સામાન્યદૂષણદિક્પ્રસારિતા · ભાગ 11

પણ્ડિતાશોકવિરચિતા
સામાન્યદૂષણદિક્પ્રસારિતા ।
વ્યાપકન્નિત્યમેકઞ્ચ સામાન્યં યૈઃ પ્રકલ્પિતં ।
મોહગ્રન્થિચ્છિદે તેષાં તદભાવઃ પ્રસાધ્યતે ॥
કથમિદમવગમ્યતે । પરસ્પરવિલક્ષણક્ષણેષુ પ્રત્યક્ષસમીક્ષ્યમાણેષ્વભિન્નધીધ્વનિપ્રસવનિબન્ધનમનુયાયિરૂપં સામાન્યં ન માન્યં માનીષિણામિતિ । સાધકપ્રમાણવિરહાત્ બાધકપ્રમાણસમ્ભવાચ્ચેતિ બ્રૂમઃ । તથાહિ યદિદં સામાન્યસાધનમનુમાનમભિધીયતે પરૈઃ । યદનુગતાકારં જ્ઞાનં તદનુગતવસ્તુનિબન્ધનં યથા બહુષુ પુષ્પેષુ સ્રક્ સ્રગિતિ જ્ઞાનં । અસ્તિ ચ પરસ્પરસમ્પર્કવિકલકલાસુ કાર્ય્યાદિવ્યક્તિષ્વનુગતાકારં વિજ્ઞાનં તદનૈકાન્તિકતાદોષાક્રાન્તશરીરત્વાન્ન તદ્ભાવસાધનાયાલં । યતો ભવતિ બહુષુ પાચકેષુ પાચકઃ પાચક ઇતિ એકાકારપરામર્શપ્રત્યયઃ । ન ચ તેષ્વનુગતમેકં વસ્તુ સમસ્તિ । તદ્ભાવે હિ પ્રાગેવ તથાવિધપ્રત્યયોત્પાદપ્રસઙ્ગો દુર્વ્વારપ્રચારઃ । ક્રિયોપકારાપેક્ષાણાં સ્વલક્ષણાનાં સામાન્યવ્યઞ્જકત્વાદયમદોષ ઇતિ ચેત્ । નૈતદસ્તિ । નિત્યાનામનાધેયાતિશયતયાનુપકારિણિ સહકારિણ્યપેક્ષાયોગાત્ । સાતિશયત્વે વા પ્રતિક્ષણં વિશરારૂશરીરત્વાત્ ક્રિયા કુત ઇતિ દોષોદુષ્પરિહરઃ । ક્રિયાનિબન્ધનત્વાત્ પાચકેષ્વનુગતાકારપ્રત્યયસ્ય નાનૈકાન્તિકતાદોષ ઇત્યપિ વાર્ત્તં । પ્રતિભેદં ભિદ્યમાનાનાં કર્મ્મણાં તન્નિબન્ધનત્વાયોગાત્ । ભિન્નાનામપ્યભિન્નાકારજ્ઞાનનિબન્ધનત્વે વ્યક્તીનામપિ તથા ભાવો ન રાજ દણ્ડનિવારિતઃ । તતશ્ચ સામાન્યમેવ નોપેયં સ્યાત્ । ઇતિ મૂલહરં પક્ષમાશ્રયતા દેવાનાં પ્રિયેણ સુષ્ઠ અનુકૂલમાચરિતં । અનેનૈવ ન્યાયેન ક્રિયાકારકસમ્બન્ધમભિન્નજ્ઞાનનિબન્ધનમુપકલ્પયન્ પ્રતિક્ષિપ્તઃ । પાકક્રિયાત્વનિબન્ધનઃ પાચકેષ્વનુગતાકારઃ પ્રત્યયસ્તતો નાનૈકાન્તિકતાદોષ ઇત્યપિ ન મન્તવ્યં । નહ્યર્થાન્તરસમ્બન્ધિની જાતિરર્થાન્તરપ્રત્યયોત્પત્તિહેતુઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । સ્યાદેતત્ સમવેતસમવાયસમ્બન્ધબલાત્ પાકક્રિયાસામાન્યં પાચકેષ્વભિન્નાકારં પરામર્શપ્રત્યયમુપજનયતિ તતો ન યથોક્તદોષઃ । તદિદમપ્યસારં । યત્ ઉદયાનન્તરાપવર્જ્જિતયા કર્મ્મણામેવાસમ્ભવાત્, વિનષ્ટે કર્મ્મણિ તત્ સામાન્યં ન કર્મ્મણિ તદભાવાદેવ નાપિ કર્ત્તરીતિ સમ્બદ્વસમ્બન્ધોપ્યસ્ય નાસ્તીતિ નાભિન્નપ્રત્યયહેતુઃ । તસ્માત્ સ્થિતમેતત્તદનૈકાન્તિકતાદોષદુષ્ટત્વાન્નેદમનુમાનં સામાન્યસત્ત્વાસાધનાય પર્ય્યાપ્તમિતિ । ઇતશ્ચાપિ ન સામાન્યસત્ત્વાસાધનમિદમનુમાનં । યથૈવ હિ પરસ્પરાસઙ્કીર્ણસ્વભાવા અપિ શાબલેયાદયોભાવાઃ કયાચિદેવ તદેકકાર્ય્યપ્રતિનિયમલક્ષણયા સ્વહેતુબલાયાતયા પ્રકૃત્યા તદેકમભિમતમનુગતરૂપમુપકુર્બ્બતે, તદપરસામાન્યાન્તરમન્તરેણાન્યથાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । તથા તમેકં પરામર્શપ્રત્યયમુપજનયન્તુ કિમન્તરાલગડુના વ્યતિરેકવતા સામાન્યેનોપગતેન ।
અથોચ્યતે પ્રતિનિયતશક્તયઃ સર્વ્વભાવાઃ । એતચ્ચ સામાન્યાપલાપિભિરપિ નિયતમભ્યુપગમનીયં અન્યથા કુતઃ શાલિવીજં શાલ્યઙ્કુરમેવ જનયતિ ન કોદ્રવાઙ્કુરમિતિ । પરપર્ય્યનુયોગે ભાવપ્રકૃતિં મુક્ત્વા કિમપરમિહ વચનીયમસ્તિ । એતચ્ચોત્તરમસ્માકમપિ ન વનૌકઃકુલકવલિતં, તથાહિ વયમપ્યેવં શક્તા એવ વક્તું સામાન્યમેવોપકર્ત્તું શક્તિવ્યક્તીનાં ભેદાવિશેષે ઽપિ ન તદેકં વિજ્ઞાનમુપજનયિતુમિતિ । અનુત્તરં વત દોષસઙ્કટમત્રભવાન્ દૃષ્ટિદોષેણ પ્રવિશ્યમાનો ઽપિ નાત્માનમાત્મના સમ્બેદયતે । તથાહિ શાલિવીજતદઙ્કુરયોરધ્યક્ષાનુપલમ્ભનિબન્ધને કાર્ય્યકારણભાવે ઽવગતે શાલિવીજં શાલ્યઙ્કુરં જનયિતું શક્તં ન કોદ્રવાઙ્કુરમિતિ શક્યમભિધાતું । નૈવં સામાન્યતદ્વતોરુપકાર્ય્યોપકારકભાવઃ કુતશ્ચન પ્રમાણાન્નિશ્ચિતઃ । તત્કથમિદમુત્તરમભિધીયમાનમાદધીત સાધિમાનમિત્યલમલીકનિર્બન્ધનેન । ન સાધકપ્રમાણવિરહમાત્રેણ પ્રેક્ષાવતામસદ્વ્યવહારઃ । તતસ્તદભાવસાધકમનુમાનમભિધીયમાનમસ્માભિરાકલ્યતાં । યદ્યદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્નોપલભ્યતે તત્તદસદિતિ પ્રેક્ષાવદ્ભિર્વ્યવહર્ત્તવ્યં, યથામ્બરામ્બુરુહં, નોપલભ્યતે ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સામાન્યં ક્વચિદપીતિ સ્વભાવાનુપલબ્ધિઃ । ન ચાત્રાસિદ્વિદોષોદ્ભાવનયા પ્રત્યવસ્થાતવ્યમ્ । તથા હ્યત્રાસિદ્વિર્ભવન્તી સ્વરૂપતો વિશેષણતો વા ભવેત્ । તત્ર ન તાવદાદ્યં સમ્ભવતિ । અન્યોપલમ્ભરુપસ્યાનુપલમ્ભસ્યાભ્યુપગમાત્ । તસ્ય ચ સ્વસમ્બેદનપ્રત્યક્ષસાક્ષાત્કૃતસ્વરૂપત્વાત્ કુતઃ સ્વરૂપાસિદ્વદોષાવકાશઃ ।
અથોચ્યતે સ્વસમ્બેદનમેવ ન સમ્ભવતિ । સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ । ન હિ તયૈવાસિધારયા સૈવાસિધારા ચ્છિદ્યતે । તદેબાઙ્ગલ્યગ્રં તેનૈવાઙ્ગુલ્યગ્રેણ સ્પૃશ્યતે ઇતિ । અતો ઽસિદ્વ એવાયં હેતુઃ । તદિદં સ્વસમ્બેદનશબ્દાર્થા પરિજ્ઞાનવિજૃમ્ભતમેવ પ્રકટયતિ વાવઃ । તથાહિ કલસકલધૌતકુવલયાદિભ્યો વ્યાવૃત્તં વિજ્ઞાનમુપજાયતે । તેન બોધરૂપતયોત્પત્તિરેવાસ્ય સ્વસમ્બિત્તિરુચ્યતે, પ્રકાશવત્ । ન કર્મ્મકર્ત્તૃક્રિયાભાવાત્ । એકસ્યાનંશરૂપસ્ય ત્રૈરૂપ્યાનુપપત્તિતઃ । યથૈવ હિ પ્રકાશકાન્તરનિરપેક્ષઃ પ્રકાશઃ પ્રકાશમાન આત્મનઃ પ્રકાશક ઉચ્યતે । તથા જ્ઞાનમપિ જ્ઞાનાન્તરનિરપેક્ષં પ્રકાશમાનમાત્મનઃ પ્રકાશમુચ્યતે । તતો ઽયં પરમાર્થઃ । ન જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્તરસંવેદ્યમુપપદ્યતે નાપ્યસમ્બિદિતમુચ્યતે । યથાપ્રકારે ચ સ્વસમ્બેદનશબ્દાર્થ વિવક્ષિતે ન કિઞ્ચિદ્ વચનીયકમસ્તિ કુતો યથોક્તદોષાવસરઃ । નાપિ વિશેષણાસિદ્વ્યાસિદ્વિરૂદ્ભાવનીયા । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતયા સામાન્યસ્ય સ્વયમેવ પરૈરુપગમાત્ । તથાનભ્યુપગમે વા ન સામાન્યબલેન વા કુલેયાદિષ્વનુગતાકારૌ ધીધ્વની સ્યાતાં । ન હિ યતો યત્ર જ્ઞાનાભિધાનપ્રવૃત્તિસ્તદનુપલક્ષણે તસ્ય પ્રતીતિર્ભવતિ, દણ્ડિવત્ । યત્ પુનરિદમુદ્યોતિતમુદ્યોતકરેણ । કિં સામાન્યં પ્રતિપદ્યસે, ન વા । યદિ પ્રતિપદ્યસે કથમપન્હુષે । અથ ન પ્રતિપદ્યસે તદા તસ્યાસિદ્વત્વાદાશ્રયાસિદ્વો હેતુઃ । તદિદં તસ્ય ધર્મ્મિસ્વરૂપિતાનભિજ્ઞતાવિજૃમ્ભિતમાભાતિ । યતો ન વયં વહીરૂપતયા સામાન્યં ધર્મ્મિતયાઙ્ગીકુર્મ્મહે । અન્તર્મ્માત્રાભિનિવેશિનો ભાવાભાવોભયાનુભવાહિતવાસનાપરિપાકપ્રભવસ્યાધ્યસ્તવહિર્વસ્તુનો જ્ઞાનાકારસ્ય ધર્મ્ભિતયોપયોગાત્ ।
સ ચ સ્વસમ્બેદનપ્રત્યક્ષસિદ્વતયા ન શક્યઃ પ્રતિક્ષેપ્તું । તદત્ર ધર્મ્મિણિ વ્યવસ્થિતાઃ સદસત્વે ચિન્તયન્તિ । કિમયં સામાન્યશબ્દવિકલ્પપ્રતિભાસાર્થો ધર્મ્મી પરપરિકલ્પિતવહિઃસામાન્યનિબન્ધનો વેતિ । તસ્ય વાહ્યાનુપાદાનત્વે સાધ્યતયાનુપલમ્ભો હેતુઃ । ન પુનસ્તસ્યૈવાભાવઃ સાધ્યતે । તદ્વિષયશબ્દપ્રયોગપ્રસઙ્ગાત્ । એવમ્બિધે ચ ધર્મ્મિણિ વિવક્ષિતે કુત આશ્રયાસિદ્વિદોષઃ । યત્તૂચ્યતે । પ્રત્યક્ષપ્રમાણસિદ્વસ્વભાવતયા સામાન્યસ્યાસિદ્વ એવાયં હેતુરિતિ । તદયુક્તં, તસ્ય સ્વરૂપેણાપ્રતિભાસનાત્ ।

ઇદમેવ હિ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં યત્ સ્વરૂપસ્ય સ્વબુદ્વૌ સમર્પણં । ઇદં પુનર્મૂલ્યાદાનક્રયિ સામાન્યં સ્વરૂપઞ્ચ નાદર્શયતિ પ્રત્યક્ષતાઞ્ચ સ્વીકર્ત્તુમિચ્છતિ । તથાહિ ન વયં પરસ્પરાસંકીર્ણશાવલેયાદિવ્યક્તિભેદપ્રતિભાસનવેલાયાં તદ્વિલક્ષણમપરમનુગતમધ્યક્ષેણેક્ષામહે । કણ્ઠેશનમિવ ભૂતેષુ । શાવલેયસામાન્યબુદ્વેરસિદ્વેઃ । તત્ કથમદૃષ્ટકલ્પનયાત્માનમાત્મના વિપ્રલભેમહિ ।
ઇતિ નાસિદ્વો હેતુઃ । નાપ્યનૈકાન્તિકતા શઙ્કાવિષયમતિપતતિ, વિપક્ષવૃત્ત્યદર્શનાત્ । અસપક્ષે સમ્ભવાનુપલમ્ભાત્ । સાધારણાનૈકાન્તિકતા માભૂત । સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકતા તુ પ્રતિબન્ધાદર્શનાદનિવારિત પ્રસરૈવ ।
તદેતન્ન સમાલોચિતતર્કકર્કશધિયામભિધાનં । વિપર્ય્યયે બાધકપ્રમાણસામર્થ્યાદપસારિતસદ્ભાવત્વાત્તદાશઙ્કાયાઃ । તથાહ્યસત્ત્વે સાધ્યે સત્ત્વં વિપક્ષઃ । તત્ર પ્રત્યક્ષવૃત્ત્યા ભવિતવ્યં । યતો યદ્યદાવિકલાપ્રતિહતસામર્થ્યં તત્તદા ભવત્યેવ । તદ્યથાવિકલબલસકલકારણકલાપો ઽઙ્કુરઃ । સતિ ચ ચક્ષુરાદિસાકલ્યે દૃશ્યે વસ્તુન્યવિકલાપ્રતિબદ્વશક્તિકારણં પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમિતિ સ્વભાવહેતુઃ । તતો વિરુદ્વોપલમ્ભાદ્વિપક્ષાદ્વ્યાવર્ત્તમાનો હેતુઃ । અસદ્વ્યવહારયોગ્યત્વેન વ્યાપ્યત ઇતિ વ્યાપ્તિસિદ્વેર્નાનૈકાન્તિકઃ । અભિમતસાધ્ય પ્રતિબન્ધસિદ્વેસ્તુ વિરુદ્વતા દૂરતરસમુત્સારિતરભસપ્રસરૈવ । અતો ઽસિદ્વતાદિદૂષણશઙ્કાકલઙ્કાલઙ્કિ(કૃ)તાદ્વેતોઃ પ્રસ્તુતવસ્તુસિદ્વૌ સિદ્વમસત્ત્વં સામાન્યસ્યેત્યલમતિબદ્વવિસ્તરવિસારિણ્યા કથયેતિ વિરમ્યતે ।
ન ચ વસ્તુસંસ્થાનવત્ સામાન્યં વ્યક્તેર્લક્ષણં । ન ચાનુવૃત્તવ્યાવૃત્તવર્ણાદ્યાત્મકે જાતિવ્યક્તી વર્ણાદિનિયતપ્રતિભાસપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ । વ્યક્તેરેવાસૌ પ્રતિભાસ ઇતિ ચેત્ કો ઽપરસ્તર્હિ સામાન્યસ્યાનુગતાકાર ઇતિ ચેત્ ।
નનુ વર્ણસંસ્થાને વિરહય્ય કિમપરમનુગામિ વિદ્યતે । જાતિબ્યક્તયોઃ સમવાયબલાદવિભાવિતવિભાગયોઃ ક્ષીરોદકયોરિવ પરસ્પરમિશ્રણેન પ્રતિપત્તેરિતિ ચેત્ । ન તર્હિ સામાન્યવિશેષયોરેકતરસ્યાપિ રૂપં ગૃહીતં । સ્વરૂપાગ્રહણે ઽનયોરપ્યગ્રહણમિતિ નિરાલમ્બનૈવ સા તાદૃશી પ્રતિપત્તિરિતિ પરમાર્થ આવેદિતસ્તાવત્ નિરાલમ્બનયા ચ પ્રતીત્યા વ્યવસ્થાપ્યમાનં સામાન્યં સુવ્યવસ્થાપિતં । તસ્માદ્વિશેષ્યાસિદ્વ્યાપિ નાયમસિદ્વો હેતુઃ । સપક્ષે વર્ત્તમાનો વિરુદ્વ ઇત્યપિ ન મન્તવ્યઃ । અનૈકાન્તિકતાપ્યસ્ય ન સમ્ભાવનામ્ અર્હતિ । અસદ્વ્યવહારા નપેક્ષત્વેન હિ દૃશ્યાનુપલમ્ભો વ્યાપ્તઃ । યદિ હિ સન્નપિ તત્ર ન પ્રવર્ત્તયેત્ । ઇહ સાપેક્ષઃ સ્યાત્ । તતો વિપક્ષાદ્વ્યાપકવિરુદ્વાવરુદ્વાત્ । વ્યાવર્ત્તમાનો ઽસદ્વ્યવહારે વિશ્રામ્યતીતિ અતસ્તેનાસદ્વ્યવહારેણાનુપલમ્ભો વ્યાપ્યત ઇતિ કુતો ઽનેકાન્તઃ । તતશ્ચ સ એવાર્થઃ સમાયાતઃ ।
એતાસુ પઞ્ચસ્વવભાસનીષુ પ્રત્યક્ષવોધે સ્ફુટમઙ્ગુરીષુ ।
સાધારણં ષષ્ઠમિહેક્ષતે યઃ શૃઙ્ગં શિરસ્યાત્મન ઈક્ષતે સઃ ॥
ઇતિ ॥
સર્વ્વસ્ય ચ પૂર્વ્વોક્તસ્યાયં પરમાર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષપ્રતિભાસિ વર્ત્મન પઞ્ચસ્વઙ્ગુલીષુ સ્થિતં સામાન્યં પ્રતિભાસતે ન ચ વિકલ્પાકારબુદ્વૌ તથા ।
તા એવાસ્ફુટમૂર્ત્તયોત્ર હિ વિભાસન્તે ન જાતિસ્તતઃ
સાદૃશ્યભ્રમકારણૌ પુનરિમાવેકોપલબ્ધિધ્વની ઇતિ ॥
સામાન્યસિદ્વિદૂષણદિક્પ્રસારિતા ॥ 3 ॥
કૃતિરિયં પણ્ડિતાશોકસ્ય ॥ 0 ॥