સંતાનાન્તરસિદ્ધિ · ભાગ 11

ધર્મકીર્તિપ્રણીતા સન્તાનાન્તરસિદ્ધિઃ
બુદ્ધિપૂર્વાં ક્રિયાં દૃષ્ટ્વા સ્વદેહે ઽન્યત્ર તદ્ગ્રહાત્ ।
જ્ઞાયતે યદિ ધીશ્ચિત્તમાત્રે ઽપ્યેષ નયઃ સમઃ ॥
આત્મનિ ચિત્તસ્પન્દનપૂર્વૌ ક્રિયાભિલાપૌ દૃષ્ટ્વાન્યત્ર તયોર્દર્શનાદ્યદિ સ્પન્દનમનુમીયેત, ચિત્તમાત્રે ઽપ્યષ નયઃ સમઃ । અતઃ ચિત્તમાત્રતાવાદી અપિ પરચિત્તમનુમાતું શક્નોતિ । તચ્ચ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસિ જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્તરસ્પન્દનવેશેષેણ વિના ભવત્યેવં ન મતમ્ । [1-3]
અથ પરજ્ઞાનસ્ય ક્રિયાનુપલમ્ભાત્ પરધીરનુમાતું ન યુજ્યત ઇતિ ચેત્? ન; તુલ્યત્વાત્ પરો ઽપિ પરજ્ઞાનપૂર્વૌ તૌ કદાપિ ન પશ્યતિ ઽતઃ તેનાપિ તન્ન જ્ઞાયતે । [4-5]
આત્મનશ્ચિત્તસ્ય પરવર્તિનોર્નિમિત્તત્વાનુપપત્તેઃ પરચિત્તં જ્ઞાયત ઇતિ ચેત્ । કિં ન યુજ્યતે? સ્વસમુત્થાપકચિત્તસ્ય પ્રતિસંવેદનાભાવાત્, આત્મચિત્તશ્રયિણોશ્ચાત્મનિ દર્શનાત્ । તાવપિ યદિ યથા સ્યાતાં તાદૃશાવુપલભ્યેયાતામ્ । અન્યથા દર્શનાદન્યનિમિત્તં સિધ્યતીતિ ચેત્? અપરસ્મિન્નપિ સમાનમેવ, સ્વસમુત્થાપકચિત્તસ્ય સંવેદનાભાવાત્ । સ્વચિત્તસ્પન્દનનિમિત્તકે વિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસિની જ્ઞાને ચાન્તર્મુખપ્રતિભાસિની પ્રતીતેઃ બહિર્મુખપ્રતિભાસિની અન્યનિમિત્તદુત્પદ્યેતે । [6-12]
અનિમિત્તે એવ બહિર્મુખપ્રતિભાસિનીતિ કિન્નેષ્યતે ચેત્? અનિમિત્તત્વે સર્વસ્યાનિમિત્તત્વં પ્રસજ્યેત । વિચ્છિન્નાવિચ્છિન્નપ્રતિભાસકૃતો ભેદો ન જ્ઞાનયોઃ સ્પન્દનત્વનિમિત્તભેદવિભાગકૃત્ । તેનાવિચ્છિન્નપ્રતિભાસિનોરપ્યનિમિત્તત્વં ભવેત્, વિશેષાભાવાત્ । તથા સતિ, અવિચ્છિન્નત્વવિશિષ્ટઃ પ્રતિભાસભેદ એવ સ્પન્દનપૂર્વકો ન ભવતિ । કિન્તર્હિ? વિચ્છિન્નસ્યાપિ ક્રિયાવિશેષસ્ય પ્રતિભાસ એવ । શરોપલપ્રક્ષેપણયન્ત્રનિર્માણપરપ્રચાલનાદિક્રિયાવિશેષપ્રતિભાસિનાં વિચ્છિન્નસ્યાપિ પ્રતિભાસસ્ય સ્પન્દનપૂર્વકત્વાત્ । પરકૃતચાલનાદિનાં ચાવિચ્છિન્નસ્યાપ્યતદ્પૂર્વકત્વાત્ । [13-19]
તેન હ્યત્ર ક્રિયાવિશેષમાત્રેણ સ્પન્દનસ્ય પ્રતીતિરિતી યુજ્યતે । તત્ર યદિ કસ્યચિદ્પૂર્વકત્વમ્, ન કો ઽપિ તત્પૂર્વકઃ સ્યાત્, વિશેષાભાવાત્ । અતઃ ક્રિયાવિશેષસામાન્યં સ્પન્દનવિશેષસામાન્યસ્ય ગમકમ્ । તત્ર યથા ક્રિયામુપલભ્ય, આત્મનિ સ્પન્દનાનુપલમ્ભાદન્યત્ર સ્પન્દનપ્રતીતિઃ; તથા ક્રિયાપ્રતિભાસોપલમ્ભને ઽપિ । સમાનમેતત્; પરો ઽપિ પરક્રિયાભિલાપયોર્નિમિત્તં નાસ્તીતિ કિન્નેચ્છતિ? તેનાવશ્યં તૌ સ્પન્દનનિમિત્તકત્વાત્ તદ્ભાવે ન ભવત ઇતિ વક્તવ્યમ્ । પરો ઽપિ તયોઃ પ્રતિભાસૌ તથૈવ વદેત્ । અતઃ નાનયોઃ પરસ્પરં ભેદઃ । [20-26]
યદિ તત્ર પ્રતિભાસિન્યોઃ સ્પન્દનનિમિત્તકત્વમુચ્યતે, સ્વપ્નાવસ્થાયામપિ કિન્નોચ્યતે? સર્વ સમાનમ્ । પરો ઽપિ સ્વપ્નોપલબ્ધપરક્રિયાભિલાપૌ સ્પન્દનનિમિત્તકાવિતિ કિન્ન વદતિ? તયોરભાવાદિતિ ચેત્ । તથોપલબ્ધિસાપ્યાત્ કિન્ન સ્તઃ? અથ મિદ્ધેનોપહતત્વાત્ પુરુષસ્ય અર્થશૂન્યં વિજ્ઞાનં જાયત ઇતિ ચેત્ । પરમતે ઽપિ તસ્માદેવ પરાધિપત્યશૂન્યં વિજ્ઞાનમુપજાયતે । [27-32]
અથ સ્વપ્ને ઽપિ જ્ઞાનસ્યાર્થવત્ત્વાત્તદોપલભ્યમાના અપિ પરસન્તાના એવેતિ ચેત્ । પરં પ્રતિવિગ્રહીતું યદિ યુક્ત્યાગમરહિતસ્તથાવિધો ઽસદ્ વાદઃ સમાશ્રિયેત, તદા પરાભિમતં તસ્ય પરાયત્તત્વં ન કો ઽપિ નિવારયેત્ । એતત્કેષઞ્ચિન્મત એવ સર્વાણિ તથાવિધાનિ જ્ઞાનાનિ સન્તાનાન્તરાયત્તાનિ । વિષેષસ્તુ સાક્ષાત્પરમ્પરયા ચ । કદાચિત્ સ્વપ્ને ઽપિ તસ્ય સાક્ષાત્ સન્તાનાન્તરયત્તા ઇષ્ટૈવ; દેવાદ્યધિષ્ઠાનતઃ સત્યસ્વપ્નદર્શનાત્ । તસ્માદસ્ય નૈતદસદ્વાદસમાશ્રયઃ । [33-38]
તાવત્તયા ક્રિયયાપિ તચ્ચિત્તં કથં જ્ઞાયતે? ચિત્તસ્ય કાર્યત્વાત્ । તસ્ય કાર્યત્વં તુ ચિત્તાન્તરે ઽપિ તુલ્યમિતિ કથન્ન જ્ઞાયતે? અપિ ચ, યદિ તત્ક્રિયા સ્વસત્તામાત્રેણ સ્વસન્તાનં પ્રત્યાયેત્, તદાનુપલભ્યમાનેનાપિ સ્યાત્તથા પ્રતિપત્તિઃ । ન; જ્ઞાનાપેક્ષત્વાલ્લિઙ્ગસ્ય ઇતિ ચેત્ । તદ તત્ર કિમનયા પરમ્પરયા - પરચિત્તાત્ ક્રિયા, ક્રિયાતઃ જ્ઞાનમ્, જ્ઞાનાત્ તસ્ય પ્રતિપત્તિરિતિ । [39-44]
પરચિત્તપ્રભવધર્મિ ક્રિયાપ્રતિભાસિજ્ઞાનમેવાસ્ય ગમકં ભવતિ । તસ્યાધિગતિસ્તુ અન્તશઃ તદાશ્રિતત્વાત્ । સ્પન્દનમાત્રસામાન્યં ક્રિયાભિલાપજ્ઞાનસામાન્યસ્ય કારણત્વાત્ કાર્યેણ કારણસ્ય ગતિઃ । તત્ર આત્મસ્પન્દનનિમિત્તકસ્યાન્તર્મુખવૃત્તિઃ, અન્યસ્યાન્યથા । પ્રાયેણાધિકૃત્યાસૌ ભેદઃ । એતયોઃ સઃ કાર્યકારણભાવઃ સ્વાપાદ્યવસ્થાયામિતરસ્યામપિ ચ સમાનઃ । ભ્રાન્ત્યવસ્થાયાં યથાસ્વં પ્રત્યયવિશેષોપાશ્રયાત્ પરસ્પન્દનદિનિમિત્તોદ્ભૂતવિજ્ઞાનવાસનૈવ કદાચિત્પરાભોગાદેઃ વ્યવહિતાદપિ વૃત્તિં લભતે: ન ત્વત્યન્તાસદાભોગાત્ । તસ્માત્ સર્વાવસ્થાસુ ક્રિયાદિવિજ્ઞપ્તેઃ ચિત્તસ્પન્દનમનુમીયત એવ । [45-51]
ક્રિયાતઃ સ્પન્દનપ્રતિપત્તૌ સ્વાપ ઇતરસ્મિઞ્ચ સ્યાત્પ્રતિપત્તિરથ વા નૈવ કદાચન । પરસ્પન્દનભાવે ઽપિ ક્રિયાલમ્બનોદયાત્ । ભવત્વાલમ્બનોદયઃ, ન તુ ક્રિયા । ક્રિયયા સ્પન્દનં ગમ્યતે । ભ્રાન્ત્યવસ્થાનાં ક્રિયૈવ ન ભવતિ, અર્થશૂન્યજ્ઞાનોદયાન્ન દોષઃ । સર્વપ્રકારવ્યપદેશસામ્યાત્ કદાચિજ્જ્ઞાનમર્થશૂન્યમ્, અન્યદાન્યથા ઇત્યેષો ઽધિકારઃ કુતો લબ્ધઃ? અથ મિદ્ધાદિનાવસ્થાન્યથાભાવશ્ચેત્ । યદ્યેવં સમ્ભવેત્, ભવતુ અવિદ્યોપપ્લુતત્વાત્તથોદયઃ । તથા સતિ અર્થાન્તરવાદહાન્યા એતે ઽનેકાશક્યનિગૂહનદોષપ્રસઙ્ગાઃ મહાકૃચ્છ્રા ઉત્તેરેણૈકેન નિહતા ભવન્તિ । [52-58]
નનુ તયોઃ દર્શનાત્ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિભ્યાં સ્વમુત્થાપકચિત્તસ્યાનુમાનમિતિ ન્યાય્યમ્ । ન તુ સન્તાનાન્તરસમ્બદ્ધવિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસિજ્ઞાને પરવિજ્ઞપ્તી ભવિતુમર્હતઃ, તયોરનુપાદાનોપાદેયત્વાદિતિ ચેત્ । નોચ્યતે પરચિત્તસમુત્થિતવિજ્ઞપ્તિરૂપત્વાત્તત્ર પ્રતિભાસિજ્ઞાનેન સમુત્થાપકચિત્તં ગમ્યત ઇતિ ।
કિં તર્હિ? તસ્ય કાર્યત્વાત્ । વિજ્ઞપ્તિરિતિ સમુત્થાપકચિત્તસન્તાનાજ્જાતે ક્રિયાવાગાકારકે જ્ઞાને એવ । સમુત્થાપકચિત્તં ચ તયોરેવોપાદાનકારણમ્, સન્તાનાન્તરજ્ઞાનયોઃ ત્વધિપતિપ્રત્યયઃ । વિજ્ઞપ્તેરુપાદાનાત્તે જનિતે । તત્સમ્બન્ધેનોપચારાદ્ વિજ્ઞપ્તી ભવતઃ । ભવતુ સ્વપરયોઃ સ્વસ્વપ્રતિભાસસ્યાનુભવઃ, તૈમિરિકદ્વયદૃષ્ટદ્વિચન્દ્રવત્; તથાવિધવિજ્ઞાનસ્ય હેતુઃ વાસનોત્પાદસ્વભાવબિશેષો ઽનાદિકાલિકૈકાર્થગ્રાહાધ્યવસાયિત્વાત્ । એકહેતુસમ્ભૂતયોઃ સ્વપરવોઇજ્ઞપ્તિજ્ઞાનયોઃ વિજ્ઞપ્તિવેનોપચારઃ । [59-64]
કિઞ્ચ ક્રિયાદિપ્રતિભાસિવિજ્ઞાનાત્ કાર્યલિઙ્ગાજ્જાતં યત્પરચિત્તજ્ઞાનં તત્પરચિત્તં વિષયીક્રિયત આહોસ્વિન્ન? વિષયીકરણે ઽર્થાન્તરં સ્યાત્ । અવિષયત્વે તુ કથં જ્ઞાનેન પરચિત્તસત્તા પ્રતીયતે? તત્સ્વરૂપાજ્ઞાને તત્સિદ્ધૈરસમ્ભવાદિતિ ચેત્ 3? એષ પ્રસઙ્ગો ઽપિ સમઃ । ક્રિયાવાગ્ભ્યાં પરચિત્તં પ્રતિપત્તિમતામપિ તત્સ્વરૂપવિષયીકરણે સ્વચિત્તજ્ઞાનવત્ તદાકારસ્યાપિ જ્ઞાનં પ્રસજ્યેત । તદજ્ઞાને તુ તેન તત્સ્વરૂપસ્ય ગ્રહણં કથમ્? [65-67]

અથ લિઙ્ગાત્ સામાન્યધિગતેઃ નાકારસ્ય પ્રતીતિરિતિ ચેત્? કિઞ્ચ તત્સામાન્યં પરચિત્તમ્ એવાન્યદ્વાહોસ્વિદવાચ્યમ્ । અન્યત્વાવાચ્યત્વયોરેકત્વે ત્વનેન તત્સામાન્યમેવ ગૃહ્યેત, ન પરચિત્તમ્ । તત્કથમનેન તદ્ ગમ્યતે? નાપિ સામાન્યં પરચિત્તમેવ । તથા સતિ તદાકારસ્યાપિ જ્ઞાનં પ્રસહ્યેત ઇત્યુક્તમ્ । [86-71]
ન હ્યેષા અનુમાનપ્રક્રિયા । ન હ્યનુમાનમર્થસ્વરૂપસ્ય ગ્રાહકમ્ । પ્રત્યક્ષવત્ પ્રતિભાસાવિશિષ્ટત્વાદેઃ પ્રસઙ્ગાત્ । તેન નાસ્ય પ્રામાણ્યમ્ । તત્સ્વરૂપાગ્રહે ઽપ્યભિપ્રેતાર્થાવિસંવાદાત્ પ્રામાણ્યમ્ । ધૂમાદિલિઙ્ગાજ્જાતમપિ ન વહ્નયાદિસ્વરૂપવિષયિ, દૃષ્ટેનાવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ । અનુમાનસ્યાતીતાદૌ નિઃસ્વભાવતાયા ચાપ્રવૃત્તેઃ, અર્થક્રિયાપ્રસઙ્ગાચ્ચ । [72-76]
પરચિત્તાનુમાને ઽપ્યભિપ્રેતાર્થાવિસંવાદો ઽસ્ત્યેવ । તત્પ્રવર્તનદ્વારેણ પ્રાણ્યન્તરસત્તાં પ્રતિપદ્ય પુનઃ પુનર્વ્યવહારપ્રવૃત્તૌ તદાધિપત્યાદાગાર્થસ્ય પ્રાપ્તેઃ । તન્માત્રફલચિન્તકસ્યલોકસ્ય પ્રાણ્યન્તરાનુમાને પ્રવૃત્તેશ્ચ । ઉત્તરાર્થવિશેષપ્રતિભાસિજ્ઞાનાનુભવોદયમાત્રેણ પુરુષસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્ । પૂર્વજ્ઞાનેન વ્યવહારસમાપ્તેઃ કૃતાર્થતત્વં પ્રમાણત્વેન સિદ્ધત્વાત્ । [77-81]
નનુ સ્વપ્ને ઽપિ પૂર્વજ્ઞાનાદુત્તરાર્થપ્રતિભાસિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ન તન્માત્રેણ પૂર્વજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યં યુજ્યતે, તદાનીં સર્વેષાં જ્ઞાનાનાં ભ્રાન્તત્વાત્ । તત્ર વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનં ન કદાચિચ્ચિત્તસ્પન્દનાધિપત્યેન વિના ઉદ્ભવતીત્યતઃ તાભ્યાં યે અનુમીયતે । ભ્રાન્તિવશાત્ કદાચિદ્ વ્યવહિતે ઽપિ ઉદેતિ, ન તુ તદાધિપત્યરહિતત્વમ્ । વિશેષસ્ત્વસ્તિ સાક્ષાત્પરમ્પરયા ચેત્યુક્તમ્ । તત્ર યથા પૂર્વવિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનાનાં પરમ્પરયા સ્પન્દનાધિપત્યાદુદયઃ તથા તદુત્તરાવસ્થાભાવિનામપિ । વિજ્ઞપ્તિજ્ઞાનાશ્રયસ્પન્દનોત્તરાવસ્થાચિત્તસન્તાનાદેવ પરમ્પરયોત્પાદઃ । તત્રાપિ યાદૃગનુમાનં તાદૃગવિસંવાદો વ્યવહારશ્ચાપ્યસ્ત્યેવેતિ કેનાપિ ન ગૃહ્યતે । [82-86]
પરચિત્તાનુમાનેન તત્સ્વરૂપાગ્રહે ઽપ્યવિસંવાદાદ્ ભવતુ તથા પ્રામાણ્યમ્ । સાક્ષાત્ પરચિત્તવિદાં તુ કથમ્? યદિ તે પરચિત્તસ્ય સ્વરૂપં સાક્ષાજ્જાનન્તિ, તદા તસ્યાર્થાન્તરગ્રહણં સ્યાત્ । અથ ન જાનન્તિ, કથં તે સાક્ષાદ્વિદઃ? કથં નામ પ્રત્યક્ષેણાર્થસ્વરૂપસ્ય અગ્રહણં ચ ભવતિ । અથ ન ગૃહ્યતે, કથં તર્હિ પ્રમાણમિતિ ચેત્? અપ્રહીણગ્રાહ્યગ્રાહક વિકલ્પયોગિનાં પરચિત્તજ્ઞાનમપિ વ્યવહારે ઽવિસંવાદાદેવ પ્રમાણમ્, રૂપાદિદર્શનવત્; આશ્રયાપરાવૃતેઃ । યોગબલાદ્ધિ તેષાં જ્ઞાનં પરચિત્તાકારવિશેષાનુકારિ સ્ફુટાભમુપજાયતે, કર્મદેવાદ્યધિષ્ઠાનબલાત્ સત્યસ્વપ્નદર્શનવત્ । તેષામપિ ન પરચિત્તવિષયિત્વેન જ્ઞાનમુદેતિ, તે ઽપિ તદાકારસદૃશસ્વચિત્તપ્રતિભાસમેવ જાનન્તીત્યેવમવધારણાદ્ પરચિત્તવિદ ઇતિ વ્યવહારઃ । તદાકારાનુકારિસ્fઉટાભત્વાત્ તત્પ્રત્યક્ષમ્, અવિસંવાદિત્વાચ્ચ પ્રમાણમ્ ઇતિ મતમ્ । અચિન્ત્યો હિ ભગવતઃ સર્વાર્થાધિગમઃ, સર્વથા જ્ઞાનભિધાનવિષયાતીતત્વાત્ ॥ [87-93]
॥ આચાર્યધર્મકીર્તિપ્રણીતં સન્તાનાન્તરસિદ્ધિપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ॥