુમશક્યત્વાત્ જ્ઞાનવિષયાતીતઃ । તસ્માદ્ સ્વરૂપસ્ય યથાવદનધિગમાદેવ અભિધાનવિષયાતીતઃ ।
તથાગતાનાં પુનઃ દ્વિવિધં સર્વાર્થજ્ઞાનમ્ । આદર્શજ્ઞાનેન સર્વધર્મસ્વભાવતથતાજ્ઞાનમ્, પ્રત્યવેક્ષણજ્ઞાનેન ચ સર્વવસ્તુજ્ઞાનમ્ । તત્ર આદર્શજ્ઞાનં ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પેનાસમ્પ્રયુક્તં ભવતિ । સર્વધર્મસ્વભાવતથતાયાઃ વેદનાત્ સર્વાર્થજ્ઞાનમ્, લોકોત્તરજ્ઞાનસ્વભાવત્વાત્ । પ્રત્યવેક્ષણજ્ઞાનં લોકોત્તરજ્ઞાનપૃષ્ઠલબ્ધગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પસંપ્રયુક્તાત્ સર્વસૂક્ષ્માવૃતવ્યવહિતવસ્તૂનાં સર્વાકારં જાનાતીત્યતઃ લૌકિકસર્વાકારજ્ઞાનમ્, લોકોત્તરજ્ઞાનપૃષ્ઠલબ્ધલૌકિકજ્ઞાનસ્વભાવત્વાત્ । તસ્માત્ પ્રત્યવેક્ષણજ્ઞાનં સર્વાર્થજ્ઞાનનયેન ન વિરુધ્યતે । નાપિ વિતથમ્, તસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પસદ્ભાવાભ્યુપગમાત્, તસ્ય ચાવિતથત્વેન દર્શનાત્ ।
સમતાજ્ઞાનમાદર્શજ્ઞાનમાલમ્બતે,પ્રતીત્યસમુત્પન્નવસ્તુમાત્રવિષયિત્વાત્ । કૃત્યાનુષ્ઠાનજ્ઞાનં તુ સ્વસામાન્યલક્ષણવિષયિ । એવં સતિ ચતુર્જ્ઞાનસ્વભાવઃ તથાગતઃ । તત્ર આદર્શજ્ઞાનં લોકોત્તરમ્ । તત્પૃષ્ઠલબ્ધાન્યન્યાનિ ચ લૌકિકાનિ । તદેવં ભગવતઃ સર્વાર્થજ્ઞાનમ્ એતેષુ ચતુર્ષુ યથાયોગં યોજનીયમ્