શાલિસ્તમ્બસૂત્ર · ભાગ 11

શાલિસ્તમ્બસૂત્રમ્ ।
એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ સ્મ ગૃધ્રકૂટે પર્વતે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમર્ધત્રયોદશભિર્ભિક્ષુસહસ્રૈઃ સંબહુલૈશ્ચ બોધિસત્ત્વમહાસત્ત્વૈઃ । અથાયુષ્માન્ શારિપુત્રો યેન મૈત્રેયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચંક્રમઃ, તેનોપસમક્રમીત્ । ઉપસંક્રમ્ય અન્યોન્યં સંમોદનીયાં કથાં બહુવિધાં વ્યતિસારયિત્વા ઉભૌ શિલાતલે ઉપાવિશતામ્ ॥
અથાયુષ્માન્ શારિપુત્રો મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - અદ્યાત્ર શાલિસ્તમ્બમવલોક્ય મૈત્રેય ભગવતા ભિક્ષુભ્યઃ સૂત્રમિદમુક્તમ્ - યો ભિક્ષવઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ, સ ધર્મં પશ્યતિ । યો ધર્મં પશ્યતિ, સ બુદ્ધં પશ્યતિ । ઇત્યુક્ત્વા ભગવાંસ્તૂષ્ણીં બભૂવં । અથ મૈત્રેય સુગતોક્તસૂત્રાન્તસ્ય અર્થઃ કતમઃ? પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમઃ? ધર્મ કતમઃ? બુદ્ધઃ કતમઃ? કથં પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યન્ ધર્મં પશ્યતિ? કથં ધર્મં પશ્યન્ બુદ્ધં પશ્યતિ?
એવમુક્તે મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ આયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમેતદવોચત્ - અત્ર યદુક્તં ભદન્ત શારિપુત્ર ભગવતા ધર્મસ્વામિના સર્વજ્ઞેન - યો ભિક્ષવઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ, સ ધર્મં પશ્યતિ । યો ધર્મં પશ્યતિ, સ બુદ્ધં પશ્યતિ ઇતિ, તત્ર કતમઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો નામ? પ્રતીત્યસમુત્પાદો નામ યદિદમ્ - અસ્મિન્ સતિ ઇદં ભવતિ, અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે । યદુત અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ । સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ । નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ । ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા । તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમ્ । ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ । ભવપ્રત્યયા જાતિ । જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવન્તિ । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ । તત્ર અવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારનિરોધઃ । સંસ્કારનિરોધાદ્વિજ્ઞાનનિરોધઃ । વિજ્ઞાનનિરોધાન્નામરૂપનિરોધઃ । નામરૂપનિરોધાત્ ષડાયતનનિરોધઃ । ષડાયતનનિરોધાત્ સ્પર્શનિરોધઃ । સ્પર્શનિરોધાત્ વેદનાનિરોધઃ । વેદનાનિરોધાત્ તૃષ્ણાનિરોધઃ । તૃષ્ણાનિરોધાદુપાદાનનિરોધઃ । ઉપાદાનનિરોધાદ્ભવનિરોધઃ । ભવનિરોધાજ્જાતિનિરોધઃ । જાતિનિરોધાજ્જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા નિરુધ્યન્તે । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય નિરોધો ભવતિ । અયમુચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદો ભગવતા ॥
કતમો ધર્મઃ? આર્યાષ્ટાઙ્ગિકો માર્ગઃ । તદ્યથા - સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ સમ્યગ્વાક્ સમ્યક્કર્માન્તઃ સમ્યગાજીવઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિઃ । અયમુક્તો ભગવતા આર્યાષ્ટાઙ્ગિકો માર્ગઃ ફલલાભનિર્વાણૈકસંગૃહીતો ધર્મઃ ॥
તત્ર કતમો બુદ્ધો ભગવાન્? યઃ સર્વધર્માવબોધાદ્બુદ્ધ ઉચ્યતે, સ આર્યપ્રજ્ઞાનેત્રઃ ધર્મકાયસમન્વિતઃ શૈક્ષાશૈક્ષધર્માનિમાન્ પશ્યતિ ॥
તત્ર કથં પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ? ઇહોક્તં ભગવતા - ય ઇમં પ્રતીત્યસમુત્પાદં સતતસમિતમ્, અજીવં નિર્જીવં યથાવદવિપરીતમજાતમભૂતમકૃતમસંસ્કૃતમપ્રતિઘમનાલમ્બનં શિવમભયમનાહાર્યમવ્યયમવ્યુપશમસ્વભાવં પશ્યતિ, (સ ધર્મં પશ્યતિ) । યસ્તુ એવં ધર્મં ( શાલ્સૂ, વૈદ્ય 101 ) સતતસમિતમજીવં નિર્જીવં યથાવદવિપરીતમજાતમભૂતમકૃતમસંસ્કૃતમપ્રતિઘમનાલમ્બનં શિવમનાહાર્યમવ્યયમવ્યુપશમસ્વભાવં પશ્યતિ, સો ઽનુત્તરધર્મશરીરં બુદ્ધં પશ્યતિ । આર્યધર્માભિસમયે સમ્યગ્જ્ઞાનોપનયેનૈવ ॥
પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ કસ્માદુચ્યતે? સહેતુકઃ સપ્રત્યયો નાહેતુકો નાપ્રત્યયઃ, તસ્માત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇત્યુચ્યતે । તત્ર ભગવતા પ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણં સંક્ષેપેણોક્તમિદંપ્રત્યયતાફલમ્ । ઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા સ્થિતૈવેષા ધર્માણાં ધર્મતા યાવદ્યૈષા ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા પ્રતીત્યસમુત્પાદસમતા તથતા અવિપરીતતથતા અનન્યતથતા ભૂતતા સત્યતા અવિપરીતતા અવિપર્યયતા ઇતિ ॥
અથ ચ પુનરયં પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામુત્પદ્યતે । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્? યદિદં હેતૂપનિબન્ધતઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચ । સો ઽપિ દ્વિવિધો દ્રષ્ટવ્યઃ - બાહ્યશ્ચ આધ્યાત્મિકશ્ચ । તત્ર બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ કતમાઃ? યદિદં બીજાદઙ્કુરઃ । અઙ્કુરાત્પત્રમ્ । પત્રાત્કાણ્ડમ્ । કાણ્ડાન્નાલમ્ । નાલાદ્ગણ્ડઃ । ગણ્ડાદ્ગર્ભમ્ । ગર્ભાચ્છૂકઃ । શૂકાત્પુષ્પમ્ । પુષ્પાત્ ફલમ્ । અસતિ બીજે અઙ્કુરો ન ભવતિ, યાવદસતિ પુષ્પે ફલં ન ભવતિ । સતિ તુ બીજે અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ, એવં યાવત્ સતિ પુષ્પે ફલસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । તત્ર બીજસ્ય નૈવં ભવતિ - અહમઙ્કુરમભિનિર્વર્તયામીતિ । અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં બીજેનાભિનિર્વર્તિત ઇતિ । એવં યાવત્ પુષ્પસ્ય નૈવં ભવતિ - અહં ફલમભિનિર્વર્તયામીતિ । ફલસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં પુષ્પેણાભિનિર્વર્તિતમિતિ । અથ પુનઃ બીજે સતિ અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । એવં યાવત્ પુષ્પે સતિ ફલસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । એવં બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥

કથં બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ? ષણ્ણાં ધાતૂના સમુદાયાત્ । કતમેષાં ષણ્ણાં સમવાયાત્? યદિદં પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશઋતુધાતુસમવાયાદ્બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્ર પૃથિવીધાતુર્બીજસ્ય સંધારણકૃત્યં કરોતિ । અબ્ધાતુર્બીજં સ્નેહયતિ । તેજોધાતુર્બીજં પરિપાચયતિ । વાયુધાતુર્બીજમભિનિર્હરતિ । આકાશધાતુર્બીજસ્યાનાવરણકૃત્યં કરોતીતિ । ઋતુરપિ બીજસ્ય પરિણામનાકૃત્યં કરોતિ । અસત્સુ એષુ પ્રત્યયેષુ બીજાદઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ન ભવતિ । યદા બાહ્યશ્ચ પૃથિવીધાતુરવિકલો ભવતિ, એવમપ્તેજોવાય્વાકાશઋતુધાતવશ્ચાવિકલા ભવન્તિ, તતઃ સવષાં સમવાયાદ્બીજે નિરુધ્યમાને અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । તત્ર પૃથિવીધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં બીજસ્ય સંધારણકૃત્યં કરોમ્ઃતિ । એવમબ્ધાતોરપિ નૈવં ભવતિ - અહં બ્ઃજં સ્નેહયામ્ઃતિ । તેજોધાતોરપિ નૈવં ભવતિ - અહં બ્ઃજં પરિપાચયામ્ઃતિ । વાયુધાતોરપિ નૈવં ભવતિ - અહં બ્ઃજમભિનિર્હરામ્ઃતિ । આકાશધાતોરપિ નૈવં ભવતિ - અહં બ્ઃજસ્યાનાવરણકૃત્યં કરોમ્ઃતિ । ઋતોરપિ નૈવં ભવતિ - અહં બ્ઃજસ્ય પરિણામનાકૃત્યં કરોમ્ઃતિ । બ્ઃજસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં બ્ઃજં (અઙ્કુરં?) અભિનિર્વર્તયામ્ઃતિ । અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહમેભિઃ પ્રત્યયૈરભિ નિ ર્વર્તિત ( શાલ્સૂ, વૈદ્ય 102 ) ઇતિ । અથ પુનઃ સત્સુ એતેષુ પ્રત્યયેષુ બ્ઃજે નિરુધ્યમાને અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિએભવતિ । એવં યાવત્ પુષ્પે સતિ ફલસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । સ ચ અઙ્કુરો ન સ્વયંકૃતો ન પરકૃતો નોભયકૃતો નેશ્વરકૃતો ન કાલપરિણામિતો ન પ્રકૃતિસંભૂતો (ન ચૈકકારણાધ્ઃનો) નાપ્યહેતુસમુત્પન્નઃ । અથ પુનઃ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશઋતુધાતુસમવાયાદ્ બ્ઃજે નિરુધ્યમાને અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । એવં બાહ્યસ્ય પ્રત્ઃત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
તત્ર બાહ્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિરાકારૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? ન શાશ્વતતઃ, નોચ્છેદતઃ, ન સંક્રાન્તિતઃ, પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ, તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચ । કથં ન શાશ્વતત ઇતિ? યસ્માદન્યો ઽઙ્કુરઃ અન્યદ્બીજમ્ । ન ચ ય એવાઙ્કુરઃ તદેવ બીજમ્ । ન ચ નિરુદ્ધાદ્બીજાદઙ્કુર ઉત્પદ્યતે નાપ્યનિરુદ્ધાત્ । બીજં પુનર્નિરુધ્યતે, તદૈવાઙ્કુરશ્ચોત્પદ્યતે । તસ્માન્ન શાશ્વતતઃ । કથં નોચ્છેદતઃ? ન ચ પૂર્વનિરુદ્ધાદ્ બીજાદઙ્કુરો નિષ્પદ્યતે । નાપ્યનિરુદ્ધાત્ । અપિ ચ બીજં ચ નિરુધ્યતે, તસ્મિન્નેવ સમયે અઙ્કુર ઉત્પદ્યતે તુલાદણ્ડોન્નામાવનામવત્ । અતો નોચ્છેદતઃ ॥ કથં ન સંક્રાન્તિતઃ? વિસદૃશો બીજાદઙ્કુર ઇતિ । અતો ન સંક્રાન્તિતઃ ॥ કથં પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ? પરીત્તં બીજમુપ્યતે, વિપુલફલમભિનિર્વર્તયતીતિ । અતઃ પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ ॥ કથં તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતઃ? યાદૃશં બીજમુપ્યતે, તાદૃશં ફલમભિનિર્વર્તયતીતિ । અતસ્તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચેતિ ॥ એવં બાહ્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિરાકારૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
એવમાધ્યાત્મિકો ઽપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામુત્પદ્યતે । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્? યદિદં હેતૂપનિબન્ધતઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચ । તત્રાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ કતમઃ? યદિદમવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ, યાવજ્જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિતિ । અવિદ્યા ચેન્નાભવિષ્યત્, નૈવ સંસ્કારાઃ પ્રજ્ઞાસ્યન્તે । એવં યાવજ્જાતિશ્ચેન્નાભવિષ્યત્, જરામરણં ન પ્રજ્ઞાસ્યતે । અથ સત્યામવિદ્યાયાં સંસ્કારાણામભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । એવં યાવજ્જાત્યાં સત્ત્યાં જરામરણસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । તત્ર અવિદ્યાયા નૈવં ભવતિ - અહં સંસ્કારાનભિનિર્વર્તયામીતિ । સંસ્કારાણામપિ નૈવં ભવતિ - વયમવિદ્યયા અભિનિર્વતિતા ઇતિ । એવં યાવજ્જાતેરપિ નૈવં ભવતિ - અહં જરામરણમભિનિર્વર્તયામીતિ । જરામરણસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં જાત્યાભિનિર્વર્તિતમિતિ । અથ ચ સત્યામવિદ્યાયાં સંસ્કારાણામભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । એવં યાવજ્જાત્યાં સત્યાં જરામરણસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । એવમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
કથમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ? ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્ । કતમેષાં ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્? યદિદં પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતૂનાં સમવાયાદાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્ર આધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ? યો ઽયં કાયસ્ય સંશ્લેષતઃ કઠિનભાવમભિનિર્વર્તયતિ, અયમુચ્યતે પૃથિવીધાતુઃ । યઃ કાયસ્ય અનુપરિગ્રહકૃત્યં કરોતિ, અયમુચ્યતે ઽબ્ધાતુઃ । યં કાયસ્ય અશિતપીતભક્ષિતં પરિપાચયતિ, ( શાલ્સૂ, વૈદ્ય 103 ) અયમુચ્યતે તેજોધાતુઃ । યં કાયસ્ય આશ્વાસપ્રશ્વાસકૃત્યં કરોતિ, અયમુચ્યતે વાયુધાતુઃ । યં કાયસ્યાન્તઃશૌષિર્યમભિનિર્વર્તયતિ, અયમુચ્યતે આકાશધાતુઃ । ય કાયસ્ય નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ, નડકલાપયોગેન, પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયસંયુક્તં સાસ્રવં ચ મનોવિજ્ઞાનમ્, અયમુચ્યતે વિજ્ઞાનધાતુઃ । તત્ર અસતામેષાં પ્રત્યયાનાં કાયસ્યોત્પત્તિર્નં ભવતિ । યદા આધ્યાત્મિકઃ પૃથિવીધાતુરવિકલો ભવતિ, એવમપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતવશ્ચ અવિકલા ભવન્તિ, તતઃ સર્વેષાં સમવાયાત્ કાયસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । તત્ર પૃથિવીધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્ય સંશ્લેષતઃ કઠિનભાવમભિનિર્વર્તયામીતિ । અબ્ધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્ય અનુપરિગ્રહકૃત્યં કરોમીતિ । તેજોધાતોરપિ નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્ય અશિતપીતભક્ષિતં પરિપાચયામીતિ । વાયુધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્ય આશ્વાસપ્રશ્વાસકૃત્યં કરોમીતિ । આકાશધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્યાન્તઃશૌષિર્યમભિનિર્વર્તયામીતિ । વિજ્ઞાનધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્ય નામરૂપમભિનિર્વર્તયામીતિ । કાયસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જનિત ઇતિ । અથ ચ સત્સુ એષુ પ્રત્યયેષુ કાયસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ ॥
તત્ર પૃથિવીધાતુર્નાત્મા ન સત્ત્વો ન જીવો ન જન્તુઃ ન મનજો ન માનવો ન સ્ત્રી ન પુમાન્ ન નપુંસકં ન ચાહં ન મમ ન ચાન્યસ્ય કસ્યચિત્ । એવમબ્ધાતુસ્તેજોધાતુર્વાયુધાતુરાકાશધાતુર્વિજ્ઞાનધાતુઃ નાત્મા ન સત્ત્વો ન જીવો ન જન્તુઃ ન મનુજો ન માનવો ન સ્ત્રી ન પુમાન્ ન નપુંસકં ન ચાહં ન મમ ન ચાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥

તત્ર અવિદ્યા કતમા? યા એષામેવ ષણ્ણાં ધાતૂનામેકસંજ્ઞા પિણ્ડસંજ્ઞા નિત્યસંજ્ઞા ધ્રુવસંજ્ઞા શાશ્વતસંજ્ઞા સુખસંજ્ઞા આત્મસંજ્ઞા સત્ત્વજીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલસંજ્ઞા મનુજમાનવસંજ્ઞા અહંકારમમકારસંજ્ઞા, એવમાદિ વિવિધમજ્ઞાનમ્ । ઇયમુચ્યતે અવિદ્યેતિ । એવમવિદ્યાયાં સત્યાં વિષયેષુ રાગદ્વેષમોહાઃ પ્રવર્તન્તે । તત્ર યે રાગદ્વેષમોહા વિષયેષુ, અમી(અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ) સંસ્કારા ઇત્યુચ્યન્તે । વસ્તુપ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનસહભુવશ્ચત્વારઃ સ્કન્ધા અરૂપિણઃ ઉપાદાનાખ્યાઃ તન્નામ । રૂપં ચત્વારિ મહાભૂતાનિ તાનિ ચોપાદાય રૂપમ્ । તચ્ચ નામ તચ્ચ રૂપમૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય તન્નામરૂપમ્ । નામરૂપસંનિશ્રિતાનિ ઇન્દ્રિયાણિ ષડાયતનમ્ । ત્રયાણાં ધર્માણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શાનુભવો વેદના । વેદનાધ્યવસાનં તૃષ્ણા । તૃષ્ણાવૈપુલ્યમુપાદાનમ્ । ઉપાદાનનિર્જાતં પુનર્ભવજનકં કર્મ ભવઃ । ભવહેતુકઃ સ્કન્ધપ્રાદુર્ભાવો જાતિઃ । જાતસ્ય સ્કન્ધપરિપાકો જરા । જીર્ણસ્ય સ્કન્ધસ્ય વિનાશો મરણમ્ । મ્રિયમાણસ્ય સંમૂઢસ્ય સાભિષ્વઙ્ગસ્ય અન્તઃપરિદાહઃ શોકઃ । શોકોત્થમાલપનં પરિદેવઃ । પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયસંયુક્તમસાતમનુભવનં દુઃખમ્ । મનસિકારસંયુક્તં માનસં દુઃખં દૌર્મનસ્યમ્ । યે ચાપિ અન્યે એવમાદયઃ ક્લેશાઃ, તે ઉપાયાસા ઇતિ ॥
તત્ર મહાન્ધકારાર્થેન અવિદ્યા । અભિસંસ્કારાર્થેન સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાપનાર્થેન વિજ્ઞાનમ્ । અન્યોન્યોપસ્તમ્ભનાર્થેન નામરૂપમ્ । આયદ્વારાર્થેન ષડાયતનમ્ । સ્પર્શનાર્થેન સ્પર્શઃ । અનુભવનાર્થેન વેદના । પરિતર્ષણાર્થેન તૃષ્ણા । ઉપાદાનર્થેન ઉપાદાનમ્ । પુનર્ભવજનનાર્થેન ભવઃ । સ્કન્ધપ્રાદુર્ભાવાર્થેન જાતિઃ । સ્કન્ધપરિપાકાર્થેન જરા । વિનાશા ર્થે ન ( શાલ્સૂ, વૈદ્ય 104 ) મરણમ્ । શોચનાર્થેન શોકઃ । વચનપરિદેવનાર્થેન પરિદેવઃ । કાયસંપીડનાર્થેન દુઃખમ્ । ચિત્તસંપીડનાર્થેન દૌર્મનસ્યમ્ । ઉપક્લેશાર્થેન ઉપાયાસાઃ ॥
પુનરપરમ્ - તત્ત્વે ઽપ્રતિપત્તિર્મિથ્યાપ્રતિપત્તિરજ્ઞાનમવિદ્યા । એવમવિદ્યાયાં સત્યાં ત્રિવિધાઃ સંસ્કારા અભિનિર્વર્તન્તે - પુણ્યોપગા અપુણ્યોપગા આનેઞ્જ્યોપગાઃ । તત્ર પુણ્યોપગાનાં સંસ્કારાણાં પુણ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । અપુણ્યોપગાનાં સંસ્કારાણામપુણ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । આનેઞ્જ્યોપગાનાં સંસ્કારાણામાનેઞ્જ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । ઇદમુચ્યતે સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમિતિ । વિજ્ઞાનસહભુવશ્ચત્વારો ઽરૂપિણઃ સ્કન્ધા નામરૂપમ્ । તદ્વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમુચ્યતે । નામરૂપવિવૃદ્ધ્યા ષડ્ભિરાયતનદ્વારૈઃ કૃત્યક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તે । તન્નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમિત્યુચ્યતે । ષડ્ભ્યશ્ચાયતનેભ્યઃ ષટ્ સ્પર્શકાયાઃ પ્રવર્તન્તે । અયં ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે । યજ્જાતીયઃ સ્પર્શો ભવતિ, તજ્જાતીયા વેદના પ્રવર્તતે । ઇયમુચ્યતે સ્પર્શપ્રત્યયા વેદનેતિ । યસ્તાં વેદનાં વિશેષેણાસ્વાદયતિ અભિનન્દતિ અધ્યવસ્યતિ અધ્યવસાય તિષ્ઠતિ, સા વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણેત્યુચ્યતે । આસ્વાદનાભિનન્દનાધ્યવસાનાધ્યવસાયસ્થાનાદાત્મપ્રિયરૂપસાતરૂપૈર્વિયોગો મા ભૂદિતિ નિત્યમપરિત્યાગાય યૈવં પ્રાર્થના, ઇદમુચ્યતે તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમ્ । એવં પ્રાર્થયમાનઃ પુનર્ભવજનકં કર્મ સમુત્થાપયતિ કાયેન વાચા મનસા ચ, સ ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવ ઇત્યુચ્યતે । તત્કર્મનિર્જાતાનાં પઞ્ચસ્કન્ધાનામભિનિર્વૃત્તિર્યા, સા ભવપ્રત્યયા જાતિરિત્યુચ્યતે । જાત્યાભિનિર્વૃત્તાનાં સ્કન્ધાનામુપચયનપરિપાકાદ્વિનાશો ભવતિ, તદિદં જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિત્યુચ્યતે ॥
એવમયં દ્વાદશાઙ્ગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ અન્યોન્યહેતુકઃ અન્યોન્યપ્રત્યયઃ । ન નિત્યો નાનિત્યો ન સંસ્કૃતો નાસંસ્કૃતો નાહેતુકો નાપ્રત્યયો ન વેદયિતા ન ક્ષયધર્મો ન વિનાશધર્મો ન નિરોધધર્મો ઽનાદિકાલપ્રવૃત્તો ઽનુચ્છિન્નો ઽપ્રવર્તતે નદીસ્રોતવત્ ॥
યદ્યયં દ્વાદશાઙ્ગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽન્યોન્યહેતુકો ઽન્યોન્યપ્રત્યયઃ, ન નિત્યો નાનિત્યો ન સંસ્કૃતો નાસંસ્કૃતો નાહેતુકો નાપ્રત્યયો ન વેદયિતા ન ક્ષયધર્મો ન વિનાશધર્મો ન નિરોધધર્મો ઽનાદિકાલપ્રવૃત્તો ઽનુચ્છિન્નો ઽનુપ્રવર્તતે નદીસ્રોતવત્, અથ ચ ઇમાન્યસ્ય દ્વાદશાઙ્ગસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય ચત્વારિ અઙ્ગાનિ સંઘાતક્રિયાયૈ હેતુત્વેન પ્રવર્તન્તે । કતમાનિ ચત્વારિ? યદુત અવિદ્યા તૃષ્ણા કર્મ વિજ્ઞાનં ચ । તત્ર વિજ્ઞાનં બીજસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । કર્મ ક્ષેત્રસ્વભાવેન હેતુઃ । અવિદ્યા તૃષ્ણા ચ ક્લેશસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । તત્ર કર્મક્લેશા વિજ્ઞાનબીજં જનયન્તિ । તત્ર કર્મ વિજ્ઞાનબીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોતિ । તૃષ્ણા વિજ્ઞાનબીજં સ્નેહયતિ । અવિદ્યા વિજ્ઞાનબીજમવકિરતિ । અસતામેષાં પ્રત્યયાનાં વિજ્ઞાનબીજસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ન ભવતિ । તત્ર કર્મણો નૈવં ભવતિ - અહં વિજ્ઞાનબીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોમીતિ । તૃષ્ણાયા અપિ નૈવં ભવતિ - અહં વિજ્ઞાનબીજં સ્નેહયામીતિ । અવિદ્યાયા અપિ નૈવં ભવતિ - અહં વિજ્ઞાનબીજમવકિરામીતિ । વિજ્ઞાનબીજસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જનિતમિતિ । અથ ચ વિજ્ઞાનબીજં કર્મક્ષેત્રપ્રતિષ્ઠિતં તૃષ્ણાસ્નેહાભિષ્યન્દિતમવિદ્યયા સ્વવકીર્ણં વિરોહતિ । તત્રતત્ર ઉપપત્ત્યાયતનપ્રતિસંધૌ માતુઃકુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ । સ ચ નામરૂપાઙ્કુરો ન સ્વયંકૃતો ન પરકૃતો નોભયકૃતો ( શાલ્સૂ, વૈદ્ય 105 ) નેશ્વરકૃતો ન કાલપરિણામિતો ન પ્રકૃતિસંભૂતો ન ચૈકકારણાધીનો નાપ્યહેતુસમુત્પન્નઃ । અથ ચ માતાપિતૃસંયોગદૃતુસમવાયાદન્યેષાં ચ પ્રત્યયાનાં સમવાયાત્ તત્ર તત્ર આસ્વાદવિદ્ધં વિજ્ઞાનબીજમુપપત્ત્યાયતનપ્રતિસંઘૌ માતુઃ કુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ, અસ્વામિકેષુ ધર્મેષુ અમમેષુ અપરિગ્રહેષુ આકાશસમેષુ માયાલક્ષણસ્વભાવેષુ હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । તદ્યથા - પઞ્ચભિઃ કારણૈઃ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? યદુત ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપં ચ આલોકં ચ આકાશં ચ તજ્જમનસિકારં ચ પ્રતીત્ય ઉત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ । તત્ર ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુરાશ્રયકૃત્યં કરોતિ । રૂપં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય આલમ્બનકૃત્યં કરોતિ । આલોકઃ અવભાસકૃત્યં કરોતિ । આકાશમનાવરણકૃત્યં કરોતિ । તજ્જમનસિકારઃ સમન્વાહારકૃત્યં

કરોતિ । અસતામેષાં પ્રત્યયાનાં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં નોત્પદ્યતે । યદા તુ ચક્ષુરાધ્યાત્મિકમાયતનમવિકલં ભવતિ, એવં રૂપાલોકાકાશતજ્જમનસિકારાશ્ચ અવિકલા ભવન્તિ, તતઃ સર્વેષાં સમવાયાચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । તત્ર ચક્ષુષો નૈવં ભવતિ - અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયકૃત્યં કરોમીતિ । રૂપસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય આલમ્બનકૃત્યં કરોમીતિ । આલોકસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય અવભાસકૃત્યં કરોમીતિ । આકાશસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય અનાવરણકૃત્યં કરોમીતિ । તજ્જમનસિકારસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય સમન્વાહારકૃત્યં કરોમીતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જનિતમિતિ । અથ ચ પુનઃ સત્સુ એષુ પ્રત્યયેષુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ । એવં શેષાણામિન્દ્રિયાણાં યથાયોગં યોજ્યમ્ ॥
તત્ર ન કશ્ચિદ્ધર્મો ઽસ્માલ્લોકાત્ પરલોકં સંક્રામતિ । અસ્તિ ચ કર્મફલપ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ, હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । તદ્યથા સુપરિશુદ્ધે આદર્શમણ્ડલે મુખપ્રતિબિમ્બકં દૃશ્યતે । ન ચ તત્ર આદર્શમણ્ડલે મુખં સંક્રામતિ । અસ્તિ ચ મુખપ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ, હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । એવમસ્માલ્લોકાત્ ન કશ્ચિત્ ચ્યુતઃ, નાપ્યન્યત્રોપપન્નઃ । અસ્તિ ચ કર્મફલપ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ, હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । તદ્યથા ચન્દ્રમણ્ડલં ચત્વારિંશદ્યોજનશતમૂર્ધ્વં વ્રજતિ । અથ ચ પુનઃ પરીત્તે ઽભ્યુદકભાજને ચન્દ્રસ્ય પ્રતિબિમ્બં દૃશ્યતે । ન ચ ચન્દ્રમણ્ડલં તસ્માત્સ્થાનાચ્ચ્યુતમ્, પરીત્તે ઉદકસ્ય ભાજને સંક્રાન્તં ભવતિ । અસ્તિ ચ ચન્દ્રમણ્ડલપ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ, હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । એવમસ્માલ્લોકાન્ન કશ્ચિત્ ચ્યુતઃ, નાપ્યન્યત્રોપપન્નઃ । અસ્તિ ચ કર્મફલપ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ, હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ ॥
તદ્યથા અગ્નિરુપાદાનપ્રત્યયે સતિ જ્વલતિ, ઉપાદાનવૈકલ્યાન્ન જ્વલતિ, એવમેવ કર્મક્લેશજનિતં વિજ્ઞાનબીજં તત્ર તત્ર ઉપપત્ત્યાયતનપ્રતિસંઘૌ માતુઃ કુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ, અસ્વામિકેષુ ધર્મેષુ અમમેષુ અપરિગ્રહેષુ આકાશસમેષુ માયાલક્ષણસ્વભાવેષુ હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । એવં આધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
તત્ર આધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિરાકારૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? ન શાશ્વતતઃ, નોચ્છેદતઃ, ન સંક્રાન્તિતઃ, પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તતઃ, તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચેતિ । કથં ન શાશ્વતતઃ? યસ્માદન્યે મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધાઃ, અન્યે ઔપપત્ત્યં શિ કાઃ ( શાલ્સૂ, વૈદ્ય 106 ) સ્કન્ધાઃ, ન તુ ય એવં મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધાઃ, ત એવ ઔપપત્ત્યંશિકાઃ । અપિ તુ મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધા નિરુધ્યન્તે, તસ્મિન્નેવ ચ સમયે ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । અતો ન શાશ્વતતઃ ॥ કથં નોચ્છેદતઃ? ન ચ પૂર્વનિરુદ્ધેષુ મારણાન્તિકેષુ સ્કન્ધેષુ ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ, નાપ્યનિરુદ્ધેષુ । અપિ તુ મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધા નિરુધ્યન્તે, તસ્મિન્નેવ ચ સમયે ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ તુલાદણ્ડોન્નામાવનામવત્ । અતો નોચ્છેદતઃ ॥ કથં ન સંક્રાન્તિતઃ? વિસદૃશાઃ સત્ત્વનિકાયાઃ સભાગાયાં જાત્યાં જાતિમભિનિર્વર્તયન્તિ । અતો ન સંક્રાન્તિતઃ । કથં પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ? પરીત્તં કર્મ ક્રિયતે, વિપુલઃ ફલવિપાકો ઽનુભૂયતે । અતઃ પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ ॥ કથં તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતઃ? યથાવેદનીયં કર્મ ક્રિયતે, તથાવેદનીયો વિપાકો ઽનુભૂયતે । અતસ્તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચ ॥ એવમાધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિરાકારૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
યઃ કશ્ચિદ્ ભદન્ત શારિપુત્ર ઇમં પ્રતીત્યસમુત્પાદં ભગવતા સમ્યક્પ્રણીતમેવં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા સતતસમિતમજીવં નિર્જીવં યથાવદવિપરીતમજાતમભૂતમકૃતમસંસ્કૃતમપ્રતિઘમનાલમ્બં શિવમભયમનાહાર્યમવ્યયમવ્યુપશમસ્વભાવં પશ્યતિ, અસતઃ તુચ્છતઃ રિક્તતઃ અસારતઃ રોગતઃ ગણ્ડતઃ શલ્યતઃ અઘતઃ અનિત્યતઃ દુઃખતઃ શૂન્યતઃ અનાત્મતઃ સમનુપશ્યતિ, ન સ પૂર્વાન્તં પ્રતિસરતિ - કિં ન્વહમભૂવમતીતે ઽધ્વનિ, કથં ન્વહમભૂવમતીતે ઽધ્વનિ ઇતિ । અપરાન્તં વા ન પુનઃ પ્રતિસરતિ - કિં ન્વહં ભવિષ્યામ્યનાગતે ઽધ્વનિ, આહોસ્વિન્ન ભવિષ્યામ્યનાગતે ઽધ્વનિ, કો નુ ભવિષ્યામ્યનાગતે ઽધ્વનિ, કથં નુ ભવિષ્યામ્યનાગતે ઽધ્વનિ ઇતિ । પ્રત્યુત્પન્નં વા પુનર્નં પ્રતિસરતિ - કિં ન્વિદમ્, કથં ન્વિદમ્, કે સન્તઃ કે ભવિષ્યામઃ, ઇમે સત્ત્વાઃ કુત આગતાઃ, ઇતશ્ચ્યુતાઃ કુત્ર ગમિષ્યન્તીતિ । યાનિ એકેષાં શ્રમણબ્રાહ્મણાનાં પૃથગ્ લોકે દૃષ્ટિગતાનિ ભવિષ્યન્તિ, તદ્યથા - આત્મવાદપ્રતિસંયુક્તાનિ સત્ત્વવાદપ્રતિસંયુક્તાનિ જીવવાદપ્રતિસંયુક્તાનિ પુદ્ગલવાદપ્રતિસંયુક્તાનિ કૌતુકમઙ્ગલવાદપ્રતિસંયુક્તાનિ ઉન્મિઞ્જિતાનિ નિમિઞ્જિતાનિ ચ, તાન્યસ્ય તસ્મિન્ સમયે પ્રહીણાનિ ભવન્તિ પરિજ્ઞાતાનિ સમુચ્છિન્નમૂલાનિ તાલમસ્તકવદનાભાસગતાનિ આયત્યામનુત્પાદાનિરોધધર્માણિ ॥
યો ભદન્ત શારિપુત્ર એવંવિધધર્મક્ષાન્તિસમન્વિતઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં સમ્યગવગચ્છતિ, તસ્ય તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિત્ પુરુષદમ્યસારથિરનત્તરઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્ સમ્યક્સંબોધિં વ્યાકરોતિ - સમ્યક્સંબુદ્ધો બુદ્ધો ભવિષ્યસીતિ । મૈત્રેયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવમુક્તમ્ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો મૈત્રેયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભાષિતમભિનન્દ્ય અનુપ્રમોદ્ય ઉત્થાયાસનાત્ પ્રક્રાન્તઃ । પ્રક્રાન્તાસ્તે ચ ભિક્ષવઃ ॥
આર્યશાલિસ્તમ્બં નામ મહાયાનસૂત્રં સંપૂર્ણમ્ ॥