સંબન્ધપરીક્ષા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

આચાર્યધર્મકીર્તિવિરચિતા સમ્બન્ધપરીક્ષા
(પ્રભાચન્દ્રકૃતવ્યાખ્યોપેતા)
નનુ ચાણૂ નામયઃશલાકાકલ્પત્વેનાન્યોન્યં સમ્બન્ધાભાવતઃ સ્થૂલાદિપ્રતીતેર્ભ્રાન્તત્વાત્ કથં તદ્વશાત્ તત્સ્વભાવો ભાવઃ સ્યાત્? તથા હિ - સમ્બન્ધો ઽર્થાનાં પારતન્ત્ર્યલક્ષણો વા સ્યાત્, રૂપશ્લેષલક્ષણો વા સ્યાત્? પ્રથમપક્ષે કિમસૌ નિષ્પન્નયોઃ સમ્બન્ધિનોઃ સ્યાત્, અનિષ્પન્નયોર્વા? ન તાવદનિષ્પન્નયોઃ; સ્વરૂપસ્યૈવાસત્ત્વાત્ શશાશ્વવિષાણવત્ । નિષ્પન્નયોશ્ચ પારતન્ત્ર્યાભાવાદસમ્બન્ધ એવ ।
ઉક્તઞ્ચ-
પારતન્ત્ર્યં હિ સમ્બન્ધઃ સિદ્ધે કા પરતન્ત્રતા ।
તસ્માત્ સર્વસ્ય ભાવસ્ય સમ્બન્ધો નાસ્તિ તત્ત્વતઃ

નાપિ રૂપશ્લેષલક્ષણો ઽસૌ; સમ્બન્ધિનોર્દ્વિત્વે રૂપશ્લેષવિરોધાત્ ।
તયોરૈક્યે વા સુતરાં સમ્બન્ધાભાવઃ, સમ્બન્ધિનોરભાવે સમ્બન્ધાયોગાત્; દ્વિષ્ઠત્વાત્તસ્ય । અથ નૈરન્તર્યં તયો રૂપશ્લેષઃ? ન; અસ્યાન્તરાલભાવરૂપત્વેનાતાત્ત્વિકત્વાત્ સમ્બન્ધરૂપત્વાયોગઃ । નિરન્તરતાયાશ્ચ સમ્બન્ધરૂપત્વે સાન્તરતાપિ કથં સમ્બન્ધો ન સ્યાત્?
કિઞ્ચ- અસૌ રૂપશ્લેષઃ સર્વાત્મના, એકદેશેન વા સ્યાત્? સર્વાત્મના રૂપશ્લેષે અણૂનાં પિણ્ડઃ અણુમાત્રઃ સ્યાત્ । એકદેશેન તચ્છલેષે કિમેકદેશાસ્તસ્યાત્મભૂતાઃ, પરભૂતા વા? આત્મભૂતાશ્ચેત્; ન એકદેશેન રૂપશ્લેષસ્તદભાવાત્ । પરભૂતાશ્ચેત્; તૈરપ્યણૂનાં સર્વાત્મનૈકદેશેન વા રૂપશ્લેષે સ એવ પર્યનુયોગઃ, અનવસ્થા ચ સ્યાત્ । તદુક્તમ્-
રૂપશ્લેષો હિ સમ્બધો દ્વિત્વે સ ચ કથં ભવેત્ ।
તસ્માત્ પ્રકૃતિભિન્નાનાં સમ્બન્ધો નાસ્તિ તત્ત્વતઃ

કિઞ્ચ- પરાપક્ષૈવ સમ્બન્ધઃ, તસ્ય દ્વિષ્ઠત્વાત્ । તં ચાપેક્ષતે ભાવઃ સ્વયં સન્, અસન્ વા? ન તાવદસન્; અપેક્ષાધર્માશ્રયત્વવિરોધાત્ ખરશૃઙ્ગવત્ । નાપિ સન્; સર્વનિરાશંસત્વાત્, અન્યથા સત્ત્વવિરોધાત્ । તન્ન પરાપેક્ષા નામ યદ્રૂપઃ સમ્બન્ધઃ સિદ્ધ્યેત્ ।
ઉક્તઞ્ચ-
પરાપેક્ષા હિ સમ્બન્ધઃ સો ઽસન્ કથમપેક્ષતે ।
સંશ્ચ સર્વનિરાશંસો ભાવઃ કથમપેક્ષતે

કિઞ્ચ- અસૌ સમ્બન્ધઃ સમ્બન્ધિભ્યાં ભિન્નઃ, અભિન્નો વા? યદ્યભિન્નઃ; તદા સમ્બન્ધિનાવેવ, ન સમ્બન્ધઃ કશ્ચિત્, સ એવ વા, ન તાવિતિ? ભિન્નશ્ચેત્; સમ્બન્ધિનૌ કેવલૌ કથં સમ્બદ્ધૌ સ્યાતામ્?
ભવતુ વા સમ્બન્ધો ઽર્થાન્તરમ્; તથાપિ તેનૈકેન સમ્બન્ધેન સહ દ્વયોઃ સમ્બન્ધિનોઃ કઃ સમ્બન્ધઃ? યથા સમ્બન્ધિનોર્યથોક્તદોષાન્ન કશ્ચિત્ સમ્બન્ધઃ, તથાત્રાપિ । તેનાનયોઃ સમ્બન્ધાન્તરાભ્યુપગમે ચાનવસ્થા સ્યાત્; તત્રાપિ સમ્બન્ધાન્તરાનુષઙ્ગાત્ । તન્ન સમ્બન્ધિનોઃ સમ્બન્ધબુદ્ધિર્વાસ્તવી; તવદ્યતિરેકેણાન્યસ્ય સમ્બન્ધસ્યાસમ્ભવાત્ । તદુક્તમ્-
દ્વયોરેકાભિસમ્બન્ધાત્ સમ્બન્ધો યદિ તદ્દ્વયોઃ ।
કઃ સમ્બન્ધો ઽનવસ્થા ચ ન સમ્બન્ધમતિસ્તથા

તતઃ-
તૌ ચ ભાવૌ તદન્યશ્ચ સર્વે તે સ્વાત્મનિ સ્થિતાઃ ।
ઇત્યમિશ્રાઃ સ્વયં ભાવાસ્તાન્ મિશ્રયતિ કલ્પના

તૌ ચ ભાવૌ સમ્બન્ધિનૌ તાભ્યામન્યશ્ચ સમ્બન્ધઃ, સર્વે તે સ્વાત્મનિ સ્વસ્વરૂપે સ્થિતાઃ । તેનામિશ્રા વ્યાવૃત્તસ્વરૂપાઃ સ્વયં ભાવાઃ, તથાપિ તાન્મિશ્રયતિ યોજયતિ કલ્પના

અત એવ તદ્વાસ્તવસમ્બન્ધાભાવે ઽપિ તામેવ કલ્પનામનુરુન્ધાનૈર્વ્યવહર્તૃભિર્ભાવાનાં ભેદો ઽન્યાપોહઃ, તસ્ય પ્રત્યાયનાય ક્રિયાકારકાદિવાચિનઃ શબ્દાઃ પ્રયોજ્યન્તે- ઽદેવદત્ત ગામભ્યાજ શુક્લાં દણ્ડેન ઇત્યાદયઃ । ન ખલુ કારકાણાં ક્રિયયા સમ્બન્ધો ઽસ્તિ; ક્ષણિકત્વેન ક્રિયાકાલે કારકાણામસમ્ભવાત્ । ઉક્તઞ્ચ-
તામેવ ચાનુરુન્ધાનૈઃ ક્રિયાકારકવાચિનઃ ।
ભાવભેદપ્રતીત્યર્થં સંયોજ્યન્તે ઽભિધાયકાઃ

કાર્યકારણભાવોપિ તયોરસહભાવતઃ ।
પ્રસિદ્ધ્યતિ કથં દ્વિષ્ઠો ઽદ્વિષ્ઠે સમ્બન્ધતા કથમ્

કાર્યકારણભાવસ્તર્હિ સમ્બધો ભવિષ્યતિ- ઇત્યપ્યસમીચીનમ્, કાર્યકારણયોરસહભાવતસ્તસ્યાપિ દ્વિષ્ઠસ્યાસમ્ભવાત્ । ન ખલુ કારણકાલે કાર્યં તત્કાલે વા કારણમસ્તિ, તુલ્યકાલં કાર્યકારણભાવનુપપત્તેઃ, સવ્યેતરગોવિષાણવત્ । તન્ન સમ્બન્ધિનૌ સહભાવિનૌ વિદ્યેતે યેંનાનયોર્વર્તમાનો ઽસૌ સમ્બન્ધઃ સ્યાત્ । અદ્વિષ્ઠે ચ ભાવે સમ્બન્ધતાનુપપન્નૈવ

ક્રમેણ ભાવ એકત્ર વર્ત્તમાનો ઽન્યનિસ્પૃહઃ ।
તદ્ભાવે ઽપિ તદ્ભાવાત્ સમ્બન્ધો નૈકવૃત્તિમાન્

કાર્યે કારણે વા ક્રમેણાસૌ સમ્બન્ધો વર્તતે- ઇત્યપ્યસામ્પ્રતમ્; યતઃ ક્રમેણાપિ ભાવઃ સમ્બન્ધાખ્ય એકત્ર કારણે કાર્યે વા વર્ત્તમાનો ઽન્યનિસ્પૃહઃ કાર્યકારણયોરન્યતરાનપેક્ષો નૈકવૃત્તિમાન્ સમ્બન્ધો યુક્તઃ; તદભાવેપિ કાર્યકારણયોરભાવે ઽપિ તદ્ભાવાત્

યદ્યપેક્ષ્ય તયોરેકમન્યત્રાસૌ પ્રવર્તતે ।
ઉપકારી હ્યપેક્ષ્યઃ સ્યાત્ કથં ચોપકરોત્યસન્

યદિ પુનઃ કાર્યકારણયોરેકં કાર્યં કારણં વાપેક્ષ્યાન્યત્ર કાર્યે કારણે વાસૌ સમ્બન્ધઃ ક્રમેણ વર્ત્તત ઇતિ સસ્પૃહત્વેન દ્વિષ્ઠ એવેષ્યતે; તદાનેનાપેક્ષ્યમાણેનોપકારિણા ભવિતવ્યમ્, યસ્માદુપકાર્યપેક્ષ્યઃ સ્યાત્, નાન્યઃ । કથં ચોપકરોત્યસન્? યદા કારણકાલે કાર્યાખ્યો ભાવો ઽસન્ તત્કાલે વા કારણાખ્યસ્તદા નૈવોપકુર્યાદ્; અસામર્થ્યાત્

યદ્યેકાર્થાભિસમ્બન્ધાત્ કાર્યકારણતા તયોઃ ।
પ્રાપ્તા દ્વિત્વાદિસમ્બન્ધાત્ સવ્યેતરવિષાણયોઃ

કિઞ્ચ- યદ્યેકાર્થાભિસમ્બન્ધાત્ કાર્યકારણતા તયોઃ કાર્યકારણભાવત્વેનાભિમતયોઃ; તર્હિ દ્વિત્વસંખ્યાપરત્વાપરત્વવિભાગાદિસમ્બન્ધાત્ પ્રાપ્તા સા સવ્યેતરગોવિષાણયોરપિ

દ્વિષ્ઠો હિ કશ્ચિત્ સમ્બન્ધો નાતો ઽન્યત્તસ્ય લક્ષણમ્ ।
ભાવાભાવોપધિર્યોગઃ કાર્યકારણતા યદિ

ન યેન કેનચિદેકેન સમ્બન્ધાત્ સેષ્યતે; કિં તર્હિ? સમ્બન્ધલક્ષણેનૈવેતિ ચેત્; તન્ન, દ્વિષ્ઠો હિ કશ્ચિત્પદાર્થઃ સમ્બન્ધઃ, નાતો ઽર્થદ્વયાભિસમ્બન્ધાદન્યત્ તસ્ય લક્ષણમ્, યેનાસ્ય સંખ્યાદેર્વિશેષો વ્યવસ્થાપ્યેત

યોગોપાધિ ન તાવેવ કર્યકારણતાત્ર કિમ્ ।
ભેદાચ્ચેન્નન્વયં શબ્દો નિયોક્તારં સમાશ્રિતઃ

કસ્યચિદ્ભાવે ભાવો ઽભાવે ચાભાવઃ, તાવુપાધી વિશેષણં યસ્ય યોગસ્ય=સમ્બન્ધસ્ય સ કાર્યકારણતા યદિ ન સર્વસમ્બન્ધઃ; તદા તાવેવ યોગોપાધી ભાવાભાવૌ કાર્યકારણતાસ્તુ, કિમસત્સમ્બન્ધકલ્પનયા? ભેદાચ્ચેત્ ઽભાવે હિ ભાવો ઽભાવે ચાભાવઃઽ ઇતિ બહવો ઽભિધેયાઃ કથં કાર્યકારણતેત્યેકાર્થાભિધાયિના શબ્દેનોચ્યન્તે? નન્વયં શબ્દો નિયોક્તારં સમાશ્રિતઃ । નિયોક્તા હિ યં શબ્દં યથા પ્રયુઙ્ક્તે તથા પ્રાહ, ઇત્યનેકત્રાપ્યેકા શ્રુતિર્ન વિરુધ્યતે ઇતિ તાવેવ કાર્યકારણતા

પશ્યન્નેક મદૃષ્ટસ્ય દર્શને તદદર્શને ।
અપશ્યત્કાર્યમન્વેતિ વિના વ્યાખ્યાતૃભિર્જનઃ

યસ્માત્ પશ્યન્નેકં કારણાભિમતમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાદૃષ્ટસ્ય કાર્યાખ્યસ્ય દર્શને સતિ તદદર્શને ચ સત્યપશ્યત્કાર્યમન્વેતિ ઽઇદમતો ભવતિઽ ઇતિ પ્રતિપદ્યતે જનઃ ઽઅત ઇદં જાતમ્ઽ ઇત્યાખ્યાતૃભિર્વિનાપિ

દર્શનાદર્શને મુક્ત્વા કાર્યબુદ્ધેરસમ્ભવાત્ ।
કાર્યાદિશ્રુતિરપ્યત્ર લાઘવાર્થ નિવેશિતા

તસ્માદ્ દર્શનાદર્શને વિષયિણિ વિષયોપચારાત્- ભાવાભાવૌ મુક્ત્વા કાર્યબુદ્ધેરસમ્ભવાત્ કાર્યાદિશ્રુતિરપ્યત્ર ઽભાવાભાવયોર્મા લોકઃ પ્રતિપદમિયતીં શબ્દમાલામભિદધ્યાત્ઽ ઇતિ વ્યવહારલાઘવાર્થં નિવેશિતેતિ

તદ્ભાવાભાવાત્ તત્કાર્યગતિર્યાપ્યનુવર્ણ્યતે ।
સઙ્કેતવિષયાખ્યા સા સાસ્નાદેર્ગોગતિર્યથા

અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કાર્યકારણતા નાન્યા ચેત્ કથં ભાવાભાવાભ્યાં સા પ્રસાધ્યતે? તદભાવાભાવાત્ લિઙ્ગાત્ તત્કાર્યતાગતિર્યાપ્યનુવર્ણ્યતે- ઽઅસ્યેદં કાર્યં કારણં ચઽ ઇતિ; સઙ્કેતવિષયાખ્યા સા । યથા ઽગૌરયં સાસ્નાદિમત્ત્વાત્ઽ ઇત્યનેન ગોવ્યવહારસ્ય વિષયઃ પ્રદર્શ્યતે

ભાવે ભાવિનિ તદ્ભાવો ભાવ એવ ચ ભાવિતા ।
પ્રસિદ્ધે હેતુફલતે પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતઃ

યતશ્ચ ઽભાવે ભાવિનિ=ભવનધર્મિણિ તદ્ભાવઃ=કારણાભિમતસ્ય ભાવ એવ કારણત્વમ્, ભાવે એવ કારણાભિમતસ્ય ભાવિતા કાર્યાભિમતસ્ય કાર્યત્વમ્ઽ ઇતિ પ્રસિદ્ધે પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતો હેતુફલતે । તતો ભાવાભાવાવેવ કાર્યકારણતા, નાન્યા

એતાવન્માત્રતત્ત્વાર્થાઃ કાર્યકારણગોચરાઃ ।
વિકલ્પા દર્શયન્ત્યર્થાન્ મિથ્યાર્થા ઘટિતાનિવ

તેનૈતાવન્માત્રં=ભાવાભાવૌ તાવેવ તત્ત્વં ઽયસ્યાર્થસ્યાસાવેતાવન્માત્રતત્ત્વઃ, સો ઽર્થો યેષાં વિકલ્પાનાં તે એતાવન્માત્રતત્ત્વાર્થાઃ=એતાવન્માત્રબીજાઃ કાર્યકારણગોચરાઃ, દર્શયન્તિ ઘટિતાનિવ=સમ્બદ્ધાનિવાસમ્બદ્ધાનપ્યર્થાન્ । એવં ઘટનાચ્ચ મિથ્યાર્થાઃ

ભિન્ને કા ઘટનાભિન્ને કાર્યકારણતાપિ કા ।
ભાવેહ્યન્યસ્ય વિશ્લિષ્ટૌ શ્લિષ્ટૌ સ્યાતાં કથં ચ તૌ

કિઞ્ચ, અસૌ કાર્યકારણભૂતો ઽર્થો ભિન્નઃ, અભિન્નો વા સ્યાત્? યદિ ભિન્નઃ;, તર્હિ ભિન્ને કા ઘટના સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ? અથાભિન્નઃ; તદાભિન્ને કાર્યકારણતાપિ કા? નૈવ સ્યાત્ ।
સ્યાદેતત્, ન ભિન્નસ્યાભિન્નસ્ય વા સમ્બન્ધઃ । કિં તર્હિ? સમ્બન્ધાખ્યેનૈકેન સમ્બન્ધાત્; ઇત્યત્રાપિ ભાવે સત્તાયામન્યસ્ય સમ્બન્ધસ્ય વિશ્લિષ્ટૌ કાર્યકારણાભિમતૌ શ્લિષ્ટૌ સ્યાતામ્, કથં ચ તૌ સંયોગિસમવાયિનૌ? આદિગ્રહણાત્ સ્વસ્વામ્યાદિકમ્

સંયોગિસમવાય્યાદિ સર્વમેતેન ચિન્તિતમ્ ।
અન્યોન્યાનુપકારાચ્ચ ન સમ્બન્ધી ચ તાદૃશઃ

સર્વમેતેનાન્તન્તરોક્તેન સામાન્યસમ્બન્ધપ્રતિષેધેન ચિન્તિતમ્ સંયોગ્યાદીનામન્યોન્યમનુપકારાચ્ચાજન્યજનકભાવાચ્ચ ન સમ્બન્ધી ચ તાદૃશો ઽનુપકાર્યોપકારકભૂતઃ

જનને ઽપિ હિ કાર્યસ્ય કેનચિત્ સમવાયિના ।
સમવાયી તદા નાસૌ ન તતો ઽતિપ્રસઙ્ગતઃ

અથાસ્તિ કશ્ચિત્ સમવાયી યો ઽવયવિરૂપં કાર્યં જનયતિ, અતો નાનુપકારાદસમ્બન્ધિતેતિ; તન્ન; યતો જનને ઽપિ કાર્યસ્ય કેનચિત્ સમવાયિનાભ્યુપગમ્યમાને સમવાયી, નાસૌ તદા; જનનકાલે કાર્યસ્યાનિષ્પત્તેઃ । ન ચ તતો જનનાત્ સમવાયિત્વં સિદ્ધ્યતિ; કુમ્ભકારાદેરપિ ઘટે સમવાયિત્વપ્રસઙ્ગાત્

તયોરનુપકારે ઽપિ સમવાયે પરત્ર વા ।
સમ્બન્ધો યદિ વિશ્વં સ્યાત્ સમવાયિ પરસ્પરમ્

તયોઃ સમવાયિનોઃ પરસ્પરમનુપકારે ઽપિ તાભ્યાં વા સમવાયસ્ય નિત્યતયા સમવાયેન વા તયોઃ પરત્ર વા ક્વચિદનુપકારે ઽપિ સમ્બન્ધો યદીષ્યતે; તદા વિશ્વં પરસ્પરાસમ્બદ્ધં સમવાયિ પરસ્પરં સ્યાત્

સંયોગજનને ઽપિષ્ટૌ તતઃ સંયોગિનૌ ન તૌ ।
કર્માદિયોગિતાપત્તેઃ સ્થિતિશ્ચ પ્રતિવર્ણિતા

ઇત્યાચાર્યધર્મકીર્તિવિરચિતા સમ્બન્ધપરીક્ષા સમાપ્તા ।
યદિ ચ સંયોગસ્ય કાર્યત્વાત્તસ્ય તાભ્યાં જનનાત્ સંયોગિતા તયોઃ તદા સંયોગજનને ઽપિષ્ટૌ, તતઃ સંયોગજનનાન્ન તૌ સંયોગિનૌ, કર્મણો ઽપિ સંયોગિતાપત્તેઃ । સંયોગો હ્યન્યતરકર્મજઃ ઉભયકર્મજશ્ચેષ્યતે । આદિગ્રહણાત્ સંયોગસ્યાપિ સંયોગિતા સ્યાત્ । ન સંયોગજનનાત્ સંયોગિતા, કિન્તર્હિ? સ્થાપનાદિતિ ચેત્; ન સ્થિતિશ્ચ પ્રતિવર્ણિતા=ગ્રન્થાન્તરે પ્રતિક્ષિપ્તા, સ્થાપ્યસ્થાપકયોર્જન્યજનકત્વાભાવાન્નાન્યા સ્થિતિરિતિ