સંઘાટસૂત્ર · ભાગ 120

આર્ય સંઘાટ સૂત્ર
સ્વસ્તિઃ
નમઃ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ ॥
[સસૂ 1] એવં મયા શ્રુતમેકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ સ્મ । ગૃદ્ધ્રકૂટે પર્વતે મહતા ભિક્ષુસંઘેન । સાર્ધં
[સસૂ 2] દ્વાવિંશતિભિર્ભિક્ષુસહસ્રૈઃ તદ્યથા આયુષ્મતા ચાજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યેન । આયુષ્મતા ચ મહામૌદ્ગલ્યાયેન । આયુષ્મતા ચ શારદ્વતીપુત્રેણ । આયુષ્મતા ચ મહાકાશ્યપેન । આયુષ્મતા ચ રાહુલેન । આયુષ્મતા ચ બક્કુલેન । આયુષ્મતા ચ ભદ્રવાસેન । આયુષ્મતા ચ ભદ્રશ્રિયા । આયુષ્મતા ચ નન્દશ્રિયા । આયુષ્મતા ચ જાઙ્ગુલેન । આયુષ્મતા ચ સુભૂતિના । આયુષ્મતા ચ રેવતેન । આયુષ્મતા ચ નન્દસેનેન । આયુષ્મતા ચાનન્દેન । એવંપ્રમુખૈર્દ્વાવિંશતિભિર્ભિક્ષુસહસ્રૈઃ ।
[સસૂ 3] દ્વાષષ્ટિભિશ્ચ બોધિસત્ત્વસહસ્રૈઃ તદ્યથા મૈત્રેયેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સર્વશૂરેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । કુમારશ્રિયા ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । કુમારવાસિના ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । કુમારભદ્રેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । અનૂનેન ચ (નામ) બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । મંજુશ્રિયા ચ કુમારભૂતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સમન્તભદ્રેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સુદર્શનેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । ભૈષજ્યરાજેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । (વજ્રસેનેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ।) એવંપ્રમુખૈર્દ્વાષષ્ટિભિર્બોધિસત્ત્વસહસ્રૈઃ
[સસૂ 4] દ્વાષષ્ટિભિશ્ચ દેવપુત્રસહસ્રૈઃ તદ્યથા અર્જુનેન ચ દેવપુત્રેણ । ભદ્રેણ ચ દેવપુત્રેણ । સુભદ્રેણ ચ દેવપુત્રેણ । ધર્મરુચિના ચ દેવપુત્રેણ । ચન્દનગર્ભેણ ચ દેવપુત્રેણ । ચન્દવાસિના ચ દેવપુત્રેણ । ચન્દનેન ચ દેવપુત્રેણ । ચન્દનસેનેન ચ દેવપુત્રેણ । એવંપ્રમુખૈર્દ્વાષષ્ટિભિર્દેવપુત્રસહસ્રૈઃ ॥
[સસૂ 5] અષ્ટાભિશ્ચ દેવકન્યાસહસ્રૈઃ તદ્યથા મૃદંગિન્યા ચ દેવકન્યાયા । પ્રાસાદવત્યા ચ દેવકન્યાયા । મહાત્મસંપ્રયુક્તયા ચ દેવકન્યાયા । વર્ષશ્રિયાયા ચ દેવકન્યાયા । (પદ્મશ્રિયાય ચ દેવકન્યાયા ।) પ્રજાપતિવાસિન્યા ચ દેવકન્યાયા । બલિન્યા ચ દેવકન્યાયા । સુબાહુયુક્તયા ચ દેવકન્યાયા । એવંપ્રમુખૈરષ્ટાભિર્દેવકન્યાસહસ્રૈઃ
[સસૂ 6] અષ્ટાભિશ્ચ નાગરાજસહસ્રૈઃ તદ્યથા અપલાલેન ચ નાગરાજ્ઞા । એલપત્રેણ ચ નાગરાજ્ઞા । તિમિઙ્ગિલેન ચ નાગરાજ્ઞા । કુંભસારેણ ચ નાગરાજ્ઞા । કુંભશીર્ષેણ ચ નાગરાજ્ઞા । સુનન્દેન ચ નાગરાજ્ઞા । સુશાખેન ચ નાગરાજ્ઞા । ગવશીર્ષેણ ચ નાગારાજ્ઞા । એવંપ્રમુખૈરષ્ટાભિર્નાગરાજસહસ્રૈસ્
[સસૂ 7] તે સર્વે યેન રાજગૃહં મહાનગરં યેન ગૃદ્ધ્રકૂટઃ પર્વતો યેન ચ ભગવાંચ્છાક્યમુનિસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્તેનોપસંક્રામદુપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ભગવન્તં ત્રિષ્પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતઃ પુરતસ્તસ્થિરે ।
[સસૂ 8] (એતદવોચન્ દેશયતુ ભગવાં ધર્મં દેશયતુ સુગતઃ ધર્મં યં શ્રુત્વાસ્મે ક્ષિપ્રમનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધ્યેમ યેન ચ સર્વસત્ત્વાનાં કર્માવરણક્ષયો ભવેયાત્) ભગવાંશ્ચ તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસયતિ સ્મ ।
[સસૂ 9] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદવોચત્
[સસૂ 10] બહ્વ્યો ભગવન્ દેવકોટ્યોપ્સરકન્યાકોટ્યો બોધિસત્ત્વકોટ્યઃ બહ્વ્યો ભગવંચ્છ્રાવકકોટ્યઃ સન્નિપતિતાઃ સન્નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । તત્સાધુ ભગવન્ તેષાં યથાસન્નિપતિતાનાં (સન્નિષણ્ણાનાં) તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્તથારૂપં ધર્મનયપ્રવેશં દેશયતુ । યથૈષાં સ્યાદ્દીર્ઘરાત્રમર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાનાં ચ યથારૂપેણ ધર્મનયપ્રવેશેન દેશિતેન વૃદ્ધાનાં સત્ત્વાનાં સહ શ્રવણેનૈવ સર્વકર્માવરણાનિ ચૈષાં પરિક્ષયં ગચ્છેયુઃ દહરાશ્ચ સત્ત્વાઃ કુશલેષુ ધર્મેષ્વભિયુજ્યમાના વિશેષામધિગચ્છેયુર્ન હીયેરન્ન પરિહીયેરન્ કુશલૈર્ધર્મૈઃ ॥
[સસૂ 11] એવમુક્તે ભગવાન્ સર્વશૂરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ સર્વેશૂર સાધુ ખલુ પુનસ્ત્વં સર્વશૂર યસ્ત્વં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમેતમર્થં પરિપ્રષ્ટવ્યં મન્યસે । તેન હિ ત્વં સર્વશૂર શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ................. તે ।
[સસૂ 12] એવં ભગવન્નિતિ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પ્રવ્યશ્રૌષાદ્ ।
[સસૂ 13] ભગવન્ અસ્યૈતદવોચત્ અસ્તિ સર્વશૂર [(સદ્ધર્મપર્યાયો । યેન ધર્મપર્યાયેણ સર્વસત્વાનાં પંચાનન્તર્યાણિ કર્માવરણનિ ક્ષયં ................... । તથાન્યે ચ કર્માવરણાનિ ક્ષયં ગચ્છન્તે । ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધયંતેઃકતરો ભગવં સદ્ધર્મપર્યાયઃ
[સસૂ 14] ભગવાનાહઃ) સંઘાટો નામ ધર્મપર્યાય । ય એતર્હિ જમ્બુદ્વીપે પ્રચરિષ્યતિ । યઃ કશ્ચિત્ સર્વશૂરેમં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યતિ । તસ્ય પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ પરિક્ષયં યાસ્યન્તિ । અવૈવર્તિકાશ્ચ ભવિષ્યન્ત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ।
[સસૂ 15] તત્કિં મન્યસે સર્વશૂર ય ઇમં સંઘાટસૂત્રં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યતિ । યથૈકસ્ય તથાગતસ્ય [સત્કારં કૃત્વા] પુણ્યસ્કન્ધસ્તથા તાવન્તં પુણ્યસ્કન્ધઃ સ સત્ત્વ પ્રસવિષ્યતીતિ । નૈવં સર્વશૂર દ્રષ્ટવ્યં ।
[સસૂ 16] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ । યથા કથં પુનર્ભગવન્ દ્રષ્ટવ્યં ।
ભગવાનાહ । યથા ગંગાનદીબાલુકાસમાનાં તથાગતાનાં અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં (સત્કારં કૃત્વા) પુણ્યસ્કન્ધસ્તાવન્તં સર્વશૂર તે સત્વાઃ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યન્તિ । યે સર્વશૂર ઇમં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યન્તિ તે સર્વે અવૈવર્તિકા ભવિષ્યન્તિ (અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધેઃ) । સર્વે ચ તથાગતં દ્રક્ષ્યન્તિ । સર્વે ચ તથાગતદર્શાવિનો ભવિષ્યન્તિ । સર્વે ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । અધૃષ્યાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ મારેન પાપીમતા । તે ચ સર્વે તદેવ કુશલધર્મમનુપ્રાપ્સ્યન્તિ । યે સર્વશૂર ઇમં સંઘાટસૂત્રં શ્રોષ્યન્તિ । તે સર્વે ઉત્પાદનિરોધં જ્ઞાસ્યન્તિ ।
[સસૂ 17] અથ તે સર્વે (યથાસન્નિપતિતા બોધિસત્ત્વા મહાશ્રાવકા) દેવનાગમનુષ્યાપ્સરકન્યાકોટ્યસ્તેન કાલેન તેન સમયેનોત્થાયાસનેભ્યઃ એકાંસાન્યુત્તરાસંગાનિ કૃત્વા દક્ષિણાનિ જાનુમણ્ડલાનિ પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાંજલયઃ પ્રણમય્ય (તે સર્વે) ભગવન્તં પરિપૃચ્છન્તિ સ્મ । કિયન્તં ભગવન્નેકસ્ય તથાગતસ્ય (સત્કારં કૃત્વા) પુણ્યસ્કન્ધઃ

[સસૂ 18] ભગવાન્ આહ । શૃણુ કુલપુત્રા; એકસ્ય બુદ્ધસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય પ્રમાણં તદ્યથા મહાસમુદ્રે ઉદકબિન્દવઃ યાવન્તો જંબુદ્વીપે પરમાણવઃ યથા ગંગાનદીબાલિકાસમાઃ સત્ત્વાસ્તે સર્વે દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વા ભવેયુઃ યચ્ચ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં પુણ્યસ્કન્ધમતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધમેકસ્ય બુદ્ધસ્ય (પુણ્યસ્કન્ધમ્) । અતશ્ચ તે સર્વશૂર સત્ત્વા બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યન્તિ ય ઇમં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યન્તિ । યાવન્ન શક્યં ગણનાયોગેન તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય પર્યન્તમધિગન્તું । યસ્ય સર્વશૂર તસ્મિન્ કાલે તસ્મિન્ સમયે એતદ્ વચનં શ્રુત્વા મહાનુત્સાહો ભવિષ્યતિ સ એવમપ્રમેયં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યતિ ।
[સસૂ 19] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કતમે તે ભગવન્ સત્ત્વા યે ધર્મપરિતૃષિતા ભવિષ્યન્તિ । એવમુક્તે ભગવાન્ સર્વશૂરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - દ્વાવિમૌ સર્વશૂર સત્ત્વૌ ધર્મપરિતૃષિતૌ । કતમૌ દ્વૌ । યદુતૈકઃ સર્વશૂર સર્વસત્ત્વસમચિત્તઃ દ્વિતીયઃ સર્વશૂર યો ધર્મં શ્રુત્વા સર્વસત્ત્વાનાં સમં પ્રકાશયતિ (ઇમૌ દ્વૌ ધર્મપરિતૃષિતૌ) ।
[સસૂ 20] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ - કતમં ભગવન્ ધર્મં શ્રુત્વા સર્વસત્ત્વાનાં સમપ્રકાશના; ભગવાન્ આહ - એકઃ સર્વશૂર ધર્મં શ્રુત્વા બોધાય પરિણામયંતિ । યદા ચ બોધાય પરિણામયતિ તદા સર્વસત્ત્વા ધર્મપરિતૃષિતા ભવિષ્યન્તિ । દ્વિતીયસ્સર્વશૂર યો મહાયાનમવગાહયતિ સ નિત્યં ધર્મપરિતૃષિતો ભવત્ ।
[સસૂ 21] અથ તે દેવનાગમનુષ્યાપ્સરસકોટ્ય ઉત્થાયાસનાદ્ ભગવતઃ પુરતઃ પ્રાંજલયો ભૂત્વા ભગવન્તમેતદવોચન્ વયં ભગવન્ ધર્મપરિતૃષિતાઃ પરિપૂરયતુ ભગવાન્ અસ્માકં સર્વસત્ત્વાનાં ચાશા ।
[સસૂ 22] અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયાં સ્મિતં પ્રાદુષ્ચકારઃ અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદ્યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયઃ સ્મિતસ્ય પ્રાદુષ્કરણાય ।
[સસૂ 23] અથ ખલુ ભગવાન્ સર્વશૂરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં આમન્ત્રયામાસ । યે સર્વશૂર સત્ત્વા ઇહાગત્વા તે સર્વે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધ્યન્તે । સર્વે તે તથાગતગોચરપરિનિષ્પત્તયે પરિનિષ્પદ્યન્તે ।
[સસૂ 24] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયઃ યદેતે સત્ત્વા ઇહગત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધ્યન્તે ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ સર્વશૂર યસ્ત્વં તથાગતમેતમર્થં પરિપ્રષ્ટવ્યં મન્યસે । તેન હિ સર્વશૂર શૃણુ । ઇહ સર્વશુર પરિણામનવિશેષો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
[સસૂ 25] ભૂતપૂર્વં સર્વશૂરાતીતે ઽધ્વન્યસંખ્યેયૈઃ કલ્પૈર્યદાપિ તેન કાલેન તેન સમયેન રત્નશ્રીર્નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકો ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ ।
[સસૂ 26] તેન ખલુ પુનઃ સર્વશૂર કાલેનાહં માણાવકો ભૂવન્ યે સત્ત્વાઃ સાંપ્રતં મયા બુદ્ધજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠપિતાસ્તે સર્વે તેન કાલેન તેન સમયેન મૃગા અભૂવન્ તેન ચ કાલેન તેન સમયેનાહમેવં પ્રણિધાનમકાર્ષીદ્ યે કેચિન્ મૃગાઃ સાંપ્રતં દુઃખેન પરિપીડિતાઃ એતે સર્વે મમ બુદ્ધક્ષેત્ર ઉપપદ્યેરન્ સર્વાંશ્ચ તાનહં બુદ્ધજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠાપયેયં તે ચ મૃગાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા એવં વાચમભાષન્ત - એવં ભવતુ; તેન સર્વશૂર કુશલમૂલેનૈતે સત્ત્વા ઇહગત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે ॥
[સસૂ 27] અથ ખલુ સર્વશુરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતો ઽન્તિકાત્તદુત્સાહં શ્રુત્વા ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિયન્તં ભગવંસ્તેષાં સત્ત્વાનાં આયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ । ભગવાન્ આહ । ચતુરશીતિઃ કલ્પસહસ્રાણિ તેષાં સત્ત્વાનામાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 28] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ - કિયન્તં ભગવન્ કલ્પસ્ય પ્રમાણં । ભગવાન્ આહ - શૃણુ કુલપુત્ર । તદ્યથાપિ નામ સર્વશૂર કશ્ચિદેવ પુરુષો નગરં કારયેદ્દ્વાદશયોજનાયામવિસ્તારં ઊર્ધ્વેન ત્રીણિ યોજનાનિ પ્રમાણં । તચ્ચ નગરં તિલફલકૈઃ પરિપૂર્ણં કુર્યાત્ (સ ચ પુરુષ શિરજીવી સ્યાત્) અથ સ પુરુષો વર્ષશતસ્યાત્યયાત્તતસ્તિલફલકૈઃ પરિપૂર્ણાન્નગરાદ્ એકં તિલફલકં બહિર્નિક્ષિપેદનેન પર્યાયેણ સ પુરુષઃ સર્વાણિ તાનિ તિલફલકાનિ ક્ષયં કુર્યાત્ પર્યવદાનં કુર્યાત્ તચ્ચ નગરમમૂલમપ્રતિષ્ઠાનાં ભવેન્ન ચાદ્યાપિ ચ કલ્પં ક્ષીયેત ॥
[સસૂ 29] પુનરપરં સર્વશૂર (અપરાં તે ઉપમા કરિષ્યામ્યસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રસિદ્ધયે ।) તદ્યથાપિ નામ પર્વતો ભવેત્ પંચવિંશદ્ યોજનાનિ પ્રમાણેન દ્વાદશ યોજનાન્યૂર્ધ્વેન । અથ કશ્ચિદેવ પુરુષસ્તસ્ય પર્વતસ્ય પાર્શ્વે ગૃહં કારયેત્ સ દીર્ઘસ્યાધ્વનો વર્ષશતસ્યાત્યયેન કાશિકેન વસ્ત્રેણૈકવારા પરિમાર્જયેદેવં કૃત્વા તસ્ય પર્વતસ્ય ક્ષયો ભવેન્ન ચ કલ્પં ક્ષીયેત । એતત્સર્વશૂર કલ્પસ્ય પ્રમાણં ।
[સસૂ 30] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદ્ (એકાંસમુત્તરાસંગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણામ્ય) ભગવન્તમેતદવોચત્ - એકપરિણામનયા ભગવન્નેવં બહુ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવતિ । યદુતાશીતિઃ કલ્પાન્ સુખમાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ । કઃ પુનર્વાદો યસ્તથાગતશાસને બહુતરમધિકારં કરિષ્યતિ । તસ્ય કિયન્તમાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 31] ભગવાન્ આહ - શૃણુ કુલપુત્ર ય ઇમં સંઘાટં સૂત્રં શ્રોષ્યતિ । તસ્ય ચતુરશીતિઃ કલ્પસહસ્રાણ્યાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ । કઃ પુનર્વાદો યઃ સંઘાટં સૂત્રં લિખાપયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ । સ સર્વશૂરઃ સત્ત્વો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યતિ । યઃ સર્વશૂર પ્રસન્નચિત્તઃ સંઘાટં સૂત્રમધ્યાશયેન નમસ્કરિષ્યતિ સ પંચનવતિ કલ્પાં જાતૌ જાતિસ્મરો ભવિષ્યતિ । ષષ્ટિ કલ્પસહસ્રાણિ રાજા ચક્રવર્તી ભવિષ્યતિ । દૃષ્ટેવ ધર્મે સર્વશૂર સર્વેષાં પ્રિયો ભવિષ્યતિ મનાપઃ ન સ સર્વશૂર શસ્ત્રેણ કાલં કરિષ્યતિ । પ્રિયો ભવિષ્યતિ મનાપઃ ન સ સર્વશૂર શસ્ત્રેણ કાલં કરિષ્યતિ । ન વિષેણ (નોદકેન નાગ્નૌ) કાલં કરિષ્યતિ । કાખોર્દં ચાસ્ય ન ક્રમિષ્યતિ । મરણકાલસમયે ચરિમનિરોધે વર્તમાને નવતિ બુદ્ધાકોટ્યઃ સંમુખં દ્રક્ષ્યતિ । તે ચ સર્વશૂર બુદ્ધા ભગવન્ત આશ્વાસયન્તિ । મા ભૈઃ સત્પુરુષ ત્વયા સંઘાટં સૂત્રં મહાધર્મપર્યાયં સુભાષિતં શ્રુતં શ્રુત્વા ઇયાન્ પુણ્યસ્કન્ધઃ પ્રસૂતઃ તેષાં પંચનવતિ બુદ્ધકોટ્યઃ પૃથક્ પૃથગ્ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તો વ્યાકરિષ્યન્તિ । કઃ પુનર્વાદઃ સર્વશૂર ય ઇમં સંઘાટસૂત્રં મહાધર્મપર્યાયં સકલસમાપ્તં વિસ્તરેણ શ્રોષ્યતિ । (લેખયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ ભાવયિષ્યતિ ॥)॥

[સસૂ 32] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - અહં ભગવન્ સંઘાટસૂત્રં મહાધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યામિ । કિયન્તં (અહં) ભગવન્ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યામિ । ભગવાનાહ - યાવન્તો ગંગાનદીબાલિકાસમાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં (સત્કારં કૃત્વા) પુણ્યસ્કન્ધસ્તાવન્તં સર્વશૂર સ સત્ત્વઃ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યતિ ।
[સસૂ 33] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ - યદહં ભગવન્ સંઘાટસૂત્રં ધર્મપર્યાયં શૃણોમિ નાહં ભગવંસ્તૃપ્તિં સંજાનામિ । ભગવાન્ આહ - સાધુ સાધુ સર્વશૂર યસ્ત્વં ધર્માણાં તૃપ્તિં ન સંજાનાનિ । અહમપિ સર્વશૂર ધર્માણાં તૃપ્તિં ન સંજાનામિ । કઃ પુનર્વાદઃ સર્વશૂર યદ્ બાલપૃથગ્જનાસ્તૃપ્તિં જ્ઞાસ્યન્તિ ।
[સસૂ 34] યઃ કશ્ચિત્ સર્વશૂર કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા મહાયાને પ્રસાદં જનયિષ્યન્તિ । સ કલ્પસહસ્રં વિનિપાતં ન ગમિષ્યતિ । પંચ કલ્પસહસ્રાણિ તિર્યક્ષુર્નોપપત્સ્યતે । દ્વાદશ કલ્પસહસ્રાણિ દુર્બુદ્ધિં સ ભવિસ્યતિ । અષ્ટાદશ કલ્પસહસ્રાણિ પ્રત્યન્તિમે જનપદે નોપપત્સ્યતે । વિંશતિ કલ્પસહસ્રાણિ પ્રદાનશૂરો ભવિષ્યતિ । પંચવિંશત્ કલ્પસહસ્રાણિ દેવલોકે ઉપપત્સ્યતે । પંચત્રિંશત્ કલ્પસહસ્રાણિ બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યતિ । સ ચત્વારિંશત્ કલ્પસહસ્રાણિ નિષ્ક્રાન્તગૃહાવાસો ભવિષ્યતિ । પંચાશત્ કલ્પસહસ્રાણિ ધર્મધરો ભવિષ્યતિ । પંચષષ્ટિઃ કલ્પસહસ્રાણિ મરણાનુસ્મૃતિં ભાવયિષ્યતિ । તસ્ય સર્વશૂર કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા ન કિંચિત્ પાપકાનિ કર્માણિ સંવેત્સ્યન્તે । ન ચ તસ્ય મારઃ પાપીમાનવતારં લપ્સ્યતે । ન જાતુ માતુકુક્ષાવુપપત્સ્યતે । યે સર્વશૂર ઇમં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યન્તિ । તે યત્ર યત્રોપપત્સ્યન્તે તત્ર તત્ર પંચનવત્યાસંખ્યેયૈઃ કલ્પૈર્વિનિપાતં ન ગમિષ્યન્તિ । અશીતિઃ કલ્પસહસ્રાણિ શ્રુતધરા ભવિષ્યન્તિ । કલ્પશતસહસ્રં પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ નવાનવતિ કલ્પસહસ્રાણિ મૃષાવાદાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ । ત્રયોદશ કલ્પસહસ્રાણિ પિશુનવચનાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ । દુર્લભાસ્તે સર્વશૂર સત્ત્વા ય ઇમન્ ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યન્તિ ।
[સસૂ 35] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમુત્તરાસંગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણામ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિયન્તં ભગવં(સ્તે સત્ત્વા) અપુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યતિ । ય ઇમન્ ધર્મપર્યાયં પ્રતિક્ષેપ્સ્યન્તિ । ભગવાનાહ - બહુ સર્વશૂર સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપાદપુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યતિ ।
[સસૂ 36] સર્વશૂર આહ - કિયન્તં ભગવન્ સત્ત્વાનાં પાપકં કર્મસ્કન્ધં ભવિષ્યતિ । ભગવાનાહ - અલમલં સર્વશૂર મા મે પાપકં કર્મસ્કન્ધં પરિપૃચ્છઃ અપિ તુ સર્વશૂર શૃણુ નિર્દેક્ષ્યામિ તેષાં સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપકાનાં પાપકં અકુશલસ્કન્ધં । યાવન્તં તે પાપકમકુશલસ્કન્ધં પ્રતિગૃહીષ્યન્તિ । ય ઇમન્ ધર્મપર્યાયં પ્રતિક્ષિપન્તિ । યશ્ચ સર્વશૂર દ્વાદશગંગાનદીબાલિકાસમાનાન્ તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામન્તિકે દુષ્ટચિત્તમુત્પાદયેદ્યશ્ચેમં સંઘાટસૂત્રં પ્રતિક્ષિપેદયં તતો બહુતરં પાપકમ્ (કુશલસ્કન્ધ પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ । અતઃ સર્વશૂર-મ્-) અકુશલસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યન્તિ । અતસ્તે સર્વશૂર સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપકા સત્ત્વાઃ બહુતરમકુશલસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યન્તિ યે મહાયાને આઘાતચિત્તમુત્પાદયિષ્યન્તિ । દગ્ધાસ્તે સર્વશૂર સત્ત્વા દગ્ધા એવ ।

[સસૂ 37] સર્વશૂર આહ - ન તે ભગવન્ સત્ત્વા શક્યં મોચયિતું । ભગવાન્ આહ - શૃણુ સર્વશૂર; ન શક્યા મોચયિતું તદ્યથાપિ નામ સર્વશૂર કશ્ચિદેવ પુરુષઃ કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય શીર્ષંચ્છિંદ્યાદ્ અથ સ પુરુષઃ કેનચિદ્ ભૈષજ્યેન પ્રલિંપેન માક્ષિકેન વા શર્કરયા વા । ગુડેન વા ઘૃતેન વા તૈલેન વા તં શીર્ષં પ્રલેપયેત્ તત્કિં મન્યસે સર્વશૂર શક્યં સ સત્ત્વઃ પુનરપ્યુત્થાપયિતું ।
[સસૂ 38] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ - ન શક્યં ભગવન્ ન શક્યં સુગત । ભગવાન્ આહ - (એવમેવ સર્વશૂર ન શક્ય[ં]તે સ સત્ત્વો મોચયિતું બહુભિરુપાયૈર્યો મહાયાનસ્યાઘ્[આત]ચિત્તમ્ [ઉ]ત્[પ્]આદયિતિ ॥)॥
[સસૂ 39]પુનરપરં સર્વશૂર । તદ્યથાપિ નામ દ્વિતીયઃ પુરુષો ભવેત્ સ તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણાપરસ્ય સત્ત્વસ્ય પ્રહારં દદ્યાત્ સ ન શક્નુયાદેકપ્રહારેણ જીવિતાદ્વ્યવરોપયિતું । કિં ચાપિ સર્વશૂર બ્રણમુત્પદ્યેત । અથ ચ પુનર્ભૈષજ્યયોગં કર્તવ્યં તદા બ્રણાત્ પરિમુચ્યતે । યદા પરિમુક્તો ભવતિ તદા દુઃખં સ્મરતિ । અહમિદાનીઞ્જાનામિ ન કદાચિત્ પુનઃ પાપકમકુશલં કર્માભિસંસ્કારં કરિષ્યામિ ।
[સસૂ 40] એવમેવ સર્વશૂર સ સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપકઃ પુરુષો યદા નરકે દુઃખં સ્મરતિ તદા સર્વપાપં પરિવર્જયતિ । યદા સર્વપાપં પરિવર્જયતિ । તદા સર્વધર્મા આમુખીકરિષ્યતિ (યદા) સર્વધર્મા આમુખીકૃત્વા (તદા) સર્વકુશલધર્મપારિપૂરિઙ્ કરિષ્યતિ । તદ્યથાપિ નામ સર્વશૂર મૃતસ્ય પુરુષસ્ય માતાપિતરૌ શોચન્તિ પરિદેવન્તિ ન ચ શક્નુવન્તિ ત્રાતુમેવમેવ સર્વશૂર બાલપૃથગ્જનાઃ સત્ત્વા ન શક્નુવન્ત્યાત્મહિતં પરહિતં વા કર્તું નિરાશા ઇવ માતાપિતર ગતા ઇતિ । એવમેવ સર્વશૂર નિરાશા ભવન્તિ તે સત્ત્વા મરણકાલસમયે ।
[સસૂ 41] દ્વાવિમૌ સર્વશૂર સત્ત્વાનાં નૈરાશ્યૌ મરણકાલસમયે । કતમૌ દ્વૌ । યદુતૈકઃ સત્ત્વઃ પાપં કર્મ કરોતિ કારાપયતિ વા । દ્વિતીયઃ સર્વશૂર સદ્ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । ઇમૌ દ્વૌ સત્ત્વાનાં નૈરાશ્યૌ મરણકાલસમયે ।
[સસૂ 42] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ - કા ભદન્ત ભગવંસ્તેષાં સત્ત્વાનાં ગતિઃ કો ઽભિસંપરાયો ભવતિ । ભગવાનાહ - અનન્તા ગતિઃ સર્વશૂર સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપકાનાં સત્ત્વાનાં અનન્તો ઽભિસંપરાયઃ કલ્પમેવ તે સર્વશૂર રૌરવે મહાનરકે દુઃખં વેદનાં વેદયિષ્યન્તિ । કલ્પં સંઘાતે । કલ્પં તપને કલ્પં પ્રતાપને । કલ્પં કાલસૂત્રે મહાનરકે । કલ્પં મહાવીચૌ મહાનરકે । કલ્પં રોમહર્ષે મહાનરકે । કલ્પં હહે મહાનરકે । (કલ્પં તપને મહાનરકે) ઇમેષ્વષ્ટસુ મહાનરકેષુ સર્વશૂર અષ્ટૌ કલ્પાઃ સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપકૈઃ સત્ત્વૈર્દુઃખમનુભવિતવ્યમ્ ॥
[સસૂ 43]અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - દુઃખં ભગવન્ દુઃખં સુગત નોત્સહામિ શ્રોતું । અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષતઃ ॥
(1) યસ્ત્વં નોત્સહસે શ્રોતુમિદં વાક્યં મહાભયમ્
નરકે યથૈકાન્તદુઃખે સત્ત્વા વિન્દન્તિ વેદનાં
(2) યત્ કરોતિ શુભં કર્મં સુખં તસ્ય ભવિષ્યતિ ।
યત્કરોત્યશુભં કર્મ દુઃખમેવ ભવિષ્યતિ ।
(3) જાતસ્ય મરણં દુઃખં શોકં દુઃખો ઽથ બન્ધનં
નિત્યં દુઃખં હિ બાલસ્ય સુખહેતો ન વેત્તિ યઃ
(4) પણ્ડિતાનાં સુખં યો વૈ સ્મરતે બુદ્ધમુત્તમમ્
પ્રસન્નાશ્ચ મહાયાને ન તે યાસ્યન્તિ દુર્ગતિમ્
(5) એવમેવ સર્વશૂર પૂર્વકર્મ પ્રચોદિતં ।
અલ્પં હિ કૃયતે કર્મ અનન્તં ભુજ્યતે ફલં ।
(6) બીજમલ્પં યથા વાપ્ય પ્રભૂતં લભતે ફલં
બુદ્ધક્ષેત્ર તુ સુક્ષેત્રે ઉપ્તાદ્બીજાદ્મહાફલં
(7) પણ્ડિતાનાં સુખં ભવતિ રમન્તે જિનશાસને ।
વિવર્જયન્તિ પાપાનિ કુર્વન્તિ કુશલં બહુ;
(8) વાલમાત્રં પ્રદાસ્યન્તિ યે દાનં મમ શાસને ।
અશીતિઃ કલ્પસહસ્રાણિ મહાભોગા મહાધનાઃ
(9) યત્ર યત્રોપપદ્યન્તે નિત્યં દાનં સ્મરન્તિ તે ।
એવં મહાફલા હ્યેષા ગંભીરા બુદ્ધદક્ષિણાઃ ॥
[સસૂ 44] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં ભગવન્ ભગવતઃ શાસને ધર્મો જ્ઞાતવ્યઃ કથં ભગવન્ સંઘાટં સૂત્રં ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા કુશલમૂલં પરિગૃહીતં ભવિષ્યતિ । ભગવાન્ આહ - યઃ સર્વશૂર દ્વાદશગંગાનદીબાલિકાસમાંસ્તથાગતાનર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ સર્વસુખોપધાનૈરુપતિષ્ઠેત । યશ્ચેમં સંઘાટસૂત્રં ધર્મપર્યાયં શૃણુયાદેવમેવ તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધો જ્ઞાતવ્યઃ ।
[સસૂ 45] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ - કથં ભગવન્ કુશલમૂલપરિપૂરિઃ કર્તવ્યાઃ એવમુક્તે ભગવાન્ સર્વશૂરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - યત્ સર્વશૂર કુશલમૂલં તત્ તથાગતસમં જ્ઞાતવ્યં સર્વશૂર આહ - કતમચ્ચ ભગવન્ કુશલમૂલં તથાગતસમં જ્ઞાતવ્યં । ભગવાન્ આહ - ધર્મભાણકઃ સર્વશૂર તથાગતસમો જ્ઞાતવ્યઃ સર્વશૂર આહ - કતમો ભગવન્ ધર્મભાણકઃ ભગવાન્ આહ - યઃ સંઘાટં સૂત્રં શ્રાવયતિ સ ધર્મભાણકઃ
[સસૂ 46] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ - યે ભગવન્ સંઘાટસૂત્રં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યન્તિ । તે ઈદૃશં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યન્તિ । કઃ પુનર્વાદો યે લિખિષ્યન્તિ (સ્વયં વા લિખિષ્યન્તિ) વાચયિષ્યન્તિ । કિયન્તં તે ભગવન્ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યન્તિ । ભગવાન્ આહ - શૃણુ સર્વશૂર । તદ્યથા ચતુર્ષુ દિક્ષ્વેકૈકસ્યાન્ દિશિ દ્વાદશગંગાનદીબાલિકાસમાંસ્તથાગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા દ્વાદશગંગાનદીબાલિકાસમાન્ કલ્પાન્ અવતિષ્ઠન્તો ધર્મં દેશયેયુરસ્ય સંઘાટસૂત્રસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં વર્ણયેયુર્લેખયતસ્તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન શક્યં પર્યન્તમધિગન્તું વાચયા વા વ્યાહર્તું । અષ્ટાચત્વારિઙ્શદ્ભિરપિ ગંગાનાદિબાલિકાસમૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્ન શક્યં લિખ્યમાનસ્ય યત્પુણ્યસ્કન્ધં તદ્વ્યાહર્તું કઃ પુનર્વાદો યે વાચયિષ્યન્તિ ચિન્તયિષ્યન્તિ વા યે વા ધર્મધ્યાના ભવિષ્યન્તિ ।
[સસૂ 47] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ - કિયન્તં ભગવન્ વાચયમાનાઃ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યન્તિ ॥ અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષતાઃ ॥
(10) ચતુષ્પદાયાં ગાથાયાં વાચિતાયાં તુ યચ્છુભં ।
ચતુરશીતિ ગંગાયા બાલિકા સ્યુઃ સમા જિનાઃ
(11) તે વાચિતસ્યેહ યત્પુણ્યં કથયેયુરવિષ્ઠિતાઃ
ન ચ ક્ષીયેત તત્પુણ્યં યાવદ્ વ્યાકરણં ભવેત્
(12) બુદ્ધાનાં કોટયો ઽશીતિસ્તિષ્ઠેયુઃ કલ્પતાત્તકાન્
મહાયાનગુણાઃ સર્વે વર્ણયેયુર્દશો દિશઃ
(13) સંઘાટસ્ય ચ યત્પુણ્યં તત્ ક્ષયં નૈવ ચ વ્રજેત્
બુદ્ધાનાન્ દુર્લભા એવમનન્તા ધર્મદેશનાઃ
[સસૂ 48] તેન ખલુ પુનઃ કાલેન તેન સમયેન ચતુરશીતિર્દેવપુત્રકોટિશતસહસ્રાણિ યેન તથાગતો યેન ચ સંઘાટસૂત્રં ધર્મપર્યાયનિર્દેશં તેનાંઞ્જલયઃ પ્રણામ્ય ભગવન્તમેતદવોચન્ - સાધુ સાધુ ભગવન્ યેન ભગવતા ઈદૃશં ધર્મનિધાનં જંબુદ્વીપે સ્થાપિતં ।

(49) અન્યે ચાષ્ટાદશ કોટીસહસ્રાણિ નિગ્રન્થાનાં યેન ભગવામ્સ્તેનોપસંક્રામનુપસંક્રમ્ય ભગવન્તમેવમાહુઃ જય ભોઃ શ્રમણો ગૌતમ; ભગવાનાહ - તથાગતો નિત્યમેવ જયતિ । ભો નિગ્રન્થતીર્થિકાઃ કથં યુષ્માકં તીર્થિકાનાં જયં તે ઽવોચન્ જયતુ જયત્વેવ શ્રમણો ગૌતમ; ભગવાનાહ - નાહં યુષ્માકં જયં પશ્યામિ । આહ ચ -
(14) વિપરીતા સ્થિતા યૂયં ભવિષ્યતિ જયઃ કથં

યૂયં શૃણુથ નિગ્રન્થા વક્ષ્યામિ ભવતાં હિતં
(15) બાલબુદ્ધેઃ સુખં નાસ્તિ કિં જયં વો ભવિષ્યતિ ।
દર્શયિષ્યામ્યહં માર્ગં ગંભીરં બુદ્ધચક્ષુષાઃ ॥
[સસૂ 50] અથ તે નિગ્રન્થા ભગવતો ઽન્તિકે ક્રુદ્ધા અપ્રસાદચિત્તમુત્પાદયામાસુઃ તેન ખલુ પુનઃ કાલેન તેન સમયેન શક્રો દેવાનામિન્દ્રો (તસ્યાં પર્ષદિઃ સન્નિપતિતો ભૂત્ સન્નિષણ્ણઃ સ તાનન્યતીર્થિકાનિગ્રન્થાં ભગવતો ઽન્તિકે ક્રુદ્ધાનભિવીક્ષ્ય) વજ્રં પરાહનત્
[સસૂ 51] અથ તે ઽષ્ટાદશ કોટ્યો નિગ્રન્થાનાં ભીતાસ્ત્રસ્તા મહાતા દુઃખદૌર્મનસ્યેનાર્તા અસ્રુકણ્ઠા પરિદેવન્તિ । તથાગતશ્ચ સ્વકમાત્માનમન્તર્ધિતં દર્શયતિ સ્મ ।
અથ તે નિગ્રન્થા અસ્રુમુખા રુદન્તિ તથાગતં અપશ્યન્તશ્ચ ગાથાં બભાષિરે ।
(16) નાસ્તિ કશ્ચિદિહ ત્રાણાં ન માતા ન પિતા તથા ।
અતવીમિહ પશ્યામ શૂન્યાગારાં નિરાલયાં ।
(17) ઉદકં ચૈવ નૈવાસ્તિ ન વૃક્ષા ન ચ પક્ષીણાઃ
જનં ચાત્ર ન પશ્યામ અનાથા દુઃખવેદનાં
(18) વેદયામો મહાઘોરામપશ્યન્તશ્તથાગતં
(કો નુ સ્યાચ્છરણં નાથો યેન ત્રાયેન મહાભયાત્ ॥)॥
[સસૂ 52] તેન ખલુ પુનઃ કાલેન તેન સમયેન તે ઽષ્ટાદશ કોટ્યો નિગ્રન્થાનાં ઉત્થાયાયનેભ્યો જાનુદ્વયં ભૂમૌ નિપાત્ય શબ્દમુદીરયન્તિ ઘોષમનુશ્રાવયન્તિ ।
(19) તથાગતઃ કારુણિકઃ સંબુદ્ધિ દ્બિપદોત્તમઃ
કુરુષ્વ હિતમસ્માકં ત્રાયસ્વ કૃપણં જગત્
[સસૂ 53] અથ ભગવાન્ સ્મિતં પ્રાદુષ્કૃત્વા સર્વશૂરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમામન્ત્રયતિ । ગચ્છ સર્વશૂર નિગ્રન્થાનામન્યતીર્થિકાનાન્ ધર્મન્ દેશય । એવમુક્તે સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - નનુ ભગવન્ કાલપર્વતાઃ સુમેરોઃ પર્વતરાજસ્ય શિરસા પ્રણમન્તિ । તિષ્ઠતિ તથાગતે ઽહં ધર્મન્ દેશયામિ । ભગવાન્ આહ - અલં કુલપુત્ર બહુ તથાગતાનામુપાયકૌશલ્યં ગચ્છ સર્વશૂર વ્યવલોકય દશ દિશિ લોકધાતૂન્ પશ્ય ક્વ તથાગતં પશ્યસિ । કુત્ર વા તથાગતસ્યાસનં પ્રજ્ઞપ્તં (પશ્યસિ) । અહમેવ સર્વશૂર સ્વયં નિગ્રન્થાનાં અન્યતીર્થિકાનાં ધર્મન્ દેશયિષ્યામિ ।
[સસૂ 54] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ - કસ્ય ભદન્ત ભગવન્ ઋદ્ધ્યાનુભાવેન ગચ્છામિ । સ્વઋદ્ધેર્વા । અથ વા તથાગતસ્ય ઋદ્ધ્યાનુભાવેન ગચ્છામિ । ભગવાન્ આહ - સ્વકેન સર્વશૂર ઋદ્ધિબલાધિષ્ઠાનેન ગચ્છઃ પુનરેવ સર્વશૂર તથાગતસ્ય ઋદ્ધ્યાનુભાવેનાગચ્છઃ અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદ્ ભગવન્તં પ્રદક્ષિણિકૃત્ય તત્રૈવાન્તર્ધિતઃ ॥
[સસૂ 55] અથ ખલુ ભગવાંસ્તેષાં અન્યતીર્થિકાનાં ધર્મન્ દેશયતિ । જાતિર્માર્ષા દુઃખં જાતિરેવ દુઃખં જાતસ્ય સતો બહૂનિ ભયાન્યુત્પદ્યન્તે । જાતસ્ય વ્યાધિભયમુત્પદ્યતે વ્યાધેર્જરાભયમુત્પદ્યતે । જીર્ણસ્ય મૃત્યુભયમુત્પદ્યતે । ત આહુઃ કતમદ્ ભગવાઞ્જાતસ્ય ભયં
[સસૂ 56] ભગવાન્ આહ - જાતં જાતમિતિ નામ । જાતસ્ય પુરુષસ્ય બહૂનિ ભયાણિ જાયન્તે રાજભયં જાયતે ચોરભયં જાયતે । અગ્નિભયં જાયતે । વિષભયં જાયતે । ઉદકભયં જાયતે । વાયુભયં જાયતે । આવર્તભયં જાયતે । સ્વકૃતાનાં કર્મણાં ભયં જાયતે । એવં ભગવતા જાતિનિદાનં બહુપ્રકારં ધર્મન્ દેશયતઃ
[સસૂ 57] તેન કાલેન તેન સમયેન તેષામન્યતીર્થિકાનાં નિગ્રન્થાનાં (શ્રુત્વા) મહાસન્ત્રાસો ભવદેવં ચાહુઃ ન ભૂયો વયં ભગવન્નુત્સહામહે જતિદુઃખમનુભવિતું
[સસૂ 58] અસ્મિન્ ખલુ પુનઃ સંઘાટે ધર્મપર્યાયે ભગવતા ભાષ્યમાણે તે ઽષ્ટાદશ કોટ્યો નિગ્રન્થા અન્યતીર્થિકાઃ પરિનિષ્પન્ના અભૂવન્નનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ સ્વકાયે ચાષ્ટાદશ બોધિસત્ત્વસહસ્રાઃ દશમહાભૂમિપ્રતિષ્ઠિતાઃ । સર્વે નાનાર્ધિવિકુર્વિતાનિ (સ્વકાયમનેકપ્રકારં) સન્દર્શયામાસુઃ તદ્યથા અશ્વરૂપં । હસ્તિરૂપં । સિંહરૂપં વ્યાઘ્રરૂપં ગરુડરૂપં સુમેરુરૂપં નન્દિકરૂપં કેચિદ્ વૃક્ષરૂપં । તે સર્વે પદ્માસને પર્યંકેન નિષીદન્તિ । નવ કોટીસહસ્રાણિ બોધિસત્ત્વાનાં ભગવતો દક્ષિણે પાર્શ્વે નિષીદન્તિ । નવ કોટીસહસ્રાણિ (બોધિસત્ત્વાનાં) ભગવતો વામે પાર્શ્વે નિષીદન્તિ । તથાગતસ્તુ નિત્યસમાહિતઃ ઉપાયકૌશલ્યેન સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયન્ સંદૃશ્યતે ।
[સસૂ 59] યાવત્ સપ્તમે રાતૃદિવસેન તથાગતઃ પાણિતલં પ્રસારયતિ । જાનાતિ ચ ભગવાન્ યઃ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્યાઃ પદ્મોત્તરાયા લોકધાતોરિહાગચ્છતીતિ । યદા ચ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગતસ્તદા સપ્ત રાત્રિન્દિવસૈસ્તાં પદ્મોત્તરાં લોકધાતુમનુપ્રાપ્તઃ સ્વઋદ્ધિબલાધિષ્ઠાનેન । યદા ચ ભગવાન્ બહું પ્રસારયતિ । તદા સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પુરત સ્થિતઃ ભગવન્તં સપ્તકૃત્ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદયમાનો યેન તથાગતસ્તેનાંજલિં પ્રણામ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ -
[સસૂ 60] ગતો ઽસ્મિ ભગવન્ દશસુ દિક્ષુ સર્વલોકધાતુષુ દૃષ્ટાનિ મે ભગવન્ નવાનવતિ કોટીસહસ્રાણિ (લોકધાતુનાં । દૃષ્ટાનિ ચ મે ભગવન્ નવતિ કોટીસહસ્રાણિ) બુદ્ધક્ષેત્રાણામેકયા ઋદ્ધ્યાઃ દ્વિતીયયા ઋદ્ધ્યા બુદ્ધાનાં ભગવતાં કોટીશતસહસ્રં ।
[સસૂ 60] ગતો ઽસ્મિ ભગવન્ દશસુ દિક્ષુ સર્વલોકધાતુષુ દૃષ્ટાનિ મે ભગવન્ નવાનવતિ કોટીસહસ્રાણિ (લોકધાતુનાં । દૃષ્ટાનિ ચ મે ભગવન્ નવતિ કોટીસહસ્રાણિ) બુદ્ધક્ષેત્રાણામેકયા ઋદ્ધ્યાઃ દ્વિતીયયા ઋદ્ધ્યા બુદ્ધાનાં ભગવતાં કોટીશતસહસ્રં ।
[સસૂ 61] યાવત્ સપ્તમે રાતૃદિવસે તાં પદ્મોત્તરાં લોકધાતુમનુપ્રાપ્તઃ અત્રાન્તરં અક્ષોભ્યકોટીસહસ્રં બુદ્ધક્ષેત્રાણાં દૃષ્ટં તતો ઽહં તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામૃદ્ધિં પશ્યામિ । દ્વાનવતિષુ બુદ્ધક્ષેત્રકોટીનયુતશતસહસ્રેષુ તથાગતા ધર્મન્ દેશયન્તિ । અશીતિષુ કોટીશતસહસ્રેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ તત્રૈવ દિવસે અશીતિ કોટીશતસહસ્રાણિ તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં લોક ઉત્પન્નાનિ । સર્વાંશ્ચ તાનહં તથાગતાન્ વન્દિત્વા પુનરેવ પ્રક્રાન્તઃ
[સસૂ 62] તત્રૈવ દિવસે ભગવન્નેકોનચત્વારિંશત્સુ બુદ્ધક્ષેત્રકોટીસહસ્રાણ્યતિક્રમ્ય સર્વેષુ ચ તેષ્વેકૂનચત્વારિંશત્સુ બુદ્ધક્ષેત્રકોટીસહસ્રેષ્વેકૂનચત્વારિંશત્ કોટીસહસ્રાણિ બોધિસત્ત્વાનાં નિષ્ક્રમ્ય તત્રૈવ દિવસે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ વન્દિતાશ્ચ મે ભગવન્ તે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્તૃગુપ્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ઋદ્ધ્યા ચાન્તર્ધિતઃ
[સસૂ 63] ષષ્ટિકોટિષુ ભગવન્ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પશ્યામિ । વન્દિતાનિ ચ મે ભગવન્ તાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ તે ચ બુદ્ધા ભગવન્તસ્તતશ્ચાહં પ્રક્રાન્તં ।
[સસૂ 64] અન્યેષુ ચ ભગવન્ કોટીશતેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ તથાગતાઃ પરિનિર્વાયમાણાન્ પશ્યામિ । વન્દિતાશ્ચ મે તે તથાગતાસ્તતશ્ચાહં પ્રક્રાન્તઃ ।

[સસૂ 65] દૃષ્ટં ચ મે ભગવન્નપરેષુ પંચનવતિકોટિષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ સદ્ધર્મમન્તર્ધાયન્તં । ચિત્તાયાસો મે ભગવંસ્તત્ર જાતઃ અસ્રૂણિ ચ પ્રમુંચામિ । અન્યાંશ્ચ રોદમાનાન્ બહૂન્ દેવનાગયક્ષરાક્ષસાન્ કામરૂપિનશ્ચ મહતા શોકશલ્યસમર્પિતાન્ પશ્યામિ । એવમપરં બુદ્ધક્ષેત્રં નિરવશેષં દગ્ધં સસમુદ્રં સસુમેરું સપૃથિવીપ્રદેશં તમપિ ભગવન્ વન્દિત્વા નિરાશીભૂતઃ
[સસૂ 66] પ્રક્રાન્તો ઽસ્મિ યાવદહં ભગવન્ તાં પદ્મોત્તરાં લોકધાતુમનુપ્રાપ્તઃ તસ્યાં ચ ભગવન્ પદ્મોત્તરાયાં લોકધાતૌ પંચ કોટીશતસહસ્રાણ્યાસનાનાં પ્રજ્ઞપ્તાન્ પશ્યામિ । દક્ષિણસ્યાન્ દિશિ કોટીશતસહસ્રાણ્યાસનાનાં પ્રજ્ઞપ્તાન્ પશ્યામિ । વામેન પાર્શ્વેન કોટીશતસહસ્રમાસનાનાં પ્રજ્ઞપ્તાન્ પશ્યામિ । પૂર્વસ્યાન્ દિશિ કોટીશતસહસ્રમાસનાનાં પ્રજ્ઞપ્તાન્ પશ્યામિ । પશ્ચિમાયાન્ દિશિ કોટીશતસહસ્રમાસનાનાં પ્રજ્ઞપ્તાન્ પશ્યામિ । ઊર્ધ્વાયાં દિશિ કોટીશતસહસ્રમાસનાનાં પ્રજ્ઞપ્તાન્ પશ્યામિ ।
[સસૂ 67] સર્વાણિ ચ ભગવન્ તાન્યાસનાનિ સપ્તરત્નમયાનિ । સર્વેષુ ચ તેષ્વાસનેષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા નિષણ્ણા ધર્મન્ દેશયન્તિ । તત્રાહં ભગવન્નાશ્ચર્યપ્રાપ્તસ્તાંસ્તથાગતાન્ અભિવન્દ્ય પરિપૃચ્છામિ । કિન્નામેયં ભગવન્ લોકધાતુઃ । તે તથાગતા આહુઃ પદ્મોત્તરા નામેયં કુલપુત્ર લોકધાતુઃ
[સસૂ 68] તતો ઽહં ભગવંસ્તાન્ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પુનરપિ તાંસ્તથાગતાન્ પરિપૃચ્છામિ - કિન્નામ ઇહ બુદ્ધક્ષેત્રે તથાગતઃ તે તથાગતા આહુઃ પદ્મગર્ભો નામ કુલપુત્ર તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ય ઇહ બુદ્ધક્ષેત્રે બુદ્ધકૃત્યં કરોતિ । તતસ્તાન્ અહમેતદવોચત્ - બહૂનિ તથાગતકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ દૃશ્યન્તે । તન્ન જાનામિ કતમ સ પદ્મગર્ભો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ । તે તથાગતા આહુઃ વયન્ તે કુલપુત્ર તં પદ્મગર્ભં તથાગતં દર્શયિષ્યામ । યઃ સ પદ્મગર્ભો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ
[સસૂ 69] અથ તત્ક્ષણાદેવ તે સર્વે તથાગતકાયા અન્તર્ધિતાઃ સર્વે ચ બોધિસત્ત્વરૂપાણિ સન્દૃશ્યન્તે । એકમેવ તથાગતં પશ્યામિ । યથાહં તસ્ય તથાગતસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય પુરતઃ સ્થિતઃ આસનં ચ પ્રાદુર્ભૂતં । સ ચ માં તથાગત એવમાહ । નિષીદ કુલપુત્રાત્ર આસને ।
[સસૂ 70] અથાહં તસ્મિન્નાસને નિષણ્ણઃ તદા ચ ભગવન્નનેકાન્યાસનાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । ન ચ કશ્ચિત્ તેષ્વાસનેષુ નિષણ્ણં પશ્યામિ । (તદહં તથાગતં પરિપૃચ્છામિ । ન ભગવ એષ્વાસનેષુ એકં અપિ સત્ત્વં નિષણ્ણં પશ્યામિ ।) સ ભગવાન્ મામેવમાહ । નાકૃતકુશલમૂલાઃ કુલપુત્ર સત્ત્વા એષ્વાસનેષુ શક્નુવન્તિ નિષત્તુમ્ તમહં તં તથાગતમિદમવોચત્ - કીદૃશં ભગવન્ સત્ત્વાઃ કુશલમૂલં કૃત્વા । એષ્વાસનેષુ નિષીદન્તિ । સ મં ભગવન્નેવમાહ । શૃણુ કુલપુત્ર યે સત્ત્વાઃ સંઘાટં સૂત્રં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યન્તિ । તે તેન કુશલમૂલેન એષ્વાસનેષુ નિષત્સ્યન્તે । કઃ પુનર્વાદો યે લિખિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ । ત્વયા સર્વશૂર સંઘાટં ધર્મપર્યાયં શ્રુતં યસ્ત્વમત્રાસને નિષીદિત । અન્યત્ર કસ્તવેહ બુદ્ધક્ષેત્રે ઽભ્યંન્તરપ્રવેશં દદ્યાત્
[સસૂ 71] એવમુક્તે તેન ભગવતા અહં તં ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિયન્તં ભગવન્ સ સત્ત્વઃ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યતિ ય ઇમં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યતિ । અથ સ ભગવાં પદ્મગર્ભસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્તસ્યાં વેલાયાં સ્મિતં પ્રદુષ્કાર્ષીત્ તદહં ભગવન્ સ્મિતકારણં તં ભગવન્તં પરિપૃષ્ટવાન્ કો ભગવન્ હેતુઃ કિં કારણં યત્ તથાગતઃ સ્મિતં પ્રાદુષ્કરોતિ ।
[સસૂ 72] સ ભગવાનાહ । શૃણુ કુલપુત્ર સર્વશૂરઃ (બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસ્થામપ્રાપ્તઃ) તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર કશ્ચિદેવ રાજા ભવેચ્ચક્રવર્ત્તી ચતુર્દ્વીપેશ્વરઃ સ ચતુર્ષુ દ્વીપક્ષેત્રેષુ તિલે વાપયેત્ તત્કિં મન્યસે સર્વશૂર બહૂનિ તસ્ય બીજાન્યુત્પદ્યેરન્ સર્વશૂર આહ । બહૂનિ ભગવન્ બહૂનિ સુગત ।
[સસૂ 73] સ ભગવાનાહ । તતઃ સર્વશૂર કશ્ચિત્ સત્ત્વો ભવેદ્ યસ્તાનિ તિલફલકાન્યેકરાશિં કુર્યાદન્યતરાઃ પુરુષસ્તતસ્તિલફલરાશેર્ચૈકં તિલફલકં ગૃહ્ય દ્વિતીયે પાર્શ્વે સ્થાપયેત્ તત્કિં મન્યસે સર્વશૂર શક્નુયાત્ સ સત્ત્વસ્તાનિ તિલફલકાનિ ગણયિતું વોપમાં કર્તુમ્ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ । નો હીદં ભગવન્ નો હીદં સુગત; ન શક્યં તાનિ તિલફલકાનિ ગણયિતું
[સસૂ 74] ભગવાન્ આહ - એવમેવ સર્વશૂરાસ્ય સંઘાટસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય યત્પુણ્યસ્કન્ધં તન્ન શક્યમનુપમ્યં કર્તુમન્યત્ર તથાગતેન । તદ્યથા સર્વશૂર યાવન્તસ્તે તિલફલકાસ્તાવાન્તસ્તથાગતા ભવેયુઃ તે સર્વે ઽસ્ય સંઘાટસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય શ્રવણકુશલમૂલપુણ્યં પરિકીર્તયેયુર્ન ચોપમયાપિ પુણ્યસ્ય ક્ષયો ભવેત્ કઃ પુનર્વાદો યો લિખિષ્યતિ । વાચયિષ્યતિ ।
[સસૂ 75] સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ । કિયન્તં ભગવન્ લિખતઃ પુણ્યં ભવતિ ય ઇમન્ ધર્મપર્યાયં લિખયતિ । ભગવાન્ આહ । શૃણુ કુલપુત્ર । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર કશ્ચિદેવ પુરુષો ભવેદ્ યસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્ર્યાં લોકધાતૌ તૃણં વા કાષ્ઠં વા તં સર્વમંગુલિમાત્રંચ્છિન્દ્યાત્
[સસૂ 76] દ્વિતીયામુપમાં શૃણુ સર્વશૂર; તદ્યથાપિ નામ યાવન્તસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્ર્યાં લોકધાતૌ શિલાન્ વા પ્રપાતાન્ વા મૃત્તિકાન્ વા પરમાણુરજો વા તે સર્વે રાજાનશ્ચક્રવર્તિનો ભવેયુશ્ચતુર્દ્વીપેશ્વરાઃ સપ્તરત્નસમન્વાગતાઃ તત્કિં મન્યસે સર્વશૂર યસ્તેષાં તાવતાં રાજ્ઞાં ચક્રવર્તિનાં પુણ્યસ્કન્ધં ન શક્યં તસ્યોપમાં કર્તું સર્વસત્ત્વૈરપિ । સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ । ન શક્યં ભગવન્નન્યત્ર તથાગતાત્

[સસૂ 77] ભગવાન્ આહૈવમેવ સર્વશૂર ન શક્યં સંઘાટસૂત્રસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય લિખ્યમાનસ્ય પુણ્યસ્કન્ધોપમાં કર્તુમ્યાવન્તસ્તેષાં રાજ્ઞાં ચક્રવર્તિનાં પુણ્યમતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ય ઇતો ધર્મપર્યાયાદેકાક્ષરમપિ લિખિત્વા સ્થાપયેદ્બહુતરં તસ્ય પુણ્યં વદામિ ન ત્વેવ તેષાં રાજ્ઞાં ચક્રવર્તિનાં ।
[સસૂ 78] એવમેવ સર્વશૂર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનસદ્ધર્મધારકસ્ય પ્રતિપત્તિસ્થિતસ્ય યત્પુણ્યં તન્ન શક્યં રાજભિશ્ચક્રવર્તિભિરભિભવિતું એવમેવાસ્ય સંઘાટસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય લેખનાદ્યત્પુણ્યં તન્ન શક્યમુપમાં કર્તું । ઇમં સર્વશૂર સંઘાટં સૂત્રં પુણ્યનિધાનાનિ દર્શયતિ । સર્વક્લેશાનુપશમયતિ । સર્વધર્મોલ્કાં જ્વાલયતિ । સર્વમારાન્ પાપીમતઃ પરાજયતિ । સર્વબોધિસત્ત્વભવનાન્યુજ્વાલયતિ । સર્વધર્મનિર્હારાનભિનિર્હરતિ ।
[સસૂ 79] એવમુક્તે સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ઇહ ભગવન્ બ્રહ્મચર્યં પરમદુષ્કરચર્યાઃ તત્કસ્ય હેતોઃ દુર્લભા ભગવંસ્તથાગતચર્યાઃ એવમેવ દુર્લભા બ્રહ્મચર્યાઃ યદા ચ બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યતિ । તદા તથાગતં સંમુખં દ્રક્ષ્યતિ । રાતૃન્દિવં ચ તથાગતદર્શનં ભવિષ્યતિ । યદા ચ તથાગતં પશ્યતિ તદા પરિશુદ્ધં બુદ્ધક્ષેત્રં પશ્યતિ । યદા પરિશુદ્ધં બુદ્ધક્ષેત્રં પશ્યતિ । તદા સર્વધર્મનિધાનાનિ પશ્યતિ । યદા સર્વધર્મનિધાનાનિ પશ્યતિ । તદાસ્ય મરણકાલસમયે ત્રાસં નોત્પદ્યતે ન સ જાતુ માતુઃ કુક્ષાવુપપત્સ્યતે । ન તસ્ય જાતુ શોકો ભવિષ્યતિ । ન ચ તૃષ્ણાપાશેન બદ્ધો ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 80] એવમુક્તે ભગવાન્ સર્વશૂરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - તત્કિં મન્યસે સર્વશૂર નનુ દુર્લભસ્તથાગતાનમુત્પાદઃ આહ । દુર્લભો ભગવન્ દુર્લભઃ સુગત; ભગવાન્ આહ । એવમેવ સર્વશૂર દુર્લભો યં સંઘાતો ધર્મપર્યાયઃ યેષાં ખલુ પુનઃ સર્વશૂરાયં સંઘાટો ધર્મપર્યાયઃ શ્રોત્રાવભાસમાગમિષ્યતિ । સો ઽશીતિઃ કલ્પાં જાત્યા જાતિસ્મરો ભવિષ્યતિ । ષષ્ટિ કલ્પસહસ્રાણિ ચક્રવર્તિરાજ્યં પ્રતિલપ્સ્યતે । અષ્ટૌ કલ્પસહસ્રાણિ શક્રત્વં પ્રતિલપ્સ્યતે । પંચવિંશતિઃ કલ્પસહસ્રાણિ શુદ્ધાવાસકાયિકાનાન્ દેવાનાં સહભાવ્યતાયાં ઉપપત્સ્યતે । અષ્ટાતૃંશત્ કલ્પસહસ્રાણિ મહાબ્રહ્મા ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 81] નવાનવતિઃ કલ્પસહસ્રાણિ વિનિપાતં ન ગમિષ્યતિ । કલ્પશતસહસ્રં પ્રેતેષુ નોપપત્સ્યતે । અષ્ટાવિંશતિ કલ્પસહસ્રાણિ તિર્યક્ષુર્નોપપત્સ્યતે । ત્રયોદશ કલ્પસહસ્રાણ્યસુરકાયિકેષુ નોપપત્સ્યતે । ન શસ્ત્રેણ કાલં કરિષ્યતિ (ન વિષેણ નાગ્નિના ન ચાસ્ય પરોપક્રમભયં ભવિષ્યતિ) ।
[સસૂ 82] પંચવિંશતિઃ કલ્પસહસ્રાણિ ન દુષ્પ્રજ્ઞો ભવિષ્યતિ । સપ્ત કલ્પસહસ્રાણિ પ્રજ્ઞાચરિતો ભવિષ્યતિ । નવ કલ્પસહસ્રાણિ પ્રાસાદિકો ભવિષ્યતિ । દર્શનીયઃ યથા તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય રૂપકાયપરિનિષ્પત્તિસ્તથા તસ્ય ભવિષ્યતિ । પંચદશ કલ્પસહસ્રાણિ ન સ્ત્રીભાવેષૂપપત્સ્યતે । ષોડશ કલ્પસહસ્રાણિ વ્યાધિઃ કાયે નાક્રમિષ્યતિ । પંચતૃંશત્કલ્પસહસ્રાણિ દિવ્યચક્ષુર્ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 83] એકોનવિંશત્ કલ્પસહસ્રાણિ નાગયોનિષુ નોપપત્સ્યતે । ષટ્ કલ્પસહસ્રાણિ ન ક્રોધાભિભૂતો ભવિષ્યતિ । સપ્ત કલ્પસહસ્રાણિ દરિદ્રકુલેષુ નોપપત્સ્યતે । અશીતિઃ કલ્પસહસ્રાણિ દ્વૌ દ્વીપૌ પરિભુંક્તે । યદા દરિદ્રો ભવતિ તદા ઈદૃશં સુખં પ્રતિલપ્સ્યતે । દ્વાદશ કલ્પસહસ્રાણિ અન્ધયોનિષુ નોપપત્સ્યતે । ત્રયોદશ કલ્પસહસ્રાણિ અપાયેષુ નોપપત્સ્યતે । એકાદશ કલ્પસહસ્રાણિ ક્ષાન્તિવાદી ભવિષ્યતિ । મરણકાલસમયે ચરિમવિજ્ઞાનનિરોધે વર્તમાને ન વિપરીતસંજ્ઞી ભવિષ્યતિ । ન ચ ક્રોધાભિભૂતો ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 84] સ પૂર્વસ્યાન્ દિશિ દ્વાદશ ગંગાનદીબાલિકાસમાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સંમુખન્ દ્રક્ષ્યતિ । દક્ષિણસ્યાં દિશિ વિંશતિર્બુદ્ધકોટી સંમુખન્ દ્રક્ષ્યતિ । પશ્ચિમસ્યાન્ દિશિ પંચવિંશતિર્ગંગાનદીબાલિકાસમાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સંમુખં દ્રક્ષ્યતિ । ઉત્તરસ્યાન્ દિશિ વિંશતિર્ગંગાનદીબાલુકાસમાન્ બુદ્ધાં ભગવતઃ સંમુખં દ્રક્ષ્યતિ । ઉર્ધ્વાયાં દિશિ નવતિ કોટીસહસ્રાણિ બુદ્ધાનાં ભગવતાં સંમુખં દ્રક્ષ્યતિ । અધસ્તાદ્દિશિ કોટીશતં ગંગાનદીબાલુકાસમાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સંમુખન્ દ્રક્ષ્યતિ ।
[સસૂ 85] તે ચ સર્વે તથાગતાસ્તં કુલપુત્રમાશ્વાસયન્તિ । મા ભૈઃ કુલપુત્ર ત્વયા સંઘાટં (સૂત્રન્) ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા ઇયન્તઃ સાંપરાયિકાનિ ગુણાનુશંસમુખાનિ ચ ભવિષ્યન્તિ । પશ્યસિ ત્વં ભોઃ કુલપુત્રેમાન્યનેકાનિ ગંગાનદીબાલિકાસમાનિ તથાગતકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ । આહ । પશ્યામિ ભગવન્ પશ્યામિ સુગત । (ભગવાન્) આહ । એતે ભોઃ કુલપુત્ર તથાગતાસ્તવ સકાશમુપસંક્રાન્તા દર્શનાય । આહ । કિં મયા કુશલકર્મ કૃતં યેનેમે બહવસ્તથાગતા આગતા ।
[સસૂ 86] આહ । શૃણુ કુલપુત્ર ત્વયા માનુષ્યકમાત્મભાવં પ્રતિલભ્ય સંઘાટં ધર્મપર્યાયં શ્રોત્રાવભાસમાગતં । તેન ત્વયા એતાવત્ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસૂતં । (સર્વશૂર) આહ । યદિ મમ ભગવન્ન એતાવાન્ પુણ્યસ્કન્ધઃ કઃ પુનર્વાદો યઃ સકલસમાપ્તં શ્રોષ્યતિ ।
[સસૂ 87] (ભગવાન્) આહાલં ભોઃ કુલપુત્ર શૃણુ ચતુષ્પદિકાયા ગાથાયા (શ્રુતાયાઃ) પુણ્યં વર્ણયામિ । તદ્યથા કુલપુત્ર ત્રયોદશ ગંગાનદીબાલિકાસમાનાં તથાગતાનાં અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં યઃ પુણ્યસકન્ધસ્તતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવતિ । યશ્ચતુષ્પદિકામપિ ગાથામિતો ધર્મપર્યાયાચ્છ્રોષ્યતિ । યશ્ચ ત્રયોદશ ગંગાનદીબાલુકાસમાંસ્તથાગતાનર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ પૂજયતિ । યશ્ચેતઃ સંઘાટાદ્ધર્મપર્યાયાદન્તશશ્ચતુષ્પાદિકામપિ ગાથાં શ્રોષ્યતિ । અયં તતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યતિ । કઃ પુનર્વાદો યઃ સકલસમાપ્તં શ્રોષ્યતિ । ન તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય શક્યમુપમાં કર્તુમ્
[સસૂ 88] શૃણુ કુલપુત્ર યશ્ચેમં સંઘાટં (નામ) સૂત્રં ધર્મપર્યાયં સકલસમાપ્તં વિસ્તરેણ શ્રોષ્યતિ । યશ્ચ સર્વસ્યાં તૃસાહસ્રમહાસાહસ્ર્યાં લોકધાતૌ તિલં વાપયેદ્યાવન્તસ્તે તિલફલકાસ્તાવન્તો રાજાનશ્ચક્રવર્તિનો ભવેયુરથ કશ્ચિદેવ પુરુષો ભવેદાઢ્યો મહાધનો મહાભોગઃ અથ ખલુ સ પુરુષસ્તેષાં સર્વેષાં રાજ્ઞાં ચક્રવર્તિનાં યથાકામિકં દાનન્ દદ્યાત્ તત્કિં મન્યસે સર્વશૂરાપિ તુ સ પુરુષસ્તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેદ્ આહ । બહુ ભગવન્ બહુ સુગત; ભગવાન્ આહ - યાવન્તઃ કુલપુત્ર તેષાં રાજ્ઞાં ચક્રવર્તિનાં દાનન્ દદતઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ યશ્ચૈકસ્ય સ્રોતઆપન્નસ્ય દાનન્ દદ્યાદયં તતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવતિ ।

[સસૂ 89] યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્ર્યાં લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્તે સર્વે સ્રોતઆપના ભવેયુસ્તેષાં સર્વેર્ષાં દાનન્ દદતો યત્પુણ્યસ્કન્ધં અયં તતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવતિ । ય એકસ્ય સકૃદાગામિનો દાનન્ દદ્યાદ્ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્ર્યામ્ લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્તે સર્વે સકૃદાગામિનો ભવેયુઃ તેષાં સર્વેષાં દાનન્ દદતો યઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ અયન્ તતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવતિ । ય એકસ્યાનાગામિનો દાનાન્ દદ્યાદ્ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્ર્યાં લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્તે સર્વે નાગામિનો ભવેયુઃ તેષાં સર્વેષાં દાનન્ દદતો યઃ પુણ્યસ્કન્ધં અયં તતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવતિ ય એકસ્યાર્હતો દાનન્ દદ્યાદ્ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્ર્યાં લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્તે સર્વે ઽર્હન્તો ભવેયુઃ તેષાં સર્વેષાં દાનન્ દદતો યઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ અયં તતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવતિ । ય એકસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય દાનન્ દદ્યાદ્ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્ર્યાં લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્તે સર્વે પ્રત્યેકબુદ્ધા ભવેયુસ્તેષાન્ સર્વેષાં દાનન્ દદતો યઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ અયં તતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવતિ ય એકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય દાનન્ દદ્યાદ્ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્ર્યાં લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્તે સર્વે બોધિસત્ત્વા ભવેયુસ્તેષાં સર્વેષાં દાનન્ દદતો યઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ અયં તતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવતિ । ય એકસ્ય તથાગતસ્ય ચિત્તં પ્રસાદયેદ્
[સસૂ 90] યશ્ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્ર્યાં લોકધાતૌ તથાગતપરિપૂર્ણાયાં ચિત્તં પ્રસાદયેદ્ યશ્ચેમં સંઘાટસૂત્રં ધર્મપર્યાયં લિખિષ્યતિ । કિમંગ પુનઃ સર્વશૂર ય ઇમન્ ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યતિ । શ્રુત્વા ચ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યતિ । કઃ પુનર્વાદઃ સર્વશૂર ય ઇમં સંઘાટસૂત્રં ધર્મપર્યાયં ચિત્તપ્રસાદેન નમસ્કરિષ્યતિ ।
[સસૂ 91] તત્કિં મન્યસે સર્વશૂર શક્યમિદં સૂત્રં બાલપૃથગ્જનૈઃ શ્રોતું આહ । નો હીદં ભગવન્ આહ । યે ચ શ્રોષ્યન્તિ ન ચ પ્રસાદમુત્પાદયિષ્યન્તિ । શૃણુ સર્વશૂર સન્તિ કેચિત્ સર્વશૂર બાલપૃથગ્જનાઃ સત્ત્વાઃ યે શક્નુયુર્મહાસમુદ્રે ગાધં લબ્ધુમ્ આહ । નો હીદં ભગવન્
[સસૂ 92] (ભગવાન્) આહ । અસ્તિ પુનઃ સર્વશૂર કશ્ચિત્ સત્ત્વો ય એકપાણિતલેન સમુદ્રં ક્ષપયેદ્ આહ । નો હીદં ભગવન્ નો હીદં સુગત । ભગવાન્ આહ । યથા સર્વશૂર નાસ્તિ સ કશ્ચિત્ સત્ત્વો યઃ શક્નુયાદેકપાણિતલેન । મહાસમુદ્રં શોષયિતું । એવમેવ સર્વશૂર યે હીનાધિમુક્તિકાઃ સત્ત્વાઃ ન શક્યં તૈરયન્ ધર્મપર્યાયઃ શ્રોતું યૈઃ સર્વશૂરાશીતિર્ગંગાનદીબાલુકાસમાનિ તથાગતકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ ન દૃષ્ટાનિ । ન તૈઃ શક્યમયં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં લિખિતું । યૈર્નવતિ ગંગાનદીબાલિકાસમાનિ તથાગતાનિ ન દૃષ્ટાનિ ન તૈઃ શક્યમયન્ ધર્મપર્યાયઃ શ્રોતુમ્
[સસૂ 93] યેન તથાગતકોટીશતસહસ્રાણિ ન દૃષ્ટાનિ ત ઇમન્ ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા પ્રતિક્ષિપન્તિ । યૈઃ સર્વશૂર ગંગાનદીબાલુકાસમાનિ તથાગતકોટીશતાનિ દૃષ્ટાનિ ત ઇમન્ ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા પ્રસાદચિત્તમુત્પાદયન્તિ હર્ષયન્તિ યથાભૂતં પ્રજાનન્તિ । ય ઇમં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં યથાભૂતં શદ્દધન્તિ ન પ્રતિક્ષિપન્તિ ।
[સસૂ 94] શૃણુ સર્વશૂર યે કેચિદ્ અસ્માત્ સંઘાટાદ્ધર્મપર્યાયદેકાક્ષરામપિ ચતુષ્પદિકાં ગાથાં લિખિષ્યન્તિ તેષાં સર્વશૂર સત્ત્વાનાં તતઃ પશ્ચાત્ પંચનવતિ કોટીસહસ્રાનિ લોકધાતુનામતિક્રમ્ય યથા સુખાવતીલોકધાતુસ્તથા તેષાં બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ । તેષાં ચ સર્વશૂર સત્ત્વાનાં ચતુરશીતિઃ કલ્પસહસ્રાણ્યાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 95] શૃણુ સર્વશૂર યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અસ્માત્ સંઘાટાદ્ધર્મપર્યાયાદન્તશશ્ચતુષ્પદિકામપિ ગાથાં શ્રોષ્યન્તિ । બદ્યથા સર્વશૂર કશ્ચિત્ સત્ત્વો ભવેદ્ (રૌદ્રઃ સાહસિકઃ સદ્ધર્મવિમુખઃ પરલોકનિરપેક્ષઃ પાપકારી) યઃ પંચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ કુર્યાત્ કારયેદ્ વા ક્રિયમાણાનિ વાનુમોદેત્ સચેત્ સ ઇતઃ સંઘાટાદ્ધર્મપર્યાયચ્ચતુષ્પદિકમપિ ગાથાં શૃણુયાત્ તસ્ય તાનિ પંચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ પરિક્ષયં ગચ્છેયુઃ
[સસૂ 96] શૃણુ સર્વશૂર । પુનરપરં ગુણમામન્ત્રયામિ । તદ્યથાપિ કશ્ચિત્ સત્ત્વો ભવેદ્યઃ સ્તૂપભેદં કારયેત્ સંઘભેદં ચ । બોધિસત્ત્વં સમાધેરુચ્ચાલયેત્ બુદ્ધજ્ઞાનસ્યાન્તરાયં કુર્યાત્ માતાપિતરં જીવિતાદ્વ્યાવરોપયેદ્
અથ સ સત્ત્વઃ પશ્ચાદ્વિપ્રતિસારીભૂતઃ શોચેત પરિદેવેત નષ્ટો ઽહમ્ અનેન કાયેન નષ્ટં મે પરલોકમિતિ । કલ્પં એવાહં નષ્ટઃ તતો ઽસ્ય મહાચિત્તાયાસં ભવેત દુઃખાં વેદનાં વેદયેત । કટુકાં વેદનાં વેદયેત । તસ્ય સર્વશૂર સત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વાઃ પરિવર્જયન્તિ જુગુપ્સન્તિ (ચ) । દગ્ધો નષ્ટ એષા સત્ત્વ લૌકિકલોકોત્તરાદ્ધર્મ નષ્ટો ઽનેકાનિ કલ્પાનિ યથા દગ્ધસ્થૂણં ।
[સસૂ 97] એવમેવાયં પુરુષઃ યથા સુચિત્રં ગૃહં દગ્ધસ્થૂણં ન શોભતે । એવમેવાયં સ પુરુષ ઇહ લોકે ન શોભતે । યત્ર યત્ર ચ ગચ્છતિ તત્ર તત્ર સત્ત્વૈઃ પરિભાષ્યતે પ્રહરન્તિ ચ; ક્ષુત્પિપાસાર્દિતો ઽપિ ન કિંચિલ્લભતે । તતો દુઃખાં વેદનાં વેદયતિ ।
[સસૂ 98] સ ક્ષુત્પિપાસાહેતુના પરિભાષાહેતુના પ્રહારહેતુના સ્તૂપભેદં ચ પંચાનન્તર્યાણિ ચ કર્માણિ સમનુસ્મરતિ । સ તતો દુઃખં નિર્વેદચિત્તમુત્પાદયતિ । કુત્રાહં યાસ્યામિ કો મે ત્રાત ભવિસ્યતિ ।
[સસૂ 99] સ એવં ચિન્તયતિ ગમિષ્યામ્યહં પર્વતગિરિકન્દરેષુ પ્રવિશામિ તત્ર મે કાલક્રિયા ભવિષ્યતિ ન ચ મે ઇહ કશ્ચિ ત્રાતાસ્તિ । આહ ચ ॥
(20) કૃતં મે પાપકં કર્મ દગ્ધસ્થૂનં નિરન્તરમ્
નેમં લોકે શોભયિષ્યે ન શોભયિષ્યામિ પરત્ર ચઃ
(21) અન્તર્ગૃહે ન શોભામિ ન શોભામિ ચ બાહિર ।
(સર્વત્રૈવ ન શોભામિ પાપકારી તથાસ્મ્યહં ॥)॥
(22) દોષહેતોઃ કૃતં પાપં તેન યાસ્યામિ દુર્ગતિમ્
પરત્ર દુઃખિતઃ કુત્ર વસિષ્યામિ હ દુર્ગતૌ ॥
(23) શૃણ્વન્તિ દેવતા વાચા અશ્રુકણ્ઠં પ્રરોદતિ ।
અહો નિરાશક્ષ્ પરલોકં પ્રયાસ્યામિઃ દુર્ગતિં ॥
તં દેવતા આહુઃ
(24) મૂઢો ઽસિ ગચ્છ પુરુષ મૈવં ચિન્તય દુઃખિતઃ
શરણં ન ચ મે ત્રાણં દુઃખાં વિન્દામિ વેદનામ્
(25) માતૃઘાટં પિતૃઘાટં પંચાનન્તર્યાઞ્ચ મે કૃતં
પર્વતે મૂર્ધ્નિ ગચ્છામિ તત આત્મા ત્યજામ્યહમ્
(26) મા ગચ્છ મૂઢપુરુષ કર્મ મા કુરુ પાપકં ।
બહુ ત્વયા કૃતં પાપં વ્યાપન્નેન હિ ચેતસા
(27) કુર્વન્તિ યે આત્મઘાતં નરકં યાન્તિ દુઃખિતાઃ

તતઃ પતન્તિ ભૂમીષુ ક્રન્દન્તિ શોકવેદનાઃ
(28) ન તેન વીર્યેણ ભવન્તિ બુદ્ધા
ભવન્તિ નૈવાપિ ન શ્રાવકં લભ્યતિ મોક્ષયાનમ્
અન્યસ્ય વીર્યસ્ય કુરુષ્વ યથમ્
(29) ગચ્છસ્ય તં પરવત યેન સો ઋષિ ગત્વા ચ તં દૃષ્ટ્વ ઋષિર્મહાત્મા ।
વન્દિત્વા પાદૌ શિરસા ચ તસ્ય ત્રાણં ભવાહી મમ અગ્રસત્ત્વ
(30) દેશેહિ ધર્મં કુશલં મુહૂર્ત્તમ્ ભાતો ઽસ્મિ ત્રસ્તો અતિ[[રિવા]]દુઃખપીડિતઃ
(તતો ગતઃ સ પુરુષુ ભીતભીતસ્) (તં પર્વતં યત્ર રિશિર્મહાત્મા ।)
(31) (વન્દિત્વા પાદૌ હિ તદા મહાર્ષેઃ) (પ્રોવાચ વાક્યં સમુદીરં યા ગીરા ।)
(દેશેહિ ધર્મં મમ પાપકારિણઃ) (કૃપાં જનિત્વા પરદુઃખિતસ્ય ॥)॥
(32) ઋષિર્વદન્તં શૃણુ સત્ત્વસાર નિષદ્ય ચિન્તસ્ય ક્ષણં કુરુષ્વ ।
(શૃણુષ્વ વાક્યં મમ દુઃખિતસ્ય) (શ્રુત્વા હ્યુપાયં પરિચિન્તયસ્વ ।)
(33) ભીતઃ સ ત્રસ્તો અતિ [[રિવા]] દુઃખપીડિતસ્ તતો નિષણ્ણઃ ક્ષણ [[વર]] તં મુહૂર્તમ્ દેશેમિ પાપં કૃત યન્ મયા બહૂ ઋષે હિ વાચં ઇદમબ્રવીતિ ।
ઋષિરાહ ।
(34) ભુંશાહિ તં ભોજનુ યદ્દદામિ દુઃખેન ચ ક્રન્દસિ શોકપીડિતઃ
ક્ષુધા પિપાસાય ચ પીડીતસ્ત્વં નિરાશકશ્ચ ત્રિભવાદ્ભવિષ્યસિ ।
(35) ભોજનાન્યુપનામિત્વા ઋષિઃ સત્ત્વ પ્રસાદયન્
મૃષ્ટં ભુંજ મનાપં ચ શરીરે તર્પનાર્થિકં ।
(36) પશ્ચાત્ તે ધર્મ ભાષામિ સર્વપાપક્ષયંકરમ્
તસ્ય તદ્ભોજનં મૃષ્ટં મુહૂર્તં ભુક્તવાન્ અસૌ ।
(37) ભુક્ત્વા હસ્તૌ ચ પ્રક્ષાલ્ય કૃત્વા પ્રદક્ષિણં ઋષિં ।
પર્યંકેન નિષીદિત્વા વદત્ યત્ પાપકં કૃતમ્
(38) માતૃઘાતં પિતૃઘાતં સ્તૂપભેદં મયા કૃતં ।
બોધિસત્ત્વસ્ય બુદ્ધત્વે અન્તરાયં કૃતં મયા ।
(39) તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષિર્વાક્યમથાબ્રવીત્
અસાધુસ્તવ [[ભો]] પુરુષ યત્ કૃતં પાપકં ત્વયા ।
(40) દેશેહિ પાપકં કર્મ કૃતં કારાપિતં ચ યત્ ॥
અથ ખલુ તસ્મિન્ કાલે સ પુરુષઃ શોકશલ્યસમર્પિત ભીતસ્ત્રસ્ત ઉદ્વિગ્ન કો મે ત્રાતા ભવિષ્યતીત્યાહ ચ ॥
(41) કૃતં મે પાપકં કર્મ દુઃખાં વેત્સ્યામિ વેદનાં ।
નરકે રૌરવે ઘોરે તથૈવ ચ પ્રતાપને ॥
અથ ખલુ સ પુરુષસ્તસ્ય ઋષેર્જાનુદ્વયં ભૂમૌ નિપાત્યાહ ચ ।
(42) દેશેયં પાપકં કર્મ યત્કૃતં કારિતં મયા ।
માફલં પાપકં ભોતુ મા મે સ્યા દુઃખવેદનાં ।
(43) ઋષિસ્ત્રાણં ભવેન્ મહ્યમાસન્ને હં ભવેન્ તવ
નિષ્કૌકૃત્યસ્ય શાન્તસ્ય શમ્યન્તં પાપકાન્ મમ;
[સસૂ 100] અથ ખલુ સ રિષિસ્તેન કાલેન તેન સમયેન તં પુરુષમેતદવોચત્ - એવં ચાશ્વાસયતિ । મા ભૈઃ કુલપુત્રાહં તે ત્રાણં ભવિષ્યામ્યહન્ તે ગતિરહં પરાયણં ભવિષ્યામિ । સંમુખં ધર્મ શૃણુ શ્રુતં ત્વયા કિંચિત્ સંઘાટં નામ ધર્મપર્યાયં । સ આહ । ન મે કદાચિચ્છ્રુતં ।
ઋષિરાહ - કો ઽગ્નિદગ્ધસ્ય સત્ત્વસ્ય ધર્મન્ દેશયત્યન્યત્ર યઃ કરુણાવિહારિતયા સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ । આહ । શૃણુ કુલપુત્ર
[સસૂ 101] ભૂતપૂર્વં (મયા) અસંખ્યેયૈઃ કલ્પૈરસંખ્યેયતરૈર્યદાસીત્તેનો કાલેન તેન સમયેન વિમલચન્દ્રો નામ રાજાભૂદ્ધાર્મિકો ધર્મરાજા । તસ્ય ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર રાજ્ઞો વિમલચન્દ્રસ્ય ગૃહે પુત્રો જાતઃ
[સસૂ 102] અથ સ રાજા વિમલચન્દ્રો લક્ષણનૈમિત્તિકાંચ્છાસ્ત્રપાઠકાન્ બ્રાહ્મણાન્ સન્નિપાત્ય કુમારમુપદર્શ્યૈવમાહ - કિં બ્રાહ્મણ કુમારસ્ય નિમિત્તં પશ્યથ શોભનમશોભનં વેતિ । તત્રૈકો નૈમિત્તિકો બ્રાહ્મણઃ કથયત્યસાધુરયં મહારાજ કુમારો જાતઃ આસાધુરિતિ । રાજા શ્રુત્વા સસંભ્રમ પપ્રચ્છ । કિમિદં બ્રાહ્મણા નૈમિત્તિકઃ કથયત્યયં દેવ રાજકુમારો યદિ સપ્ત વર્ષાણિ જીવતિ સ એષ માતાપિતરં જીવિતાદ્વ્યાવરોપયિષ્યતિ । તતો ઽસ રાજા એવમાહ । વરં મે જીવિતાન્તરાયો ભવતુ માચ્ચાહં પુત્રં વધેયં । તત્કસ્માત્ કદાચિત્ કર્હચિલ્લોકે મનુષ્યોત્પાદં લભ્યતે । નાહં તથા કરિષ્યામિ । યદિમં માનુષ્યકં કાયં વિરાગયિષ્યામિ ।
[સસૂ 103] અથ સ કુમારો વર્ધતે યદન્ય વર્ષદ્વયેન વર્ધન્તે તદાસાવેકેન માસેન વર્ધતે । જાનાતિ ચ સ રાજા વિમલચન્દ્રો યં કુમારો મમ કર્મોપચયેન વર્ધતે । તતો રાજા તસ્ય કુમારસ્ય પટ્ટમાબન્ધ્યૈવમાહ । તવ રાજ્યં ભવતુ વિપુલં ચ કીર્તિરાજ્યભોગૈશ્વર્યં ચ કારય ધર્મેણ મા અધર્મેણ । તતસ્તસ્ય રાજા પટ્ટં બધ્વા રાજેતિ નામધેયમકરોત્ સ ચ રાજા વિમલચન્દ્રો ન ભૂયઃ સ્વવિષયે રાજ્યં કારયત્ય્

[સસૂ 104] અથ તે ત્રિંશદમાત્યકોટ્યો યેન સ રાજા વિમલચન્દ્રસ્તેનોપસંક્રાન્તા ઉપેત્ય તં રાજાનં વિમલચન્દ્રમેવમાહુઃ કસ્માત્ ત્વં ભોઃ મહારાજ સ્વવિષયે ન ભૂયો રાજ્યં કારયસિ । રાજાહ - બહૂન્યસંખ્યેયાનિ કલ્પાનિ । યન્મયા રાજ્યભોગૈશ્વર્યાધિપત્યં કારિતં ન ચ મે કદાચિદ્ વિષયેષુ તૃપ્તિરાસીત્તેન ચ કાલેન તેન સમયેન ન ચિરેણ કાલાન્તરેણ સ પુત્રસ્તં માતાપિતરં જીવિતાદ્વ્યાવરોપયતિ । તેન ચ તત્ર પંચાનન્તર્યાણિ કર્માન્યુપચિતાનિ । અહં ચ ભોઃ પુરુષ તાવચ્ચિરં કાલસમયમનુસ્મરામિ । યથાદ્ય શ્વો વા ।
[સસૂ 105] યદા તસ્ય રાજ્ઞો દુઃખા વેદના ઉત્પન્નાઃ તદા સ રાજા વિપ્રતિસારીભૂતો સ્રુકણ્ઠઃ પરિદેવતિ પાપં મે કર્મ કૃતમિતિ । અવીચૌ મહાનરકે દુઃખાં વેદનાં પ્રત્યનુભવિષ્યામીતિ તતો ઽહં કારુણ્યચિત્તમુત્પાદ્ય તત્ર ગત્વા તસ્ય રાજ્ઞો ધર્મન્ દેશયિતવાન્ અથ સ રાજ તં ધર્મં શ્રુત્વા તસ્ય તાનિ પંચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ ક્ષિપ્રં નિરવશેષં પરિક્ષયં ગતાનિ ।
આહ ચ ।
(44) સંઘાટં ધર્મપર્યાયં સૂત્રરાજં મહાતપાઃ
યે શ્રોષ્યન્તિ ઇમન્ ધર્મન્ પદં પ્રાપ્સ્યન્ત્યનુત્તરમ્
(45) સર્વપાપક્ષયં ભવતિ । સર્વક્લેશાંચ્છમિષ્યતિ ।
શૃણુ ધર્મં પ્રવક્ષ્યામિ યેન ક્ષિપ્રં વિમોક્ષસે ।
(46) ચતુષ્પદાયાં ગાથાયાં ભાષ્યમાણં નિરન્તરં
સર્વપાપક્ષયં કૃત્વા સ્રોતાપન્નો ભવિષ્યસિ ।
(47) તતો દાનં ઉદાનેમિ સર્વપાપપ્રમોચનં ।
વિમોચિતા દુઃખિતા સત્ત્વા નારકાદ્ભયભૈરવાત્
(48) તતઃ સ પુરુષોત્થાય આસનાદઞ્જલીકૃતઃ
પ્રણમ્ય શિરસા તસ્ય સાધુકારં પ્રયચ્છતિ ।
(49) સાધુ કલ્યાણમિત્રાણાં સાધુ પાપવિનાશકઃ
સાધુ સંઘાટનિર્દેશં યે શ્રોષ્યન્તિ મહાનયં ॥
[સસૂ 106] અથ ખલુ તેન કાલેન તેન સમયેનોપર્યન્તરિક્ષે સ્થિતાનિ દ્વાદશ દેવપુત્રસહસ્રાણિ કૃતાંજલિપુટાનિ તમ્ ઋષિમુપગમ્ય પાદૌ શિરસા પ્રણમ્યૈવમાહુઃ ભગવન્ કેવચ્ચિરં સ્મરસિ મહાતપઃ એવં ચત્વારિ કોટી નાગરાજ્ઞામાગત્ય અષ્ટાદશ કોટીસહસ્રાણિ યક્ષરાજ્ઞામાગત્ય યેન સ ઋષિસ્તેનાંજલિં પ્રણામ્યૈવમાહુઃ કેવચ્ચિરં સ્મરસિ ।
[સસૂ 107] મહાત્મા ઋષિરાહ ।
શતમસંખ્યેયકલ્પકોટીનિયુતસહસ્રાણિ સમનુસ્મરામિ । આહ । કેન કુશલકર્મણા । મુહૂર્તમાત્રેણૈવં પાપં કર્મ (સર્વપાપકર્મ) પ્રશાન્તમ્ (આહ । સંઘાટં ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા) (અનેન કુશલકર્મણા સર્વપાપકર્મ પ્રશાન્તમ્)
[સસૂ 108] યે ચ તત્ર સત્ત્વાઃ સન્નિપતિતાઃ યૈરિમં ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા શ્રદ્દધાનતા વા કૃતા પત્તીયનં વા । તે સર્વે વ્યાક્રિયન્તે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । યેન ચ પુરુષેણ તાણિ પંચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ કૃતાનિ । તેનેમં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા મુહૂર્તમાત્રેણ તાનિ પંચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ નિરવશેષં પરિક્ષયં પર્યાદાનં કૃતાણિ । તસ્યાનેકાનિ કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ સર્વદુર્ગતિદ્વારાણિ પિથિતાનિ ભવન્તિ । દ્વાત્રિંશદ્દેવલોકદ્વારાણ્યપાવૃતાનિ ભવન્તિ । ય ઇતઃ સંઘાટાદ્ધર્મપર્યાયાદન્તશશ્ચતુષ્પદિકામપિ ગાથાં શ્રોષ્યતિ । તસ્યેતાદૃશાનિ કુશલમૂલાનિ ભવિષ્યન્તિ । કઃ પુનર્વાદો યઃ સંઘાટસૂત્રં સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ । પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિર્વાદ્યાંજલિકર્મપ્રણામં વા કરિષ્યતિ । એકાં વારાં અનુમોદિષ્યત્યેવં ચ વક્ષ્યતિ । સાધુ સુભાષિતમિતિ ।
[સસૂ 109] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિયન્તં ભગવન્નઞ્જલિપ્રણામાત્ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવતિ । યે તે સંઘાટં ધર્મપર્યાયં ભાષ્યમાણં શ્રુત્વાઞ્જલિં કૃત્વા પ્રણમન્તિ । ભગવાન્ આહ - શૃણુ કુલપુત્ર યેન પંચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ કૃતાણિ કારિતાનિ ક્રિયમાણાનિ વાનુમોદિતાનિ ભવેયુઃ યદિ સ ઇતત્ સંઘાટાદ્ધર્મપર્યાયાદન્તશશ્ચતુષ્પદિકામપિ ગાથાં શ્રુત્વાઞ્જલિં પ્રણામયિષ્યતિ । તસ્ય (તાનિ) સર્વાણિ પંચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ ક્ષયં ગતાનિ ભવિષ્યન્તિ । કઃ પુનર્વાદઃ સર્વશૂર યઃ સકલસમાપ્તમેવાયં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યત્યયં તતો બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યતિ ।
[સસૂ 110] ઉપમાં તે કુલપુત્ર કરિષ્યામિ । અસ્ય સંઘાટસૂત્રાર્થસ્ય વિજ્ઞપ્તયે । તદ્યથાપિ નામ સર્વશૂરાનવતપ્તસ્ય નાગરાજસ્ય ભવને ન કદાચિત્ સૂર્યો વભાસયતિ । તતશ્ચ પંચ મહાનદ્યઃ પ્રવહન્તિ । અથ કશ્ચિદેવ પુરુષો ભવેદ્ યસ્તાસાં પંચાનાં મહાનદીનામુદકસ્ય બિન્દૂનિ ગણયેત્ તત્કિં મન્યસે સર્વશૂર શક્યં તેષામુદકવિન્દુનાં ગણનાયોગેન પર્યન્તમધિગન્તુમ્ આહ । નો હીદં ભગવન્ નો હીદં સુગત, ભગવાન્ આહ - એવમેવ સર્વશૂર ન શક્યં સંઘાટસૂત્રસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય કુશલમૂલં કલ્પેન વા કલ્પશતેન વા કલ્પસહસ્રેણ વા કલ્પશતસહસ્રેણ વા કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રેણ વા ગણનયા પર્યન્તમધિગન્તું ।
[સસૂ 111] તત્કિં મન્યસે સર્વશૂર દુષ્કરં તસ્ય ય ઇમં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં મુહૂર્તં પ્રકાશયેત । આહ - દુષ્કરં ભગવં દુષ્કરં સુગત, ભગવાન્ આહ - અતઃ સુદુષ્કરતરં સર્વશૂર તસ્ય ય ઇમં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં શાક્ષ્યતિ શ્રોતુમ્
[સસૂ 112] તદ્યથા અનવતપ્તાત્ (મહાસરસઃ) પંચ મહાનદ્યઃ પ્રવહન્તિ । તાસાં પંચાનાં મહાનદીનાં પ્રવહતામુદકવિન્દૂન્ન શક્યં કેનચિદ્ગણકેન વા ગણકમહામાત્રેન વા ગણનયા પર્યન્તમધિગન્તુમેવમેવાસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન શક્યં પર્યન્તમધિગન્તુમ્ સર્વશૂર આહ - કતમાસ્તા ભગવન્ પંચ મહાનદ્ય । ભગવાન્ આહ - તદ્યથા । ગંગા સીતા વક્ષુઃ યમુનાશ્ચન્દ્રભાગા ચ । ઇમા સર્વશૂર પંચ મહાનદ્યો મહાસમુદ્રે પ્રવિશન્તિ । એકૈકા ચ મહાનદી પંચમહાનદીશતપરિવારાઃ ॥
[સસૂ 113] પુનરપરં સર્વશૂર પંચેમા મહાનદ્યઃ આકાશે પ્રવહન્તિ । યા સતતસમિતમુદકવિન્દુભિઃ પ્રજાં પ્લાવયન્તિ । તાશ્ચ પંચ મહાનદ્યઃ એકૈકા સહસ્રપરિવારાઃ આહ - કતમાસ્તા ભગવન્ પંચ મહાનદ્યઃ સહસ્રાપરિવારાઃ યા આકાશે પ્રવહન્તિ । ભગવાન્ આહ - સુન્દરી નામ (નદી) સહસ્રપરિવારા, શંખા નામ (નદી) સહસ્રપરિવારા, વહન્તી નામ (નદી) સહસ્રપરિવારા, ચિત્રસેના નામ (નદી) સહસ્રપરિવારા, ધર્મવૃત્તા નામ (નદી) સહસ્રપરિવારા, ઇમાસ્તા સર્વશૂર પંચ મહનદ્યઃ સહસ્રપરિવારા યા જંબૂદ્વીપે ઔત્સુક્યમાપદ્યન્તે । યાઃ કાલેન કાલં જંબૂદ્વીપે બિન્દુભિર્વર્ષધારાઃ પ્રમુંચન્તિ । તેન પુષ્પફલસસ્યાન્યભિરુહ્યન્તિ । યદા જંબૂદ્વીપે (વિન્દૂભિ) વર્ષધારાઃ પ્રપતન્તિ । તદા ઉદકં જાયતે । જાતં ચોદકં સર્વક્ષેત્રારામાણિ સંતર્પયતિ સુખં ચ કારયતિ । તદ્યથાપિ નામ સર્વશૂર પ્રજાપતિ સર્વજંબૂદ્વીપે સુખં કારયતિ ।

[સસૂ 114] એવં એવ સર્વશુરાયં સંઘાટો ધર્મપર્યાય બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય જંબૂદ્વીપે પ્રકાશિતઃ યથા (ચ સર્વશૂર) દેવાનાં ત્રાયસ્તિંશાનામાયુષ્પ્રમાણં ન તથા મનુષ્યાણાં । (તત્ર) કતમે ચ સર્વશૂર ત્રાયસ્ત્રિંશા દેવાઃ યત્ર શક્રો દેવાનામિન્દ્રઃ પ્રતિવસતિ । તે ત્રાયસ્ત્રિંશા નામ દેવાઃ સન્તિ (તદ્યથા)સર્વશૂર સત્ત્વાઃ ય એકં વાક્સુચરિતં ભાષન્તે । તેષાં ન શક્યં પુણ્યસ્કન્ધસ્યોપમાં કર્તું । (યન્ તે દેવમનુષ્યેષ્વનુપમં સૌખ્યમનુભવન્તિ ।)
[સસૂ 115] સન્તિ સર્વશૂર સત્ત્વાઃ ય એકં વગ્દુશ્ચરિતં ભાષન્તે ન શક્યં તેષાં નરકતિર્યક્ષૂપમાં કર્તુમ્ યત્ તે સત્ત્વાઃ નરકતિર્યક્પ્રેતદુઃખાં વેદનાં વેદયન્તિ । ન (ચ) કશ્ચિત્ તેષાં ત્રાતા ભવતિ તત્ર તે નિરાશાઃ પરિદેવન્તે નરકેષુ પ્રપતમાનાઃ તદ્ અકલ્યાણમિત્રવશેન દ્રષ્ટવ્યં । યે સત્ત્વા વાક્સુચરિતં ભાષન્તે તેષાં ન શક્યં પુણ્યસ્કન્ધસ્યોપમાં કર્તું । તત્ કલ્યાણમિત્રવશેન દ્રષ્ટવ્યં ।
[સસૂ 116] યદા કલ્યાણમિત્રં પશ્યતિ તદા તથાગતો દૃષ્ટો ભવતિ । યદા તથાગતં પશ્યતિ । તદા (તસ્ય) સર્વપાપક્ષયો ભવતિ । યદા સર્વપાપક્ષયો ભવતિ । તદા પ્રજાપતિર્જંબૂદ્વીપે ઔત્સુક્યં કરોતિ । યદા પ્રજાપતિર્જંબુદ્વીપે ઔત્સુક્યં કરોતિ । તદા જંબૂદ્વીપકનાં સત્ત્વાનાં સુખસ્ય ન શક્યમુપમાં કર્તુમેવમેવાયં સર્વશૂર સંઘાટો ધર્મપર્યાય જંબૂદ્વીપકાનાં સત્ત્વાનાં બુદ્ધકૃત્યં કરોતિ । તદા ન શક્યં તેષાં સત્ત્વાનાં પુણ્યસ્કન્ધસ્યોપમાં કર્તુમ્
[સસૂ 117] તદ્યથાપિ નામ સર્વશૂર યત્રેમાઃ પંચ મહાનદ્યઃ સંભેદં સમવસરણં ગચ્છન્તિ । તત્ર ન શક્યમુદકસ્ય પ્રમાણમુદ્ગ્રહીતું । એતાવદુદકકુંભા વા ઉદકકુંભશતાનિ વા ઉદકકુંભસહસ્રાણિ વા ઉદકકુંભશતસહસ્રાણિ વા । અપિ તુ બહુત્વાદુદકસ્ય મહાન્ ઉદકસ્કન્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ।
[સસૂ 118] એવમેવ સર્વશૂર યદા જંબૂદ્વીપકા સત્ત્વા ઇમં સંઘાતં ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યન્તિ । શ્રુત્વા ચોદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ । વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ । પરેષાં ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ પ્રતિપત્યા ચ સંપાદયિષ્યન્તિ । તદા ન શક્યં તેષાં સત્ત્વાનાં પુણ્યસ્કન્ધસ્ય પ્રમાણં ઉદ્ગ્રહીતુમપિ તુ બહુત્વાત્ પુણ્યસ્ય મહાન્ પુણ્યસ્કન્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ।
[સસૂ 119] યે સર્વશૂર સત્ત્વાઃ સંઘાટં ધર્મપર્યાયં ન શ્રોષ્યન્તિ ન તૈઃ શક્યમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ ન શક્યં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતુમ્ ન શક્યં ધર્મગણ્ડી પરાહનિતુમ્ ન શક્યં તૈર્ધર્મસિંહાસનમભિરોઢું ન શક્યં (તૈ) નિર્વાણધાતુમનુપ્રવેષ્ટું । ન શક્યમપ્રમેયૈ રશ્મિભિરવભાસયિતુમ્ ય ઇમં સર્વશૂર સંઘાટં ધર્મપર્યાયં ન શ્રોષ્યન્તિ ન શક્યં તૈર્બોધિમણ્ડે નિષત્તું ।
[સસૂ 120] સર્વશૂર આહ - પૃચ્છામિ ભગવં પૃચ્છામિ સુગત, કંચિદેવ કૌતુહલમ્ ભગવાન્ આહ - પૃચ્છ ત્વં સર્વશૂર યદ્ યદ્ એવાકાંક્ષસ્યહં તે નિષ્કાંક્ષં કરિષ્યામિ (સર્વશૂર) આહ - કતમઃ સ ભગવન્ ઋષિરભૂદ્ યેન તે સત્ત્વાઃ પંચભિરાનન્તર્યૈઃ કર્મભિઃ પરિમોક્ષિતાઃ અવૈવર્ત્તિકભૂમૌ ચ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ ભગવાન્ આહ -
(50) સૂક્ષ્મં વચન બુદ્ધાનાં સર્વશૂર શૃણોહિ મે
સંઘાટદર્શનં સૂત્રં ઋષિરૂપેણ દર્શિતં
(51) સંઘાટો બુદ્ધરૂપં ચ દર્શયત્યનુકમ્પયા ।
યથા બલિકગંગાયા રૂપં દર્શયતે તથા ।
(52) બુદ્ધો દર્શયતે રૂપં ધર્મન્ દેશયતે સ્વયમ્
બુદ્ધં ય ઇચ્છતે દ્રષ્ટું (લોકનાથં જિનોત્તમં ॥)॥
(53) (સંઘાટસ્તેન શ્રોતવ્યઃ) સંઘાટં બુદ્ધસાદૃશં ।
બુદ્ધસ્ તત્ર ભવેન્ નિત્યં સંઘાટં યત્ર તિષ્ઠતિ ।
[સસૂ 121] ભગવાન્ આહ - શૃણુ કુલપુત્ર । ભૂતપૂર્વં સર્વશૂરાતીતે ધ્વનિ નવાનવત્યસંખ્યેયઙ્ કલ્પાન્ અનુસ્મરામિ । (તત્ર) દ્વાદશ બુદ્ધકોટ્ય બભૂવન્ રત્નોત્તમનામાનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ અહં તેન કાલેન તેન સમયેન પ્રદાનશૂરો ભૂવં ચન્દ્ર નામ । તે ચ મે દ્વાદશ બુદ્ધકોટ્ય પર્યુપાસિતાઃ ખાદનીયભોજનીયમાલ્યગન્ધવિલેપનેન યથાસુખં । પ્રણીતેનાહારેણ સર્વસુખોપધાનેનોપસ્થિતાઃ ઉપસ્થાપ્ય ચ તત્રૈવ મયા સર્વશૂર વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધમ્

[સસૂ 122] અભિજાનામ્યહં સર્વશૂરાષ્ટાદશ બુદ્ધકોટ્ય સર્વે રત્નાવભાસનામાનસ્તથાગતા લોક ઉત્પન્ના અભૂવન્ તત્રાહમપિ પ્રદાનશૂરો ભૂવન્ ગર્ભસેનો નામ । તે ચાષ્ટાદશ બુદ્ધકોટ્યો મયા પર્યુપાસિતાઃ પૂજિતાશ્ચ । યથા તથાગતાનાં પ્રત્યર્હં ગન્ધમાલ્યવિલેપનાલંકારવિભૂષણૈઃ તત્ર ચ મે વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધં ।
[સસૂ 123] અનુસ્મરામ્યહં સર્વશૂર વિષ્મશતિર્બુદ્ધકોટ્યઃ શિખિસંભવનામાનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોક ઉદપદ્યન્ત, પૂજિતા મે તે બુદ્ધા ભગવન્તો યથા પ્રત્યર્હેણ પૂજસત્કારેણ તત્રૈવ ચ મે વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધમ્ ન ચાદ્યાપિ કાલસમયમભૂદ્વ્યાકરણાય ॥
[સસૂ 124] અનુસ્મરામ્યહં સર્વશૂર વિંશત્યેવ બુદ્ધકોટ્યઃ કાશ્યપ નામાનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોક ઉદપદ્યન્તઃ તત્રાહમપિ પ્રદાનશૂરો ભૂવન્ કૃતં મે તેષાં તથાગતાનામુપસ્થાનં । ગન્ધેન માલ્યેન વિલેપનેન તથાગતગુરૂપસ્થાનેનોપસ્થિતાઃ યથા તથાગતાનાં ગુરુગૌરવં કર્તવ્યં તથા કૃતં । તત્રૈવ ચ મે વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધં ।
[સસૂ 125] અનુસ્મરામ્યહં સર્વશૂર ષોડશ બુદ્ધકોટ્યો ભૂવન્ વિમલપ્રભાસનામાન તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ તેન ચ કાલેન તેન સમયેનાહં ગૃહપતિરભૂવદાઢ્યો મહાધનો મહાભોગઃ સર્વસ્વપરિત્યાગી (મહાત્યાગી ।) । તે ચ મયા ષોડશ બુદ્ધકોટ્યઃ પૂજિતા આસ્તરણપ્રાવરણેન ગન્ધેન માલ્યેન વિલેપનેન વિભૂષણાચ્છાદનેન ચ । યથા તથાગતાનાં ગુરૂપસ્થાનં (કર્તવ્યં તથા ચ મયા) કૃતં । તત્રૈવ ચ મે વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધં । ન ચ મે કાલં ન સમયમભૂદ્વ્યાકરણાય ॥
[સસૂ 126] શૃણુ સર્વશૂરાનુસ્મરામ્યહં પંચનવતિર્બુદ્ધકોટ્યો લોક ઉત્પન્નાન્યભૂવન્ સર્વે શાક્યમુનિસહનામાનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ અહં ચ તેન કાલેન તેન સમયેન ચ રાજા ભૂદ્ધાર્મિકો ધર્મરાજા, પર્યુપાસિતા મે (તે) પંચનવતિર્બુદ્ધકોટ્યઃ શાક્યમુનિનામધેયાસ્તથાગતાઃ ગન્ધેન માલ્યેન વિલેપનેનાસ્તરણપ્રવરણેન ચ્છત્રધ્વજપતાકાભિશ્ચ । તત્રૈવ ચ મે વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધમ્ ॥
[સસૂ 127] અનુસ્મરામ્યહં સર્વશૂર નવતિર્બુદ્ધકોટ્યઃ ક્રકત્સુદનામાનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોક ઉદપદ્યન્ત, અહં ચ તેન કાલેન તેન સમયેન બ્રાહ્મકુમારો ઽભૂવ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગઃ પ્રદાનદાતા સર્વસ્વપરિત્યાગી । તે ચ મયા તથાગતા સર્વે ઉપસ્થિતાઃ ગન્ધેન માલ્યેન વિલેપનેનાસ્તરાણપ્રાવરણેન વિભૂષણાચ્છાદનેન । યાદૃશં ચ તથાગતાનામુપસ્થાનં (તથા તેષાં મયા પ્રત્યર્હમુપસ્થાનં) કૃતં તત્રૈવ ચ મે વ્યાકરણં અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધં ન ચ મે કાલં ન સમયં વ્યાકરણાય ॥
[સસૂ 128] અનુસ્મરામ્યહં સર્વશૂરાષ્ટાદશ બુદ્ધકોટ્યઃ લોક ઉદપદ્યન્ત ; સર્વે કનકમુનિનામાનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ અહં ચ તેન કાલેન તેન સમયેન પ્રદાનશૂરો ભૂવન્ પર્યુપાસિતા મે તે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પુજિતાશ્ચ ગન્ધેન માલ્યેન વિલેપનેનાસ્તરણપ્રાવરણેન વિભૂષણેન । યથા તથાગતાનાં ગુરુપસ્થાનાં તથા મે ઉપસ્થિતાઃ તત્રૈવ ચ મે વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધં ન ચ મે કાલં ન સમયં વ્યાકરણાયૈ ।
[સસૂ 129] અનુસ્મરામ્યહં સર્વશૂર ત્રયોદશ બુદ્ધકોટ્યો લોક ઉદપદ્યન્ત; સર્વે વભાસશિર્નામાનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ તે ચ મે તથાગતાઃ પૂજિતા આસ્તરણપ્રાવરણેન ગન્ધેન માલ્યેન વિલેપનાચ્છાદનવિભૂષણેન । યથા તથાગતાનાં ગુરૂપસ્થાનં કૃતં તદૃશમુપસ્થાનમુપસ્થિતાઃ તૈશ્ચ તથાગતૈર્નાનાધર્મમુખાનિ ભાષિતાનિ અર્થવિનયવિનિશ્ચયા તત્રૈવ ચ મે વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધં ન ચાદ્યાપિ સમયં વ્યાકરણાય ।
[સસૂ 130] અનુસ્મરામ્યહં સર્વશૂર પંચવિંશતિર્બુદ્ધકોટ્યઃ પુષ્યનામાનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોક ઉદપાદ્યન્ત; અહં ચ તેન કાલેન તેન સમયેન પ્રબ્રજિતો ઽભૂવમ્ પર્યુપાસિતા મે તે તથાગતા યથા આનન્દૈતર્હિ મમોપસ્થાયકૌપસ્થાનમુપતિષ્ઠતિ । તાદૃશં ચ મે તે તથાગતા ઉપસ્થિતાઃ તત્રૈવ ચ મે વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધં ન ચાદ્યાપિ મે સમયમભૂદ્વ્યાકરણાય ।
[સસૂ 131] અનુસ્મરામ્યહં સર્વશૂર અષ્ટાદશ બુદ્ધકોટ્યો વિપશ્યિનામાનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોક ઉદપદ્યન્ત; પર્યુપાસિતા મે તે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ આભરણપ્રાવરણેનાચ્છાદનગન્ધમાલ્યવિલેપનેન યથા તથાગતોપસ્થાનં તથા (મે) ઉપસ્થિતા । અહં ચ તેન કાલેન તેન સમયેન પ્રબ્રજિતો ઽભૂવન્ તત્રૈવ ચ (મે) વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધવાન્ ન ચાદ્યપિ સમયં વ્યાકરણાય ન ચિરેણ કાલેન ।
[સસૂ 132] યઃ પશ્ચિમકો વિપશ્યિ લોક ઉત્પન્નઃ સ ઇમં સંઘાટં ધર્મપર્યાયં ભાષિતવાન્ તમહં જ્ઞાત્વા તસ્મિન્ સમયે જંબુદ્વીપે સપ્તરત્નવર્ષં પ્રવૃષ્ટવાન્ તદા તે જાંબુદ્વીપકાઃ સત્ત્વા અદરિદ્રા સંવૃત્તાઃ તત્રૈવ ચાહં વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિલબ્ધવાન્ તતશ્ચિરેણ કાલસમયેનાદ્યાપિ (ચ) માં ન વ્યાકરોતિ (અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિવ્યાકરણેન ।)
[સસૂ 133] આહ । કતમઃ સ ભગવાન્ કાલઃ કતમઃ સ સમયઃ ભગવાન્ આહ - શૃણુ સર્વશૂર તતો દ્વ્યસંખ્યેયૈઃ કલ્પૈર્દીપંકરો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ । તતો ઽહં સર્વશુર તેન કાલેન તેન સમયેન મેઘો નામ અણવકો ભૂવન્ યદા ચ ભગવન્ દીપંકરસ્તથાગતો લોક ઉત્પન્નઃ તદાહમપિ તસ્મિન્ કાલે તસ્મિન્ સમયે બ્રહ્મચર્યમચાર્ષં માણવકરૂપેણ તતો ઽહં ભગવન્તન્ દીપંકરન્ તથાગતં દૃષ્ટ્વા પ્રસાદ પ્રતિલબ્ધઃ સપ્તભિરુત્પલૈરવકીર્ણવાં તચ્ચ તથાગતાવરોપિતં કુશલમૂલમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામિતમ્ સ ચ માન્ દીપંકરસ્તથાગતો વ્યાકાર્ષીદ્ભવિષ્યસિ ત્વં માણવકાનાગતે ઽધ્વન્યસંખ્યેયૈઃ કલ્પૈઃ શાક્યમુનિર્નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ ।
[સસૂ 134] તતો ઽહં સર્વશૂર દ્વાદશતાલમાત્રં વિહાયસમન્તરીક્ષે સ્થિત્વાનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિં પ્રતિલબ્ધવાન્ યચ્ચ મે સર્વશૂરાસંખ્યેયેષુ કલ્પેષુ બ્રહ્મચર્યં ચીર્ણં । યચ્ચ પારમિતાપ્રતિસંયુક્તં કુશલમૂલં તત્સર્વમામુખીભૂતમિવાનુસ્મરામિ યથાદ્ય શ્વો વા । તત્ર મયા સર્વશૂરાનેકાનિ સત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ કુશલેષુ ધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપિતાનિ । કઃ પુનર્વાદ સર્વશૂર ય એતર્હ્યહમ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ સર્વસત્ત્વહિતૈષિણઃ કારુણિકઃ સત્ત્વાનાં નિરોધધર્મન્ દેશયિષ્યામિ ।

[સસૂ 135] નૈતત્સ્થાનં વિદ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ બહુપ્રકારં ચાહં સર્વશૂર સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયામિ । યથારૂપવૈનયિકાનાં સત્ત્વાનાં તથારૂપેણ ધર્મન્ દેશયામિ । દેવરૂપેણ દેવલોકે (દેવાનાં) ધર્મન્ દેશયામિ । નાગભવણે નાગરૂપેણ (નાગાનાનં) ધર્મન્ દેશયામિ । યક્ષભવને યક્ષરૂપેન (યક્ષાનાં) ધર્મન્ દેશયામિ । પ્રેતભવને પ્રેતરૂપેણ (પ્રેતાનાં) ધર્મન્ દેશયામિ । મનુષ્યલોકે મનુષ્યરૂપેન (મનુષ્યાણાં) ધર્મન્ દેશયામિ । બુદ્ધવૈનયિકાનાં સત્ત્વાનાં બુદ્ધરૂપેણ ધર્મન્ દેશયામિ । બોધિસત્ત્વાવૈનયિકાનાં સત્ત્વાનાં બોધિસત્ત્વરૂપેણ ધર્મન્ દેશયામિ । શ્રાવકવૈનયિકાનાં સત્ત્વાનાં શ્રાવકરૂપેણ ધર્મન્ દેશયામિ । યેન યેન રૂપેણ સત્ત્વા વિનયં ગચ્છન્તિ તેન તેન રૂપેણાહં સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયામિ । એવં બહુપ્રકારમ્ અહં સર્વશૂર સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયામિ ।
[સસૂ 136] તત્કસ્ય હેતોર્યથૈવ સર્વશૂર સત્ત્વા બહુપ્રકારં ધર્મં શૃણ્વન્તિ । તથૈવ તે સત્ત્વસારાઃ બહુપ્રકારં સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયન્તિ । તે ચ સત્ત્વાસ્તેષુ તથાગતેષુ કુશલમૂલાન્યવરોપયન્તિ । દાનાનિ ચ દદન્તિ । પુણ્યાનિ ચ કુર્વન્તિ । સ્વાર્થે ચ પ્રતિજાગરન્તિ । મરણાનુસ્મૃતિં ચ ભાવયિષ્યન્તિ । તે ચૈવંરૂપં કુશલં કર્માભિસંસ્કારમભિસંસ્કરિષ્યન્તિ । તેનૈવ ચ ધર્મશ્રવણકુશલમૂલહેતુના તત્ પૂર્વકં કુશલમૂલં સંસ્મરિષ્યન્તિ । તેષાં તદ્ ભવિષ્યતિ દીર્ઘરાત્રમર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । એવં હિ સર્વશૂર સંઘાટસૂત્રસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય સહશ્રવણમાત્રેણૈવમપ્રમેયા(-મ્-અસંખ્યેયા) ગુણાનુશંસા ભવિષ્યન્તિ ।
[સસૂ 137] અથ તે સત્ત્વાઃ પરસ્પરમેવમાહુઃ અસ્ત્યન્યઃ કશ્ચિત્ કુશલો ધર્મફલવિપાકઃ યસ્ય કૃતત્વાદુપચિતત્વાદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધ્યતે સર્વસત્ત્વાહિતૈષિણશ્ચ ભવન્તિ ॥
[સસૂ 138] અથ ભગવંસ્તેષાં સત્ત્વાનાં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય તાનેતદવોચત્ - અસ્તિ કુલપુત્રા યે ધર્મં પત્તીયન્તિ તે એવં વક્ષ્યન્તિ અસ્તિ ધર્મો યથાભૂતઃ તેષાં મહાફલં સુખવિપાકમનુત્તરં ધર્મસુખં ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 139] યે સત્ત્વા મોહમૂઢાસ્ત એવં વક્ષ્યન્તિ । ન સન્તિ ધર્માઃ ન સન્તિ ધર્માનાં પારગઃ સ તેષાં મહાફલં કટુકવિપાકમપાયેષુપપત્સ્યતે । પુનઃ પુનશ્ચ તે (મોહપુરુષા) અપાયભૂમિપરાયણા ભવિષ્યન્તિ ।
[સસૂ 140] અષ્ટૌ કલ્પાન્ નૈરાયિકાન્ દુઃખં વેદનામનુભવિષ્યન્તિ । દ્વાદશ કલ્પાનિ પ્રેતયોનિષુ દુઃખં વેદનાં વેદયિષ્યન્તિ । ષોડશ કલ્પાન્યસુરેષૂપપત્સ્યન્તે । નવ કલ્પસહસ્રાનિ ભૂતપિશાચયોનિષૂપપત્સ્યન્તે । ચતુર્દશ કલ્પસહસ્રાણિ અજિહ્વકા ભવિષ્યન્તિ । ષોડશ કલ્પસહસ્રાણિ માતુગર્ભે કાલં કરિષ્યતિ । દ્વાદશ કલ્પસહસ્રાણિ માંસપિણ્ડા ભવિષ્યન્તિ । એકાદશ કલ્પસહસ્રાણિ જાત્યન્ધભૂતાઃ પ્રજાસ્યન્તિ । દુઃખામ્ વેદનાં વેદયમાના । (જાત્યન્ધં ચ દૃષ્ટ્વા)
[સસૂ 141] તદા માતાપિતૃભ્યામેવં ભવિષ્યતિ । નિરાસ્વાદમસ્માભિર્દુઃખમનુભૂતં નિરાસ્વાદમસ્માકાં પુત્રો ઽજાતઃ નિરાસ્યાદં નવા માસાઃ કુક્ષૌ ધારિતઃ શીતોષ્ણાં વેદનાં વેદયમાનૈઃ ક્ષુત્પિપાસાસુઃખાણિ ચ પ્રત્યનુભૂતાનિ । બહૂનિ ચ દૃષ્ટધર્મવેદનીયાનિ દુઃખાનિ દૃષ્ટ્વા પુત્રો ઽજાતઃ ન ચ ગૃહે માતાપિત્રાવુત્સુકૌ કૃતૌ ન સ્વકાયં । તતો માતાપિતૃભ્યાં મહતી નિરાશતા ભવિષ્યતિ । એવમેવ સર્વશૂર નિરાશાઃ સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપકાઃ સત્ત્વાઃ નરકતિર્યક્પ્રેતપરાયણાઃ તે ચ તસ્મિન્ મરણકાલસમયે મહતા શોકાશલ્યસમર્પિતા ભવિષ્યન્તિ ।
[સસૂ 142] યે સર્વશૂર સત્ત્વા એવં વાગ્ભાષન્તે અસ્તિ ધર્મઃ અસ્તિ ધર્માણાં પારગઃ તે તેન કુશલમૂલેન વિંશાતિ કલ્પાણ્યુત્તરકુરુષૂપપત્સ્યન્તે । પંચવિંશતિ કલ્પસહસ્રાણિ ત્રાયસ્ત્રિંશાનાન્ દેવાનાં સહભાવ્યતાયામુપપત્સ્યન્તે । ત્રયસ્ત્રિંશદ્ભ્યો દેવેભ્યશ્ચ્યવિત્વા ઉત્તરકુરુષુપપત્સ્યન્તે । ન ચ માતુઃ કુક્ષાવુપપત્સ્યન્તે । લોકધાતુશતસહસ્રં ચ દ્રક્ષ્યન્તિ । સર્વે (ચ તાં લોકધાતવઃ) સુખાવતીનામાનઃ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રસન્દર્શનન્ દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ પ્રતિષ્ઠાનાં કૃત્વા તત્રૈવ બોધિમભિસમ્ભોત્સ્યન્તે ।
[સસૂ 143] એવં હિ સર્વશૂર મહાપ્રભાવો યં સંઘાટો ધર્મપર્યાયઃ યે ઽસ્મિંશ્ચિત્તપ્રસાદં કરિષ્યન્તિ । ન તે જાતુ વિષમપરિહારેણ કાલં કરિષ્યન્તિ । પરિશુદ્ધશીલસમવાગતાસ્તે (સત્ત્વા) ભવિષ્યન્તિ ।
[સસૂ 144] સન્તિ સર્વશૂર સત્ત્વા ય એવં વક્સ્યન્તિ રાત્રિન્દિવં તથાગતો બહૂનિ સત્ત્વાનિ પરિમોચયન્તિ । અદ્યાપિ સત્ત્વધાતુઃ ક્ષયં ન ગચ્છન્તિ । બહવો બોધાય પ્રણિધાનં કુર્વતિ । બહવઃ સ્વર્ગલોક ઉપપદ્યન્તે । બહવો નિર્વૃતિમનુપ્રાપ્નુવન્તિ । અથ કેન હેતુના સત્ત્વાનાં ક્ષયો ન ભવતિ ॥
ઇઇ. મૈત્રેયપરિપૃચ્છા ।
[સસૂ 145] અથાન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થાનામેતદભવત્ ગમિષ્યામો વયં શ્રમણેન ગૌતમેન સાર્ધં વિવાદં કરિષ્યામઃ અથ ખલુ ચતુર્નવતિ બ્રાહ્મણાન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકાઃ અનેકાનિ ચ નિગ્રન્થશતાનિ યેન રાજગૃહં મહાનગરં તેનોપસંક્રામન્તિ । તેન ચ કાલેન તેન સમયેન ભગવાન્ સ્મિતાં પ્રાદુષ્ચકાર; ॥
[સસૂ 146] અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસંગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયઃ સ્મિતસ્ય પ્રાદુષ્કરણાય । નાહેતું નાપ્રત્યયં તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા સ્મિતં પ્રાદુષ્કુર્વન્તિ ।
[સસૂ 147] ભગવાનાહ - શૃણુ કુલપુત્રાદ્યેહ રાજગૃહે મહાનગરે મહાસન્નિપાતો ભવિષ્યતિ । આહ । કે ભગવન્ ઇહાયાસ્યન્તિ । દેવા વા નાગા વા યક્ષા વા મનુષ્યા વા અમનુષ્યા વા । ભગવાનાહ - સર્વ એતે મૈત્રેયાદ્યેહાગમિષ્યન્તિ । દેવનાગયક્ષમનુષ્યામનુષ્યાઃ ચતુરશીતિં ચ સહસ્રાણિ બ્રાહ્મણાનામિહાયાસ્યન્તિ ।
[સસૂ 148] નવતિ કોટીસહસ્રાણિ તીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થાનામિહા યાસ્યન્તિ । તે મયા સાર્ધં વિવાદં કરિષ્યન્તિ । તેષાં સર્વેષાં વિવાદશમનાય ધર્મન્ દેશયિષ્યામિ । સર્વે ચ તે બ્રાહ્મણા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ ચિત્તમુત્પાદયિષ્યન્તિ । નવતિ કોટીશતસહસ્રાણ્યન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થાઃ સર્વે સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્સ્યન્તિ ।
[સસૂ 149] અષ્ટાદશ કોટીસહસ્રાણિ નાગરાજ્ઞામાગમિષ્યન્તિ । યે મમાન્તિકાદ્ધર્મં શ્રોષ્યન્તિ । શ્રુત્વા ચ (તા) સર્વે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદયિષ્યન્તિ ।
[સસૂ 150] ષષ્ટિ કોટીસહસ્રાનિ શુદ્ધાવાસકાયિકાનાં દેવપુત્રાણામાગમિષ્યન્તિ । દ્વાત્રિંશદ્ભિઃ કોટીસહસ્રૈર્મારઃ પાપીયાન્ સપરિવાર આયાસ્યતિ । દ્વાદશ કોટીસહસ્રાણિ અસુરરાજ્ઞામાગમિષ્યન્તિ । પંચમાત્રાણિ (ચ) રાજશતાનિ સપરિવારાણ્યાયાસ્યન્તિ ધર્મશ્રવણાય । તે સર્વે મમાન્તિકાદ્ધર્મં શ્રુત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદયિષ્યન્તિ ॥

[સસૂ 151] અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવન્તં (તૃષ્) પ્રદક્ષિણીકૃત્વા તત્રૈવાન્તર્ધિતતઃ ॥
ઇઇઇ. સર્વશૂરપરિપૃચ્છા (2)
[સસૂ 152] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસંગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણામ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિન્નામો ભગવન્ પંચમાત્રાણિ રાજશતાનિ ।
[સસૂ 153] ભગવાન્ આહ - શૃણુ સર્વશૂર નદો નામ રાજા સુનન્દો નામ રાજા । ઉપનન્દો નામ રાજા । જિનર્ષભો નામ રાજા । બ્રહ્મસેનો નામ રાજા । બ્રહ્મઘોષો નામ રાજા । સુદર્શનો નામ રાજા । જયસેનો નામ રાજા । નન્દસેનો નામ રાજા । બિંબિસારો નામ રાજા । પ્રસેનજિન્નામ રાજા । વિરૂઢકો નામ રાજા । એવંપ્રમુખાનિ પંચમાત્રાણિ રાજશતાનિ । એકૈકો રાજ વિંશતિકોટીસહસ્રપરિવારઃ તે સર્વે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ સ્થાપયિત્વા રાજા વિરૂઢકઃ
[સસૂ 154] પૂર્વસ્યાન્ દિશિ તૃંશત્કોટીસહસ્રાનિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ । (દક્ષિણાયાં દિશાયાં પંચાશત્કોટીસહસ્રાનિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ; પશ્ચિમાયાન્ દિશાયાં ષષ્ટિ કોટીસહસ્રાણિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ ।) ઉત્તરસ્યાન્ દિશિ અશીતિ કોટીસહસ્રાણિ બોધિસત્ત્વાનામ્ આગચ્છન્તિ । અધસ્તાદ્દિશિ નવતિ કોટીસહસ્રાનિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ । ઊર્ધ્વાયાન્ દિશિ શત કોટીસહસ્રાણિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ । સર્વે ચ દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતાઃ
[સસૂ 155] અથ તે સર્વે બોધિસત્ત્વા યેન રાજગૃહં મહાનગરં યેન ચ ગૃદ્ધ્રકૂટપર્વતો યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રાન્તા ભગવતો દર્શનાય (;વન્દનાય) । સર્વે ચ તે બોધિસત્ત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં સંપ્રસ્થિતાઃ
[સસૂ 156] અથ ખલુ ભગવાન્ સર્વશૂરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમામન્ત્રયતિ (સ્મ;) ગચ્છ ત્વં સર્વશૂર દશસુ દિક્ષુ સર્વલોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાનાં એવં વદ । અદ્ય તથાગતો રાજગૃહે મહાનગરે ધર્મન્ દેશયતિ । તદ્યૂયં સર્વે દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ સ્થિતા અઞ્જલીન્ પ્રણામયથ; અનુશ્રાવ્ય ચ મુહૂર્તમાત્રેણ ચ પુનરેવાગચ્છ ધર્મશ્રવણાય ।
[સસૂ 157] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદ્ ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ભગવન્તં (તૃષ્) પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ઋદ્ધિબલેનાન્તર્ધિતઃ
[સસૂ 158] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ ગત્વા બોધિસત્ત્વાનામારોચયતિ । અદ્ય માર્ષા શાક્યમુનિસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સહાયાં લોકધાતૌ રાજગૃહે મહાનગરે સત્ત્વાનાન્ ધર્મં દેશયતિ । તદ્યૂયં સાધુકારમનુપ્રયચ્છથ્; તદ્યુષ્માકમદ્યૈવ હિતાય સુખાય મહાલાભો ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 159] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ ગત્વા સર્વબુદ્ધાન્ પર્યુપાસ્ય બોધિસત્ત્વાનામારોચયતિ । તદ્યથાપિ નામ બલવાન્ પુરુષો ચ્છટાસંઘાટં કુર્યાદત્રાન્તરે સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેન રાજગૃહં મહાનગરં યેન ચ ભગવાંસ્તેનાગત્ય ભગવતઃ પુરત સ્થિતઃ તત્ર ચ સર્વે બ્રાહ્મણાન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થા સન્નિપતિતાઃ બહવશ્ચ દેવનાગમનુષ્યામનુષ્યાઃ પંચમાત્રાણિ ચ રાજશતાનિ સપરિવારાણિ સન્નિપતિતાનિ । ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટીસહસ્રાણિ મારાણાં પાપીયસાં સપરિવારાઃ સન્નિપતિતા ।

[સસૂ 160] અથ ખલુ પુનઃ તેન સમયેન રાજગૃહં મહાનગરં પ્રકંપિતમ્ અથ ખલુ દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષિ દિવ્યં ચન્દનચૂર્ણં પ્રવર્ષિતં । દિવ્યં ચ પુષ્પવર્ષં પ્રવર્ષિતં । તદ્ ભગવતો મૂર્ધસન્ધૌ કૂટાગારઃ સંસ્થિતઃ તેન ખલુ પુનઃ સમયેન તથાગતસ્ય પુરતઃ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો વજ્રં પરાહનત્
[સસૂ 161] અથ ખલુ તસ્મિન્ સમયે ચતુર્દિશં ચત્વારો વાતરાજનઃ સંક્ષુબ્ધાઃ પ્રવાન્તિ । યેન ચ રાજગૃહે મહાનગરે સંકરા વા પંસવો વા બાલિકા વા તત્સર્વં નગરાદ્બહિઃ પ્રક્ષિપન્તિ । દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ ગન્ધોદકવર્ષં પ્રવર્ષન્તિ । દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષૂત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકાનિ પ્રવર્ષન્તિ । તે ચ પુષ્પાસ્તેષાં સત્ત્વાનામુપરિમુર્ધ્નિ પુષ્પચ્છત્રાણિ તસ્થિરે । તથાગતસ્ય ચોપરિમુર્ધ્નિ ઉપર્યન્તરીક્ષે ચતુરશીતિઃ કૂટાગારસહસ્રાણિ સંસ્થિતાનિ । તેષુ ચ ચતુરશીતિષુ પુષ્પકૂટાગારસહસ્રેષુ ચતુરશીતિ સહસ્રાણ્યાસનાનાં પ્રજ્ઞપ્તાનિ સપ્તરત્નમયાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । સર્વત્ર ચાસને તથાગતો નિષણ્ણો ધર્મન્ દેશયતિ । અથ ખલ્વયં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ ષડ્વિકારં પ્રકમ્પિતઃ ॥
[સસૂ 162] અથ ખલુ સર્વશૂરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો યદિમાન્યેવંરૂપાણિ રાજગૃહે મહાનગરે પ્રાતિહાર્યાણિ; સન્દૃશ્યન્તે । ભગવાન્ આહ - તદ્યથા કશ્ચિદેવ પુરુષઃ સ્યાચ્ચઞ્ચલશ્ચપલો ઽહંકારમમકારસ્થિતઃ સ ચ દરિદ્રો ભવેત્ તસ્ય રાજા શીર્ષં પરિમાર્જયેદથ સ પુરુષો ઽધિમાનાદ્યાવાદ્રાજદ્વારં ગત્વા બલસા તં રાજકુલં પ્રવેષ્ટું ઇચ્છેદથ તે રાજામાત્યપાર્ષદ્યાસ્તં પુરુષં ગૃહ્ણીયુર્બહુભિશ્ચ પ્રકારૈસ્તાડયેયુર્
[સસૂ 163] અથ તેન કાલેન તેન સમયેન સ રાજા શૃણુયાદ્ એતં પ્રકૃતિં સ દરિદ્રપુરુષો બલસાભ્યન્તરં પ્રવેષ્ટુકામ ઇતિ । શ્રુત્વા ચાસ્યૈવં ભવેદ્ અવશ્યમયં મમ ઘાતયિતુકામઃ તતઃ સ રાજા રુષ્ટસ્તાન્ પાર્ષદ્યાનેવં વદેદ્ ગચ્છન્તુ ભવન્ત એતં પુરુષં પર્વતવિવરં નીત્વા જીવિતાદ્વ્યપરોપયથ; સર્વપરિવારં માતાપિતૃપુત્રદુહિતૃદાસીદાસકર્મકરાણાં ચ વ્યસનમાપાદયથ । અથ તે સર્વે જીવિતાદ્વ્યવરોપિતાઃ તસ્ય (ચ) સર્વે સ્વજનબન્ધુવર્ગાઃ પરમશોકશલ્યસમર્પિતા ભવેયુઃ
[સસૂ 164] એવમેવ સર્વશૂર તથાગતો ઽપ્યર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયતિ । તત્ર યથા સ પુરુષો ઽધિમાનિક એવં બાલપૃથગ્જનાસ્તથાગતં રૂપવર્ણલિંગસંસ્થાનતો નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય તથાગતકાયમિતિ સંજાનન્તિ ।
[સસૂ 165] તત્ર તે બહૂન્ ધર્મંચ્છ્રુત્વાધિમાને પતન્તિ નાનાપ્રલાપાન્ પ્રલપન્તિ । અહંકારમમકારેણાભિભૂતાઃ (સત્ત્વાઃ) સ્વયમેવ ધર્મં ન શૃણ્વન્તિ ન પ્રકાશયન્તિ । યઃ કશ્ચિત્ સૂત્રં વા ગાથાં વાન્તશો દૃષ્ટાન્તં વા તેષાં આરોચયતિ । તત્તે ન ગૃહ્ણન્તિ ન શ્રોત્રમવદધન્તિ । વયં સ્વયં જાનીમહ ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોર્યથાપીદમધિમાનત્વાત્તે ચ બાહુશ્રુત્યેન પ્રમાદમાપદ્યન્તે ।
[સસૂ 166] યે બાલપૃથગ્જનૈઃ સાર્ધં સમવધાનં કુર્વન્તિ । ન તે તથારૂપં ધર્મોપસંહિતં વચનં શ્રોષ્યન્તિ । તેત્તેન બાહુશ્રુત્યેન પ્રમત્તા ભવિષ્યન્તિ । તે તથારૂપાઃ પુરુષાઃ સ્વકાવ્યાનિ સ્થાપયન્તિ । સ્વગ્રન્થાનિ દાનાનિ સ્થાપયન્તિ । તે સર્વલોકં ચાત્માનં ચ વિસંપાદયન્તિ । વ્યર્થં ચ રાષ્ટ્રપિણ્ડં પ્રભૂતં પરિભોક્ષ્યન્તિ । ભુક્ત્વા ચ ન સમ્યક્ પરિણમયિષ્યંતિ । મરણકાલસમયે ચ તેષાં મહાસન્ત્રાસો ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 167] તે ચ સત્ત્વાસ્તં વક્ષ્યન્તિ । બહવસ્ત્વયા વયં શિલ્પજ્ઞાનં શિક્ષાપિતાઃ કથં ત્વં સ્વમાત્માનં ન શક્નુષે પરિસંસ્થાપયિતું । સ તેષાં એવં વદેન્ન શક્યં માર્ષા ઇદાનીમાત્માનં પરિસંસ્થાપયિતું ।
[સસૂ 168] તત્ર તે સત્ત્વા(સ્તસ્ય તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા) નાનાપ્રકારં પરિદેવયિષ્યન્તિ । યથા તસ્યૈકપુદ્ગલસ્યર્થેન બહવો જ્ઞતૃસંઘા જીવિતાદ્વ્યવરોપિતા અનપરાધિનઃ સ્વકર્મપ્રત્યયેન । એવમેવ તે સત્ત્વા મરણકાલસમયે તેષાં પરિદેવતાં નરકતિર્યગ્યોનિપરાયણં આત્માનં સમનુપશ્યન્તઃ અકલ્યાણમિત્રહેતોઃ એવમેવ યુષ્માકં બ્રાહ્મણાનામન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થાનામેવં વદામિ । મા યૂયં પ્રમત્તા ભવથઃ તદ્યથાપિનામાજાતપક્ષઃ શકુનિર્ન શક્નોત્યાકાશે પ્રક્રમિતું દેવલોકગમનાય । એવમેવ યુષ્માભિર્(અહંકારમમકારસ્થિતૈર્)ન શક્યં નિર્વાણં અનુપ્રાપ્તું ન યુષ્માકં તથા ઋદ્ધિઃ સંવિદ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ કર્મપ્રકરણેન યૂયં કુક્કુટયોન્યા ઇવોત્પન્નાઃ ન ચિરેણાયં કાયો ભેદનધર્મા મરણપર્યવસાનો ભવિષ્યતિ । મરણકાલસમયે નિરાસ્વાદનતા પરિતસ્યનતા ચ ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 169] કિમયં અસ્માભિરાત્મભાવઃ સન્ધારિતો યે વયં ન દેવસુખં ન મનુષ્યલોકસુખં પ્રત્યનુભવિષ્યામ । નાપિ નિર્વાણપદસ્થા ભવિષ્યામ; નિરર્થકમસ્માભિઃ શરીરમુદ્બૂઢં । કા ગતિરસ્માભિઃ કઃ પરાયણં ભવિષ્યતિ । કુત્રોપપત્તિઃ કુત્ર (વા) નિરોધો ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 170] અથ (ખલુ) ભગવાંસ્(પુનરપિ) તેષાં અન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થબ્રાહ્મણાનમન્ત્રયતિ । મા યૂયં માર્ષા રત્નમયાજ્જંબૂદ્વીપાન્નિરાશા ભવિષ્યધ્વે; મા યાયં ધર્મરત્નાત્ પરિબાહ્યા ભવિષ્યથેતિ । પૃચ્છથ યૂયં માર્ષાસ્તથાગતં યદ્યદેવાકાંક્ષથાહં યુષ્માકં સર્વાભિપ્રાયાન્ પરિપૂરયિષ્યામિ ।
[સસૂ 171] અથ ખલુ તે સર્વે બ્રાહ્મણાન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થા ઉત્થાયાસનેભ્યઃ એકાંસાનિ ચીવરાણિ પ્રવૃત્યાંજલયઃ પ્રગૃહ્ય ભગવન્તં પરિપૃચ્છન્તિ (સ્મ) । બહૂનિ ભગવં સત્ત્વાનિ રાત્રિન્દિવસ્તથાગતઃ સંસારા પરિમોચયતિ । ન ચ સત્ત્વધાતોરૂનત્વં વા પૂર્ણત્વં વા પ્રજ્ઞાયતે । કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયઃ યત્તે સત્ત્વા સમાના ઉત્પાદનિરોધં દર્શયન્તિ ॥0॥
(સંઘાટે મહાધર્મપર્યાયે સર્વશૂરપરિપૃચ્છા સમાપ્તા ॥0 ॥ ॥)॥
ઇવ્. ભૈષજ્યસેનપરિપૃચ્છા ।
[સસૂ 172] તત્ર ખલુ ભગવાન્ ભૈષજ્યસેનં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમામન્ત્રયતિ સ્મ । મહાસન્નાહં સન્નહ્યન્તિ તીર્થ્યા । મહાકૌકૃત્યવિનોદનાર્થાય । મહાધર્મોલ્કાજ્વાલનાય । મહાપ્રશ્નનિદાનં પરિપૃચ્છન્તિ । (શૃણુથ યૂયં કુલપુત્રા ઇહાનન્તાપર્યન્ત પૃથિવીધાતુરબ્ધાતુસ્તેજોધાતુર્વાયુધાતુરતો નાંતતરઃ સત્ત્વધાતુઃ સન્તિ ચ સત્ત્વાઃ યે સત્ત્વહિતાર્થમુત્પાદનિરોધં દર્શયંતિ) પશ્ચિમે તુ કાલે ભવિષ્યન્તિ દહરા સત્ત્વા વૃદ્ધા વા યે ઉત્પાદનિરોધં કરિષ્યન્તિ । સન્તિ ભૈષજ્યસેન વૃદ્ધા સત્ત્વા દહરા ઇવ ન કિંચિજ્જાનન્તિ ।

[સસૂ 173] તદ્યથાપિ નામ ભૈષજ્યસેન કશ્ચિદેવ પુરુષઃ શિરં શોચયેત નવકાનિ ચ વસ્ત્રાણિ પ્રવૃણુયાત્ સ ચ ગૃહાદ્બહિર્નિષ્ક્રમેત । તમેનં સત્ત્વા આમન્ત્રયન્તિ । સુપ્રાવૃતાનિ તે નવકાનિ વસ્ત્રાણીતિ । અથ કશ્ચિદેવાપરઃ સત્ત્વો ભવેત્ સ શિરઃ શોચયેત પુરાણકાનિ ચ વસ્ત્રાણિ (શોચયિત્વા) પ્રાવૃણુયાત્ તાનિ ચ શિથિલકાનિ ભવન્તિ ન ચ શોભન્તે । સ ચ પુરુષઃ સુસ્નાતશિરા ભવતિ વસ્ત્રં ચાસ્ય ન શોભતે । એવમેવ ભૈષજ્યસેન સંતિ વૃદ્ધા સત્ત્વા યે જંબૂદ્વીપં ન શોભયન્તિ । દહરાસ્તુ સત્ત્વા ઉત્પાદનિરોધં દર્શયન્તિ ।
[સસૂ 174] અથ ખલુ તે સર્વે ઽન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થબ્રાહ્મણા ઉત્થાયસનાદ્ ભગવન્તમેતદવોચન્ - કો ભગવન્નસ્માકં વૃદ્ધો વા દહરો વા ભગવાન્ આહ - વૃદ્ધા યૂયં પુનઃ પુનર્નરકતિર્યક્પ્રેતેષુ દુઃખાં વેદનાં દૃષ્ટ્વા તદદ્યાપિ યૂયં તૃપ્તિં નાધિગચ્છથ;
[સસૂ 175] અથ ખલુ તે સર્વે બ્રાહ્મણાન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થાઃ સર્વે ચ નાગરાજાનો ભગવન્તમેતદવોચન્ - ન ભૂયો ભગવન્નુત્સહામ સંસારે દુઃખાં વેદનામનુભવિતું તે ચાન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થબ્રાહ્મણા એવમાહુઃ ન સન્તિ દહરા સત્ત્વા યે શક્નુયુર્ધર્મતાં સાક્ષાત્ કર્તુમ્ ॥
[સસૂ 176] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - પશ્ય ભદન્ત ભગવન્ કિયદ્દુરધિમોચ્યા ઇમે સત્ત્વાઃ ભગવાન્ આહ - શૃણુ ભૈષજ્યસેન સંપ્રતં તથાગતઃ સર્વલોકપ્રત્યક્ષં કરોતિ ।
[સસૂ 177] અથ ખલુ ચતુનવતિ કોટીસહસ્રાણિ નવકાનાં સત્ત્વાનાં તે તથાગતસ્ય પુરતઃ સ્થિતાઃ ન ચ તથાગતં બન્દન્તિ નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ । તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસયન્તિ । અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો યદેતે સત્ત્વા ભગવન્તં નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ ન વન્દન્તિ ન ચ ભગવન્તં પરિપૃચ્છન્તિ । ભગવાન્ આહ - શૃણુ ભૈષજ્યસેન યે સત્ત્વા એવં વદન્તિ ન શક્યં નવકૈઃ સત્ત્વૈર્ધર્મતા સાક્ષાત્ કર્તુમ્ ॥ ત એતે ભૈષજ્યસેન નવકાઃ સત્ત્વા યુષ્માભિર્દ્રષ્ટવ્યાઃ તે ચ સત્ત્વા એવં આહુર્વયં ભદન્ત ભગવન્ નવકાઃ સત્ત્વા વયં ભદન્ત સુગત નવકાઃ સત્ત્વા । ભગવાન્ આહ - એષાં ભો સત્ત્વાનાં લોકપ્રત્યક્ષં સાંપ્રતં સ્વશરીરાલ્લોકસ્ય પ્રમાનં દર્શયથ ।
[સસૂ 178] તેન ખલુ પુનઃ કાલેન તેન સમયેન ચતુર્નવતિ કોટીસહસ્રાણિ નવકાનાં સત્ત્વાનાં કાયસ્ય ભેદાદન્તરિક્ષે સ્થિત્વા દશભૂમિપ્રતિલબ્ધા અભૂવન્ અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - સુલબ્ધા લાભા ભગવન્નીદૃશાઃ સત્ત્વાઃ યે સંસારે પરિક્ષયાય પર્યદાનાય વીર્યમારભન્તે । અદ્યૈવ ભગવન્નિમે સત્ત્વા ઉત્પન્નાઃ અદ્યૈવ ભગવન્નિમે સત્ત્વાઃ પરિમુક્તાઃ (અદ્યૈવ) સર્વે દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતા દૃષ્ટાઃ ॥
[સસૂ 179] અથ ખલુ સર્વબ્રાહ્મણાન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થા નાગરાજાનો ઽપિ મારાશ્ચ પાપીયાનં સપરિવારં ઉપસંક્રાન્તં વિચક્ષુષ્કરણાય; સર્વે ચ તે ભગવન્તમેતદવોચન્નિહ વયં ભગવન્ તથાગતસ્યાન્તિકમુપસંક્રાન્તા વિચક્ષુષ્કરણાય । તે વયં ભગવન્નિમન્ ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા પ્રસાદપ્રતિલબ્ધા અભૂવન્ બુદ્ધે ચ ધર્મે ચ । તત્રાસ્માકં ભગવન્ સર્વેષાં એવં ભગવત્યેવંરૂપં બુદ્ધસુખં પ્રતિલભેમ; ॥ એવંરૂપાશ્ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે ભવેમ;
[સસૂ 180] ભગવાન્ આહૈવમેતદ્ભદ્રમુખા એવમેતદ્યથા યૂયં તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકમુપસંક્રાન્તાઃ તૈર્યુષ્માભિરિમં સંઘાટં (સૂત્રં) ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેશ્ચિત્તાન્યુત્પાદિતાનિ । તેન યૂયં ભદ્રમુખાઃ કુશલમૂલેન ન ચિરેણ કાલેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યધ્વે । અથ સમન્તરભાષિતા ચ ભગવતેયં વાગ્
[સસૂ 181] અથ તાવદેવ તેષાં સર્વેષામન્યતીર્થિકચરકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થબ્રાહ્મણાનામનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રૈત્લબ્ધો ઽભૂવત્ સર્વે ચ દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વાઃ સંવૃત્તાઃ સર્વે ચ તે બોધિસત્ત્વા ઉપર્યન્તરીક્ષે સપ્ત તાલાન્ વૈહાયસમભ્યુદ્ગમ્ય સપ્તરત્નમયાનિ કૂટાગારાણિ તથાગતસ્યોપનામયન્તિ । સર્વે ચ નાનાવિકુર્વાધિષ્ઠાનર્ધ્યભિસંકારાન્ અભિસંસ્કુર્વન્તિ । અથ તાવદેવ તે સર્વે ભગવત ઉપરિમૂર્ધ્નિ સ્થિત્વા ભગવન્તં નાનાપુષ્પૈરભ્યવકિરન્તિ । તથાગતાંશ્ચ મનસિ કુર્વન્તિ । સ્વકાયે ચ બુદ્ધસંજ્ઞામુત્પાદયન્ત્યનેકાનિ ચ દેવપુત્રકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ (દિવ્યપુષ્પ્[સસૂ ઐ]સ્) તથાગતમભ્યવકિરન્તિ (સ્મઃ) ।
[સસૂ 182] એવં ચ વાચમભાશન્ત; મહાલાભઃ શ્રમણો ગૌતમઃ મહાક્ષેત્રં લોકનાથઃ સમાધિબલાધાનપ્રાપ્તઃ વિજ્ઞો વિજ્ઞાર્થિકઃ યઃ ઈદૃશાન્ સત્ત્વાન્ સંસારાદનુપૂર્વેણોપાયકૌશલ્યેન પરિમોચયત્યેકેન સુભાષિતમાત્રેણ એતાવન્તિ સત્ત્વાનિ સંસારાત્ પરિમુચ્યન્તે ॥
[સસૂ 183] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસંગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાંજલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો ય એત દેવપુત્રા એવં વાન્નિશ્ચારયન્તિ । બહૂનિ ચર્ધ્યભિસંસ્કારં કુર્વન્તિ । બહુભિશ્ચ ગુણવર્ણસ્તવૈસ્તથાગતમભિસ્તવન્તિ સ્મ । ભગવાન્ આહ - શૃણુ કુલપુત્ર ન હિ તે માં સ્તુન્વન્તિ । સ્વકાયમેવ સ્તુન્વન્તિ । સ્વકાયમેવ ધર્મરાજાસને સ્થાપયિષ્યન્તિ । સ્વકાયમેવગ્રધર્માસને પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યન્તિ । સ્વકાયાદેવ ધર્મરશ્મિન્ નિશ્ચારયિષ્યન્તિ । સર્વબુદ્ધપરિગૃહીતાશ્ચ ભવિષ્યન્ત્યનુત્તરાસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેરભિસંબોધાયાભિસંબુધ્ય ચ ધર્મન્ દેશયિષ્યન્તિ (ચ) ॥
[સસૂ 184] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - બહવો ભદન્ત ભગવન્ સત્ત્વાઃ બહવો ભદન્ત સુગતઃ સત્ત્વા રાત્રિન્દિવં પરિમુચ્યન્તે તદદ્યાપિ સત્ત્વાનાં ક્ષયો ન ભવતિ । ભગવાન્ આહ - સાધુ સાધુ ભૈષજ્યસેન યસ્ત્વં તથાગતમેતમર્થં પરિપ્રષ્ટવ્યં મન્યસે । શૃણુ ભૈષજ્યસેન તદ્યથાપિ નામ ભૈષજ્યસેન કશ્ચિદેવ પુરુષો ભવેદાઢ્યો મહાધનો મહાભોગઃ પ્રભૂતભોગઃ બહુધનધાન્યકોશકોષ્ઠાગારસમન્વાગતઃ બહુદાસદાસીકર્મકરપૌરુષેયાનિ ચાસ્ય સ્યુઃ બહૂનિ ચ ધનસ્કન્ધાનિ ભવેયુઃ બહૂનિ ચ ક્ષેત્રારામાણિ સંવિદ્યેરન્ બહૂનિ ચ ધનધાન્યાનિ । તદ્યથા યવગોધુમશાલિતિલમાષમુદ્ગાદીનિ સ ચ પુરુષો વસન્તકાલે સર્વાનિ તાનિ ધનધાન્યાનિ વાપયેત । અથ યાવદપરેણ કાલસમયેન સર્વાણિ તાનિ ધનધાન્યાનિ પરિપદ્યરન્ સ પરિપક્વાનીતિ વિદિત્વા સ યાવદભ્યન્તરગૃહે પ્રવેશયેત; સ પુરુષસ્તાનિ ધનધાન્યાનિ ગૃહસ્યાભ્યન્તરે પૃથક્ પૃથક્ સ્થાપયતિ । સ્થાપયિત્વા પરિભુંક્તે । યાવદ્વસન્તકાલે (સમયે) પુનરેવ તાનિ બીજાનિ વાપયતિ ।

[સસૂ 185] એવમેવ ભૈષજ્યસેન ઇમે સત્ત્વાઃ પૂર્વં શુભં કર્મ કૃત્વા પશ્ચાત્ તેષાં કર્મણાં પરિક્ષયાત્ પુનઃ પુનરપિ પુણ્યક્ષેત્રમેષન્તે કુશલમૂલાન્યવરોપયન્તિ । કુશલમૂલાન્યવરોપયિત્વા તત્ર ચ કુશલધર્મે પ્રતિપત્ય સંપાદયન્તિ । પ્રતિપત્તિસંપન્ના સર્વધર્માન્ વર્ધયન્તિ । સર્વધર્માન્ વર્ધયિત્વા પ્રીતિપ્રામોદ્યમુત્પાદયન્તિ । તેન ચ પ્રીતિપ્રામોદ્યચિત્તેન ભૈષજ્યસેનાનેકાનિ કલ્પકોટીસહસ્રાણિ ન નાશ્યન્તે । એવમેવ ભૈષજ્યસેન પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વો ન કદાચિદ્ વિનાશધર્મા ભવતિ । સંક્ષિપ્તેન સર્વધર્માન્ પ્રજાનાતિ ।
[સસૂ 186] આહ । કથં ભગવન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વઃ સ્વપ્નં પશ્યતિ । ભગવાન્ આહ । બહૂનિ ભૈષજ્યસેન પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરે ભયાનિ પશ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોર્યદા સ્વપ્નાન્તરે ભયાનિ પશ્યતિ । તદા સર્વપાપકાનિ કર્માણિ પરિશોધયતિ । ન શક્યં ભૈષજ્યસેન પાપકર્મણા સત્ત્વેન તીવ્રં દુઃખમપનયિતું ન ચ પાપેન સ્વપ્નેન દૃષ્ટેનાસ્ય ભયં ભવતિ ।
[સસૂ 187] ભૈષજ્યસેન આહ - કતમાનિ ભગવન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરે ભયાનિ પશ્યતિ । ભગવાન્ આહ - અગ્નિં ભૈષજ્યસેન પ્રજ્વલિતં પશ્યતિ । તત્ર તેન બોધિસત્ત્વેનૈવં ચિત્તં ઉત્પાદયિતવ્યં સર્વક્લેશાનિ મે દગ્ધાઃ દ્વિતીયં ભૈષજ્યસેન ઉદકં પશ્યતિ લુડિતં સંપ્રલુડિતં । તત્ર તેન પ્રથમચિત્તોત્પાદિકેન બોધિસત્ત્વેન ન ભેત્તવ્યં । તત્કસ્ય હેતોઃ એવં હિ ભૈષજ્યસેન બોધિસત્ત્વેન સર્વમોહબન્ધનાનિ વિનિવર્ત્ય સર્વપાપક્ષયં કૃતં ભવતિ । તૃતીયં ભૈષજ્યસેન પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વઃ સ્વપ્નં પશ્યતિ મહાભયં । આહ - કતમં ભગવન્
[સસૂ 188] ભગવાન્ આહ - સ્વશરીરે શીર્ષં મુણ્ડિતં પશ્યતિ । તત્ર તેન ભૈષજ્યસેન પ્રથમચિત્તોત્પાદિકેન બોધિસત્ત્વેન ન ભેત્તવ્યં તત્કસ્ય હેતોઃ તેનૈવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યં રાગદ્વેષમોહાનિ મે મુણ્ડિતાનિ ભવન્તિ । ષડ્ગતિકં ચ મે સંસારં પરાજિતં ભવિષ્યતિ । ન હિ તસ્ય નરકાવાસો ભવિષ્યતિ । ન તિર્યક્ષુ ન પ્રેતેષુ (વા) નાસુરેષુ (વા) ન નાગેષુ ન દેવેષુ પરિશુદ્ધેષુ ભૈષજ્યસેન બુદ્ધક્ષેત્રેષુ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વઃ ઉપપત્તિં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ।
[સસૂ 189] (ભવિષ્યતિ) ભૈષજ્યસેન પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે યદિ કશ્ચિત્ સત્ત્વો બોધૌ ચિત્તં પરિણમયિષ્યતિ । તેન મહતી પરિભાષણા દ્રષ્ટવ્યા । પરિભૂતવાસશ્ચ ભવિષ્યતિ । તત્ર(તેન) ભૈષજ્યસેન પ્રથમચિત્તોત્પાદિકેન બોધિસત્ત્વેન ન પરિખેદચિત્તમુત્પાદયિતવ્યં ન વ્યવસિતવ્યં ।
[સસૂ 190] બહવો ભૈષજ્યસેન મયા ધર્મા દેશિતાઃ મયા ચ ભૈષજ્યસેનાનેકાનિ કલ્પનિયુતશતસહસ્રાનિ દુષ્કરચર્યા ચીર્ણા ન મયા ભૈષજ્યસેન રાજ્યભોગાર્થાય વા વૃત્તિભોગાર્થાય વા ઐશ્વર્યભોગાર્થાય વા દુષ્કરચર્યા ચીર્ણાઃ સ્વભાવધર્માવબોધાય ભૈષજ્યસેન મયા દુષ્કરચર્યા ચીર્ણાઃ ન ચ મે તાવદનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધા યાવન્ન મયાયં ધર્મપર્યાયઃ શ્રુતઃ યસ્મિન્સ્તુ ભૈષજ્યસેન કાલસમયે મયાયં સંઘાટો ધર્મપર્યાય શ્રુતઃ તત્રૈવ મે દિવસે અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધા ગંભીરો યં ભૈષજ્યસેન ધર્મપર્યાયઃ દુર્લભો ઽસ્ય ભૈષજ્યસેન ધર્મપર્યાયસ્ય કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રૈરપિ શ્રવઃ પરમદુર્લભો ભૈષજ્યસેન તથાગતાનામુત્પાદઃ પરમદુર્લભા ભૈષજ્યસેનાસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય ધારકઃ
[સસૂ 191] યે તે ઇમન્ ધર્મપર્યાયં શ્રોષ્યન્તિ । સર્વે તે નુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે । કલ્પશતસહસ્રં ભૈષજ્યસેન સત્ત્વા સંસારાત્ પશ્ચાન્મુખં કરિષ્યન્તિ । પરિષુદ્ધં ચ બુદ્ધક્ષેત્રં પ્રતિલપ્સ્યન્તે । નિરોધમાર્ગં ચ પ્રજ્ઞસ્યન્તિ । ભવ્યાશ્ ચ તે નિશ્રયં પ્રજ્ઞાતું । ભવ્યાઃ કુશલસ્થાનં પ્રજ્ઞતું । ભવ્યા અભિજ્ઞાકુશલસ્થાનં પ્રજ્ઞતુમ્ ભવ્યાઃ કુશલસ્થાનનિરોધં પ્રજ્ઞાતુમ્
[સસૂ 192] નિરોધમેવ ભૈષજ્યસેન કિમર્થમુચ્યતે । આહ । અર્થ ઉચ્યતે ભગવન્ ધર્મસ્થાનમ્ ભગવાનાહ - કતમં ભૈષજ્યસેન ધર્મસ્થાનં । આહ । ધર્મ ઉચ્યતે ભગવન્નારબ્ધવીર્યતા । આરબ્ધશીલતા । શીલસમન્વાગમતા ધર્મનિધાનમિત્યુચ્યતે । ઇદં ભગવન્ ધર્મનિધાનં સંભવતિ । ભગવાન્ આહ - સાધુ સાધુ ભૈષજ્યસેન યસ્(ત્વં) તથાગતમેતમર્થં પરિપ્રષ્ટવ્યં મન્યસે ।
[સસૂ 193] આહ । કેન કારેણન ભગવન્ તથાગતા લોક ઉત્પદ્યન્તે । ભગવાન્ આહ - યે ભૈષજ્યસેન બાહુશ્રુત્યસમન્વાગમં પ્રજાનન્તિ । તે તથાગતાનામુત્પાદં પ્રજાનન્તિ । તે તથાગતાનામુત્પાદં જ્ઞાત્વા ઇદં તથાગતાનામુત્પાદસુખસ્થાનં પ્રજાનન્તિ । યદા ચ તથાગતા લોક ઉત્પદ્યન્તે તદા સત્ત્વા સર્વધર્માન્ પ્રજાનન્તિ । ઉપાયકુશલાન્ ધર્માન્ પ્રજાનન્તિ । લૌકિકલોકોત્તરાન્ ધર્માન્ પ્રજાનન્તિ । લૌકિકલોકોત્તરાણિ જ્ઞાનાનિ પ્રજાનન્તિ ।
[સસૂ 194] આહ જ્ઞાનમેવં જ્ઞાત્વા કતમં નિર્વાણં પ્રજાનન્તિ । ભગવાનાહ - ધર્મમેવ ભૈષજ્યસેન પ્રજાનન્તિ । ધર્મમેવ જ્ઞાત્વા (એવમેવ) ભૈષજ્યસેન ધર્મસંગ્રહં પ્રજાનતાં પ્રથમો લાભ ઉત્પદ્યતે । યથાશ્રુતં ગૃહ્ય ધાર્મિકમેવ લાભો ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 195] તદ્યથાપિ નામ ભૈષજ્યસેન કશ્ચિદેવ પુરુષો વાણિજકો ભવેત્ સ લાભહેતોર્ગચ્છન્ પરક્યસ્વકસ્ય સુવર્ણસ્ય પુરુષભારસહસ્રં ગૃહીત્વા ગચ્છેત્ તસ્ય ગચ્છતસ્તૌ માતાપિતરાવેવમાહુતુઃ શૃણુ કુલપુત્ર ઇદં સુવર્ણસ્ય પુરુષભારસહસ્રં ગૃહીતં પરક્યસ્વકસ્ય ચ; ત ત્વયેદં સુવર્ણં સુગૃહીતં કર્તવ્યં ન ચ કિંચિદતો વિનાશયિતવ્યં મહાલાભં કૃત્વા સુવર્ણં એવ સુગૃહીતં કુરુ તદસ્માકં મહાલાભો ભવિષ્યતિ । સુખં ચ જીવિષ્યામઃ સ ચ પુત્રસ્તૌ માતાપિતરાવેવં વદેદેવં કરિષ્યામિ । ઇત્યુક્ત્વા સ વાણિજકઃ સુવર્ણં ગૃહીત્વા ગચ્છેદથ સ વાણિજકઃ પ્રમાદાદ્યાવન્ માસમાત્રેણ સર્વં સુવર્ણં વિનાશયેદ્વિલયં કુર્યાત્
[સસૂ 196] અથ સ પુરુષઃ પરમચિન્તામાપન્નઃ શોકશલ્યેનાવિદ્ધહૃદયઃ સહ્રીરવત્રાપ્યેન ચ સ્વગૃહં ન પરવિશેત; તસ્ય તૌ માતાપિતરૌ શૃણુયાતાં એવં યુવાભ્યાં પુત્રેણ તત્ સુવર્ણં સર્વં વિનાશિતમિતિ શ્રુત્વા નિરાશીભૂતૌ શોકશલ્યેનાભ્યાહતહૃદયૌ વસ્ત્રાણિ પાટયતઃ શોચતઃ ક્રન્દતઃ એવં ચ પરિદેવતઃ દુષ્પુત્રો ઽસ્માકં ગૃહે પુત્રરૂપેણોત્પન્નઃ સકલં એવ ગૃહં વિનાશીતવાન્ અસ્માકમનાથં કૃત્વા દાસૌ કર્મકરૌ કૃતૌ; તસ્ય તૌ માતાપિતરૌ ચિન્તાપરિગતહૃદયૌ નિરાશૌ કાલગતૌ તતસ્તેન પુત્રેણ શ્રુતં મતાપિતરૌ મે નિરાશૌ કાલગતૌ; સો ઽપિ પુત્રો નિરાશ એવ કાલગતઃ

[સસૂ 197] એવમેવ ભૈષજ્યસેન તથાગતો ઽપ્યેતમર્થં ભાષતે । યે સત્ત્વા મમ શસને ન પ્રસીદન્તિ તે નિરાશીભૂતા મરણકાલસમયે શોકશલ્યાભ્યાહતહૃદયા મહાધર્મરત્નબહિષ્કૃતાઃ કાલં કુર્વન્તિ । યથા તૌ માતાપિતરૌ નિરાશૌ શોચતઃ પરિદેવતઃ સુવર્ણહેતોઃ શોકશલ્યાભ્યાહતહૃદયૌ પરક્યસ્વકેન સુવર્ણેન શોકશલ્યપરિગતૌ ચિન્તામાપદ્ય કાલગતૌઃ

[સસૂ 198] એવમેવ ભૈષજ્યસેન યે મમ શસને ન પ્રસીદન્તે પશ્ચાન્ મરણકાલસમયે પરિતપ્યમાનાઃ પરિદેવન્તો દુઃખાં વેદનાં વેદયન્તિ । પૂર્વકૃતાનિ ચ પુણ્યાનિ પરિભુક્ત્વા ન ભૂયો ઽન્યાનિ પુણ્યાનિ કુર્વન્તિ સુક્ષેત્રગતાનિ । તત્ર તેષાં પુણ્યપરિક્ષીણાનાં શોકશલ્યપરિગતહૃદયાનાં તેન કાલેન તેન સમયેન નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકોપપત્તિં ઘોરાં દારુણાન્ દૃષ્ટ્વા મરણકાલસમયે એવં ભવતિ । કો મે ત્રાતા ભવેદ્યદહં નરક (ગતિ) તિર્યક્પ્રેતયમલોકવિષયં ન પશ્યેયન્ ન ચ તાં દુઃખાં વેદનાં વેદયેયં ।
[સસૂ 199] તસ્યૈવં પ્રલપતઃ પરલોકમાક્રમતઃ તૌ માતાપિતરાવેવમાહતઃ કિં કરિષ્યામ પુત્રક; ગાથાભિશ્ચાદ્ધ્યાભાષતઃ (54) ગ્રહીતું શક્યતે નૈવ વ્યાધિર્દુઃખં મહાભયં । નાસ્તિ તે મરણં પુત્ર ગ્લાનસ્ય મરણાદ્ભયં ।
(55) મોક્ષો ભવિષ્યતે તુભ્યં વ્યાધેર્હિ ભયભૈરવાત્
ધૃતિં કુરુષ્વ હે પુત્ર તતઃ સિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ।
પુત્ર આહ -
(56) નિરુદ્ધ્યતે મે વિજ્ઞાનં કાયો મે પીડ્યતે ભૃશમ્
સર્વે અઙ્ગાનિ દુઃખન્તિ મૃત્યું પશ્યામિ આત્મનઃ
(57) ન પશ્યતશ્ચક્ષુષી મે કર્ણૌ મે ન શૃણોન્તિ ચ ।
શ્રોત્રં પુનર્ન લપ્સ્યામિ ન કાયઃ સંસહિષ્યતિ ।
(58) અઙ્ગમંગાનિ દુઃખન્તિ કાષ્ઠા ઇવ અચેતનાઃ
વિસ્વાદયસિ મે અમ્બ નાગતં મરણં તવ;
માતા આહ -
(59) વક્તું નાર્હસિ પુત્રૈવં મા મે ત્રાસપરાં કુરુ ।
કાયં તવ જ્વરાક્રાન્તં વિપ્રકારાણિ પશ્યસિ ।
પુત્ર આહ -
(60) ન પશ્યામિ જ્વરં કાયેર્ન ચ વ્યાધિર્ન દુઃખતિ ।
પશ્યામિ મરનં ઘોરં હતં કાયં ચ મે ભૃશમ્
(61) પશ્યામિ આત્મના સર્વં કાયં દુઃખપ્રપીડિતં ।
ગચ્છામિ કસ્ય શરણં કો મે ત્રાતા ભવિષ્યતિ ।
(62) માતાપિતા વદેત્ પુત્ર દેવક્રોધં હિ તે ભવેત્
દેવેભ્યો યજનં કૃત્વા તતઃ સ્વસ્તિર્ભવિષ્યતિ ।
પુત્રા આહ -
(63) કરિષ્યથા યૂયમેવ યેન સ્વસ્તિર્ભવેન્ મમ ।
શીઘ્રં શીઘ્રં ચ ગત્વા વૈ પૃચ્છથા દેવપાલકમ્
[સસૂ 200] અથ તસ્ય તૌ માતાપિતરૌ દેવકુકં ગત્વા દેવસ્ય ધૂપં દાપયન્તિ । અથ સ દેવપાલકઃ દેવસ્ય ધૂપં દત્વૈવં વાચં ભાષતે । દેવસ્તે ક્રુદ્ધઃ દેવસ્યોપકારઃ કર્તવ્યઃ યજનં કર્તવ્યં । તત્ર પશુર્ઘાતયિતવ્યઃ પુરુષશ્ચ ઘાતયિતવ્યઃ તતસ્તે પુત્રો વ્યાધેઃ પરિમોક્ષ્યતે । અથ તૌ માતાપિતરૌ તસ્યામ્ વેલાયામેવં ચિન્તયતઃ કિં કરિષ્યામો દરિદ્રાશ્ચાસ્મ । યદિ દેવો ન પરસીદિષ્યતિ તદસ્માકં પુત્રઃ કાલં કરિષ્યતિ । અથ વા પ્રસાદં કુર્યાત્તદ્વયં પરમદરિદ્રાઃ પશું પુરુષં ચાનયામ ।
[સસૂ 201] અથ તૌ શીઘ્રશીઘ્રં સ્વગૃહં ગત્વા યત્કિંચિદ્ગૃહે પરિષ્કારં સંવિદ્યતે તત્સર્વં વિક્રીય; પશુક્રયાર્થે ગચ્છતઃ અથ તાવદન્યતરં પુરુષં એવં વદેયુઃ દેહિ ભોઃ પુરુષઃ સુવર્ણમસ્માકં યાચિતં યદિ શક્નુમો દશમે દિવસે પુનરપિ દાતું તચ્છોભનમથ ન શક્નુમો દાતું તદ્વયં તવ દાસા ભવિષ્યામઃ કર્મકરાઃ તૌ ચ તં સુવર્ણં ગૃહીત્વા ગચ્છેયુઃ પશું પુરુષં ક્રોતું ।
[સસૂ 202] અથ તાભ્યાં ચ પશુઃ પુરુષ ક્રીતઃ સ ચ પુરુષો ન જાનીયાદ્યન્ મામેતે જીવિતાદ્વ્યવરોપયિષ્યન્તિ । અથ તૌ માતાપિતરૌ સંમોહમાપન્નૌ ન ભૂયઃ સ્વગૃહં પ્રવિષ્ટૌ । તૌ દેવકુલં ગત્વા તં દેવપલકમામન્ત્રયન્તિ । શીઘ્રમિદાનીં યજનં કુરુષ્વ ।
અથ તૌ માતાપિતરૌ સ્વયમેવ તં પશું ઘાતયતઃ તં ચ પુરુષં જીવિતાદ્વ્યવરોપયતઃ તતઃ સ દેવપાલક આરબ્ધો યજ્ઞં યજનાય મેદં પ્રજ્વાલયતિ । તતઃ સ દેવો ઽવતીર્ય એવં કથયતિ । તવ પુત્રો મયા પરિગૃહીતા ઇતિ । તતસ્તૌ માતાપિતરૌ પ્રીતિપ્રામોદ્યેન સ્ફુટાવાહતુઃ વરં પુત્રો જીવતુ વયં દાસા ભવિષ્યામઃ તતસ્તૌ માતાપિતરૌ નિવર્ત્ય સુયષ્ટાં દેવં કૃત્વા યાવત્ સ્વગૃહં ગત્વા તદા તં પુત્રં કાલગતં પશ્યન્તિ । તતસ્તૌ માતાપિતરૌ મહતા દુઃખદૌર્મનસ્યેન શોકશલ્યેનાવિદ્ધહૃદયૌ નિરાશીભૂતૌ । તત્રૈવ કાલગતૌ । એવમેવ ભૈષજ્યસેનાકલ્યાણમિત્રસંસર્ગતા દ્રષ્ટવ્યાઃ
[સસૂ 203] આહ । પૃચ્છામિ (તાવદ્) ભગવન્ પૃચ્છામિ સુગત; આહ । પૃચ્છ ભૈષજ્યસેન । આહ । કુત્ર ભગવન્ તેષાં સત્ત્વાનામુપપત્તિઃ કો ઽભિસંપરાયઃ આહ । અલં ભૈષજ્યસેન કિન્ તવાનેનાર્થેન પરિપૃષ્ટેન । આહ । પૃચ્છામિ ભગવન્ પૃચ્છામિ સુગત; ભગવાન્ આહ । તત્ર ભૈષજ્યસેન માતા રૌરવે મહાનરકે ઉપપન્ના; પિતા સંઘાતે મહાનરકે ઉપપન્નઃ પુત્રસ્તપને મહાનરકે ઉપપન્નઃ દેવપાલકો મહાવિચૌ મહાનરકે ઉપપન્નઃ
[સસૂ 204] આહ । અનપરાધિકસ્ય ભગવન્ પુરુષસ્ય કુત્રોપપત્તિઃ કો ઽસ્યાભિસંપરાયઃ । ભગવાન્ આહ - ઇહ ભૈષજ્યસેનાનપરાધિકસ્ય પુરુષસ્ય ત્રાયસ્ત્રિંશાનન્ દેવનાં સહભાવ્યતાયામુપપત્તિર્દ્રષ્ટવ્યા; આહ । કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો યત્ સ પુરુષસ્ત્રાયસ્ત્રિંશતા દેવાનાં સહભાવ્યતાયામુપપન્નઃ ભગવાન્ આહ - શૃણુ ભૈષજ્યસેન સ પુરુષો મરણકાલસમયે જીવિતાદ્વ્યવરોપ્યમાણસ્તથાગતસ્યોપરિ ચિત્તં પ્રસાદ્યૈવં વાચમભાષતઃ નમસ્તસ્ય ભગવતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યેત્યેકવારાકૃતં । સ તેન ભૈષજ્યસેન કુશલમૂલેન ષષ્ટિઃ કલ્પાન્ ત્રાયસ્ત્રિંશતાં દેવાનાં સુખમનુભવિષ્યતિ । અશીતિઃ કલ્પાં જાત્યા જાતિસ્મરો ભવિષ્યતિ । જાતૌ જાતૌ ચ સર્વશોકવિગતો ભવિષ્યતિ । જાતમાત્રશ્ચ સર્વદુઃખાનિ નિર્વાપયિષ્યતિ । ન હિ તે સર્વસત્ત્વા શક્યં પરિનિર્વાપયિતુમ્
[સસૂ 205] એવમુક્તે ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં ભગવન્ ન શક્યં સર્વસત્ત્વાઃ પરિનિર્વાપયિતુમ્ ભગવાન્ આહ - વીર્યં ભૈષજ્યસેનારબ્ધવ્યમ્ આહ । કતમો ભગવન્ વીર્યારંભઃ ભગવાન્ આહ । શૃણુ ભૈષજ્યસેન વીર્યમુચ્યતે ફલાનાં દર્શનં । યદુત સ્રોતઆપત્તિફલં નામ વીર્યસ્થાનં । સકૃદાગામિફલં નામ વીર્યસ્થાનં । અનાગામિફલં નામ વીર્યસ્થાનં । અર્હત્વફલમર્હન્નિરોધશ્ચ નામ વીર્યસ્થાનં । પ્રત્યેકબુદ્ધફલં પ્રત્યેકબુદ્ધફલજ્ઞાનં નામ વીર્યસ્થાનં । બોધિસત્ત્વભૂમિફલં ચ બોધિસ્થાનં વીર્યસ્થાનં નામ । ઇમે ભૈષજ્યસેન વીર્યસ્થાનાનાં નામાનિ ।
[સસૂ 206] આહ । કથં ભગવન્ સ્રોતઆપન્નો દર્શયિતવ્યઃ સ્રોતઆપત્તિફલઞ્ચ । ભગવાન્ આહ । તદ્યથાપિ નામ કશ્ચિદેવ ભૈષજ્યસેન પુરુષ વૃક્ષં વાપયેત । વાપિતસ્ય વૃક્ષસ્ય તત્રૈવ દિવસે અઙ્કુરં વિરુહ્યેત । યત્રૈવ દિવસે અઙ્કુરં વિરુહ્યન્ત તત્રૈવ દિવસે તદઙ્કુરં યોજનમધસ્તાદ્ગચ્છેતે; દ્વિતીયશ્ચ પુરુષ એવમેવ વૃક્ષં વાપયેત; અથ તત્રૈવદિવસે વાતક્ષોભેન તસ્ય વૃક્ષસ્ય નાઙ્કુરાનિ વિરુહ્યેરનથ સ પુરુષસ્તસ્માત્ સ્થાનાત્ તં વૃક્ષં ઉદ્ધરેતથાન્યતરશ્ચ પુરુષઃ કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદં કુર્યાત્ કિમર્થં મે ભૂમિં ખનસીતિ ।

[સસૂ 207] તેન ચ કાલેન તેન સમયેન રાજા અશ્રૌશીદેવં દ્વૌ પુરુષૌ પરસ્પરકલહભણ્ડનવિગ્રહજાતૌ વિવદતઃ તેન ચ રાજ્ઞા તયોર્દૂતઃ પ્રેષિતઃ ગચ્છ ભોઃ પુરુષ તૌ દ્વૌ પુરુષાવાનય; એવં દેવેતિ સ પુરુષસ્તસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રતિશ્રુત્ય ત્વરમાણરૂપઃ પ્રધાત્વા તૌ પુરુષાવેતદવોચત્ - રાજા યુવયોરામન્ત્રયતિ । અથ તાવદેવ તત્રૈવ પુરુષ ભીતસ્ત્રસ્ત દ્વિતીયશ્ચ પુરુષો ઽભીતો ઽનુત્રસ્તઃ યેન સ રાજા તેનોપનીતાવુપનીય રાજ્ઞ પુરતઃ સ્થાપિતાવથ સ રાજા તયોરેવમાહ । કિમિદં ભો યુવયોઃ કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદો જાતઃ
[સસૂ 208] અથ ખલુ તૌ દ્વૌ પુરુષાવુત્થાય તં રાજાનમેતદવોચતાં શૃણુ મહારાજાસ્માકં ન કિંચિત્ પૃથિવીપ્રદેશઃ સંવિદ્યતે । યાચિતકે પૃથિવીપ્રદેશે વૃક્ષો વાપિતઃ તત્રૈવ દિવસે વાપિતસ્તત્રૈવ દિવસે ઽઙ્કુરં પત્રાણિ પુષ્પાણિ ફલાણિ ચ પ્રાદુર્ભૂતાનિ આમાર્ધં પક્વાર્ધં ચ । એતેન ચ દ્વિતીયેન પુરુષેણ તત્રૈવ દિવસે તસ્મિન્ પૃથિવીપ્રદેશે વૃક્ષો વાપિત । તસ્ય ચ વૃક્ષસ્ય નાંકુરાણિ રોહન્તિ । વાતેન ક્ષુભિતેન ન પત્રાણિ ન પુષ્પાણિ ન ફલાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । ન ચ મહારાજ યોજનમધસ્તાદસ્ય મૂલં ગચ્છતિ । સ એષ પુરુષો મયા સાર્ધં વિવદતિ તવાપરાધ ઇતિ । અપિ (તુ) ચ દેવ સ્વયમેવ પરીક્ષ્ય જાનીયાન્ નાત્ર મમ કિંચિદપરાધઃ સંવિદ્યતે ।
[સસૂ 209] અથ ખલુ સ રાજા ત્રિંશત્કોટ્યો ઽમાત્યાનામાહૂયૈકધ્યે ઽસંપાત્યૈવમાહ । કથયથ યૂયં । આમાત્યા આહુઃ કિં કથયામ મહારાજ રાજાહ । ક્વ યુષ્માભિ દૃષ્ટં વા શ્રુતં વા યત્રૈવ દિવસે વૃક્ષો વાપિતસ્તત્રૈવ દિવસે ઽઙ્કુરં વિરુહ્યતે । પત્રાણિ પુષ્પાનિ ફલાનિ ચ જાયન્તે । પક્વર્ધ-મ્-આમાર્ધાનિ નિશ્ચયમિદં ભવદ્ભિઃ કર્તવ્યં । અથ ખલુ તે અમાત્ય ઉત્થાયાસનાત્ તં રાજાનમેવમાહુઃ અસ્માકં મહારાજ નિશ્ચયમિદં ન શોભતે કર્તું ન ચ શક્ષ્યામો ઽસ્ય નિશ્ચયં વક્તું । વિસ્મયમિદં મહારાજ એષ એવ પુરુષસ્તાવત્પ્રષ્ટવ્યઃ વદ ભોઃ પુરુષ કિં સત્યમેતમર્થં યદ્વદસિ । આહ । સત્યં મહારાજૈતમર્થં । રાજાહ ।
(64) ન શ્રુતં નૈવ ચ પુષ્યામ દુઃશ્રાદ્ધેયં વચસ્તવ ।
વૃક્ષો યત્ર દિને વુપ્તસ્તત્રૈવાઙ્કુરિતો દિને ।
(65) પત્રાઃ પુષ્પં ફલં દત્તં દિને તત્રૈવ ભાષસિ ।
કૃતાંજાલિઃ સ પુરુષસ્તં રાજાનમથાવ્રવીત્
(66અબ્) ગચ્છ સ્વયમ્ વાપય તરું પશ્ય રુહ્યતિ અઙ્કુરમ્ ॥

[સસૂ 210] અથ ખલુ સ રાજા તૃંશત્કોટિભિરમાત્યૈઃ સાર્ધં બહિર્નિષ્ક્રામતિ । તૌ ચ દ્વૌ પુરુષૌ ચારકાવરોધં કારયતિ । તતઃ સ રાજા સ્વયમેવ વૃક્ષં વાપયતિ । ન ચ સ વૃક્ષો અઙ્કુરાણિ દદાતિ ન પત્રાણિ ન પુષ્પાણિ ન ફલાનિ । અથ સ રાજા રુષ્ટ એવમાહ । ગચ્છન્તુ ભવન્તઃ શીઘ્રમાનયન્તુ દારુપાટકાનિ કુઠારાણિ । યાવદાનયિત્વા યસ્તેન પુરુષેણ વાપિતો વૃક્ષઃ સપત્રાણિ પુષ્પફલઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ તં વૃક્ષં રોષાચ્છેદયતિ ।
[સસૂ 211] તં ચૈકં વૃક્ષં ચ્છિન્નં દ્વાદશ વૃક્ષાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ દ્વાદશ વૃક્ષા ચ્છિન્નાશ્ચતુર્વિંશતિ વૃક્ષાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ સપ્તરત્નમયાઃ સમૂલાઃ સપત્રાઃ સપહલાઃ સાંકુરાઃ અથ તેભ્યાશ્ચતુર્વિંશતિ વૃક્ષેભ્યશ્ચતુર્વિંશતિ પક્ષિણઃ કુર્કુટાઃ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । સુવર્ણચૂડાનિ સુવર્ણતુણ્ડાનિ સપ્તરત્નમયાનિ પક્ષ્માણિ । અથ ખલુ સ રાજા રોષાભિભૂતઃ સ્વહસ્તેન કુઠારં ગૃહ્ય તં વૃક્ષં પરાહનતિ । તતશ્ચ વૃક્ષાત્પરાહતાદમૃતોદકં પ્રવહતિ ।
[સસૂ 212] અથ (ખલુ) સ રાજા સંવિગ્નમના આજ્ઞાપયતિ । ગચ્છથ તૌ પુરુષૌ તતશ્ચારકાબન્ધનાન્ મોચયધ્વમેવમ્ દેવેતિ । તત્ક્ષનમેવ પ્રધાવિત્વા તૌ પુરુષૌ તતશ્ચારકબન્ધનાન્ મોક્ષયિત્વા યેન તં વૃક્ષં તેનોપનીયતઃ અથ સ રાજા પપ્રિચ્છ । કિમ્ અયં વૃક્ષસ્ત્વદ્વાપિતઃ એકો ભૂત્વા ચ્છિદ્યમાનો દ્વિગુણવિદ્ધ્યાભ્વર્ધમાનઃ યાવચ્ચતુર્વિંશતુધા ગતઃ મદ્વાપિતસ્તુ વૃક્ષો નાંકુરાણિ ન પત્રાણિ ન પુષ્પાણિ ન ફલાનિ દત્તવાન્ તતઃ સ પુરુષ એવમાહ । યાદૃશાનિ મહારાજ મમ પુણ્યાણિ ન તવ તાદૃશાનિ પુણ્યાનિ સંવિદ્યન્તે ।
[સસૂ 213] અથ ખલુ તે ત્રિંશદમાત્યકોટ્યસ્તસ્ય પુરુષસ્યોભૌ જાનુમણ્ડલૌ પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્યૈવમાહુઃ ત્વયા રાજ્યં કારયિતવ્યં નાયં પૂર્વિમકો રાજા શોભતે । અથ (ખલુ) સ પુરુષસ્તાન્ અમાત્યાન્ ગાથાભિઃ પ્રત્યભાષત; ॥
(66ચ્દ્) રાજ્યભોગૈશ્ચ મે નાર્થો ન ધાન્યેન ધનેન વા ।
(67) પ્રસાદો મમ બુદ્ધેભ્યો ભવેયં દ્વિપદોત્તમઃ ॥
બ્રજેન્નિર્વાણધાતૌ હિ શાન્તે યત્ર તથાગતઃ
(68) દેશેય ધર્મં યુષ્માકં નિર્વાણપુરગામિનં ॥
પર્યંકમબન્ધિત્વા પ્રતિજ્ઞાં અકરોત્તતઃ
(69) પૂર્વં મયા કૃતં પાપં રાજ્ઞો બન્ધનમાગતઃ
ઇદન્ તુ કૃત્વા પ્રણિધિં મમ પાપક્ષયો ભવેત્ ॥
[સસૂ 214] અથ ખલુ તે ચતુર્વિંશતિ પક્ષિણકુક્કુટકોટ્યો વજ્રતુણ્ડેન તૂર્યાણિ પરાહનતિ સ્મ ॥ અથ ખલુ તેન કાલેન તેન સમયેન દ્વાત્રિંશતિ કૂટાગારસહસ્રાણિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । એકૈકં ચ કૂટાગારં પંચવિંશતિયોજનપ્રમાણં પ્રાદુરભવત્ એકૈકસ્મિંશ્ચ કૂટાગારે પંચવિંશતિ પક્ષિણકુક્કુટાઃ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । સુવર્ણચૂડાનિ સુવર્ણતુણ્ડાનિ સુવર્ણમુખાનિ । તે માનુષ્યકં વાચં નિશ્ચારયન્તિ ।
(70) અસાધુસ્તે મહારાજ યદ્બૃક્ષ ચ્છેદિતસ્ત્વયા ।
કોટીશતાનિ વૃક્ષાણાં ચતુર્વિંશત્ સ્થિતાઃ પુનઃ
(71) પાપેન કર્મણાનેન અનિષ્ઠં ભોક્ષ્યસે ફલમ્
[[ન]] જાનીષે કીદૃશઃ સત્ત્વો યેનાયં વાપિતો દ્રુમઃ
રાજાહ -
(72) ન જાનામિ ઇમં અર્થં વ્યકુરુધવં મહાતપા ।
કીદૃશો ઽસૌ મહાસત્ત્વો યેનાયં વાપિતો દ્રુમઃ પક્ષિણ આહુઃ
(73) એષો હિ લોકપ્રદ્યોતો ઉત્પત્સ્યતિ વિનાયકઃ
મોચકઃ સર્વસત્ત્વાનાં સંસારભવબન્ધનાત્ ॥
રાજાહ -
(74) કતમો દ્વિતીયઃ સત્ત્વો યસ્ય વૃક્ષં ન રૂહતિ ।
કિં વા કર્મ કૃતં તેન પાપમાચક્ષ્વ મે દ્વિજાઃ
પક્ષિણ આહુઃ -
(75) દેવદત્તો હિ મૂઢો ઽસૌ યસ્ય વૃક્ષં ન રૂહતિ ।
ન કૃતં કુશલં કિંચિદ્ રુહ્યતે સ્ય કથં દ્રુમ ॥
[સસૂ 214] અથ ખલુ તેન કાલેન તેન સમયેન તૃંશત્કોટ્ય આમાત્યાનામિમન્ ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા સર્વે દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વા અભિજ્ઞાપ્રતિલબ્ધાઃ સંવૃત્તાઃ સ ચ રાજા દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતઃ કુશલધર્માભિસમયમનુપ્રાપ્તઃ ॥
[સસૂ 215] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો યત્ત્રિંશત્કોટ્યો જનાનાં દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતા અભિજ્ઞાપ્રતિલબ્ધા સંવૃત્તાઃ ભગવાન્ આહ - શૃણુ ભૈષજ્યસેન વ્યાકરિષ્યામિ । અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયાં સ્મિતં પ્રાદુષ્ચકાર; અથ તાવદેવ તસ્મિન્ સમયે ભગવતો મુખદ્વારાચ્ચતુરશીતિ રશ્મિશતસહસ્રાણિ નશ્ચરન્તિ સ્માનેકવર્ણાનિ નાનાવર્ણાન્યનેકશતસહસ્રવર્ણાનિ । તદ્યથા નીલપીતલોહિતાવદાતમંજિષ્ઠાસ્ફટિકરજતવર્ણાનિ । તા અનન્તાપર્યન્તાનિ લોકધાતવો ઽવભાસ્ય પુનરેવ પ્રત્યુદાવૃત્યા (તં) ભગવન્તં તૃષ્પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતો મૂર્ધન્યન્તર્ધીયન્ત ।
[સસૂ 216] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ઉત્થાયાસનાદેકાંસં ચીવરં પ્રાવૃત્ય દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયઃ સ્મિતસ્ય પ્રાદુષ્કરણાયઃ નાહેતુકં નાપ્રત્યયં તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાદુષ્કુર્વન્તિ । ભગવાન્ આહ - પશ્યસિ ત્વં ભૈષજ્યસેન ચતુર્દિશં લોકધાતૌ સમન્તાજ્જનકાયમાગચ્છન્તં મમાન્તિકે । આહ । નોહીદં ભગવન્ ન પશ્યામિ । ભગવાન્ આહ - તેન હિ ભૈષજ્યસેન વ્યવલોકય પશ્ય જનકાયં
[સસૂ 217] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યવલોક્યાદ્રાક્ષીત્ પૂર્વસ્યાન્ દિશ્યેકો વૃક્ષઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ સપ્તયોજનસહસ્રપ્રમાણઃ તત્રૈકાન્તે પંચવિંશતિ કોટીસહસ્રાણિ જનકાયસ્ય સન્નિપતિતાનિ । તે ચ ન ભાષન્તે ન જલ્પન્તિ નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ ન ભુંજન્તિ નોત્તિષ્ઠન્તિ ન ચંક્રમન્તિ તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસયન્તિ । દક્ષિણસ્યાન્ દિશિ-મ્-એકો વૃક્ષઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ સપ્તયોજનસહસ્રપ્રમાણઃ તત્ર પંચવિંશતિ કોટીસહસ્રાણિ જનકાયસ્ય સન્નિપતિતાનિ । તે ન જલ્પન્તિ નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ । ન ભાષન્તે નોત્તિષ્ઠન્તિ ન ચંક્રમન્તિ । તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસ્યન્તિ । પશ્ચિમાયાં દિશ્યેકો વૃક્ષઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ સપ્તયોજનસહસ્રપ્રમાણઃ તત્ર પંચવિંશતિ કોટીસહસ્રાણિ જનકાયસ્ય સન્નિપતિતાનિ । તે ન જલ્પન્તિ નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ । ન ભાષન્તિ નોત્તિષ્ઠન્તિ ન ચંક્રમન્તિ । તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસયન્તિ । ઉત્તરસ્યાન્ દિશિ-મ્-એકો વૃક્ષઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ સપ્તયોજનસહસ્રપ્રમાણઃ તત્ર પંચવિંશતિ કોટીસહસ્રાણિ જનકાયસ્ય સન્નિપતિતાનિ । તે ન જલ્પન્તિ નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ ન ભાષન્તિ નોત્તિષ્ઠન્તિ । ન ચંક્રમન્તિ તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસયન્તિ । ઊર્ધ્વાયાન્ દિશ્યેકો વૃક્ષઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ સપ્તયોજનસહસ્રપ્રમાણઃ તત્ર પંચવિંશતિ કોટીસહસ્રાણિ જનકાયસ્ય સન્નિપતિતાનિ । તે ન જલ્પન્તિ નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ ન ભાષન્તિ । નોત્તિષ્ઠન્તિ ન ચંક્રમન્તિ । તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસ્યન્તિ । અધસ્તાદ્દિશ્યેકો વૃક્ષો પ્રાદુર્ભૂતઃ સપ્તયોજનસહસ્રપ્રમાણઃ તત્ર ચ પંચવિંશતિ કોટીસહસ્રાણિ જનકાયસ્ય સન્નિપતિતાનિ । તે ન જલ્પન્તિ નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ ન ભાષન્તિ નોત્તિષ્ઠાન્તિ । ન ચંક્રમન્તિ । તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસયન્તિ ॥

[સસૂ 218] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - પૃચ્છેયમહં ભગવન્તં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં કંચિદેવ પ્રદેશં સચેન્મે ભગવાન્ અવકાશં કુર્યાત્ પૃષ્ટઃ પ્રશ્નવ્યાકરણાય । એવમુક્તે ભગવાન્ ભૈષજ્યસેનં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - પૃચ્છ ત્વં ભૈષજ્યસેન યદ્યદેવાકાંક્ષસ્યહન્ તે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રશ્નસ્ય પરિપૃષ્ટસ્ય વ્યાકરણેન ચિત્તમારાધયિષ્યે ।
[સસૂ 219] એવમુક્તે ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિમેતદ્ ભગવંશ્ચતુર્દિશે લોકધાતુષુ જનકાયમાગત્યાવસ્થિતો યાવદધસ્તા ઊર્ધ્વાયાં દિશિ પંચાશત્ કોટ્યો જનકાયમાગત્યાવસ્થિતઃ તે ચ ભગવન્તં નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ । ન જલ્પન્તિ ન વદન્તિ ન ભાષન્તિ । નોત્તિષ્ઠન્તિ ન ચંક્રમન્તિ । તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસયન્તિ । કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયઃ ભગવાન્ આહ - ગચ્છ ત્વં ભૈષજ્યસેન સ્વયમેવ તાંસ્તથાગતાન્ પરિપૃચ્છા; યતો લોકધાતાવેતે જનકાયા આગતા । આહ । કસ્ય ભગવન્ ઋદ્ધિબલાધાનેન ગચ્છામિ । તથાગતસ્યર્ધ્યાનુભાવેન ઉત સ્વર્ધ્યા; ભગવાન્ આહ - સ્વકેન ભૈષજ્યસેન ઋદ્ધિબલાધાનેન ગચ્છ । પુનરપિ તથાગતસ્યર્ધ્યાનુભાવેનાગચ્છ;
[સસૂ 220] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તં તૃગુપ્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તત્રૈવાન્તર્ધિતઃ અથ ખલ્વિતો લોકધાતા ષણ્નવતિ લોકધાતુકોટીરતિક્રમ્ય ચન્દ્રપ્રદીપા નામ લોકધાતુઃ તત્ર ચન્દ્રાવતિક્ષેત્રો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ એતર્હિ તિષ્ઠતિ ધૃયતે યાપયતિ । અશીતિકોટી બોધિસત્ત્વમહાસત્ત્વસહસ્રપરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો ધર્મન્ દેશયતિ સ્મ । તામ્ લોકધાતું ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો ઽનુપ્રાપ્તઃ
[સસૂ 221] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રાન્ત ઉપસંક્રમ્ય તસ્ય ભગવતશ્ચન્દ્રાવતિક્ષેત્રસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય પુરત સ્થિતઃ સ્થિત્વા યેન સ ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - આગતો ઽસ્મિ ભગવન્ ષણ્નવતિ લોકધાતુકોટીસહસ્રાણ્યતિક્રમ્ય ભગવતઃ શાક્યમુનેસ્તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રાત્ સહાયા લોકધાતોઃ ન ચાહં ભગવંસ્તાવન્તિ સત્ત્વાનિ ક્વચિત્ પશ્યામિ । યાવન્તિ તત્ર દૃષ્ટાનિ । કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો યત્ સહાયાં લોકધાતૌ ભગવતઃ શાક્યમુનેસ્તથાગતસ્ય પુરતો બહુજનકાયઃ સન્નિપતિતો દશદિગભ્યાગતસ્તત્રસ્થઃ પશ્યામ્યાસીત્તાનિ ચેહસ્થો ન પશ્યામિ ।
[સસૂ 222] સ ભગવાન્ આહ - તત્રૈવ ભૈષજ્યસેન સંચરન્તિ સંતિષ્ઠન્તિ । આહ । યથા કથં પુનર્ભગવન્ ભગવાન્ આહ - અચેતનવૃક્ષસંભૂતાનિ સત્ત્વાનિ । આહ । કેન ભગવન્ દૃષ્ટં કેન શ્રુતં યદ્ અચેતને વૃક્ષે મનુષ્યા જાયન્તે । સ ભગવાન્ આહ - ન ભૈષજ્યસેન ત્વયા દૃષ્ટં (વા) ન શ્રુતં (વા) યદચેતને વૃક્ષે મનુષ્યા જાયંતે । આહ । ન મે ભગવન્ દૃષ્ટં ન શ્રુતં યદચેતને વૃક્ષે મનુષ્યા જાયન્તે । સ ભગવાન્ આહ - ઇચ્છસિ ત્વં ભૈષજ્યસેન દ્રષ્ટું તદહં સાંપ્રતં દર્શયિષ્યામિ । આહ । ઇચ્છામિ ભગવન્નિચ્છામિ સુગત;
[સસૂ 223] અથ ખલુ ભગવાંશ્ચન્દ્રાવતિક્ષેત્રસ્તથાગતસ્તસ્યાં વેલાયાં શતપુણ્યવિચિત્રિતં સ્વં બાહું પ્રસારયતિ સ્મ । તતશ્ચ બાહુતઃ કોટીશતસહસ્રં જનકાયાનાં પ્રાદુરભવતેકૈકશ્ચ જનકાયો બાહુશતં પ્રસાર્ય નાનાગન્ધવિલેપનૈસ્તથાગતમભ્યવકિરન્તિ ।
અથ સ ભગવાંશ્ચન્દ્રાવતિક્ષેત્રસ્તથાગતો ભૈષજ્યસેનં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમામન્ત્રયતિ । પશ્યસિ ત્વં ભૈષજ્યસેન એષ જનકાયસ્તથાગતં નાનાગન્ધમાલ્યવિલેપનૈરભ્યવકિરન્તિ । આહ । પશ્યામિ ભગવન્ પશ્યામિ સુગત ; સ ભગવાન્ આહ - એતે અચેતના જનકાયાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ એત અચેતના મનુષ્યાઃ પ્રત્યાજાતાઃ ॥ અથ ખલુ તેષાં કોટીશતસહસ્રાણામેકૈકસ્ય યદ્બાહુશતં તે સર્વે વિકીર્યન્તે ।
[સસૂ 224] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તં દૃષ્ટ્વા ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિમિદં ભગવન્ કિમિદં સુગતઃ યન્ મનુષ્યાણાં મુહૂર્તમાત્રેણ બાહુશતં વિકીર્ણમ્ યદિ ભગવંચ્છતબાહવો ન મુચ્યન્તે કઃ પુનર્વાદો દ્વિબાહુકા મનુષ્યા મોક્ષ્યન્તે । ભગવાન્ આહ - એવમેવ ભૈષજ્યસેનાચેતનાઃ સત્ત્વા જાયન્તે । અચેતના નિરુદ્ધ્યન્તે । અસ્માકમપિ ભૈષજ્યસેન શરીરમચેતનભૂતં મન્યિતવ્યં । આહ । કતમે ભગવન્ સત્ત્વા યે દહરાઃ કતમે વૃદ્ધાઃ ભગવાન્ આહ - સન્તિ ભૈષજ્યસેન દહરાઃ સત્ત્વા સન્તિ વૃદ્ધાઃ આહ । કતમે ભગવન્ દહરા કતમે વૃદ્ધાઃ આહ । યે તે સામ્પ્રતંવિકીર્ણા તે વૃદ્ધાઃ યે તે વૃક્ષેભ્યો નિર્જાતાસ્તે દહરા । આહ । ઇચ્છામિ ભગવન્ દહરાણિ સત્ત્વાનિ દ્રષ્ટુમ્
[સસૂ 225] અથ ખલુ સ ભગવાંશ્ચન્દ્રાવતિક્ષેત્રસ્તથાગતો દક્ષિણં પાણિતલં પ્રસારયતિ । અથ દશભ્યો દિગ્ભ્યઃ કોટીશતસહસ્રં જનકાયાનાં આગચ્છન્તિ । અધસ્તાદૂર્ધ્વાયાન્ દિશિ પંચાશત્ કોટી જનકાયસ્યાગચ્છન્તિ । આગત્વા ચ તે જનકાયા ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ન ચ તથાગતમાલપન્તિ ન સંલપન્તિ તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસયન્તિ સ્મ ।

[સસૂ 226] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિમેતે ભગવન્ સત્ત્વાસ્તથાગતં નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસયન્તિ । ભગવાન્ આહ - ન જાનાસિ ભૈષજ્યસેન અચેતનઃ પૃથિવીપ્રદેશો નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ । (ન) ધર્મસ્કન્ધં પ્રજાનાતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ ઇહૈકત્યા ભૈષજ્યસેન દહરા સત્ત્વાઃ નોત્પાદં જાનન્તિ ન નિરોધં જાનન્તિ । દૃષ્ટ્વા ચ ન જરા ન વ્યાધિર્ન શોકો ન પરિદેવઃ ન પ્રિયવિપ્રયોગો નાપ્રિયસંપ્રયોગઃ ન પ્રિયાદ્વિનાભાવઃ ન મરણં નાકાલમૃત્યુ । નાપિ તાનિ સર્વકટુકાનિ દુઃખાણિ દૃષ્ટ્વા ઉદ્યોગમાપદ્યન્તે કુતસ્તે જ્ઞાસ્યન્તિ । પુનઃ પુનસ્તે ભૈષજ્યસેન શિક્ષયિતવ્યાનિ ।
[સસૂ 227] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કુતો ભગવન્ દહરા સત્ત્વા આગચ્છન્તિ । કુતશ્ચ્યવન્તિ । કુત્રોપપદ્યન્તે । યે ધર્મં ન જાનન્તિ (ન બુદ્ધ્યન્તિ) । ભગવાન્ આહ - શૃણુ ભૈષજ્યસેન યન્ માનુષ્યકમાત્મભાવં પ્રતિગૃહ્ણન્તિ । તન્ન રુપ્યકારેણ કૃતં । ન ચીમરકારેણ કૃતં । ન કાષ્ઠકારેણ કૃતં । ન કુલાલેન કૃતં । ન રાજભયેનોત્પદ્યતે । સ્ત્રીપુરુષસંયોગાત્ પાપેન કર્મણા સંયુક્તં સંભવતિ । પુનઃ પુનશ્ચ તેષાં સત્ત્વાનાં શિલ્પાનિ શિક્ષાપયન્તિ । અનન્તં ચ તેષાં કટુકં દુઃખં સંભવતિ । કટુકા વેદનાઃ તત્ર તેષાં પૂર્વકૃતાનાં પાપકાનાં કર્મણાં વિપાકમનુભવન્તિ । ઇહૈવ તે ભૈષજ્યસેન દહરાઃ સત્ત્વા આગતા ય એતે (નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ) નોત્તિષ્ઠન્તિ ય ઈદૃશાન્ દુઃખાં વેદનામનુભવન્તિ । અનેન કારણેન ભૈષજ્યસેન નાલપન્તિ ન સંલપન્તિ । એવં તે ભૈષજ્યસેન દહરાઃ સત્ત્વાઃ કુશલમજાનાનાઃ નોત્પાદં જાનન્તિ ન નિરોધં જાનન્તિ । ન ચ તે માનુષ્યકમાત્મભાવં પ્રતિલપ્સ્યન્તે । ઇમે ઉચ્યન્તે ભૈષજ્યસેન દહરાઃ સત્ત્વા ।
[સસૂ 228] આહ । કથં ભગવન્ દહરાઃ સત્ત્વા ઉત્પદ્યન્તે કથં નિરુધ્યન્તે । ભગવાન્ આહ - તદ્યથાપિ નામ ભૈષજ્યસેન કશ્ચિદેવ પુરુષ અગ્નિં કાષ્ઠેન પરિમાર્જયેત્ત તસ્યાનુપૂર્વેણ તં કાષ્ઠમગ્નિના પ્રદીપ્યેત । એવમેવ ભૈષજ્યસેન માનુષ્યાત્મભાવં પ્રથમં સંજાયતે । જાતં ચ સન્ વેદનાં વેદયતિ । આહ । કો ત્રાભિજાતો જાતઃ કઃ પરિનિર્વૃતઃ ભગવાન્ આહ - બુદ્ધ એવ ભૈષજ્યસેનાભિજાતો જાતઃ તથાગત એવ પરિનિર્વૃતઃ
[સસૂ 229] તદ્યથાપિ નામ ભૈષજ્યસેન કસ્મિંચિદન્ધકારગૃહે તિમિરાગારે રાજ્ઞા પુરુષો બન્ધનાવરોધઃ કૃતઃ સ્યાત્ તત્ર સ પુરુષો ઽન્ધકારગૃહે પ્રવિષ્ટઃ અન્તર્ગૃહે તિમિરં તિમિરાગારં પશ્યેત્ અથાન્યઃ ક કશ્ચિત્ પુરુષઃ પૂર્વદુઃખવેદનાભિર્દૃષ્ટશ્ચિન્તયેન્નષ્ટ એષ પુરુષઃ અનભ્યસિતઃ દુઃખો જીવિતે વિનાશં યાસ્યતિ । સ તત્રાગ્નિમાનયિત્વા તત્રાભ્યન્તર્ગૃહે સુક્ષ્મમગ્નિમ્ ચ્છોરયેત્ સ ચ પુરુષશ્ચારકાવરુદ્ધસ્તમગ્નિરશ્મિં પશ્યેદ્દૃષ્ટ્વા ચાશ્વસ્તો ભવેદ્ ઉત્સાહં ચ વર્ધયેત્ સ ચાગ્નિઃ કેનચિદેવ હેતુના પ્રજ્વલેત; તેન ચાગ્નિન્જ્વાલેન તદ્ગૃહં સમન્તતઃ પ્રજ્વલેત્ સ ચ પુરુષસ્તત્રૈવ દહ્યેત્ તં ચ દગ્ધં રાજા શ્રુત્વા ચિન્તાયાસમાપદ્યેત । તસ્યૈવં ભવેન્ન ભૂયો ઽહં સ્વવિષયે કંચિત્ સત્ત્વં ચારકાવરોધં કરિષ્યામિ । અથ સ રાજા તેષાં સ્વવિષયનિવાસિનાં સત્ત્વાનામેવં સમાશ્વાસયેત્ મા યૂયં ભવન્તઃ સત્ત્વા ભાયથ મા ઉત્રસથ; અભયં યુષ્માકં ભવતુઃ ન મમ વિષયે ભૂયો દણ્ડોપચારં (વા) બન્ધનાવરોધં વા ભવિષ્યતિ । ન ચ કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય જીવિતવિનાશં કરિષ્યામિ । નિર્ભયા ભવન્તઃ સત્ત્વા યૂયં ભવથ ।
[સસૂ 230] એવમેવ ભૈષજ્યસેન તથાગતઃ સર્વક્લેશદગ્ધઃ સર્વવ્યાધિપ્રશાન્તઃ યથા સ પુરુષો ગૃહદાહાત્ સ્વકાયં દહતિ । (સર્વ)સત્ત્વાનામર્થાય હિતાય સુખાય (ચ) પ્રતિપન્નો ભવતિ । સત્ત્વાન્ વધબન્ધનાવરોધેષુ પરિમોચયેદેવમેવ તથાગતો રાગદ્વેષમોહમલપ્રહીણઃ સર્વસત્ત્વાનાન્ દીપ ઇવ લોક ઉત્પન્નઃ સત્ત્વાન્ મોચયતિ નરકતિર્યક્પ્રેતાસુરકાયેભ્યઃ દહરાંશ્ચ (સત્ત્વાં) વૃદ્ધાંશ્ચ સત્ત્વાન્ મોચયતિ ।
[સસૂ 231] અથ તાવદેવોપર્યન્તરીક્ષાદિમા ગાથા નિશ્ચચારા; ॥
(76) અહો ક્ષેત્રં જિનક્ષેત્રં સુક્ષ્ત્રેમભિસંસ્કૃતં ।
વુપ્તાનિ યત્ર બીજાનિ ન વિનાશં બ્રજન્તિ હિ ।
(77) બુદ્ધક્ષેત્રં જિનક્ષેત્રં પ્રશસ્તં જિનશાસનં ।
શાસ્તા કરોત્યુપાયં હિ સર્વસત્ત્વપરિગ્રહે ।
(78) સ્થિતો નિર્વાનધાતૌ સન્ દૃશ્યતે ધરણીતલે ।
શાન્તં કૃત્વા સર્વલોકં બુદ્ધઃ શોધેતિ દક્ષિણાં ।
(79) મોચેતિ નવકાન્ સત્ત્વાન્ મોચેતિ ચ પુરાણકાન્
મોચયિત્વાનુપૂર્વેણ સર્વસત્ત્વાસ્ત્રિધાતુકાત્
(80) બદ્ધા હિ નરકદ્વારસ્તિર્યક્પ્રેતા વિમોચિતાઃ
શાન્તિઃ કૃતા હિ લોકેસ્મિન્ પરલોકે સુખં કૃતં ॥
[સસૂ 232] અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયાં સ્મિતં પ્રાદુષ્ચકાર । આહ ચ -
(81) સાધુ દર્શનુ સાધૂનાં બુદ્ધાનામ્ સાધુ દર્શનં ।
સાધુ ધર્મગુણઃ ક્ષેત્રં સંઘસામગ્રિદર્શનમ્
(82) સાધુ સંઘાતનિર્દેશં સર્વપાપવિનાશનં
યે શ્રોષ્યન્તિ ઇદં સૂત્રં પદં પ્રાપ્સ્યન્ત્યનુત્તરં
[સસૂ 233] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયઃ સ્મિતસ્ય પ્રાદુષ્કરણાય । ભગવાન્ આહ - પશ્યસિ ત્વં કુલપુત્રૈતાનિ દહરાણિ સત્ત્વાનિ । આહ । પશ્યામિ ભગવન્ પશ્યામિ સુગત; ભગવાન્ આહ - સર્વ એતે ભૈષજ્યસેનાદ્યૈવ દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ ॥
[સસૂ 234] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽશીતિર્યોજનસહસ્રાણ્યૂર્ધવમુપર્યન્તરીક્ષે સ્થાદથાશીતિર્દેવપુત્રકોટીસહસ્રાણિ ભગવત ઉપરિ પુષ્પવર્ષં પ્રવર્ષન્તિ તે ચ દહરાઃ સત્ત્વા દૃષ્ટ્વા સર્વે ઽઞ્જલયઃ કૃત્વા નમસ્કુર્વન્તિ ।
[સસૂ 235] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો અન્તરીક્ષસ્થ એવં વાગ્ ભાષતે । યેન ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ શબ્દેનાપૂરયતિ । દ્વાત્રિંશન્ મહાનરકોપપન્નાઃ સત્ત્વાસ્તં શબ્દં શૃણ્વન્તિ । દ્વાત્રિંશચ્ચ દેવનિકાયાસ્તં શબ્દં શૃણ્વન્તિ । ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રશ્ચ લોકધાતુઃ ષડ્વિકારં પ્રકમ્પિતઃ ચતુરશીતિશ્ચ નાગરાજસહસ્રાણિ મહાસમુદ્રે સંક્ષુબ્દાનિ । ત્રિંશત્ કોટીસહસ્રાણિ રાક્ષસાનામ્ ઇમં જંબૂદ્વીપમાગતાનિ । પંચવિંશત્ કોટીસહસ્રાણિ પ્રેતાનાં યક્ષાનાં રાક્ષસાનામડકવત્યાં રાજધાન્યામાગતાનિ ભગવતઃ પુરતો મહાસન્નિપાતઃ સંસ્થિતઃ ॥

[સસૂ 236] અથ ખલુ ભગવાંસ્તેષાન્ દહરાણાં સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયતિ । દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુકોટીનિયુતશતસહસ્રેષુ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સ્વકસ્વકાભ્યો ઋદ્ધિભિરાગતાનિ । અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - બહવો ભગવન્ બહવો સુગત બોધિસત્ત્વાઃ સન્નિપતિતાઃ સન્નિષણ્ણાઃ બહૂનિ ચ ભગવન્ દેવનાગાનિ સન્નિપતિતાનિ સન્નિષણ્ણાનિ । પુનશ્ચાનેકાનિ રાક્ષસપ્રેતાન્યડકવત્યાં રાજધાન્યમાગત્ય સન્નિપતિતાનિ સન્નિષણ્ણાન્યભૂવન્ ધર્મશ્રવણાય ॥
[સસૂ 237] તત્ર ખલુ ભગવાન્ ભૈષજ્યસેનં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમામન્ત્રયતિ । આગચ્છ કુલપુત્ર; અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઋદ્ધિબલેનોર્ધ્વાદવતીર્ય યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - ધર્મસ્કન્ધો (ભગવન્) ધર્મસ્કન્ધ ઇતિ । ભગવન્નુચ્યતે કિયતા ભગવન્ ધર્મસ્કન્ધ ઇત્યુચ્યતે । ભગવાન્ આહ - ધર્મસ્કન્ધ ઇતિ કુલપુત્રોચ્યતે । યો બ્રહ્મચર્યં પર્યેષતે બ્રહ્મચર્યં પર્યેષ્ય સર્વપાપાદ્વિરમતિ । પશ્યસિ ત્વં કુલપુત્રામી દહરા સત્ત્વા અબ્રહ્મચર્યાદ્ વિરમન્તિ । આહ પશ્યામિ ભગવન્ પશ્યામિ સુગત; આહ । તે નૂનન્ ધારણીપ્રતિલબ્ધા ભવિષ્યન્તિ । સર્વધર્મસમન્વાગતાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ । આહ । કેનોપાયેન ભગવન્ બહૂનિ સત્ત્વાનિ સન્નિપતિતાનિ । ધર્મસ્કન્ધં શ્રોતુમ્
[સસૂ 238] અથ ખલુ ભગવાં ભૈષજ્યસેનં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમામન્ત્રયતિ । બહવો ભૈષજ્યસેન સત્ત્વાઃ સન્તિ । યે જાતિરેવ દુઃખં ન શૃણ્વન્તિ । જરા એવ દુઃખં ન શૃણ્વન્તિ । વ્યાધિરેવ દુઃખં ન શૃણ્વન્તિ । શોકદુઃખં પરિદેવદુઃખં પ્રિયવિપ્રયોગદુઃખમપ્રિયસંપ્રયોગદુઃખં મરણં તુ સર્વદુઃખં હરતે । કાયજીવિતમિદમુચ્યતે ભૈષજ્યસેન સર્વદુઃખમ્
[સસૂ 239] અથ ખલુ તે દહરાઃ સત્ત્વા ઇમન્નિર્દેશં શ્રુત્વા યેન ભગવાંસ્તેનાંજલયઃ પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદવોચન્ અસ્માકમપિ ભગવન્ મર્ત્તવ્યં । ભગવાન્ આહ - યુષ્માભિરપિ કુલપુત્રાઃ સર્વસત્ત્વૈશ્ચ મર્તવ્યમિતિ । આહ । કથં ભગવન્ મરણકાલમાક્રમતિ । ભગવાન્ આહ - મરણકાલે કુલપુત્રાશ્ચરિમવિજ્ઞાને વિજ્ઞાનનિરોધો નામ વાતઃ વિજ્ઞાનવિભ્રમો નામ વાતઃ વિજ્ઞાનસંક્ષોભસંયુક્તો નામ વાતઃ ઇમે ત્રયઃ કુલપુત્રા વાતા મરણકાલસમયે ચરિમવિજ્ઞાને સંલુડન્તિ (સંક્ષુભન્તિ) સંક્ષોભમુત્પાદયન્તિ । ત આહુ । કતમાનિ ભગવન્ ત્રીણિ મરણકાલસમયે વિજ્ઞાનનિરોધે વર્તમાને શરીરં નિર્ઘાતયન્તિ । ભગવાન્ આહ - શસ્ત્રકશ્ચ નામ માર્ષાઃ સૂચકશ્ચ નામ માર્ષાઃ ષ્ઠીલકશ્ચ નામ; યે શરીરં નિર્ઘાતયંતિ । આહ । કિમેતદ્ભગવંચ્છરીરણ્ નામ; ભગવાન્ આહ - આદીપ્તકશ્ચ નામ માર્ષા દહનવાસકશ્ચ નામ; મેડિકશ્ચ નામ; શૃંગારિકશ્ચ નામ । શ્મશાનિકશ્ચ નામ; દુર્બુદ્ધિકશ્ચ નામ । ભારગુરુકશ્ચ નામ; જાતિપરિપીડિતશ્ચ નામ; જાતિસંક્ષુભિતશ્ચ નામ; જીવિતપરિભાવિકશ્ચ નામ; મરણપ્રિયવિપ્રયોગકશ્ચ નામ; ઇમે માર્ષા ઉચ્યન્તે શરીરનામાનઃ
[સસૂ 240] ત આહુ । કથં ભગવન્ મૃયતે કથં જીવતિ । ભગવાન્ આહ - વિજ્ઞાનં નામાયુષ્મન્તો મ્રિયતે । પુણ્યં નામાયુષ્મન્તો જીવતિ । શરીરં નામ માર્ષા મૃયતે સ્નાયુકોટીભિર્બદ્ધમ્ ચતુરશીતિભિઃ સિરાકૂર્વસહસ્રૈ રોમકૂપૈર્બદ્ધમ્ દ્વાદશભિઃ સહસ્રૈરંગાનાં બદ્ધં । ષષ્ટ્યુત્તરૈસ્ત્રિભિઃ શતૈરસ્થીનાં બદ્ધમ્ ચતુરશીતિઃ કૃમિકુલશતાન્યભ્યન્તરે વસન્તિ તેષાં સર્વેષાં પ્રણકાનાં મરણં સંવિદ્યતે । મરણનિરોધં ચ સંવિદ્યતે તત્ર સર્વે તે પ્રાણકા નિરાશા ભવન્તિ । યદા સ પુરુષો મૃયતે તદા સર્વપ્રાણકાનાં વાતસંક્ષોભઃ સંલુડતિ અન્યોન્યપરિભાક્ષનાર્થાય તદા તે દુઃખાં વેદનાં વેદયન્તિ । અન્યે પુનઃ પુત્રશોકં કુર્વન્તિ । અન્યે દુહિતૃશોકં જ્ઞાતૃશોકં સર્વે એવ તે શોકશલ્યવિદ્ધાઃ અન્યોન્યભક્ષણમારભન્તે । સર્વે તે અનુપૂર્વેણ પરસ્પરં ભક્ષયન્ત; દ્વૌ પ્રાણકાવવતિષ્ઠન્તે । તૌ સપ્તાહમભિયુધ્યતઃ યાવ સપ્તાહે ઽતિક્રાન્તે તત એકઃ પ્રાણકો નિર્મથ્યતે । એકો મુચ્યતે । તત્ કતમ આયુષ્મન્ત ઉચ્યતે ધર્મઃ તત્કિં મન્યધ્વે યથા સર્વપ્રાણકાનાં અન્યોન્યનિરોધેન મરણં ।
[સસૂ 241] એવમેવ બાલપૃથગ્જના સત્ત્વા અન્યોન્યવિરધમાપ્દ્યન્તે । તે જાત્યા ન બિભ્યન્તિ । વ્યાધિભ્યો ન બિભ્યન્તિ । મરણા ન બિભ્યન્તિ યથા (તૌ) દ્વૌ પ્રાણકૌ યુધ્યતઃ એવમેવ બાલપૃથગ્જનાઃ પરસ્પરં યુધ્યન્તે । અથ મરણકાલસમયે ઉચ્યતે સાધુ પુરુષૈઃ કિં ત્વં ભો પુરુષ વિશ્વાસમાપદ્યસે । કિં ત્વયા મનુષ્યલોકે ન કિંચિદાદીનવં દૃષ્ટં । ન જાત્યા[દ્ આ]દીનવો દૃષ્ટઃ ન જરયા ન વ્યાધેરાદીનવો દૃષ્ટ । ન મરણાદાદીનવો દૃષ્ટ । આહ । દૃષ્ટો મે આયુષ્મન્ત જાત્યા[દ્ આ]દીનવો જરયા વ્યાધેરાદીનવો દૃષ્ટઃ સર્વપશ્ચાન્ મરણાદાદીનવો દૃષ્ટઃ આહ । કથં ન કૃતાનિ યત્ કરણીયાનિ કુશલમૂલાનિ । તત્ કથં ત્વયા ભોઃ પુરુષ ન કૃતમુભયોર્લોકયો હિતસંવર્તકાનિ ધર્મસ્કન્ધકુશલમૂલાનિ । દ્વિતીયં માર્ષાઃ પૃચ્છામિ । કથં ત્વયા ન કૃતઃ કુશલમૂલસંભારઃ યસ્ત્વં પરિમુક્તઃ સ્યાજ્જાત્યા જરયા વ્યાધેર્મરણાત્ તત્ કથં તે ન કૃતં યોનિશોમનસિકારપ્રત્યવેક્ષણાં કિં ત્વયા ભોઃ પુરુષ શ્રુતં । પૃથિવ્યાં ગણ્ડ્યાં આકોટનશબ્દં । ન ચ દૃષ્ટા જાંબુદ્વીપકા મનુષ્યા દાનાનિ દદન્તઃ પુણ્યાનિ ચ કુર્વન્તઃ ઉપવાસમુપવસન્તઃ તથાગતક્ષેત્રે કુશલમૂલબીજાન્યવરોપયન્તઃ ગન્ધં વા માલ્યં વા દીપં વ ન ત્વયા દૃષ્ટં ખાદનીયભોજનીયં વા દીયમાનમ્ ન ચ તે દૃષ્ટાસ્તથાગતસ્ય ચતસ્રઃ પર્ષદઃ સન્તર્પ્યમાનાઃ ભિક્ષુર્વા ભિક્ષુણી વા ઉપાસકો વા ઉપાસિકા વા ઇમાંશ્ચતસ્રઃ પર્ષદઃ શાસને ઽભિનિવુસ્તાઃ એવં તસ્ય હિતાનિ વદન્ત્યાલપન્તિ ચ । ન હિ દેવકૃતં કિંચિત્ અસાધુસ્ત્વયા ભોઃ પુરુષ કૃતમ્ ઇમિમં જંબુદ્વીપમાગત્ય;
[સસૂ 242] તસ્ય મૃતસ્ય ધર્મરાજા તસ્મિન્ કાલે તં પુરુષં અનુશાસન્ તા ગાથા ભાષતે -
(83) દૃષ્ટ્વા તથાગતોત્પાદઃ શ્રુત્વા ગણ્ડીપરાહતામ્
શ્રુત્વા ધર્મન્ દેશયમાનં શન્તં નિર્વાણગામિનં ।
(84) કસ્માત્ તે ન કૃતં પુણ્યં પરલોકસુખાવહમ્
ભોક્ષ્યસે નરકે દુઃખમ્ અનિષ્ઠકર્મણઃ ફલમ્
[સસૂ 243] અથ સ પુરુષસ્તં ધર્મરાજાનં ગાથાભિ પ્રત્યભાષત -
(85) બાલબુદ્ધિરહં આસીત્ પાપમિત્રવશાનુગઃ
કૃતં મે પાપકં કર્મ કામભ્રાન્તેન ચેતસા ॥
(86) કામશ્ચ મે ચિતસ્તસ્ય આગતં દારુણં ફલમ્
કૃતા મે પ્રાણિનાં હિંસા સાંઘિકં ચ વિનાશિતં ।

(87) કૃતં મે સ્તૂપભેદં ચ પ્રદુષ્ટેનાનતરાત્મના
દૌષ્ઠુલ્યં ભાષિતં વાક્યં માતા મે પરિતાપિતા ॥
(88) અપરાધં વિજાનામિ સ્વશરીરેણ યત્ કૃતં
રૌરવે નરકે પશ્યામ્યુપપત્તિં સુદારુણે ।
(89) સંઘાતે વેદનાં વેત્સ્યે તથૈવ ચ પ્રતાપને ।
મહાવીચૌ ચ કટુકામનુભવિષ્યામિ વેદનાં
(90) મહાપદ્મે ચ નરકે ક્રન્દયિષ્યામિ સુદુઃખિતઃ
વારા શતં કાલસૂત્રે ઉત્પત્સ્યામિ મહાભયે
(91) હતાશ્ચ નારકા સત્ત્વાઃ પુનઃ પશ્યન્તિ તે ભયમ્
યોજનાનાં શતં ભૂયઃ પ્રતિપદ્યન્તિ મહાભયમ્
(92) દ્વારન્ તે ન લભિષ્યન્તિ પુનઃ કુંભે પ્રતાપિતાઃ
ક્ષૂરં તુ નામ નરકં સહસ્રં ક્ષૂરસંભવમ્
(93) શતમ્ સહસ્રં કોટીનાં ક્ષૂરાણાં જાયતે ગ્રતઃ
તૈસ્તસ્ય ભિદ્યન્તે ગાત્રં કર્મભિ દુષ્કૃતૈઃ સ્વકૈઃ ॥
(94) વાતક્ષોભા મહાઘોરા સર્વં ચ્છિન્દન્તિ તાં તનુમ્
અનુભાવ્યા મયા દુઃખા ઈદૃશા નરકે ધ્રુવમ્
(95) દ્રક્ષ્યન્તે સર્વસત્ત્વા મે કાયં દુઃખપ્રપીડિતં ।
અર્થા પરક્યા આદત્તા મયા વેશ્મસ્ય કારણાત્
(96) પુત્રા દુહિતરો મહ્ય ભ્રાતા ચ ભાગિની તથા
માતા પિતા ચૈવ મમ મિત્રજ્ઞાતિગણો ઽપિ ચ
(97) દાસકર્મકરાશ્ચૈવ ગાવો ભૃત્યઃ પશું તથા ।
ભ્રાન્તો સ્મ્યહં કુકાર્યેષુ રુપ્યસૌવર્ણભાજનૈઃ
(98) વસ્ત્રૈસ્તથા સુસૂક્ષ્મૈશ્ચ ભ્રાન્તઃ કારાપને ગૃહે
સુવિચિત્રં ગૃહં કૃત્વા નરનારીસમાકુલં ।
(99) વીણાસ્તૂર્યાઃ પરાહત્ય રતં મે દુર્દમં મનઃ
ગાત્રં ગન્ધોદકૈર્લિપ્તં કૃતજ્ઞો ઽદ્યાપિ નૈવ સઃ
(100) અચેતન શરીરસ્ત્વં ભ્રાન્તો ઽસ્મિ તવ કારણાત્
ન વિદ્યા તે મમ ત્રાતા કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ પુનર્ભવેત્
(101) વાતક્ષોભે મહાઘોરે શરીરપરિતાપને ।
ભુક્તા રસા સ્વાદુવન્તો જિહ્વયા વિવિધાસ્તથા
(102) શીર્ષે માલાશ્ચ બહવો બદ્ધા શ્વિત્રાઃ સુશોભનાઃ
રૂપેણ ભ્રામિતશ્ચક્ષુશ્ચક્ષુત્રાણં ન વિદ્યતે ।
(103) પાપાનાં ચક્ષુષી હેતુર્મયા દૃષ્ટ્વાતુ યત્કૃતમ્
શ્રોત્રૌ હેતુશ્ચ મે ભૂયઃ બાહૂ વજ્રપરાહતાઃ
(104) હસ્તેભ્યઃ કટકા બદ્ધા અઙ્ગુલીયેભિ યંત્રિકા ।
ગ્રીવાયાં મુક્તિહારાણિ પાદૌ ચાપિ સ્વલંકૃતૌ
(105) જાલાનિ કૃત્વા તત્રૈવ સૌવરણં સંસ્થિતં તતઃ
ગાત્રૈ ચ વિવિધા રત્ના સૌવર્ણકટકાસ્તથા ।
(106) ઉદારૈ રમિતો ભોગૈર્મનસંબૃહણૈરપિ ।
સ્પર્શં ચ સુકુમારં મે તૃષ્ણગ્રસ્તેન સેવિતં ।

(107) નાનાસ્તરણશય્યાભિઃ કાયઃ ક્રીડાપિતો મયા।
સ્નાતો ગન્ધોદકૈર્વિશદૈર્ગન્ધૈશ્ચાપિ પ્રલેપિતઃ
(108) કર્પૂરચન્દનૈર્દિવ્યૈર્ધૂપનૈશ્ચાપિ ધૂપિતઃ
કસ્તૂરિકાસમાયુક્તો વાસો વર્ણકરઃ કૃતઃ
(109) ગન્ધવાર્ષિકતૈલેન સુમનાચણ્પકાદિભિઃ
મક્ષિતઃ પાણ્ડુરં વસ્ત્રં પ્રાવૃતં સૂક્ષ્મકાશિકં
(110) અવતીર્ય હસ્તિપૃષ્ઠાદશ્વપૃષ્ઠે ભિરુહ્ય ચ
રાજાહમિતિ મન્યામિ જનો મે ધાવતે ગ્રતઃ
(111) અન્તઃપુરં વિજાનામિ ગીતે નૃત્યે સુશીક્ષિતઃ
નિરાપરાધા મૃગયા હતા કાણ્ડૈશ્ચ મે મૃગા
(112) ઈદૃશં મે કૃતં પાપં પરલોકમજાનતા ।
પરમાંસા મયા ભુક્તાસ્તતો દુઃખમિદં મમ ॥
(113) મરણં મે ન વિજ્ઞાતમાગમિષ્યતિ દારુણં
બાલબુદ્ધિરહં આસીચ્છરીરં પોષિતં મયા ।
(114) આગતં મરણં મે દ્ય કશ્ચિત્ત્રાતા ન વિદ્યતે ।
યૂયં હિ જ્ઞાતયઃ સર્વે મુખં મે કિં નિરીક્ષથ ।
(115) કસ્માદ્ વસ્ત્રં પાટયધ્વં પ્રલાપૈશ્ચાપિ કિંકૃતે ।
કેશાન્ કસ્માદ્ વિકિરથ રક્તં કિં વા કરિષ્યતિ
(116) પાંસું ચ શીર્ષે ક્ષિપથ ઉરસ્તાડં કરોથ કિમ્
જીવં નાહં વારિતવ્યઃ પાપાત્ કિં રુદિતેન વઃ
(117) શરીરં મે વૃકભોજ્યં કુર્કુરાણાં ચ વાયસામ્
ભવિષ્યતે પક્ષિણાં ચ વૃથા પુષ્ટં અયન્ તનુઃ
(118) મરણોરગસંસ્પૃષ્ટો જાયતે ઽપિ સુદારુણઃ
તથોપયોજ્યં ભૈષજ્યં યથાસ્માન્ મુચ્યતે ભયાત્
(119) યન્ મે વૈદ્યાઃ પ્રદાસ્યન્તિ ભૈષજ્યં ન તદિષ્યતે
સાંપ્રતં ધર્મભૈષજ્યં ક્લેશોરગવિમોચકમ્
(120) મૃયતો મમ દાતવ્યં મા મેમં સંપ્રયચ્છથ ।
પોષ્યમાણશરીરો યમવશ્યં નાશમેષ્યતિ ।
(121) પાપસ્કન્ધં કિમાક્ષિપ્ય યત્પશ્ચા દુઃખદાયકમ્
પોષિતો મે પૃયં કાયઃ કૃતઘ્નત્વં કરિષ્યતિ ।
(122) પુત્રા દુહિતરં કિં મે ચક્ષુષા સન્નિરીક્ષથ ।
ત્રાયધ્વમસ્માદ્ રોગાન્ મે રુદધ્વં કિન્નિરર્થકમ્
(123) યૂયં હિ પુત્ર દુહિતૃ કૃતઘ્ના મમ સામ્પ્રતમ્
યુષ્માકં પોષણાર્થાય પરકીયં મયા હૃતં ।
(124) સાપ્રતં મરણં પ્રાપ્તં નિરાશં મામ્ કરોથ કિમ્
જાતિદુર્ગતિસંત્રસ્તો મરણેન ચ પીડિતઃ
(125) વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ સ્પર્ષં પરમવેદનાઃ
તૃષ્ણાયા ભ્રામ્યતે બાલઃ પ્રાપ્નોતિ કટુકં ફલં;
(126) શોકબન્ધન મહ્ય તુ જાતસ્ય વિષમે કુલે
અલ્પપુણ્યં તુ માં જ્ઞાત્વા શોચયિષ્યન્ત્યપરે જનાઃ

(127) દાનશીલપરિભ્રષ્ટો ધર્માચ્ચાપિ પરાન્મુખઃ
પુનર્ભવં ન જાનીતે ક્લેશોરગવિષાર્દિતા
(128) ભ્રામ્યતે વિદ્યયા બાલો યત્ર મોક્ષં ન વિદ્યતે ।
મોક્ષાર્થં ન વિજાનાતિ ભ્રાન્તઃ પાપં કરોતિ ચ
(129) ક્લેશૈશ્ચ ભ્રામ્યતે બાલો નિત્યં વ્યાક્ષિપ્તમાનસઃ ॥
દહ્યતે હ્યગ્નિના દીપ્તઃ કાયો વિવિધબન્ધનઃ
(130) વિભ્રાન્તો ભ્રમતે કાયો યત્ર સૌખ્યં ન વિદ્યતે ।
તચ્ચ સૌખ્યં ન જાનાતિ યદભ્યન્તસુખાવહમ્
(131) બુદ્ધાનામ્ સુખદં ક્ષેત્રં ધર્મચક્રં મહાગદમ્
શીલં ચ સત્યં શીલનાં બ્રહ્મઘોષાસ્તથાગતા ॥
[સસૂ 244] અથ ખલુ ભગવાન્ ભૈષજ્યસેનં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમામન્ત્રયેતદવોચત્ - એવં ચ ભૈષજ્યસેન સત્ત્વા મરણકાલે પરિદેવન્તિ । ન ન હિ તેષાં કશ્ચિત્ત્રાતા ભવિષ્યત્યન્યત્ર સુકૃતાનાં કર્માણાં ફલવિપાકં ચ ગાથા ચેમા ભાષતે ॥
(132) કૃત્વા તુ પાપકં કર્મ નરકેષુ પતન્તિ હિ
ભુંજન્તે ચીમરં તપ્તં પીવન્તે લોહપાનકમ્
(133) કાયેભ્યો વર્ષતે ઽઙ્ગારં દગ્ધાઃ ક્રન્દન્તિ દારુણમ્
દહ્યત્યેષાં તચ્છરીરં નરકેસ્મિન્ મહાભયે ।
(134) ન વિજાનન્તિ સૌખ્યાનિ ધર્મં ચ ન વિજાનતે
બાલો ભ્રમત્યધર્મેણ સૌખ્યં નાપ્નોતિ કિંચન;
(135) શ્રદ્ધાશીલેન સંપન્નઃ પ્રજ્ઞાયુક્તો મહાતપાઃ
મિત્રં ભજતિ કલ્યાણં શીઘ્રં ભોતિ તથાગતઃ
(136) વીર્યમારભતે શ્રેયં બુદ્ધલોકોપપત્તયે
દેશેથ કુશલં ધર્મં સર્વસત્ત્વપરિગ્રહં
(137) મૈત્રં ચિત્તં સમાપન્નો બ્રહ્મચર્યપરાયણઃ
શ્રુત્વૈવં ભૈષજ્યસેન પ્રતિપત્તિપરો ભવેત્
(138) વિમુક્તિદર્શનં બુદ્ધં ગુષ્ટશબ્દં વિનાયકં ।
લોકસ્ય માતાપિતરં બોધિચિત્તં તદુચ્યતે ।
(139) કલ્યાણમિત્રાં પરમાં સુદુષ્કરં યો દેશયેત્
[[ઇહ]] ધર્મ લોકે શૃણ્વન્તિ યે ગૌરવાદ્બુદ્ધશાસનં
તે ભોન્તિ બુદ્ધાઃ સુગતા નરોત્તમાઃ
(140) લોકનાથા ભવન્ત્યેતે સર્વસત્ત્વપ્રમોચકાઃ
શાન્તેભ્યો બુદ્ધક્ષેત્રેભ્યો યે ભવન્તિ સગૌરવાઃ ॥
[સસૂ 245] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિમ્ ઇદં ભગવન્ પૃથિવી કંપતિ સંપ્રકંપતિ । એવમુક્તે ભગવાન્ ભૈષજ્યસેનં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - વ્યવલોકય ભૈષજ્યસેન કિં પશ્યસિ । વ્યવલોકિતં ભૈષજ્યસેનેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । અથ તાવદેવ ચતુર્ભ્યો દિગ્ભ્યઃ પશ્યતિ । પૃથિવીવિવરં દદાતિ । પૃથિવ્યા વિવૃતાયાં પશ્યતિ । પૃથિવીવિવરેભ્યો વિંશતિ કોટ્યો મનુષ્યાણાં જાયન્તે । અધસ્તાદ્દિશિ વિંશતિ કોટ્યો મનુષ્યાનાં જાયન્તે । ઊર્ધ્વાયાં દિશાયાં પંચવિંશતિ કોટ્યો મનુષ્યાનાં જાયન્તે ।
[સસૂ 246] અથ તે દહરાઃ સત્ત્વા વ્યવલોક્ય ભગવન્તમેતદવોચન્ કતમે ભગવન્નિહ જાતા । ભગવાન્ આહ - પશ્યથ યૂયમિમે જનકાયાઃ ત આહુઃ પશ્યામો ભગવન્ ભગવાન્ આહ - ઇમે જનકાયા યુષ્માકં સખાયા જાતાઃ ત આહુઃ એતેષામપિ ભગવન્ સત્ત્વાનાં મરણં ભવિષ્યતીતિ; ભગવાન્ આહ - એવમેતન્ માર્ષાઃ સર્વસત્ત્વાનામપિ મરણં ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 247] અથ તે પૂર્વિમકા સત્ત્વા દહરાઃ યે પ્રથમતરમુત્પન્નાસ્તે યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદવોચન્ - નોત્સહામો વયં પુનર્ભગવં જાતિં મરણં ચ દ્રષ્ટુમ્ ભગવાન્ આહ - તત્કિં યૂયમુત્સહથ વીર્યવલાલબ્ધમ્ ત આહુઃ તથાગતં સંમુખં પશ્યેમઃ તસ્ય ચ સકાશાદ્ધર્મશ્રવણં મૃષ્ટં મનાપં શૃણુયામઃ તથાગતશ્રાવકસંઘં ચ નિષણ્ણં પશ્યેમઃ બોધિસત્ત્વાન્ મહર્ધિકાન્ મહાનુભાવાન્ પશ્યેમઃ ઈદૃશં ચ ભગવન્નોત્સહામો જાતિં મરણં ચ દ્રષ્ટુમ્
[સસૂ 248] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઋદ્ધિબલેનોત્થાયાસનાત્ સાર્ધં તૈઃ પંચભિર્બોધિસત્ત્વશતૈઃ તે સર્વે ઋદ્ધ્યા ઉત્થાયોપર્યન્તરીક્ષે ચંક્રમન્તિ । પર્યંકઞ્ચ બધ્વા ધ્યાયન્તિ । તેષાં સર્વકાયેભ્યઃ સિંહા નિષ્ક્રામન્તિ । વ્યાઘ્રા નિષ્ક્રામન્તિ । વ્યાડા નિષ્ક્રામન્તિ । હસ્તિનો નિષ્ક્રામન્તિ । મહાઋદ્ધિવિકુર્વિતાનિ દર્શયન્તિ । પર્વતેષુ ચ પર્યંકં બધ્વા નિષીદન્તિ । વિંશતિર્યોજનસહસ્રાણ્યૂર્ધ્વમારુહન્તિ । દશ કોટીસહસ્રાણિ ચન્દ્રમસૂર્યાણિ-મ્-અવતરન્તિ ।
[સસૂ 249] અથ ખલુ તે દહરાઃ સત્ત્વા ભગવન્તમેતદવોચન્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો મહારશ્મ્યાવભાસસ્ય મહચ્ચ ઋદ્ધિવિકુર્વિતા લોકે પ્રાદુર્ભૂતાઃ ભગવાન્ આહ - પશ્યથ કુલપુત્રા એતૌ ચન્દ્રસૂર્યૌ પ્રાદુર્ભૂતૌ । ત આહુ । પશ્યામો ભદન્ત ભગવન્ પશ્યામો ભદન્ત સુગત; ભગવાન્ આહ - એષ બોધિસત્ત્વૈઃ સ્વકાયાદ્ રશ્મ્યાવભાસો ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યં ચ દર્શિતં સન્દર્શયિત્વા સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયન્તિ । બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકંપાયૈર્મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ ઇહૈવ તે માનુષ્યકે કાયે વીર્યબલમુપદર્શયિત્વા ઈદૃશમ્ ઋદ્ધિબલમુપદર્શયન્તિ । આહ । દેશયતુ ભગવાન્ રશ્મ્યાવભાસપ્રાદુર્ભાવાય ધર્મમ્
[સસૂ 250] એવમુક્તે ભગવાન્ ભૈષજ્યસેનં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - પશ્યસિ ત્વં ભૈષજ્યસેન ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ ષડ્વિકારં પ્રકંપિતઃ આહ । પશ્યામિ ભગવં પશ્યામિ સુગત । તસ્ય મમ ભગવન્નેવં ભવત્વહં તથાગતમેતમર્થં પરિપૃચ્છેયં । ભગવાન્ આહ - પૃચ્છ ત્વં ભૈષજ્યસેન યદ્યદેવાકાંક્ષસ્યહં તે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રશ્નસ્ય વ્યાકરણેન ચિત્તમારાધયિષ્યામિ નિર્દેક્ષ્યામિ વિભજિષ્યામિ । ભૈષજ્યસેન યદતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસુ તત્સર્વં દર્શયિષ્યામિ । આહ । દેશયતુ મે ભગવન્ કૌકૃત્યવિનોદનાર્થં । ઇહાહં ભગવન્ પશ્યામિ તથાગતં ચતુરશીતિભિર્દેવપુત્રસહસ્રૈઃ પરિવૃતં ચતુરશીતિભિઃ કોટીસહસ્રૈર્બોધિસત્ત્વૈઃ પરિવૃતં; દ્વાદશભિઃ કોટીસહસ્રૈર્નાગરાજ્ઞાં પરિવૃતં । અષ્ટાદશભિઃ કોટીસહસ્રૈર્ભૂતાનાં પરિવૃતં પંચવિંશતિભિઃ કોટીસહસ્રૈઃ પ્રેતપિશાચૈઃ પરિવૃતં ।
[સસૂ 251] ભગવાન્ આહ - નૂનમેતે ભૈષજ્યસેન સત્ત્વાઃ ય ઇહ પર્ષદિ મમાન્તિકે સન્નિપતિતા સન્નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । ત એતે ભૈષજ્યસેનાદ્યૈવ સંસારં પશ્ચન્મુખં કરિષ્યન્તિ । અદ્યૈવ દશભૂમિપ્રતિલાભિનો ભવિષ્યન્તિ । દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતા નિર્વાણધાતૌમનુપ્રાપ્સ્યન્તિ । સર્વસત્ત્વહિતૈષિણઃ જરામરણપરિમોક્ષણાર્થાય કૃતધર્માઃ સુખાવહાઃ ક્લેશપાશં નિર્જિત્વા પ્રાપ્સ્યન્તે બુદ્ધશાસનાં । આહ । કિમેતે ભગવન્ સત્ત્વા બહૂનિ સત્ત્વસ્થાનાનિ નાનાવિચિત્રૈઃ કર્મભિઋ ઉત્પન્નાનિ । તે ભગવન્તં પરિવાર્યાવસ્થિતાનિ
ભગવાન્ આહ - શૃણુ ભૈષજ્યસેન ।
આહ ચ -
(141) મૂઢાઃ સત્ત્વા ન જાનન્તિ કુતો મોક્ષો ભવિષ્યતિ ।

બહવો નવકાઃ સત્ત્વાઃ અદ્ય પ્રાપ્સ્યન્તિ ધારણિમ્
(142) જ્ઞાસ્યન્તે તે સર્વધર્માન્ પ્રાપ્તયે દશભૂમિનાં
ભૂમયો દશ પ્રાપ્સ્યન્તિ બુદ્ધકૃત્યં કરિષ્યતઃ
(143) વર્તિષ્યન્તિ ધર્મચક્રં ધર્મવર્ષં પ્રવર્ષિષૂઃ
રમણીયં શાસનં મહ્યં યેન સત્ત્વાઃ સમાગતાઃ
(144) દેવનાગાશ્ચ પ્રેતાશ્ચ અસુરાશ્ચ સુદારુણાઃ
દશભૂમિપ્રતિષ્ઠન્તે ધર્મશબ્દપરાહતાઃ
(145) ધર્મભેરી ઉદાહરં ધર્મશંખપ્રપૂરણં
અદ્યૈષાં નવસત્ત્વાનાં વીર્યસ્થામો ભવિષ્યતિ ।
(146) ધર્મં પ્રાપ્સ્યન્તિ અદ્યેમે યથા પ્રાપ્તં તથાગતૈઃ ॥
[સસૂ 252] અથ પંચમાત્રાણિ સહસ્રાણિ દહરાણાં સત્ત્વાનામુત્થાયાસનેભ્યો યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદવોચન્ -
(147) ગુરુભારો ભગવન્ કાયો દારુણશ્ચ મહાભય ।
સંસારે યેન બધ્યામઃ પર્યન્તમવિજાનકાઃ
(148) માર્ગન્ તુ ન વિજાનામો માર્ગમેવ ન દૃશ્યતે ।
અન્ધભૂતા વયં નાથ અસ્માકં કુરુ સંગ્રહં ।
(149) અધ્યેષામ વયં વીર ધર્મન્ દેશય નાયક;
અલ્પપ્રજ્ઞા વયં જાતા અનભિજ્ઞાઃ સુખસ્ય હિ;
(150) ધર્મન્ દેશય અસ્માકં દુઃખાન્ મોચય દારુણાત્
યત્ર યત્રોપપદ્યેમઃ સ્યાદ્ અસ્માદ્ બુદ્ધદર્શનં ॥
[સસૂ 253] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેન તે દહરા સત્ત્વાસ્તેનોપસંક્રામદુપસંક્રમ્ય તાન્ દહરાન્ સત્ત્વાઙ્ ગાથાયા અધ્યભાષતા -
(151) ભૂંજધ્વં ભોજનં યૂયં પિવધ્વં રસમદ્ભુતમ્
પશ્ચાદ્વિશારદા ભૂત્વા ધર્મં શ્રોષ્યથ નિર્ભયં ।
ત આહુઃ -
(152) ભદન્ત સ્થવિર કસ્ત્વં નજાનીમો વયં તવ;
પ્રાસાદિકસ્ત્વં પશ્યામઃ શાન્તરૂપં મહાયશઃ
(153) મુક્તં નરકતિર્યક્ષુઃ પ્રેતલોકાન્ મહાભયાત્
શાન્તસ્તે સર્વપાપાનિ યથા જગતિ શોભસે
(154) પશ્યામ હસ્તે કરકં સપ્તરત્નસમન્વિતમ્
સૂત્રં રત્નામયં કાયે તેજરાશૌ વિવેષ્ટિતં ।
(155) પ્રતિવોઢું ન શક્તા સ્મ શાન્તવાક્યસ્ય તે વચ ।
ભક્તેન કાર્યં નાસ્માકં પાનેન સ્વાદુના ન ચ ।
(156) ભક્તાદુચ્ચાર સંભવતિ પાનાન્ મૂત્રં તથૈવ ચ ।
શોણિતં ચ રસાદ્ભવતિ રક્તાન્ માંસં ચ સંભવેત્
(157) નાસ્માકં ભોજનં કાર્યં પાનાન્ ચૈવ સૌસંસ્કૃતં;
વસ્ત્રાણિ નૈવ સૂક્ષ્માણિ પટ્ટાપટ્ટકસંહિતા ।
(158) કટકાશ્ચ ન સૌવર્ણાઃ કાર્યા મુક્તિલતા ન ચ;
અઙ્ગુલિયૈર્નૈવ કાર્યં સર્વે તે નિત્યધર્મિણઃ
(159) જીવિતૈરર્થિકાશ્ચ સ્મ ન ચ ગચ્છેમ દુર્ગતિમ્
અર્થિકા ધર્મદાનેન ન દેવાનાં સુખૈરપિ;
(160) કલ્યાણમિત્રતા કાર્યા ન રાજ્યં ચક્રવર્તિનાં ।

ચક્રવર્તી મરિષ્યન્તિ ત્યક્ત્વા દ્વીપાન્ સુશોભનાં ।
(161) ન પુત્રાઃ પૃષ્ઠતો યાન્તિ ન ભાર્યા ન ચ ધીતરાઃ
સપ્તરત્ના નિવર્ત્યન્તે નાપિ યાસ્યન્તિ પૃષ્ઠતઃ
(162) સંન્નિપાત્ય બહુજનો ન ચ યાસ્યન્તિ પૃષ્ઠતઃ
પુરતશ્ચ ન ધાવન્તે વશં ભૂયો ન વર્તતિ ।
(163) એકજન્મિકરાજાનો ભ્રામિતા નિત્યયા બહુ;
કૃત્વા પાપાનિ કર્માણિ રૌરવં પ્રપતન્તિ તે ।
(164) ચતુર્દિશં પર્યણ્વિત્વા સપ્તરત્નૈર્મહર્ધિકૈઃ
યાસ્યતે ક્વ ચ સા ઋદ્ધિર્યદા વત્સ્યતિ રૌરવે ।
(165) મૃતા ઋદ્ધિં ન શક્નોન્તિ યત્ર ભૂમિર્ન વિદ્યતે
સ્થવિર શૃણુષ્વ અસ્માકં ગચ્છ યેન તથાગતઃ
(166) કાંક્ષામ દર્શનં તસ્ય માતાપિત્રોર્યથૈવ હિ ।
નાસ્માકં વિદ્યતે માતા ન પિતા ભ્રાતરૌ ન ચ
(167) સૈવ લોકગુરુર્માતા પિતા ચૈવ તથાગતઃ
સૈવ ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ ક્ષેમમાર્ગપ્રદર્શકઃ
(168) મોચકઃ સ હિ સંસારાદ્ યેન ભૂયો ન જાયતે ।
સ નાવાતરકો ઓઘાત્ ક્લેશોઘાચ્ચ મહાભયાત્
(169) તેન પ્રતારિતાઃ સત્ત્વાઃ ન ભૂયો વિનિવર્તિતા
સદ્ધર્મો દેશિતસ્તેન અગ્રબોધીય કારણાત્
(170) નાસ્માકં ભોજનેનાર્થો ન રાજ્યફલકાંક્ષિણઃ
ન દેવલોકગમનં કાર્યં નરકભીરુભિઃ
(171) સુખં માનુષ્યકં જન્મ દૃશ્યતે યત્ર સર્વવિત્
અલ્પાયુષાશ્ચ દૃશ્યન્તે દુષ્કૃતૈઃ કર્મભિઃ સ્વકૈઃ
(172) રજ્યન્તે કામભોગૈસ્તે વિન્દન્તિ મરણં ન ચ;
જાનન્તિ ન ચ ભાયન્તે નિરોધોત્પાદવાંચિતાઃ
(173) સુક્ષ્માન્ ધર્માન્ ન જાનન્તિ સૂક્ષ્મં કાર્યં ન કુર્વન્તે ।
શાન્તં ધાતું ન જાનન્તિ અવિદ્યાક્રાન્તચેતસઃ
(174) ચ્યવન્તો ન ચ ખિદ્યન્તે જાયન્તશ્ચ પુનઃ પુન
દીર્ઘરાત્રં દુઃખહતા નિત્યતા દણ્ડતાડિતાઃ
(175) પરકીયં હરિષ્યન્તિ ઘાત્યન્તે બન્ધને તથા ।
પંચબન્ધનબદ્ધાસ્તે પૂર્વપાપેન ચોદિતાઃ
(176) નિરાશાશ્ચ મરિષ્યન્તિ શોકશલ્યસમર્પિતા ।
નિરુદ્ધ્યમાને વિજ્ઞાને કરુણં પરિદેવતે ।
(177) કો નુ ત્રાતા ભવેયુર્મે સર્વાન્ ભોગાન્ દદામ્યહં ।
સુવર્ણરુપ્યસ્ફટિકં દાસો ઽપિ ચ ભવામ્યહં ।
(178) સર્વં કર્મ કરિષ્યામિ દાસયોગ્યં ચ યદ્ભવેત્
ન રાજ્યભોગૈર્મે કાર્યં ન ધાન્યેન ધનેન ચ ।
(179) સ્વશરીરેણ મે કાર્યં પાપકારી ન મુચ્યતે
એવં હિ સ્થવિરાસ્માકં ન કાર્યં ભોજનં ભવેત્
(180) રાજાનો ઽપિ મરિષ્યન્તિ યૈર્ભુક્તં મૃષ્ટભોજનમ્

દેવપુત્રા મરિષ્યન્તિ પીત્વા વૈ પાનમુત્તમમ્
(181) નાનારસમાયુક્તં સંસ્કૃતં પાનભોજનમ્
આનીય પુરતો રાજા જિહ્વયા સ્પૃશતિ ભોજન ।
(182) રસગૃદ્ધા હિ રાજાનઃ પાપં કુર્વન્ત્યનલ્પકં ।
રજ્યન્ત્યનિત્યેહિ રસેહિ યત્ર સારં ન વિદ્યતે ।
(183) પાનં ન કાર્યં અસ્માકં ન ચ કાર્યં હિ ભોજનં ।
ધર્મતા ઈદૃશી કાર્યા દુઃખાન્ મુચ્યેમ યદ્વયમ્
(184) તૃષ્ણાબન્ધનનિર્મુક્તં તૃષ્ણાક્લેશવિમોક્ષનમ્
સર્વબન્ધનનિર્મુક્તં તં બુદ્ધં શરણં ગતાઃ
(185) વયં હિ શરણં યામો લોકનાથં મહર્ષિણમ્
વન્દનાય વયં યામઃ સત્ત્વાનાં પ્રિયદર્શનમ્
(186) નામં તવ ન જાનામો નામમાચક્ષ્વ શોભનં ।
ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વ આહ -
યૂયં હિ શ્રોતુમિચ્છધ્વં નામં સર્વજનસ્ય ચ ।
(187) વૃતઃ કોટીશતસહસ્રૈર્નવકૈઃ સત્ત્વૈસ્તથાગતઃ
ત આહુઃ તવ તુ શ્રોતુમિચ્છામો નામં સર્વગુણોદ્ભવં ।
(188) ગંભીરં શ્રૂયતે નામ યસ્ત્વં બુદ્ધાના શ્રાવકઃ આહ ।
ભૈષજ્યસેનો નામ્નાહં સત્ત્વાનાં ભૈષજ્યો હ્યહં
(189) યુષ્માકં દેશયૈષ્યામિ સર્વેષામૌષધં વરં ।
સર્વવ્યાધિપ્રશમનં સર્વવ્યાધિહતે જને ।
(190) રાગો વ્યાધિર્મહાવ્યાધિર્લોકે નશ્યતિ દારુણઃ
મોહો વ્યાધિર્મહાઘોરો યેન ભ્રામ્યન્ત્યબુદ્ધયઃ
(191) વ્રજન્તિ નરકં સત્ત્વાસ્તિર્યક્પ્રેતેષુ વૈ તથા;
દ્વેષગ્રસ્તા ઇમે બાલાસ્તેષાં શાન્તિઃ કથં ભવેત્ ॥
ત આહુઃ -
(192) મુચ્યેમ સર્વદુઃખાતઃ શ્રુત્વા ધર્મમિમં શુભં ।
મુક્તશ્ચ સર્વદુઃખેભ્યો બાલબુદ્ધિરજાનકાઃ
(193) શ્રોષ્યામહે ધર્મદાનં પાપકર્મવિવર્જિતાઃ
સર્વપાપં વિવર્જિત્વા પ્રહીણભયભૈરવાઃ
(194) દ્રક્ષ્યામ શીઘ્રં સંબુદ્ધં સર્વવ્યાધિપ્રમોચકં ।
વૈદ્યરાજં મહાવૈદ્યં દુઃખિતાનાં ચિકિત્સકં ।
(195) ગચ્છ સ્થવિર શીઘ્રં ત્વં વન્દનાય તથાગતં ।
વન્દસ્વ ચાસ્મદ્વચના બ્રૂહિ લોકવિનાયકં ।
(196) પ્રશામય ઇમં વ્યાધિં પ્રશમયાગ્નિં સુદારુણમ્
કાયો યં જ્વલિતઃ સર્વો દહ્યમાનો ન શામ્યતે ।
(197) દુઃખાર્દિતાનામસ્માકં કાર્યુણ્યં કુરુ સુબ્રત;
કાયભારો મહાભારસ્તીક્ષ્ણભારઃ સુદારુણઃ
(198) દ્વેષમોહસમાક્રાન્ત ઉદ્વહન્તિ જનાઃ સદા;
પુનઃ પુનર્બહંત્યેતે મોક્ષભારં અજાનકાઃ
(199) મર્તવ્યં ન વિજાનન્તે ત્રાસો નોત્પદ્યતે થ ચ ।

મોક્ષમાર્ગં અજાનાના મોક્ષમાર્ગમપશ્યકાઃ
(200) અસ્માકં મરણં નાસ્તિ કદાચિદિતિ સુસ્થિતાઃ
સંભ્રાન્તા ન વિજાનન્તિ પશ્યન્તો માતરં મૃતા;
(201) પિતરં ન સ્મરન્ત્યન્યે નિત્યં ચ વ્યાધિપીડિતાઃ
ક્લેશકર્મપ્રલુડિતાઃ કથં ભૂંજામ ભોજનં ।
(202) દુઃખાન્તં ન વિજાનામઃ શ્રમામો ઽથ નિરર્થકં ।
અસ્માકમીદૃશાન્ દુઃખાં જાત્યવિદ્યાનિદાનતઃ
(203) મહાભયં ગુરુભારં સંજ્ઞાસંસ્કારવેદના ।
તૃષ્ણાયા ભ્રામ્યતે બાલો યો ધર્મં ન વિજાનતે ।
(204) જાતો લોકે હ્યનર્થાય કાયભારપરિવૃત
સ્નાનાનુલેપનૈઃ કાર્યં શુચિર્વસ્ત્રં સુશોભનં;
(205) મૃષ્ટં ચ ભોજનં કાર્યં યચ્છરીરે મનોરમં ।
પંચતૂર્યામનોજ્ઞં ચ શ્રોત્રં યાચયતે તથા ।
(206) સપ્તરત્નસમુત્થાને રૂપે રજ્યન્તિ ચક્ષુષી ।
સર્વં રસં ચ મૃષ્ટં ચ જિહ્વા યાચયતે ઽપિ ચ ।
(207) સ્પર્શં ચ મૃદુકં સૂક્ષ્મં કાયઃ પ્રાર્થયતે સદા ।
માંસદ્વયં શરીરેણ નિષ્પીડ્ય રતી જાયતે ।
(208) કાયો હ્યચેતનો હ્યેષ રતિં કસ્તત્ર વિન્દતિ ।
પાદૌ મે રમતસ્તત્ર પ્રાવૃતં ચર્મ સુન્દરં ।
(209) ભવન્તિ મરણત્રાણ ન વસ્ત્રં ન વિલેપનમ્
ભવેચ્છરીરં ન ત્રાણં કિં પુનર્વસ્ત્રલેપનં ।
(210) પુરુષ ઉચ્યતે કાયમેતિ શ્વાસં મહાબલં
તીક્ષ્ણં બલં પ્રતિસંખ્યા તં તચ્છરીરે મહાગુણં ।
(211) ક્રીડયા ભ્રામિતઃ પૂર્વમશ્વહસ્તિપરિવૃતઃ
મોક્ષધર્મમજાનાનો રતો ઽહં પાપકર્મણિ ।
(212) ક્રીડ્યા કારાપિતં પાપં પરલોકમજાનતા;
પુનઃ પુનશ્ચ જાતો ઽહં પુનર્મરણમાગતઃ
(213) શોકઃ પુનઃ પુનર્દૃષ્ટં પરિદેવિતબન્ધનં ।
માતૄણાં મરણં દૃષ્ટં દૃષ્ટાશ્ચ પિતરો મૃતા ।
(214) જ્ઞાતયો ભગિની ચૈવ પુત્રા ભાર્યા મૃતાપિ ચ ।
શૂન્યાઃ સર્વે હિ સંસ્કારાઃ કો હિ રજ્યેત્ સચેતનઃ
(215) વિશ્વાસં હિ મયા જ્ઞાતં લોભગ્રસ્તેન ચેતસા;
શાન્તં ધર્મં નોપલબ્ધં મરણં નાભિનન્દિતં ।
(216) તેન દાનં ન દત્તં મે લોભેનાવૃતચેતસા;
કઃ સ્યા લોભસમો પાપો યો ઽદ્યાપિ ન નિવર્તતે ।
(217) સંભ્રાન્તા હિ વયં જાતાઃ સંભ્રાન્તં સકલં જગત્
સંભ્રાન્તાઃ શબ્દં શૃણુમો અસદ્ધર્મપરિગ્રહં ।
(218) મોક્ષં ધ્યાનાશ્ચ મર્ગામઃ શરીરં નોદ્વહામહે ।
બુદ્ધા ભવેમ લોકાર્થે શાસ્તારો ગુરવો જગે ।
(219) બુદ્ધો માતાપિતા લોકે બુદ્ધો માર્ગપ્રદર્શકઃ

પ્રવર્ષતે ધર્મવર્ષં જંબુદ્વીપે સમન્તતઃ
(220) મૂઢા સત્ત્વા ન જાનન્તિ ધર્માણાં સંગ્રહં કથં ।
બોધૌ ચિત્તં નામયિત્વા લભ્યતે ધર્મસંગ્રહઃ
(221) શુન્યતાઃ સર્વસસ્ંકારાઃ શુન્યા ભોગા ધનં તથા ।
પશ્યામ શુન્યમાત્માનં દૃષ્ટ્વા જાતા નિરાશતા;
(222) સ્થવિર ભૈષજ્યસેન-મ્-અસ્માકં વચનં શૃણુ;
દૂરં ચ તે વિસર્જેમ બોધિસત્ત્વાના કારણાત્
(223) બોધિસત્ત્વા ન ખિદ્યન્તે વીર્યવન્તો મહાતપાઃ
સ્મૃત્વા સંસારદોષાણિ કુર્વન્તે ગુણસંગ્રહં;
(224) ગચ્છસ્વ યેન શાસ્તાસૌ પૃચ્છ ચાસ્માક કારનાત્
પ્રતિલબ્ધસુખઃ શાસ્તા મા કિંચિત્ ખિદ્યતે જિનઃ
(225) પરાજિતસ્ત્વયા મારઃ સબલશ્ચ સવાહનઃ
શીઘ્રમુજ્વાલિતં ધર્મં સર્વસત્ત્વસુખાવહં ।
(226) ન ચાસ્માભિઃ શ્રુતો ધર્મો યેન બુદ્ધા ભવેમહે ।
ગચ્છસ્વ શીઘ્રં સ્થવિર અસ્માકં હિતકારણાત્
(227) નોત્તરામો વયં યાવન્ન પશ્યામસ્તથાગતં ।
દ્વાતૃંશલક્ષણધરં સ્થિતા સર્વે સગૌરવાઃ ॥
ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વ આહ -
(228) ઊર્ધ્વં તાવન્નિરીક્ષધ્વં કિં પશ્યધ્વં હિ સાંપ્રતં;
(229) અવલોકયન્તિ તે ઊર્ધ્વં સ્થિતા પંચ અનૂનકાઃ
શતાસ્ત્રયઃ સહસ્રાણિ કૂટાગારાઃ સમન્તતઃ
(230) સપ્તરત્નસમારૂઢા રત્નજાલસ્વલંકૃતાઃ
પદ્મં પ્રફુલ્લં મધ્યે ચ દિવ્યગન્ધપ્રમુઞ્ચનં ।
(231) પૃચ્છન્તિ સ્થવિરં તત્ર કિમેતદિહ દૃશ્યતે
કૂટાગારા રત્નજાલાઃ પદ્મકેસરસંસ્થિતાઃ
ભૈષજયસેન આહ -
(232) સ્થાનાન્યેતાનિ યુષ્માકં ગચ્છધ્વં બુદ્ધદર્શનં ।
વન્દધ્વં લોકપ્રદ્યોતં યો ઽસૌ લોકોત્તરો ગુરુઃ ॥
ત આહ -
(233) તત્ર માર્ગં ન જાનીમો ન પશ્યામસ્તથાગતં ।
યત્ર માર્ગં ન જાનીમઃ ક્વ ગચ્છામ વન્દિતું ।
ભૈષજ્યસેન આહ -
(234) વન્દનાય ચ ગન્તવ્યં શાસ્તારમમૃતપ્રભં ।
અનન્તમાકાશમિવ પરામાર્ષ્ટું ન શક્યતે ।
(235) સ્થાને તિષ્ઠત્યસૌ શાસ્તા યથા તિષ્ઠન્તિ મેરવઃ
સુમેરોરુપમા સ્યાત્તુ ગાધં ચૈવ મહોદધે ।
(26) તૃસાહસ્રાચ્ચ રજસો ન જ્ઞાનાદ્બુદ્ધસંભવાત્
વન્દિતો લોકપ્રદ્યોતો બોધિસત્ત્વૈર્દશદ્દિશે ॥
ત આહુઃ -
(237) વિલોકય લોકનાથ પૂરયાસ્મકમાશયં ।

ચિત્તેન વન્દિતો ઽસ્માભિઃ શાસ્તા લબ્ધાસ્તતઃ ફલં ।
ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વ આહ -
(238) ન ગન્ધૈ રજ્યતે શાસ્તા ન માલ્યૈર્ન
વિલેપનૈઃ હેતું ગૃહ્ણાતિ સત્ત્વાનાં યેન મુચ્યન્તિ સંસ્કૃતાત્
(239) સંગ્રામં ન કુરુતે તસ્ય મારઃ પરમદારુણં;
દમિતો હિ મનો યેન બુદ્ધં ચ શરણં ગતઃ
(240) મૃત્યોર્ન યાસ્યતિ વશં ક્ષિપ્રં પ્રાપ્સ્યતિ ધારણી
ચિત્તપ્રસાદં કૃત્વાસૌ શાસ્તારં પશ્યતે તતઃ
[સસૂ 254] અથ ખલુ ભગવાન્ કલવિઙ્કરુતસ્વરમનોજ્ઞઘોષસ્તથાગતઃ સ્મિતં પ્રાદુષ્ચકાર; અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદ્ યેન ભગવાંસ્તેનાંજલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયઃ સ્મિતસ્ય પ્રાદુષ્કરણાય યદ્ભગવતો મુખદ્વારાચ્ચતુરશીતિ રશ્મિશતસહસ્રાણિ નિશ્ચરન્તિ । તૈશ્ચ રશ્મિભિરિયં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રા લોકધાતુરવભાસેન સ્ફુટાભૂત્ સર્વે ચ દ્વાતૃંશન્ મહાનિરયા સ્ફુટા અભૂવન્ દ્વાતૃંશતિશ્ચ દેવભવનાન્યવભાસિતાનિ । તાશ્ચ રશ્મયો નાનાવર્ણાઃ તદ્યથા નીલપીતલોહિતાવદાતમંજિષ્ઠાસ્ફટિકરજતવરણાઃ એતાશ્ચ રશ્મયો ભગવતો મુખદ્વારાન્નિશ્ચર્ય ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રાયાં લોકધાતૌ સત્ત્વાનાં સર્વમુખોપધાનં કૃત્વા પુનરેવ પ્રત્યુદાવૃત્ય ભગવન્તં સપ્તકૃત્ પ્રદક્ષિણાકૃત્ય ભગવતો મૂર્ધન્યન્તરધીયન્ત;
[સસૂ 255] અથ ખલુ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - પૃચ્છેયમહં ભગવન્તં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં કઞ્ચિદેવ પ્રદેશં સચેન્મે ભગવાન્ અવકાશં કુર્યાત્ પૃષ્ટઃ પ્રશ્નવ્યાકરણાય; ॥ એવમુક્તે ભગવાં ભૈષજ્યસેનં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - પૃચ્છ ત્વં ભૈષજ્યસેન યદ્યદેવાકાંક્ષસ્યહં તે તસ્ય તસ્યૈવ (પૃષ્ટસ્ય) પ્રશ્નસ્ય વ્યાકરણેન ચિત્તમારધયિષ્યામિ ।
[સસૂ 256] એવમુક્તે ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - તૃંશત્કોટીસહસ્રાણિ ભગવન્નવકાનાં સત્ત્વાનાં પ્રાદુર્ભૂતાનિ તે તથાગતસ્ય સૂક્ષ્માન્ ધર્મદેશનામવગાહન્તિ । સૂક્ષ્મં ભગવન્ બૃદ્ધાનાં સત્ત્વાનાં પરિભાષન્તિ પરિવદન્તિ પરિપીડયન્તિ । ન યૂયં બૃદ્ધાઃ સત્ત્વા ધર્મં જાનીથ નિત્યં યૂયંમધર્મે ચાકુશલે ચ રજ્યથ । તદ્ ભગવાન્ મૃષ્ટા મનાપા વાગ્ભાષન્તે તત્કેન કારણેન ભગવન્તમેવં વાગ્ભાષન્તે । ભગવાન્ આહ - ન વિજાનાસિ ભૈષજ્યસેન કેન કારણેનૈતે સત્ત્વા એવં વાગ્ભાષન્તે । તથાગતસ્યૈભિર્મૃદુકં સુકુકારં ભાષિતં ધર્મં શ્રુત્વા તેનૈતે ભૈષજ્યસેન સર્વધર્માણાં અર્થમવભોત્સ્યન્તે સર્વગુણસમન્વાગતાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ । સર્વે ચ ધારણામવગાહિષ્યન્તિ । અદ્ય-દ્-અગ્રેણ દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતા ભવિષ્યન્તિ । અદ્ય મહાદુન્દુભિશબ્દં પ્રકરિષ્યન્તિ । અદ્ય મહાધર્મપ્રકારસમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । પશ્યસિ ત્વં ભૈષજ્યસેન ઇમાનિ કૂટાગારાણિ ॥ ભૈષજ્યસેન આહ - પશ્યામિ ભગવન્ પશ્યામિ સુગત । ભગવાન્ આહ - અદ્યેમે ભૈષજ્યસેન દહરાઃ સત્ત્વાઃ એષુ કૂટાગારેષ્વભિરુહ્ય ધર્માભિસમયમનુપ્રાપ્સ્યન્તિ । અદ્યેમે સર્વકુશલધર્મપારિપૂરિં કરિષ્યન્તિ । અદ્ય મહાધર્મદુન્દુભિં પરાહનિષ્યન્તિ । અનેકેષાં ચ દેવનિકાયાનામદ્ય ધર્માભિસમયો ભવિષ્યતિ । બહૂનાઞ્ચ નૈરયિકાનાં સત્ત્વાનાં વિનિપાતસંપ્રસ્થિતાનાં તથાગતજ્ઞાનનિર્દેશં શ્રુત્વા સર્વસંસારપરાઙ્મુખપરાજયો ભવિષ્યતિ ।
[સસૂ 257] તસ્યામ્ ચ વેલાયાં વૃદ્ધસત્ત્વૈર્નવાનવતિભિઃ કોટીશસ્રૈઃ (સર્વે) સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તં તે ચ સર્વધર્મસમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । સર્વે તે ભૈષજ્યસેન સર્વદુઃખપરિવર્જિતા ભવિષ્યન્તિ । સર્વે તે ભૈષજ્યસેન સર્વતથાગતદર્શનં નિષ્પાદયિષ્યન્તિ । સર્વે તે ભૈષજ્યસેન મહાધર્મસમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । અવલોકય ભૈષજ્યસેન ચતુર્દિશં
[સસૂ 258] અવલોકયતિ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સમન્તા ચતુર્દિશં સ પશ્યતિ પૂર્વસ્યાન્ દિશિ પંચાશત્ કોટ્યો ગંગાનદીવાલિકાસમાનિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ । દક્ષિણસ્યાન્ દિશિ ષષ્ટિ કોટી ગંગાનદીવાલિકાસમાનિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ । પશ્ચિમસ્યાંન્ દિશિ સપ્તતિ કોટી ગંગાનદીવાલિકાસમાનિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ । ઉત્તરસ્યાન્ દિશ્યશીતિ કોટ્યો ગંગાનદીવાલિકાસમાનિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ । અધસ્તાદ્દિશિ નવકોટીસહસ્રાણિ ગંગાનદીવાલિકાસમાનિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ । ઊર્ધ્વાયાં દિશિ કોટીશતસહસ્રં ગંગાનદીવાલિકાસમાનિ બોધિસત્ત્વાનામાગચ્છન્તિ । તે ચાગતાગતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભગવતઃ પુરતઃ પાદૌ શિરશાભિવન્દ્યૈકાન્તે તશુઃ
[સસૂ 259] એકાન્તસ્થિતાનાં દશદિગ્ભ્યાગતાનાં બોધિસત્ત્વાનામ્ મહાસત્ત્વાનામથ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિમેતદ્ ભગવન્ ખગ-મ્-અન્તરીક્ષે કૃષ્ણરૂપં લોહિતરૂપં (ચ) પશ્યામિ । ભગવાન્ આહ - કિમિદં ભૈષજ્યસેન । ન સંજાનાસિ યદેતદન્તરીક્ષે કૃષ્ણરૂપં લોહિતરૂપં ચ પશ્યસિ । આહ । ન જાનામિ ભગવન્ ન જાનામિ સુગત । ભગવાન્ આહ - એષ તથાગત એવ જાનાતિ । મારો ઽયં ભૈષજ્યસેન વિચક્ષુસ્કરણાયેહોપસંક્રાન્તઃ ઇચ્છસિ ભૈષજ્યસેનૈતાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ દ્રષ્ટું ય એતે ખગાન્તરીક્ષે વ્યવસ્થિતાઃ આહ । ઇચ્છામિ ભગવન્નિચ્છામિ સુગત ।
[સસૂ 260] અથ ભગવાંસ્તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ દર્શયિત્વા ભૈષજ્યસેનં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમામન્ત્રયતિ સ્મ । ઈદૃશાનાં ભૈષજ્યસેન કોટીશતગંગાનદીવાલિકાસમાનિ બોધિસત્ત્વાના આગતાનિ । આહ । કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો યદેતે બોધિસત્ત્વા એતાવન્ત ઇહાગતા । ભગવાન્ આહ - દહરાણાં સત્ત્વાનાં પ્રત્યયેન ભૈષજ્યસેન સંપ્રતં સર્વસત્ત્વા ધર્મધ્યાનસમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । પશ્યસિ ત્વં ભૈષજ્યસેન ય એતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા નાનારૂપા આગતા ઋદ્ધિબલાધાનેન । આહાવલોકિતાનિ મયા કોટીશતગંગાનદીવાલિકાસમા લોકધાતવસ્તત્ર મયા કોટીનિયુતશતસહસ્રગંગાનદીવાલિકાસમા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા દૃષ્ટાઃ સ્વકસ્વકેન ઋદ્ધિબલેન તિષ્ઠન્તિ નાનારૂપા નાનાવર્ણા નાનાબલસંસ્થાનાસ્તિષ્ઠન્તિ । આર્યધર્મવિહારેષુ તે બોધિસત્ત્વસ્તિષ્ઠન્તિ । ધર્મવિહારેષુ તે બોધિસત્ત્વપરિવારાસ્તિષ્ઠન્તિ ।
[સસૂ 260] ઇદમવોચદ્ભગવાન્ આત્તમનાઃ સર્વશુરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ભૈષજ્યસેનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વે ચ નવપુરાણકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સા ચ સર્વાવતી પર્ષત્ સદેવમાનુષાસુરગન્ધર્વશ્ચ લોકો ભગવતો ભાષિતં અભ્યનન્દત્
ચોલોફોન્ બ્: ॥ 0 ॥ સંઘાટં ના[મ] મહાયાનસૂત્રં મહાધર્મપર્યાયં ॥0॥
ચોલોફોન્ દ્: ॥ 0 ॥ આર્યસંઘાટં નામ ધર્મ્મપર્યાયં સમાપ્તમ્ ॥0॥