શાલિસ્તમ્બકમહાયાનસૂત્રટીકા · ભાગ 110

આર્યશાલિસ્તમ્બકમહાયાનસૂત્રટીકા
(સંસ્કૃત - પુનરુદ્ધારઃ)
ભારતીયભાષાયામ્ - આર્યશાલિસ્તમ્બકમહાયાનસૂત્રટીકા ।
ભોટભાષાયામ્ - હ્ફગસ્પા - સલુ - જઙપા - શેસ્વ્યવા - થેગ્પા - છેનપોઈ - દોઈ - ગ્યાછેર્ બ્શદ્પા
અથ શાલિસ્તમ્બવિભાષાયાઃ પ્રથમં પટલમ્
નમ આર્યમઞ્જુશ્રીકુમારભૂતાય ।
તત્ર ઽઅનન્તાચિન્ત્યગુણ્યં હિઽ ઇત્યાદિષુ અનન્તગુણ્યમિતિ ગુણં હિ બલાભયાસંસૃષ્ટાદિગુણાર્થે દેવમનુષ્યૈઃ પરિચેયત્વાત્, સેવ્યત્વાત્, અભ્યસનીયત્વાદ્, ભાવનીયત્વાત્, સાક્ષાત્કરણીયત્વાત્ પ્રાપ્તકરણીયત્વાચ્ચ ગુણાઃ । તે ગુણાસ્તુ બહવઃ । અનન્તાચિન્ત્યેતિ સમસ્તં પદમ્ । અચિન્ત્યગુણત્વં તુ શ્રાવક-પ્રત્યેકબુદ્ધ-સર્વ-પૃથગ્જન-સર્વતાર્કિકગણ-ચિત્તગોચરં સમતિક્રમણાત્ । તતઃ સો ઽનન્તાચિન્ત્યગુણ સમન્વિતઃ । કતમ ઇતિ ચેત્, ઉચ્યતે - સમ્બુદ્ધં કરુણાત્મકમ્ । ઇત્યુક્તમ્ । સમ્યગવિપર્યસ્તઞ્ચ બુદ્ધત્વાત્ સમ્બુદ્ધઃ । સર્વધર્માનિત્યત્વસ્ય દુઃખ-શૂન્ય-નૈરાત્મ્યાદિ-ધર્માન્-પુદ્ગલનૈરાત્મ્યસ્વભાવતયા યથાવદ્ અવબોધત્વાદ્ બુદ્ધઃ ।
પ્રફુલ્લકમલવદ્ બુદ્ધેર્વિકાસાદ્ બુદ્ધો, બોધત્વાદ્ વા બુદ્ધઃ । અજ્ઞાનનિદ્રા સુપ્તજગન્મધ્યે જાગ્રતપુરુષવત્, યથાવદવિપર્યસ્તસમ્યગ્જ્ઞાનોદયાદ્ બુદ્ધ ઇતિ । અથવાજ્ઞજનાવબોધનાદ્ બુદ્ધઃ । યથા - પરાધીનસ્ય સ્વયમેવ પ્રતિસંવેદન-ધર્મતત્ત્વાવ-બોધવદ્ ઉન્માર્ગભ્રાન્તચિત્તસ્ય સંસારાટવીકાન્તારે જન્મ-જરા-વ્યાધિ-મરણાદિ-પીડિતસ્ય વિવિધદર્શનગહનવને ક્લેશાશીવિષભયાપ્લુતાન ઇતસ્તતઃ પરિભ્રમતો ઽન્યાંશ્ચાપિ સન્માર્ગે સન્નિવેશ્ય મોક્ષાનુત્તરમહાનગરે પ્રવેશકારિત્વાદ્ બુદ્ધ ઇતિ ।
કરુણાત્મકમિતિ તુ કરુણસ્વભાવમ્ । ક્લેશકર્મદુઃખનિવારકત્વાત્ કરુણઃ । યસ્મિન્ કરુણાત્મકત્વં સ્વભાવતઃ સ કરુણાત્મકઃ । સ સમ્બુદ્ધઃ ; કરુણાત્મકતાયા અપિ ભૂતત્વાત્ સંબુદ્ધઃ કરુણાત્મકઃ । તસ્માત્ તં બુદ્ધં કરુણાત્મકં પ્રણિપત્ય શાલિસ્તમ્બમિતિ ઇત્યુક્તમ્ । પ્રણિપત્યેતિ સમ્યક્પૂજયિત્વા વન્દના-ગૌરવ-પ્રવણતયા પ્રણિપત્ય । પ્રણિપત્ય કિં કરોમીતિ ચેત્- શાલિસ્તમ્બમિતિ સૂત્રસ્ય ઉપનિબદ્ધશાસ્ત્રકારિકાં પ્રવક્ષ્યામિ । ઇત્યુક્તમ્ । તત્ર અનન્તાચિન્ત્યગુણ્યો હિ ઇત્યનેન સ્વાર્થસમ્પત્તિર્દર્શિતા । કરુણાત્મક ઇત્યનેન પરાર્થસમ્પત્તિરુક્તા । સમ્બુદ્ધં ઇતિ બુદ્ધો હિ (અધિગતાર્થત્વાત્) સર્વજ્ઞ એવ । ઽઅનન્તાચિન્ત્યગુણ્યં હિઽ ઇત્યનેન રાગાદિરહિતત્વમ્, ક્લેશોપક્લેશાનામગુણાનાં ગુણવિરોધત્વાત્ । તસ્માત્ તાદૃશં સર્વજ્ઞં વિરક્તં સમ્બુદ્ધં કરુણાત્મક ઇતિ યઃ સર્વંજાનન્ વીતરાગઃ, સ આચાર્યમુષ્ટેરભાવાદ્ અપરાન્ યથાવગતં ધર્મં દિશતિ । અનેન તુ પરહિતકારિત્વાત્ પરાર્થોપસમ્પદા દિષ્ટા । એવં સ્વપરાર્થોપસમ્પન્નં તં સમ્બુદ્ધં પ્રણમામિ । તથાપિ, વિવક્ષિતપદસ્ય વિદ્યમાનત્વાદ્ વિવક્ષુણા કિમિષ્યતે? ઇતિ પ્રશ્નઃ । ઉત્તરં - પ્રવક્ષ્યામિ । કિં વક્ષ્યામિ? ઉચ્યતે - શાલિસ્તમ્બસૂત્રોપનિબદ્ધ-શાસ્ત્ર-કારિકામ્ । શાસ્ત્રં રચયિતુમ્ આદૌ સમ્બન્ધ-પ્રયોજન-અભિધાનાભિધેયચતુષ્ટયં કિં ન નિર્વચનીયમ્?
અત્ર તદભાવાત્ તદારમ્ભણમ્ અનુચિતમ્ । અસમ્બદ્ધાદિત્વાત્ પ્રમત્તપ્રલાપવદ્ ઇત્યનારમ્ભણીયમિતિ ધર્મઃ । શાસ્ત્રમિતિ ધર્મી । ધર્મધર્મિસામાન્યં હિ પક્ષઃ । અસમ્બદ્ધાદિત્વાદિતિ હેતુઃ । અવબોધકત્વાત્ હેતુઃ, હેત્વર્થસ્ય તુ અવબોધકત્વાત્ । તસ્માત્ અસમ્બન્ધાદિત્વાદનારમ્ભણીયમિતિ । પ્રમત્તપ્રલાપવદિતિ ઉપમા । એવં વાદિને ઉચ્યતે - અસમ્બન્ધાદિત્વાદિતિ યદુક્તં ઇત્યુક્તહેતોરસિદ્ધમ્ ઉક્તાયામ્ અત્રોક્તૌ સમ્બન્ધાદયશ્ચત્વારઃ સન્ત્યેવ । તે ચ કતમે? ઉચ્યતે - શાલિસ્તમ્બસૂત્રોપનિબદ્ધ-શાસ્ત્રકારિકાયાઃ વક્ષ્યમાણત્વાદ્ અત્ર સમ્બન્ધઃ સ્યાદ્ એવ । શાલિસ્તમ્બસૂત્રમિતિ તીર્થિકાદ્યન્યેષુ ગ્રન્થવિશેષણતયા અનુપલબ્ધત્વાત્ શાસ્ત્રમિદં બુદ્ધસમ્બદ્ધમ્ । તસ્માત્ હેત્વએર્થો ઽસિદ્ધ એવ । સમ્બન્ધભાવશ્ચ પ્રયોજનસ્યાપ્યભાવે નાસ્તિ । તસ્માદુક્તમ્ અત્ર પ્રયોજનમ્ - હેતુપ્રત્યયાર્થાવગમાર્થં પુદ્ગલ-નૈરાત્મ્ય-ધર્મનૈરાત્મ્ય-ગ્રાહ્ય-ગ્રાહકાભાવાવ ગમાત્ ક્લેશજ્ઞેયાવરણં વિભજ્ય અનુત્તર-સમ્યક્સંબુદ્ધોપલબ્ધિઃ અત્ર પ્રયોજનમસ્ત્યેવ ।
તસ્માત્ સપ્રયોજનત્વાત્ ચિકિત્સાદિશાસ્ત્રવદ્ વિરચનીયમેવ । યદ્યદ્ સાર્થકં તત્ તત્ તુ વિરચનીયમ્ । યથા ચિકિત્સાદિશાસ્ત્રવદ્ ભૂતત્વાદ્ ઉપમાસિદ્ધિં વક્ષ્યામિ । અસ્યાભિધાનેન શાલિસ્તમ્બોપમયા આધ્યાત્મિક-બાહ્ય-પ્રતીત્યસમુત્પાદ-સમુપયોગાદ્ અનેનાભિધાનેન શાલિસ્તમ્બમિતિ ચાપિ ભવતિ । તસ્માદપિ અર્થો ઽસિદ્ધ એવ । અભિધેયમિતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય દ્વાદશાઙ્ગસ્ય સપ્રત્યયસ્ય પૃથક્તઃ યથાક્રમં લક્ષણવ્યવસ્થાપનાત્ કર્ત્રાદીન્ અહેતૂન્ પ્રતિકૂલહેતૂન્ ચ વિહાય ક્લેશોપક્લેશ પ્રહાણાત્ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદ્ય અનુત્તરધર્મકાયોપલમ્ભાદ્ ઇદમભિધેયમપ્યસ્ત્યેવ । તસ્માચ્ચ હેત્વર્થો ઽસિદ્ધ એવ । તસ્માત્ ચિકિત્સાદિશાસ્ત્રવદ્ ઇદં શાસ્ત્રં સમ્બન્ધાદિસમન્વિતત્વાદ્, આરમ્ભણીયમેવ। આરમ્ભણીયમિતિ ધર્મઃ । શાસ્ત્રમિતિ ચ ધર્મી । ધર્મધર્મિસાધારણો હિ પક્ષઃ । અત્ર ધર્મભાવાદ્ધર્મી છત્રીવત્ । તથા સત્યપિ શાસ્ત્રમારબ્ધું પ્રણામકરણં નિરર્થકમ્, પ્રયોજનાભાવાત્, કાકદન્તપરીક્ષાદિશાસ્ત્રવત્ ઇત્યસ્ય હેત્વર્થસ્ય સિદ્ધત્વં દર્શયિતુમુચ્યતે -
શાસ્ત્રારમ્ભણાય શાસ્તૃપૂજા કૃતા । કિમર્થમિતિ ચેત્, શાસ્ત્રે તત્ર ચ ગૌરવોત્પાદહેતુભૂતત્વાદ્, ધર્મશ્રવણે જાતગૌરવાણાં શ્રવણ-ચિન્તન-ભાવનાસુ ગૌરવં ભવતિ । અજાતગૌરવાણાં તુ અભૂતત્વાદ્ હેત્વર્થે ચ સિદ્ધ એવ । અપિ શિષ્ટાચાર-નયપ્રદર્શનાર્થં શાસ્ત્રારમ્ભે શાસ્તુઃ પૂજા કૃતા । અયં તુ સજ્જનવિદુષામ્ આચારો ઽસ્તિ । યદા કશ્ચિત્ પ્રયોજનારમ્ભણમવતરતિ પ્રથમમ્ ઇષ્ટદેવં પ્રણમ્ય વિશિષ્ટપ્રયોજનં પ્રવિશતિ, અભીષ્ટાર્થો ઽચિરં સિધ્યતિ, તસ્માદ્ અનેનાપિ શાસ્ત્રકારેણ તામેવ સદાચારનીતિમ્ અનુસરતા શાસ્ત્રારમ્ભણે સ્વશાસ્તુર્ગુણાભિધાનપૂર્વકં પ્રણામં કૃત્વા શાસ્ત્રવ્યાખ્યાનાવતારાદ્ અત્ર પ્રયોજનમસ્ત્યેવ । ઉચ્યતે - શાસ્ત્રારમ્ભે શાસ્ત્રે પ્રણામકરણમ્ ન નિષ્ફલમ્ શાસ્તરિ શાસ્ત્રેષુ ચ ગૌરવોત્પાદહેત્વર્થમ્, નાન્યથા । તતઃ શાસ્ત્રારમ્ભે શાસ્તુઃ પૂજનં વ્યવસ્થિતમેવ । તસ્માચ્ચ પરૈઃ શાસ્ત્રાદૌ પ્રણામકરણં નિષ્પ્રયોજનમ્ ઇતિ કિમુચ્યતે? તદ્ધેતોરસિદ્ધતાં દર્શયિતુમ્ કથિતમ્ । શાસ્ત્રમ્ આરબ્ધું પ્રણામકરણં તુ ચિકિત્સાદિશાસ્ત્રવત્ સપ્રયોજનમ્ એવ, ન ચ કાકદન્તપરીક્ષાવત્ । સ્વશાસ્તારં પ્રણમ્ય શાલિસ્તમ્બસૂત્રોપનિબદ્ધાં શાસ્ત્રકારિકાં પ્રવક્ષ્યામીતિ ઉક્તે । કતમા ચ સા ઇતિ ચેત્ - મુની રાજગૃહસ્યૈવ ઇત્યાદિ કથિતમ્ રાજગૃહં તુ રાજ્ઞો ગૃહમ્ રાજપ્રસાદ ઇત્યર્થઃ ।

ગૃધ્રનામકપર્વતે ઇતિ તુ ગૃધ્રકૂટપર્વતે । તસ્માદેવ સંગીતિસૂત્રે ઽએવં મયા શ્રુતમ્ ઇત્યુક્તમ્ । કસ્માચ્છ્રુતમિતિ । તસ્માદુક્તમ્ । ભગવતઃ એકસ્મિન્ સમયે ઇતિ એકસ્મિન્ સમયે । ભગવાન્ તુ ભગ્નવાન્ ઇતિ ભગવાન્ । કિં ભગ્નવાન્ ઇતિ ચેત્ । તસ્માદુક્તમ્ મારચતુષ્ટયમ્ । ક્લેશ-સ્કન્ધ-દેવપુત્ર-મૃત્યવો મારા ઇત્યાખ્યાતાઃ । કથં ભગ્ના ઇતિ? ઉચ્યતે - પ્રતિપક્ષજ્ઞાનોપલબ્ધેઃ । દર્શન-ભાવના-માર્ગાવતારનયેન ચતુઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિસપ્તત્રિંશદ્બોધિપાક્ષિકધર્મભાવનાક્રમેણ ચતુરાર્યસત્યભાવનાવિભાવનતયા સ્કન્ધતથતાપરિજ્ઞાનેન અનિત્ય-દુઃખ-શૂન્ય-નૈરાત્મ્યાદીનામ્ અવિપરીત-જ્ઞાનાન્વિતત્વાત્ પુદ્ગલધર્મયોર્નૈરાત્મ્ય-ગ્રાહ્યગ્રાહકાભાવ-કલ્પનાદ્ ઽઇદં ધાતુત્રયમપિ ચિત્તમાત્રમ્ઽ ઇતિ અવગમાત્ ક્લેશજ્ઞેયાવરણ-રહિતદ્વારેણ ક્લેશા ભગ્નાઃ । નિત્ય-સુખ-શુચિ-સાત્મ્યાવિપર્યાસચતુષ્ટયાદિરહિતઃ અનુત્તરધર્મકાય સંયુક્તો ઽપ્રતિષ્ઠિત નિર્વાણોપલબ્ધેઃ સ્કન્ધં મૃત્યુમારઞ્ચ જયતિ ।
સર્વધર્માન્ માયા-મરીચિ-ગન્ધર્વનગર-નિર્માણ-પ્રતિબિમ્બ-પ્રતિશ્રુત્ક-અલાતચક્ર-સ્વપ્નવત્ સ્વવબોધાત્ સંક્લેશાલયવિજ્ઞાન-વાસના-મલાપગતત્વાચ્ચ અભૂતસંકલ્પાન્ સમુચ્છિદ્ય મહામૈત્ર્યાદિ-બાણાક્ષેપેણ સસૈન્યં મકરધ્વજં પ્રહૃત્ય દેવપુત્રમારં પરાજયત । એવં ચતુર્મારભઞ્જનાદ્ ભગવાન્ ઇતિ । પુનશ્ચોક્તમ્ -
ચતુર્મારારિભગ્નત્વાદ્ ભવત્રયસમુદ્ગત-
ભાવ્યતીતપરિજ્ઞાનાદ્ ભવસ્થો ભગવાનિતિ ।
તાદૃશો ભગવાન્ રાજગૃહે ગૃધ્રકૂટપર્વતે વિહરતિસ્મ । કિમર્થ તન્નગરં રાજગૃહમિતિ ચેત્ । ઉચ્યતે - તન્નગરં પૂર્વં કુશીનગરમ્ ઇત્યાખ્યાતમ્ । યદા તન્નગરે કુપિતૈરમાનુષૈઃ પુનઃ પુનરગ્નિઃ ક્ષિપ્તસ્તદા રાજાવગત્ય આદિશત્, જ્ઞાનિનો નાગરિકાઃ । અદ્ય પ્રભૃતિ યસ્ય ગૃહં પ્રથમં અગ્નિના દહ્યતે, સ શીતવનં મહાશ્મશાનં ગત્વા ગૃહં નિર્માય વસેદ્ ઇત્યાજ્ઞાતવાન્ । તતશ્ચ કર્મપ્રત્યયવશેન આદૌ રાજપ્રાસાદો ઽગ્નિં પ્રાપ્તઃ । તતો રાજા અમાત્યાનાહૂયાદિશત્ - જ્ઞાનિન અમાત્યાઃ જાનન્તુ એવં, મયૈવ તન્નયપ્રજ્ઞાપાત્ મયૈવ તદતિક્રમો મયિ ન શોભતે, અનયત્વાત્ । જ્ઞાનિનો મન્ત્રિણઃ । શીતવને મહાશ્મશાનમધ્યે રાજપ્રાસાદો નિર્મીયતામ્ (અહં) તત્ર ગત્વા વત્સ્યામિ । તતો રાજ્ઞો વચનમાત્રેણ સર્વૈસ્તથા કૃતમ્ ।
તદા પ્રથમં રાજા તત્ર ગત્વા ઉવાસ । તતઃ પરૈરુષિતત્વાદ્ રાજગૃહમ્ ઇતિ નામોપચરિતમ્ । તત્ર રાજગૃહ-મહાનગરસ્ય પૂર્વોત્તરસીમાયાં ગૃધ્રકૂટનામક પર્વતે ઽસ્તિ । યસ્ય પર્વતસ્ય શિખરો ગૃધ્રશિરોવત્ સ ગૃધ્રકૂટપર્વત ઇત્યુચ્યતે । અથવા પાપેન મારેણ ગૃધ્રાકારમભિનિર્માય ભગવચ્ચીવરહરણારમ્ભે ભગવતો ઽધિષ્ઠાનેના - સામર્થ્યાત્ તત્રૈવ નિક્ષિપ્તં, તચ્ચીવરમ્ અદ્યાપિ પાષાણીભૂય ચતુષ્પુટિતચીવરમિવ અવતિષ્ઠતે । તદુપલક્ષિતઃ પર્વતો ગૃધ્રકૂટ ઇત્યુચ્યતે । મુનિઃ તદ્ગૃધ્રકૂટપર્વતે વિહરતિસ્મ । કિમેકાકી એવ? ઉચ્યતે । ન, ભિક્ષૂણાં બોધિસત્ત્વાનાં સંઘૈઃ સાર્ધં વ્યવસ્થિતઃ । ભિક્ષૂણાં અર્થાત્ ભિક્ષુસાર્ધમર્ધત્રયોદશભિઃ મહતા ભિક્ષુસઙ્ઘેન બોધિસત્ત્વાનાં ચ ઇતિ તુ સંબહુલૈશ્ચ બોધિસત્ત્વ-મહાસત્ત્વૈઃ સાર્ધમ્ । વ્યવસ્થિતસ્તુ ઉત્થાન-સંચક્રમણ-વ્યવસ્થિતિ-શયનાદિ-ચતુર્વિધ-ચર્યયા વ્યવસ્થિતઃ । કો ઽસા વિતિ? મુનિઃ । મુનિસ્તુ કાય-વાક્-ચિત્તૈર્મૌનિત્વાત્ । કાય-વાક્-ચિત્તાપ્રવૃત્તેર્મુનિઃ । કુત્ર ન પ્રવર્તતે? તસ્માદુક્તમ્ । કાય-વાક્ચિત્તદુશ્ચરિતે ન પ્રવર્તત ઇત્યર્થો દર્શિતઃ । અત્ર મૌનિત્વાન્ મુનિઃ । યુક્તાર્થાર્થાય દણ્ડિવદિતિ । અપિ ચ - કિમર્થં સ્થાન-કાલ-પરિવાર-નિર્દેશઃ? ઉચ્યતે - ચક્રવર્તિરાજસાધર્મ્યાત્ । ચક્રવર્તિરાજાનામ્ આચારસ્ત્વેવમાખ્યાતઃ -
યદા બ્રાહ્મણેષુ ગૃહસ્થેષુ ચ અનુગ્રહાદિ કૃતં તદા નિવાસ-સ્થાનં ગ્રામ-નગરાદિ, યત્ર સ્થિત્વા તત્કાર્યં, સ્થાનં નિરુચ્યતે । કસ્મિન્ સ્થાને? અમુકે । આધિપત્યં પ્રદર્શયિતું અમાત્યાદિભિઃ સાર્ધમ્ ઇતિ। કાલસ્તુ પૂર્વાપરાહ્ણકાલઃ । કાનિતિ? બ્રાહ્મણ-ગૃહસ્થાદીન્ । તસ્માત્ ભગવતો ઽપિ અનુત્તરધર્મચક્રવર્તિરાજત્વાત્ સ્થાન-કાલ-પારિવારાદય ઉક્તાઃ । કુત્રેતિ? રાજગૃહે । એકસ્મિન્ સમયે તુ પ્રાતઃ કાલે । કૈશ્ચિત્ સાર્ધમિતિ?
સાર્ધત્રયોદશશતૈઃ ભિક્ષુભિઃ બોધિસત્ત્વૈશ્ચ ।
કાનિતિ ભિક્ષૂન્ । કિમુક્તમિતિ? શાલિસ્તમ્બકસૂત્રમ્ । પુનશ્ચોક્તમ્ -
કુત્ર કૈશ્ચિત્ સમં ક્વાપિ કસ્માત્ કસ્મૈ ચ દેશિતમ્ ।
ઉપદિશ્ય ચ તાન્યન્તે આનન્દપદમીરિતમ્ ।
શાલિસ્તમ્બં વિલોક્ય ચ ઇત્યાદિ । શાલિસ્તમ્બં વિલોક્ય દૃષ્ટ્વા ઇત્યર્થઃ । હેતુપ્રત્યયસંભૂતમ્ ઇતિ હેતુપ્રત્યયજનિતમ્ । તદુત્પાદક ઈશ્વરાદિઃ કો ઽપિ અન્યો નાસ્તીત્યભિપ્રાયઃ । અપિ ચોક્તમ્ -
બીજાદેરતિરિક્તં હિ નાન્યદ્ હેતુરિતીર્યતે ।
પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધત્વાદ્ । બીજાદઙ્કુરાદિ જન્યતે, ઈશ્વર-પ્રધાન-સ્વભાવ-કાલાદિર્ન હેતુઃ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ અનુપલભ્યમાનત્વાદ્ આકાશોત્પલવત્ ।
હેતુપ્રત્યયજં તદ્વદ્ દ્વાદશાઙ્ગક્રમોદ્ગતમ્ ।
પ્રતીત્યમિતિ યઃ પશ્યેત્ । ઇત્યુક્તમ્ ।
હેતુપ્રત્યયાભ્યાં જનિતો ધર્મઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ, દ્વાદશાઙ્ગઃ ભિક્ષુર્ભિક્ષુણી અન્યો વા યઃ કશ્ચિત્ કૃતાદિકં અહેતુ-પ્રતિકૂલહેતુ-વિરહિતં પશ્યતિ, સ
ધર્મં બુદ્ધં ચ પશ્યતિ ।
ઇત્યુક્ત્વા નાયકો ભિક્ષૂન્ તૂષ્ણીં ભાવમવસ્થિતઃ ।
અષ્ટાઙ્ગમાર્યધર્મં ફલધર્માધિગમસ્વભાવતાં સસ્કન્ધનિર્વાણં અશેષ સ્કન્ધાભિધાનમપિ ચ યથાવત્ પશ્યતિ ઇત્યુક્ત્વા ભગવાંસ્તૂષ્ણીં ભાવમવસ્થિતઃ । તદા ઇત્યાદિ તુ ભિક્ષુશારિપુત્રો બોધિસત્ત્વં મૈત્રેયમ્ ઉપસંક્રમ્યેદં પર્યપૃચ્છત્ । ઇત્યુક્ત્વા ઇતિ ભગવતઃ શારિપુત્રેણ યત્સૂત્રં શ્રુતં તદ્ ભિક્ષૂન્ ઉક્ત્વા ઉપદિશ્ય । નાયક ઇતિ વિવિધોપાયનયેન સત્ત્વાનામ્ નયનત્વાન્ નાયકઃ । તૂષ્ણીંભાવમવસ્થિતઃ સમાધિં સમાપદ્ય વિહરતિ સ્મ્ ઇત્યધિવચનમ્ । ભિક્ષુઃ શારિપુત્રઃ શ્રુત્વા ઇત્યુવાચ ભિક્ષુઃ ઇતિ - ક્લેશભઞ્જનાદ્ ભિક્ષુઃ । શારિપુત્રઃ શ્રુત્વા ઇતિ તુ ભગવતઃ શ્રુત્વા । સૂત્રે તદાયુષ્માન્ શારિપુત્રો મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યત્રેત્યાદિના દેશિતવાન્ । ગત્વા મૈત્રેયસન્નિધૌ તુ યત્ર બોધિસત્ત્વો મૈત્રેયો દિને સદાવસ્થિતઃ, તત્ર ગત્વા, ઉભૌ શિલાતલે ઉપવિશતામ્ । અથાયુષ્માન્ શારિપુત્રો મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વમેતદવોચત્ -
તથાગતે ઽદ્ય મૈત્રેય ઉક્ત્યર્થં ન વિભજ્ય ચ ।
તૃષ્ણીંભાવે સ્થિતે ચાત્ર તદર્થો ગમ્યતે કથમ્ । ઇત્યુક્તમ્ ।
અદ્ય મૈત્રેય ઇત્યુક્ત્વા ભિક્ષૂન્ ભગવાન્ શાલિસ્તમ્બોપમાદેશનયા યદુક્તમ્ - મૈત્રેય! સુગતોક્તસૂત્રાન્તાર્થઃ કતમઃ? ભગવતાપ્યર્થો ન વિભક્તઃ । સર્વજ્ઞગોચર-વિષયાણામપિ સર્વશ્રાવક-પ્રત્યેકબુદ્ધ-વિષયાતિક્રાન્તત્વાત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમઃ? ધર્મઃ કતમઃ? બુદ્ધઃ કતમઃ? ઇત્યાદિ અપૃચ્છત્ । અયમેવ સૂત્રકારેણ સૂત્રસમ્બન્ધ ઉક્તમ્ -
કિં પ્રતીત્યં ચ ધર્મઃ કઃ બુદ્ધો ઽપિ કતમસ્તથા । ઇત્યુક્તમ્ ।
કથં ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યન્ ધર્મં પશ્યતિ । ધર્મં પશ્યન્ બુદ્ધં પશ્યતિ? ઇતિ તુ

પ્રતીત્યં તુ કથં દૃષ્ટ્વા ધર્મં બુદ્ધં ચ પશ્યતિ ।
સન્દેહો મે ઽત્ર બ્રૂહીતિ ઊચે શારિસુતો ઽજિતમ્ ।
સ્થવિરશારિપુત્રઃ તત્સન્દેહોત્પાદાદ્ અજિતમાહ । અજિતસ્તુ મૈત્રેયઃ । કિં વિશેષણકો મૈત્રેયઃ?

ભાવાત્મિકા હિ મૈત્રી સ્યાન્ મૈત્રેયો ઽબ્રૂત નિર્ણયમ્ ।
મૈત્રી સમાધ્યન્વિતત્વાત્ સુપ્રતિષ્ઠત્વાત્ મૈત્રી ભાવાત્મિકા । નિર્ણયમિતિ તુ નિશ્ચયઃ । અબ્રૂતેતિ ઉદીરિતવાન્ । કમિતિ ચેત્? શારિપુત્રમ્ । કિમુક્તમિતિ ચેત્ અન્ન ભગવતા ઇત્યાદિ ઉક્તમ્ । યો ભિક્ષવઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ ઇત્યાદિ । કતમ પ્રતીત્યસમુત્પાદો નામ । યદિદમ્ - અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ । સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ । નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ । ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા। તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમ્ ।
ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ । ભવપ્રત્યયા જાતિઃ । જાતિપ્રત્યયં જરામરણમ્ । જરામરણપ્રત્યયાઃ શોક-પરિદેવ-દુઃખ-દૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સમ્ભવન્તિ । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ । અયમુચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદો ભગવતા । તત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદો નામ સહેતુકઃ સપ્રત્યયો નાહેતુકો નાપ્રત્યયઃ ।
તસ્માત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇત્યુચ્યતે । અપિ ચ - અવિદ્યાદિભવાઙ્ગાદીનામ્ અયં સમ્ભવક્રમઃ કથમવગન્તવ્યઃ? લક્ષણં કતમત્? કર્મ ચ કતમદ્ ઇતિ ચેત્? ઉચ્યતે । તત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામુત્પન્નો ઽવગન્તવ્યઃ । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્? ઉચ્યતે? હેતૂપનિબન્ધતઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચ । સ ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદો બાહ્ય આધ્યાત્મિકશ્ચ પૃથક્ત્વાદ્ દ્વિવિધો વ્યવસ્થાપિતઃ । કથમિતિ? ઉચ્યતે । " બીજાદઙ્કુરોત્પાદાત્ ફલોત્પાદપર્યન્તમ્ । બીજે સતિ અઙ્કુરઃ પ્રાદુર્ભવતિ ફલપ્રાદુર્ભાવશ્ચ । અસતિ ચ બીજે અઙ્કુરાનુત્પાદાત્, ન હિ ફલોત્પાદ ઇતિ । બીજસ્ય નૈવં ભવતિ અહમઙ્કુરમભિનિર્વર્તયામીતિ । અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવતિ અહં બીજેનાભિનિર્વર્તિત ઇતિ । એવં યાવત્ પુષ્પસ્યાપિ નૈવં ભવતિ ફલમભિનિર્વર્તયામીતિ । ફલસ્યાપિ નૈવં ભવતિ અહમઙ્કુર-પુષ્પાભ્યામ્ અભિનિર્વર્તિત ઇતિ । અથ પુનર્બીજે સતિ અઙ્કુરાત્ ફલપર્યન્તં પ્રાદુર્ભવતિ । એવં બાહ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
બાહ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધઃ કથં દ્રષ્ટવ્યઃ? ઉચ્યતે । ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્ । કતમેષાં ષણ્ણાં ધાતૂનામિતિ । યદિદં પૃથિવ્યાદિ ચ કાલશ્ચ । એવં બાહ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । બીજં પૃથિવ્યાદૌ કિં હિતં કૃત્વા હેતોઃ પ્રત્યયં મતમિતિ । પૃથિવ્યાદિ તુ સંધારણમિત્યાદિ, સ્નેહનં, પાચનં, નિર્હરણમ્, અનાવરણં પરિણામનાં ચ ક્રમશઃ કરોતિ । અસત્સ્વેષુ ન ભવતિ । યદાવિકલો ભવતિ, તતઃ સર્વેષાં સમવાયાદ્ તદ્ભવતિ । પૃથિવ્યાદૌ ર્નૈવં ભવતિ વયં બીજસંધારણાદિ કરોમીતિ । બીજસ્યાપિ નૈવં ભવતિ અહં એતેષાં પ્રત્યયેન સંધારણાદિ કાર્યેણ હિતં કરોમિ । અથ પુનઃ પૃથિવ્યાદિષુ સત્સુ બીજાદઙ્કુરાદિ પ્રાદુર્ભવતિ, અસત્સુ ચ ન ભવતિ । તસ્માદેવ સૂત્રકારેણ ઉક્તમ્ ।
દ્વાદશાઙ્ગમવિદ્યાદિમરણાન્તં યથાક્રમમ્ ।
ઇત્યાદિ । ભવાઙ્ગો યેષામવિદ્યાદિમરણાન્તમ્ અસ્તિ, તે અવિદ્યાદિ મરણપર્યન્તાઃ ।
તસ્માત્તર્હિ ભવન્ત્યેવ દુઃખસ્કન્ધા હિ કેવલમ્ । તસ્માદ્ ઇતિ તુ અવિદ્યાદિ ક્રમશઃ પ્રાદુર્ભવતિ ।
દુઃખસ્કન્ધસ્તુ દુઃખ-સમૂહઃ । કેવલમિતિ આત્માત્મીયવિયુક્તઃ । ભવતિ ઇતિ તુ ઉત્પદ્યતે ।
ધર્મશ્ચાષ્ટાઙ્ગિકો માર્ગઃ ફલં નિર્વાણમુચ્યતે । ઇત્યુક્તમ્ ।
ધર્મસ્તુ સ્વલક્ષણધારણાદ્ ધર્મઃ । અષ્ટાઙ્ગમાર્ગ ઇતિ તુ મિથ્યાદૃષ્ટિ-મિથ્યાસંકલ્પ-મિથ્યાવાક્-મિથ્યાકર્માન્ત-મિથ્યાજીવ-મિથ્યાવ્યાયામ-મિથ્યા-સ્મૃતિ-મિથ્યાસમાધયઃ । તત્ર મિથ્યાદૃષ્ટિરિતિ મિથ્યાદર્શનમ્ । પઞ્ચદૃષ્ટયસ્તુ સત્કાય-અન્ત-દૃષ્ટિ-શીલ-મિથ્યાશ્ચેતિ । એતાઃ સર્વા અપિ મિથ્યાશ્રવણચિન્તનાદિષુ પ્રવિષ્ટાઃ । તસ્માત્ કુદૃષ્ટિત્વાત્ મિથ્યા માર્ગાચરણેન અનિષ્ટવિપાકાભિનિર્વર્તિતત્વાત્ હેતુ-કર્મ-ફલાનિ અપવાદારોપાકારેણ પ્રવિષ્ટત્વાન્ મિથ્યાદૃષ્ટિરિતિ । તત્પ્રતિકૂલત્વાત્ સમ્યક્દૃષ્ટિઃ માર્ગાઙ્ગ એવ વ્યવસ્થાપિતા । યોનિશઃ સ્થિત-સમ્યક્શ્રવણ-ચિન્તનાદયઃ શ્રદ્ધાપૂર્વગત્વાત્ હેતુ-ફલ-સત્ય-રત્ન-કર્મફલદિ-ભાવદર્શનં હિ સમ્યક્દૃષ્ટિઃ । સમ્યક્માર્ગોપયોગાદ્ અભીષ્ટફલાભિનિર્હારત્વાદ્ અનિત્ય-દુઃખ-શૂન્ય-નૈરાત્મ્યા-દ્યાકારેણ પ્રવિષ્ટ ત્વાત્ સમ્યક્દૃષ્ટિરિતિ ।
તત્ર મિથ્યાસંકલ્પઃ-સઙ્કલ્પ-વિપર્યયઃ । સઙ્કલ્પો ગોચર-વિષયાલમ્બનાનામ્ અધિવચનમ્ । ગોચરમિતિ ષડ્વિષયા રૂપાદયઃ । મિથ્યેતિ વિપર્યાસઃ । નિત્ય-સુખ-શુચિ-આત્માદ્યાકારાલમ્બનાદ્ રાગ-દ્વેષ-મોહવૃદ્ધેઃ મિથ્યાસંકલ્પઃ । તદ્વિપરીતઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ । સમ્યઙ્નામ અવિપર્યાસઃ । સંકલ્પસ્તુ ક્રિયા, ચિન્તનં ચ ઇદમિદં કરિષ્ય ઇતિ આદૌ ચિત્તે નિધાય કાય-વાક્-ચિત્ત-ચર્યાકુશલઃ, રાગ-દ્વેષ-મોહ-રહિત-સ્વભાવઃ, અનિત્ય-દુઃખ-શૂન્ય-નૈરાત્મ્યાદિસુ નિયોજિતો યો યોનિશોમન સિકારયોગઃ (સ) સમ્યઙ્માર્ગાઙ્ગમ્ ઇત્યુચ્યતે । મિથ્યાવાગિતિ દુર્વચનમ્ । સ્વપરવિસંવાદાકારપ્રવૃત્તા યા વાક્ સા મિથ્યાવાક્ । રાગ-દ્વેષ-મોહાદ્યાકારસમ્બદ્ધત્વાદ્ આત્મસ્તુતિ-પરપંસન-સ્વભાવેન પ્રવૃત્તા, ચતુર્વિધ-વાગ્દોષમિશ્રિતા સમ્યક્-સત્ય-તથતા-સર્વધર્મપ્રહીણા, રાજ-ચૌર-સ્ત્રી-ગૃહસ્થ-જનકથાસ્વરૂપા તુચ્છ-વ્યર્થતા-બહુલા સર્વાર્યજન-નિન્દિતત્વાન્ મિથ્યાવાગ્ ઇત્યુચ્યતે । તત્પ્રતિકૂલત્વાત્ સ્વપરાવિસંવાદાકારા રાગ-દ્વેષ-મોહાદિ-રહિત-સ્વભાવા, ચતુર્વિધવાગ્દોષરહિત-ત્વાત્ સત્ય-સમ્યક્-તથતાનુસારિણી, ચતુઃસત્યાનુકૂલકરણા, સર્વકુશલધર્મસંગ્રહા હિત-પરિચ્છિન્ન-સ્વરૂપત્વાદ્ આત્મસ્તુતિ-પરપંસનવિહીના અનિત્ય-દુઃખ-શૂન્ય(તા)-નૈરાત્મ્યાદિ-રૂપેણ પ્રવૃત્તેઃ સર્વાર્ય જનાવિસંવાદિની સમ્યઙ્માર્ગાનુસારિત્વાત્ સમ્યગ્વાગ્ ઇત્યુચ્યતે ।
મિથ્યા-કર્માન્તો વિપરીતકર્મકરણમ્ । કર્મેતિ કાય-વાક્-ચિત્ત-દુષ્કૃત-બીજવપનાદ્ અક્ષયવિપાકફલાભિનિર્વર્તિત-સ્વભાવાકુશલ-કર્માન્ત-કારિત્વાત્ ક્ષારાદિદોષસંસૃષ્ટકુક્ષેત્રે કુબીજવપનવદ્ અનભીષ્ટવિપાકાભિ-નિર્વર્તિતત્વાત્ પંસનીયઃ કર્માન્તસ્તુ મિથ્યાકર્માન્ત ઇત્યુચ્યતે । કર્મરતિ-નિદ્રારતિ-વાદરત્યાદિ-સ્વભાવં મિથ્યાકર્મ ઇત્યુચ્યતે । સ્વપરાસ્પૃષ્ટ દુઃખપ્રતિષ્ઠાધારસ્વભાવમ્, તદ્વિરુદ્ધત્વાત્ સમ્યક્કર્માન્તઃ । અવિપરીતકર્મકૃત્ત્વાત્ કાય-વાક્-ચિત્ત-સુકૃતબીજવપનાત્ સત્ક્ષેત્રસદૃશસુકૃતકર્મક્ષેત્રે ઽભીષ્ટવિપાકાભિનિર્વર્તિત-વિધિ-પ્રવૃત્તેઃ, અનિત્ય-દુઃખ-શૂન્ય(તા)-નૈરાત્મ્યાદિ-સ્વરૂપેણ પ્રવૃત્તેઃ, સમ્યક્ કર્માન્ત-કારિત્વાત્, સમ્યક્ કર્માન્તઃ, સન્માર્ગાનુસરણત્વાત્ સમ્યક્માર્ગ ઇત્યુચ્યતે ।

મિથ્યાજીવસ્તુ વિપરીતાજીવઃ । કપટ-લપન-નૈષ્પેશિકત્વ-નૈમિત્તિકત્વેન પ્રવૃત્ય અવિપન્ન-કાય-વાગાદ્યુપજીવિકયા પુરુષ-સ્ત્ર્યાદિ-નિમિત્તદેશનેન અસ્ત્ર-અશ્વ-કાવ્ય-ચિકિત્સાપરીક્ષા-સંખ્યા-ગૃહસ્થપરીક્ષા-કુમારપરીક્ષા-સામુદ્રિક-લક્ષણપરીક્ષા-નિમિત્તજ્ઞાનાદૌ સ્વપરવિસંવાદરૂપેણ પ્રવૃત્તેઃ તન્નયેન ચીવર-પિણ્ડાદિ-સાધનાનુવૃત્ત્યા વિહારસ્તુ મિથ્યાજીવ ઇત્યુચ્યતે । તત્પ્રતિકૂલત્વાત્ સમ્યગાજીવસ્તુ માર્ગાઙ્ગમિત્યુચ્યતે । સમ્યક્ તુ વિદ્યાવિયુક્ત-કાય-વાક્-ચિત્તપ્રવૃત્યા ચીવરાદિ-સાધનમ્, તન્નયેન આજીવઃ સમ્યગાજીવાનુસરણત્વાત્ સ્વપરાવિ-સંવાદસ્વરૂપાકારત્વાદ્ આર્યમાર્ગાનુવર્તિત્વાત્, સમ્યગાજીવસ્તુ માર્ગસ્યાઙ્ગમેવ વ્યવસ્થાપિતઃ । મિથ્યાવ્યાયામઃ-વ્યાયામસ્તુ પ્રયત્નઃ । મિથ્યા ઇતિ વિપર્યાસઃ । અસત્કાય-વાક્-ચિત્ત-પ્રચારૈઃ સ્વપરાપકારો, યુદ્ધાદિપ્રજ્ઞપ્તિઃ, દૂતાદિગમનં, ચારઃ, ઉત્પાતઃ, નિક્ષેપોત્ક્ષેપાપોહાનપોહ-સન્ધિ-વિધિનોત્પાદઃ, ક્ષેત્ર-વિદ્યા-વ્યાપાર-રાજ્યાદિ-સ્વપરાપકારિ-કાય-વાક્-ચિત્ત-પ્રવૃત્ત-વિવિધાકારારબ્ધાઃ ક્રિયાઃ પ્રયત્નાશ્ચ મિથ્યાવ્યાયામ ઇત્યુચ્યન્તે । તદ્વિરુદ્ધભૂતત્વાત્ સમ્યક્વ્યાયામઃ ।
સમ્યક્-વ્યાયામસ્તુ માર્ગાઙ્ગએવ વ્યવસ્થાપિતઃ । યા કાયવાક્ચિત્તચર્યાસ્વપરોપકાર-માત્રકુશલપ્રવૃત્યા આર્યમાર્ગમ્ અનુસરતિ સા સમ્યગ્વ્યાયામત્વાત્ સમ્યક્વ્યાયામઃ । સ માર્ગાઙ્ગમેવ ઉચ્યતે । મિથ્યા સ્મૃતિરિતિ કુત્સનીયા સ્મૃતિઃ મિથ્યાસ્મૃતિઃ । સ્મૃતિસ્તુ સ્મરણમ્ । ઇયમ્ મિથ્યા સ્મૃતિશ્ચાપિ ભૂતત્વાન્ મિથ્યાસ્મૃતિઃ । કાલત્રયવિષયેષુ પૂર્વહાસ-આનન્દાનુભૂત-રૂપ-શબ્દ-ગન્ધ-રસ-સ્પર્શાદીન્ અનુસ્મરન્ અનુકથનમ્ । તત્રાપિ અધ્યવસાન-અનુરાગ-પ્રતિઘતાદિ-પરિદ્વેષત્વાત્ સ્વપરાપકારકારિત્વાદ્, અભીષ્ટવિપાકસમ્બદ્ધત્વાચ્ચ મિથ્યા-નિમિત્ત-મનસિકારસ્તુ મિથ્યાસ્મૃતિઃ । તદ્વિરુદ્ધત્વાત્ સમ્યક્-સ્મૃતિસ્તુ માર્ગાઙ્ગમેવ કથિતા । ગુણાનુસ્મરણં પૂર્વીકૃત્ય બુદ્ધ-ધર્મ-સંઘ-શીલ-ત્યાગ-દેવાદ્યનુસ્મરણં સમ્યક્સ્મૃતિઃ માર્ગાઙ્ગમ્ એવ ઉચ્યતે । સમાધિકાર્યં-સમાધિસ્તુ ધ્યાનમ્ । સર્વથા સમાધાય ધારણત્વાત્ સમાધિઃ । સ તુ મિથ્યાપિ સન્, સમાધિરપિ ભૂતત્વાન્ મિથ્યાસમાધિઃ મિથ્યેતિ તુ વિપર્યયઃ । ઈશ્વર-સ્વભાવ-કાલ-પ્રધાનાધ્યાત્માત્માદ્યસત્સુ તત્રાલમ્બનપૂર્વકં યચ્ચિત્ત-સ્ફરણં સ્યાત્, અપિ તુ-રૂપાદિ-બાહ્યવસ્તૂનિ અનિત્ય-દુઃખ-શૂન્ય-નૈરાત્મ્યાકારીણિ નિત્ય-સુખ-શુચ્યાત્મ દૃષ્ટયાદિતયા અધ્યવસીય તેષુ આલમ્બનપૂર્વકં યચ્ચિત્તસ્ફરણમ્, સાધ્યવસાય પૂર્વકં યચ્ચિત્તાધિષ્ઠાનં તત્તુ મિથ્યાસમાધિરિત્યુચ્યતે । તદ્વિરુદ્ધં ચિત્તાધિષ્ઠાનં સમ્યક્સમાધિરિત્યુચ્યતે । સ્કન્ધ ધાત્વાયતનાત્માત્મીયતાશૂન્યાદિષુ અનિત્ય-દુઃખ-શૂન્ય(તા)-નૈરાત્મ્યાદ્યાકારપૂર્વકં ચિત્તપ્રતિષ્ઠાનમ્ । ચિત્તૈકાગ્રતા તુ સમ્યક્ સમાધિરિત્યુચ્યતે । સર્વધર્મસમતાપ્રતિપત્તેઃ સમાધિઃ । ચિત્તૈકાગ્રતા એકાલમ્બનત્વઞ્ચેતિ । અધિવચનમ્ । સ સમ્યક્-સમાધિર્માર્ગાઙ્ગમેવ ઉચ્યતે । એવમ્ યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ સ ધર્મં પશ્યતિ ।
દર્શનાદ્યષ્ટસેત્વઙ્ગં હેતુદ્વાદશપૂર્વગમ્ ।
વિશુદ્ધાત્મા હિ યઃ પશ્યેદ્ ધર્મતથ્યં સ પશ્યતિ ।
ફલં તું શ્રામણ્યફલમ્ । તત્પ્રાપ્તિસ્તુ સાક્ષાત્કરણમ્ । સર્વસંક્લેશાલય-વિજ્ઞાનબીજવાસનામલાપગતત્વાદ્ આશ્રયપરાવૃત્તિમયં મનોગોચરાચિન્ત્યા-પ્રમેયગુણમણ્યલઙ્કૃતાયાઃ સ્વપરાધીનાત્મક પ્રત્યાત્મવેદ્યસર્વસત્ત્વાર્થનિરન્તરાનાભોગ કૃતાત્મ-સર્વપ્રપઞ્ચરહિતાયાઃ શમથવિપશ્યના-યુગનદ્ધ-સર્વધર્મ-તથતાયાઃ અધિગમત્વાત્ ક્લેશ-જ્ઞેયાવરણગિરિગહ્વરવનમૂલ-વિદહનસ્વભાવતાનુત્તરસમ્યક્-સંફલં શૈક્ષજ્ઞાનં તુ ફલ ધર્મ ઇત્યુચ્યતે ।
અથ શાલિસ્તમ્બ-વિભાષાયા દ્વિતીયં પટલમ્ ।
નિર્વાણં નામ સોપધિશેષ-નિરુપધિશેષ-સ્વભાવતાપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણમિત્યુક્તમ્ । અજરમ્, અમરમ્, અતાપં, સ્થિરં, શાન્તં, નિત્યમ્, અસંહાર્યમ્, અક્ષયાત્મકમ્, આદિમધ્યાન્તરહિતમ્ અદ્વયં ધાતુત્રયવિરહિતં કાય-વાક્-ચિત્તકર્મસમતિક્રાન્તં મણિરત્નરાજવિવિધરૂપસદૃશં ગુણમણિવિવિધપ્રભાભિઃ નિરન્તરં જગદર્થકારિ શાન્તં, ધર્માત્મક-કાય-ભૂતં નિર્વાણં મન્યતે ।
સર્વસ્યાધિગમાદેવં ધર્મજં બુદ્ધમેવ ચ ।
એવં તદ્વત્-સંક્લેશ-વ્યવદાનાત્મક-સર્વધર્માણાં ધર્મ-તથતાયાઃ યથાસ્થિતિવદવગતત્વાદ્ બુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । ધર્મજં નામ ધર્મેભ્યો જનિતત્વાદ્ ધર્મજમ્ । ધર્મેણ જનિતમ્ ઇત્યધિવચનમ્ ।
તથોક્તમાર્યં દૃષ્ટત્વાદ્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ।
તથેતિ બુદ્ધમિતિ તથોક્તત્વાત્, તાદૃશો ભગવાન્ । આર્યં દૃષ્ટત્વાદિતિ જ્ઞાનચક્ષુષા । આર્યસ્તુ લોકોત્તરઃ । પશ્યતીતિ ચક્ષુષા । યઃ પશ્યતીતિ યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં ધર્મઞ્ચૈવં પશ્યતિ સ ધર્મજઃ, ધર્મજત્વાદ્ બુદ્ધં પશ્યતીતિ ભાષ્યતે ।
તત્રાત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કીદૃશ ઉક્ત ઇતિ ચેત્ । યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ ઇદમિત્યાદિ । પ્રાણાદિરહિતાદ્ યશ્ચ ઇતિ તુ યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં સતતં પ્રાણાદિરહિતં પ્રાણરહિતમ્, અપશ્યદ્ યુક્ત્યનુમાનાભ્યાં ચર્યાં, માપનમ્, કલ્પનામ્, ઉપપરીક્ષણઞ્ચ કરોતિ, સતતમજીવમિતિ તુ નિર્જીવમ્ । અજીવં આર્હતા એવં કલ્પયન્તિ । ઇમાનિ સર્વાણિ બાહ્યાભ્યન્તરાણિ વસ્તૂનિ સજીવાનિ ઇન્દ્રિયાન્વિતાનિ । તસ્માત્ સર્વાશ્ચૈતાઃ ભૂમયઃ સૂક્ષ્મપ્રાણિભિઃ પૂર્ણાઃ । તસ્માત્ સર્વે પ્રાણિનો જન્તૂન્ ભક્ષન્તિ । યે પ્રાણિનઃ પ્રાણિનો ન ભક્ષન્તિ તે પ્રાણિનસ્તુ મોક્ષં પ્રાપ્નુવન્તીતિ ઉચ્યતે । તસ્માત્ તન્નિરાકરણાય અજીવ-નિર્જીવેત્યાદિ ઉક્તમ્ । અજીવ ઇતિ નિર્જીવઃ, નિષ્પ્રાણસ્યાધિવચનમ્, હેતુપ્રત્યયોત્પાદધર્મિત્વાત્ । હેતુસ્તુ બીજાદિ । પ્રત્યયશ્ચ પૃથિવ્યાદિ । તે ઽપિ પરસ્પરમન્યોન્યકલ્પના-પરિકલ્પના-વિકલ્પ-રહિત્વાત્ તૃણ-વૃક્ષ-ભિત્તિ-ધર્મસદૃશા અચલાઃ નિષ્ક્રિયાશ્ચ તસ્માત્ પ્રાણાદિરહિતત્વાદ્ અજીવાઃ । પરસ્પરં હેતુપ્રત્યયોપનિબદ્ધજા અન્યોન્યે ચાચેતનાઃ । ક્રિયા કર્માપ્યવભાસતે ।

હેતુપ્રત્યયસન્તતિરિયમ્ અનાદિતઃ પ્રવૃત્તા । યથાજીવકાનામ્ આર્હતાનાં વૃક્ષા સચેતનાઃ સન્તિ, ચલત્વાત્, સુપ્તત્વાત્, છિન્ને ઽપિ ઉત્પાદત્વાદિતિ, યા વ્યવહારપ્રજ્ઞપ્તિસ્તાદૃશી નાસ્તિ । બાહ્યવસ્તુષુ સૂર્યસ્ય ચન્દ્રસ્ય ચ સ્પર્શવશેન લયો વિસ્તરશ્ચ અનુમીયેતે । ક્વ તેષાં શયનોત્થાનમ્? વાયુસઞ્ચારવશાદ્ વૃક્ષ-શાખાદિ-કમ્પનાનુમાનાત્ તેષાં ગમનાગમનં કુત ઉપલભ્યતે । અર્થો ઽસિદ્ધ એવ । છિન્ને ઉત્પાદ ઇતિ અયમ્ અર્થો ઽસિદ્ધ એવ ઇતિ દર્શયિતુમ્ ઉચ્યતે । યદિ સો ઽપિ સચેતનઃ સ્યત્, કસ્માત્ છેદનાવસ્થાયાં પ્રાણાતિપત્તીત્યાદિ દુઃખં નાનુભવતિ । અનિચ્છાદિચર્યાં પ્રાર્થનાદિં વા તતો ઽન્યત્રગમનં વાલ્પમપિ ન કુર્વન્તિ । છિન્ને ઉત્પાદત્વાત્ સચેતનત્વાભ્યુપગમશ્ચેત્, તર્હિ યચ્છેદે ઽનુત્પાદઃ, તન્નિવર્તનાદ્ અચેતનત્વમેવ સ્યાત્ । સચેતનાનામ્ અઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગાદિચ્છેદાનુત્પાદ-ધર્મિત્વાદ્ અચેતનતાયા એવ પ્રસઙ્ગો જાયતે । તસ્માત્ તદ્ધેત્વર્થો ઽસિદ્ધ એવ । તસ્માદજીવં, નિર્જીવમ્ ઇતીદં વ્યવસ્થિતમ્ । યથાવદવિપરીતમિતિ અહેતોઃ પ્રતિકૂલહેતોર્વિયુક્તત્વાત્ । અજાતમિતિ તુ જન્યજનકરહિતત્વાત્ । અભૂતમિતિ શાશ્વતોચ્છેદરહિતત્વાત્ । અકૃતમિતિ તુ કર્તૃરહિતત્વાત્ । આભ્યન્તરકર્તૃપુરુષેશ્વરાદિપ્રવૃત્તિ-સંસ્કાર-રહિતત્ત્વાચ્ચ । અપ્રતિઘમિતિ તુ અનાવરણસ્વભાવત્વાત્ । અનાલમ્બનમિતિ તુ આલમ્બ્યાલમ્બનરહિતત્વાત્ । વ્યુપશમસ્વભાવમિતિ તુ કર્મક્લેશરહિતત્વાત્ । એકાન્તશમસ્વભાવમિતિ સર્વપ્રપઞ્ચરહિતમ્ સર્વકલ્પનાજાલરહિતમ્ । સતતસ્થિતમ્, અભયમ્ ઉત્પાદવિનાશરહિતઞ્ચ । ય એતાદૃઙ્નયેન ધર્મમપિ પશ્યતિ । વ્યુપશાન્ત્યન્ત-સંયુતમ્ ઇત્યુક્તમ્ । વ્યુપશાન્ત્યન્તમિતિ તુ ઉપશમમ્ અન્તે દર્શયિતું વ્યુપશમપર્યન્તમ્ । યસ્તુ એતાદૃશનયેન ધર્મં સતતમ્ અજીવાદિસ્વભાવં પશ્યતિ ।
પ્રતીત્યં ધર્મબુદ્ધૌ ચ શુદ્ધિબુદ્ધયા હિ પશ્યતિ ।
સો ઽનુત્તરધર્મશરીરં બુદ્ધં પશ્યતિ । ઇતિ ભગવતા ઉક્તમ્ । ઇત્યસ્યાર્થસ્તુ યઃ પશ્યતિ । આર્યધર્મમભિસંબુધ્ય ઇતિ તુ યો પાપધર્માણાં પારે અર્થાત્ દૂરે સ આર્યઃ । તેષાં ધર્મ આર્યધર્મઃ, સમ્યક્દૃષ્ટિરિત્યાદિઃ । અભિસંબુધ્યેતિ અભિમુખે એકાગ્રતાકરણાત્ સાક્ષાત્કરણાચ્ચ સમાધિપ્રાપ્તેરિત્યધિવચનમ્ । સમ્યગ્જ્ઞાનોપનયેનૈવ ઇતિ સમ્યગવિપર્યયેણ સર્વધર્મનૈરાત્મ્યતથતાવગમત્વાત્ । અનુત્તરમિતિ તત્પૂર્વં વિશિષ્ટધર્મસ્ય અભાવઃ, તસ્માત્ તદ્ એવાનુત્તરમિત્યુક્તમ્ । ધર્મકાય ઇતિ ધર્મકાય એવ ધર્મકાયઃ, નિશાદા-પુત્રવત્ । બુદ્ધ ઇતિ ધર્માવબોધાત્ । તથાપિ યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ સ ધર્મકૃતાનુત્તરબોધ્યશૈક્ષસ્વભાવતાં પશ્યતિ । યેન સ આર્યજ્ઞાનગોચરધર્મં તાદૃશં સ્વયથાવદ્ અભિસંબોધેઃ ધર્મજ્ઞઃ, ધર્મનિર્માણં ધર્મદર્શનમ્ બુદ્ધદર્શનમ્ ઇતિ ભગવતા ઉક્તમ્ । પ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણં ભેદવ્યવસ્થાપનાર્થં પ્રતીત્યલક્ષણં તાવદ્ ઇત્યુક્તમ્ । કસ્માત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઉચ્યતે ઇતિ ચેત્ । તસ્માદુક્તમ્ -
સહેત્વાદિપદાન્વિતમ્ ।
સહેતુકઃ સપ્રત્યય (ઉચ્યતે) નાહેતુકો નાપ્રત્યયઃ । ભગવતા પ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણં સંક્ષેપેણોક્તમ્, એતત્પ્રત્યયસ્યૈવ ફલમ્ । તસ્માદુક્તમ્ ।
બુદ્ધોત્પાદો ભવેન્નો વા સ્થિતેયં ધર્મતા યતઃ ।
હેતુપ્રત્યય-પ્રવાહો ઽવિચ્છિન્નઃ । હેતુફલમવિચ્છિન્નં અન્યોન્યં પ્રવર્તતે । અત્રાહેતુઃ પ્રતિકૂલહેતુઃ વા પ્રવર્તકો નિવર્તકો વા કો ઽપિ નાસ્તિ । તસ્માત્ તથાગતાનામુત્પાદાદ્વા અનુત્પાદાદ્ વા ધર્મતો ધર્મસ્થિતિતો ધર્મનિયમતશ્ચ એષ પ્રવાહઃ, ઇત્યુક્તમ્ । યદિ પ્રત્યયરહિતેન એકેનૈવ હેતુના ભાવા ઉત્પદ્ય તિષ્ઠન્તિ, યદિ પ્રત્યયો ઽપિ હેતુમનપેક્ષ્ય કિઞ્ચિદુત્પાદયિતું સમર્થઃ ચેત્તદા તે સ્થિતા અસ્થિતા ઇતિ વક્તું યુજ્યેત, તેષામુત્પાદઃ ફલોદ્ભવો ઽપિ નાહેતોર્ ન ચાપ્રત્યયાત્ તથાગતાનામુત્પાદો વાનુત્પાદો વા એષા ધર્મતા ધર્મસ્થિતતા ચ આદિતઃ પ્રવર્તેતે ॥
તદ્યથા - પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય ધર્મ એતત્પ્રત્યયતાફલમિતિ ભગવતા પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સંક્ષેપેણ ઉક્તઃ । અત્ર ધર્મતા તુ હેતુપ્રત્યયર્યોર્ધર્મતા । ધર્મસ્થિતતેતિ અવિપ્રણાશધર્મતા । ધર્મનિયામતેતિ ઇદંપ્રત્યયતાક્રમનિયામતા । હેતુપ્રત્યય-ક્રમવત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદસમતેતિ હેત્વભાવે પ્રત્યયાપ્રવૃત્તિઃ પ્રત્યયાભાવે ચ ન હેતુ-પ્રવૃત્તિઃ । પરસ્પરસામગ્ર્યાં ચ પ્રવૃત્તિઃ । અનન્યતથતેતિ અન્યતાવિરહિતત્વાત્ । ભૂતતેતિ અવિસંવાદત્વાત્ । સત્યતા ઇતિ સત્યાનુકૂલત્વાત્ । તથતેતિ અર્થાન્વિતત્વાત્ । અવિપરીતતેતિ તુ ચતુર્વિધવિપર્યયરહિતત્વાત્ । અવિપર્યયતેતિ અનુકૂલત્વાત્ । એવમપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽયમ્ ઇત્યાદિ હેતુપ્રત્યયદ્વિવિધત્વાદ્ હેતુપ્રત્યયોભયાર્થ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય ક્રમો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ । કતમૌ દ્વાવિતિ? ઉચ્યતે । હેતૂપનિબન્ધતઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચ। તચ્ચ બાહ્યાધ્યાત્મિક-ભેદેન ચતુર્વિધો ઽવગન્તવ્યમ્ -
બાહ્ય આધ્યાત્મિકશ્ચાપિ દ્વિવિધો હેતુપ્રત્યયઃ । ઇત્યુક્તમ્ ।
એવં બાહ્યાધ્યાત્મિકવિશેષેણ પૃથગ્ હેતુપ્રત્યયાનાં લક્ષણ-ભેદઃ કીદૃશ ઇતિ ચેત્ ।
બાહ્યો હેતુસ્તુ બીજાદિ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કતમો બાહ્યઃ સહેતુકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ ઉક્ત્વા તદિદમ્ - બીજાદઙ્કુરઃ । અઙ્કુરાત્ પત્રમ્ । પત્રાત્ કાણ્ડમ્ । કાણ્ડાન્નાલમ્ । નાલાદ્ગણ્ડઃ ગણ્ડાદ્ ગર્ભમ્ [ગર્ભાચ્છૂકઃ] પુષ્પાત્ ફલમ્ ઇત્યુક્તમ્ ।
પ્રત્યયઃ ષડ્વિધો મતઃ ।
ઇતિ ત્વવસ્થાત્વાદ્ બાહ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ યોજ્યમ્ । ષડ્વિધ ઇતિ તુ પૃથિવ્યાદયઃ ષડ્વિધાઃ । તસ્માત્તૂક્તમ્ -
બીજાઙ્કુરપ્રકાણ્ડાદિઃ ફલે યદ્વત્ પ્રવર્તતે ।

બીજે સતિ અઙ્કુર-કાણ્ડાદિ-ફલ-પર્યન્તાનાં પ્રાદુર્ભાવાદ્, બીજે ઽસતિ અઙ્કુરકાણ્ડાદિફલપર્યન્તમ્ ન પ્રાદુર્ભવતિ । તત્ર બીજસ્ય નૈવં ભવતિ અહમઙ્કુરાદિ અભિનિર્વર્તયામિ ઇતિ । અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવતિ અહં બીજાદિના અભિનિર્વર્તિતઃ ઇતિ । એવં યાવત્ પુષ્પસ્ય નૈવં ભવતિ અહં ફલમભિનિર્વર્તયામીતિ । ફલસ્યાપિ નૈવં ભવતિ અહં પુષ્પેણાભિનિર્વર્તિત ઇતિ । અથ પુનર્બીજે સતિ અઙ્કુરાદિતઃ ફલાદિ પર્યન્તં પ્રાદુર્ભાવઃ । અસતિ ન ભવતિ । એવં બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
પ્રત્યયસ્તુ પૃથિવ્યાદિ કાલાન્તં હિ યથા ક્રમમ્ ।
તસ્માદેવ કથં બાહ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યાદિ ઉક્તમ્ । બાહ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધાઃ કતિધા દ્રષ્ટવ્યા ઇત્યુક્તમ્ ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્ । કતમેષાં ષણ્ણામિતિ । પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશર્તુધાતૂનાં યથાક્રમં સમવાયાદ્ બાહ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યેતિ પ્રત્યયતા યથાક્રમમ્ । ક્રમો યથાવદ્ જ્ઞાતવ્યઃ । એષામ્ હેતુપ્રત્યયાનાં કતમસ્ય કર્મ કતમદ્ ઇતિ ચેત્? તસ્માદ્ ઉક્તમ્ ।
ધારણં સ્નેહનં પાકો ધાન્યવૃદ્ધિરનાવૃતિઃ ।
પરિણામસ્તથા તેષાં કાર્યં તદ્વત્ પ્રવર્તતે ॥
તત્ર પૃથિવીધાતુર્બીજસ્ય સંધારણકૃત્યં કરોતીતિ બીજમઙ્કુરોત્પાદોન્મુખમાશ્રયત્વાત્ કઠિનત્વમેવ ઉચ્યતે । અબ્ધાતુઃ સ્નેહયતીતિ અભિષ્યન્દયતીતિ ભાષિતઃ । તેજો ધાતુઃ પરિપાચયતીતિ પરિપુષ્ટયવસરે ઉપપદ્યમાને પરસ્પર-સ્પર્શેણોષ્ણતા એવ પરિપાક ઇતિ ઉચ્યતે ।
વાયુધાતુર્ અભિનિર્હરતીતિ વર્ધનત્વાદ્, સ્વાવસ્થાયાઃ સમુદ્ધૃત્ય બહિરા નયનાદ્ વાયુધાતુર્બીજમભિનિર્હરતિ વર્ધયતીતિ ઉચ્યતે । આકાશધાતુર્બીજાઙ્કુરાદીનામ્ અનાવરણકૃત્યં કરોતીતિ । આકાશધાતુર્વિઘ્નાકરણત્વાદ્ અનુકૂલપ્રવૃતેઃ બીજાઙ્કુરાદ્યનાવરણકૃત્યં કરોતીત્યુચ્યતે । ઋતુરપિ બીજસ્ય પરિણામનકૃત્યં કરોતીતિ ઋતુરપિ સર્વાકારં અભિનિર્હરતિ । ઋતૌ યથાવત્ પરિવર્તમાને બીજપરિણામકૃત્યં કરોતીતિ । સર્વેષામપ્યવૈકલ્યે પ્રાદુર્ભાવઃ । વૈકલ્યે તુ ન પ્રાદુર્ભાવઃ । તસ્માદેવ ઉક્તમ્ ।
નો ચેત્ પ્રત્યયસામગ્રી બીજે ભૂતે ઽપિ નાઙ્કુરઃ ।
બીજાભાવે તુ સત્યેવં પ્રત્યયભાવો ઽપિ તાદૃશઃ ॥
તસ્માદેવ ઉક્તમ્ । સર્વસમવાયાદ્ બીજે નિરુદ્ધે તતો ઽભિનિર્હારઃ સ્યાત્ ।
હેતવઃ પ્રત્યયાસ્તદ્વદ્ આત્મગ્રાહાદિવર્જિતાઃ ।
હેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યા ન નશ્યેત્ કર્મણઃ ફલમ્ ॥
તત્ર પૃથિવીધાતોર્નૈવં ભવતિ અહં સંઘાતકૃત્યં કરોમીતિ । તદ્વત્ જલે અગ્નૌ, વાયૌ, આકાશે, ઋતૌ ચાપિ નૈવં ભવતિ । આત્માત્મીયગ્રહાભાવાન્ન કર્મફલ-પ્રજ્ઞપ્તિ-પ્રણાશઃ, સર્વત્ર હેતુપ્રત્યયવૈકલ્યાભાવાદ્ ઇત્યવગન્તવ્યમ્ । સો ઽઙ્કુરો ઽપીતિ બીજહેતુકતદઙ્કુરાદીનામ્ ઉત્પાદો
ન સ્વતો પરતો નાપિ ન દ્વયોઃ કર્તૃકાલતઃ ।
ઈશ્વરાદિકૃતં નૈવં સ્વભાવાન્નાપ્યહેતુતઃ ॥ ઇત્યુક્તમ્ ।
સ્વત ઇતિ હેતુપ્રત્યયાભાવે સ્વત ઉત્પાદઃ । સ્વભાવવાદિન એવં કલ્પન્ત ઇતિ શ્રૂયતે ।
ભાવાનાં સ્વભાવત સતતમત્ર તિષ્ઠતિ ।
અત્ર ન કશ્ચિદુત્પદ્યતે ન ચ કશ્ચિન્ નિરુધ્યતે ।
માયૂરસ્ય પત્રવૈચિત્ર્યં, કમલાદિષુ રક્તતા,
કાણ્ડાદીનાં તૈક્ષ્ણ્યાદિકં કેન પૂર્વનિર્મિતમિત્યુચ્યતે ।
તસ્માત્ તન્મતનિરાકરણાયોક્તમ્ । ભાવાનાં સ્વત ઉત્પાદો ન યુજ્યતે । પૂર્વાધ્યવસિતત્વાત્ । ઉત્પત્તિમત્ત્વેન અભ્યુપગમ્યતે, હેતુપ્રત્યયતાભ્યુપગમઃ । તસ્માદ્ વસ્તૂનાં સ્વભાવત ઉત્પાદો ન યુજ્યતે, ઉત્પત્તિમત્વાદ્ ઘટાદિવત્ । યસ્યાનુસારં ભાવાઃ સતતં સ્થિતાઃ તદનુસારમ્ ઉત્પાદ-ક્રિયા-કર્મ-સ્થિતિ-વિનાશા અપિ ન યુજ્યન્તે, ઉત્પાદ-ક્રિયા-કર્મ-સ્થિતિ-વિનાશા અપિ સાક્ષાદ્ અવભાસન્તે ।
તસ્માદ્ અત્ર દોષસ્ય પ્રસજ્યમાનત્વાન્ ન સ્વત ઇત્યુક્તમ્ । ભાવાનામ્ સ્વત ઉત્પાદશ્ચેત્ નિત્યમુત્પાદપ્રસંગઃ સ્યાત્, આકાશવત્ । કસ્યચિદપિ કુત્રાપિ કદાપિ ઉત્પાદો નિરોધો વા નાસ્તીતિ ચેત્- ઉચ્યતે- પ્રત્યક્ષવિરોધઃ । એવં ભાવાનાં હેતુપ્રત્યયાદ્ ઉત્પાદો ભાસતે, તસ્માત્ તાવદ્ ભાવાનાં ન સ્વભાવત ઉત્પાદઃ । પરતઃ ઇતિ આત્મતઃ । પરેષામુત્પાદકો વિનાશકશ્ચાત્માસ્તીતિ શ્રૂયતે । બાહ્યાભ્યન્તરસર્વવસ્તૂનિ તુ આત્મગુણાઃ । આત્મા અન્તઃ કરણપુરુષો ઽસ્તિ ।
તથા સતિ ગમન-આગમન-ચલન-કમ્પન-નિરાકરણ-મન્યના-ક્રિયા-કર્માણિ તત્રૈવ અન્યત્રાપિ ચ પ્રવર્તન્તે । ચક્ષુરાદિઃ આત્મગુણઃ, પરાર્થત્વાત્, શયનાદ્યઙ્ગવદિતિ । પરસંજ્ઞા તુ આત્મનિ સત્યેવોચ્યતે । ચક્ષુરાદિઃ તદ્ગુણત્વાત્, તદર્થસ્તુ પરાર્થઃ । યથા શયનાદિ પરૈરુપયુક્તત્વાત્ પરાર્થમિતિવત્ પરાર્થત્વાદિતિ । અયં હેતુઃ શયનોપમયા ન યુજ્યતે સંઘાતત્વાત્ । આત્માત્વસંઘાતસ્વરૂપઃ । કથમ્ આત્મા અસંઘાતઃ સન્ સ્વશરીરાભાવે શયનાદીન્ અઙ્ગસંઘાન્ સ્વરૂપેણોપકર્તું યુજ્યતે । તસ્માત્ સ હેત્વર્થો ઽસિદ્ધઃ, અસંઘાતસ્ય પરાર્થનિષ્પાદકત્વાત્ । શયનભેદેન શયનોપમા સંઘાતસ્ય પરાર્થત્વમેવ સાધયતિ । આત્મનઃ સંઘાતત્વાદ્ હેતુપ્રત્યયયોરુત્પાદોપલબ્ધ આત્માત્મીય ઇતિ મન્યનાકારપ્રવૃત્તેઃ ચિત્તમેવાત્મા ઇત્યુચ્યતે । અત્રાન્તઃ કરણપુરુષઃ કૂર્મકેશસ્વભાવવદ્ યુક્ત્યનુમાનરહિતસ્તુ ક્વચિન્નાસ્તીતિ દર્શયિતુમ્ ભગવતા બાહ્યાધ્યાત્મિકભાવાનાં પરત ઉત્પાદો ન યુજ્યત ઇત્યુક્તમ્ । યદિ ભાવાનાં સ્વતો ઽપિ નોત્પાદો ન ચ પરતો ઽપિ, તદા ભાવાનાં દ્વિવિધ ઉત્પાદ ઇતિ ચેત્, તસ્માત્ તન્મતનિષેધાર્થમુક્તમ્ । ન દ્વયોઃ ન ચ કાલત ઇત્યુક્તમ્ ।
ન સ્વતઃ પરતશ્ચ ન । અન્યે તુ સ્વપરયોઃ સમ્બન્ધાદ્ ભાવોત્પાદં મન્યન્તે । તસ્માદ્ ઉભયત એવ વદન્તિ । તથાપિ સ્વતો ઽનુપલબ્ધત્વાત્ પરતશ્ચાભાવાત્ ન દ્વયોઃ ઇત્યુક્તમ્ । હેતુ-પ્રત્યયાતિરિક્તં ન સ્વતો ન પરત ઇતિ ભગવતા ઉક્તમ્ । યદિ ઉભયસંયોગે ઽપિ ઉત્પાદવિનાશૌ નેષ્ટૌ, તદા પરતન્ત્રેણ કર્ત્રા ઉત્પાદવિનાશૌ ભવિષ્યત ઇતિ કૈશ્ચિદુચ્યતે । અન્યે તીર્થિકાસ્તુ કર્ત્તા નામ કશ્ચિદ્ આદ્યઃકર્તા, નિત્યો ઽનવચ્છિન્નો વ્યાપકશ્ચાત્મેતિ કશ્ચિદસ્તિ, સ એવ બાહ્યમાભ્યન્તરઞ્ચેદં સર્વમ્ ઉત્પાદયતિ વિનાશયતીતિ મન્યન્તે । તસ્માત્ તન્મતખણ્ડનાર્થમ્ ઉક્તમ્ । ભાવાનામુત્પાદઃ સ્થિતિર્વિનાશશ્ચૈવ ન કર્ત્રધીનાઃ । અથ કસ્યેતિ ચેત્- હેતુપ્રત્યયસમ્બન્ધાદ્ ભાવાનાં પ્રવૃત્તિર્ભાસતે । કર્તુસ્તુ આકાશવન્ નિર્વિકારત્વાત્ તદધીના ઉત્પાદ-સ્થિતિવિનાશાશ્ચ નૈવ યુજ્યન્તે ।

કસ્માદિતિ ચેત્, કર્ત્તરિ નિર્વિકાર-નિષ્ક્રિયાકાશાત્મનિ ક્રિયા કર્મ ચ કિઞ્ચિદપિ નાસ્તિ । ઉત્પદ્યમાના ભાવા હેતુપ્રત્યયાપેક્ષાઃ પ્રવૃત્તિ-ક્રમોદ્ભૂતા એવ ભાસન્તે । યદનુસારં કર્ત્તારમપેક્ષતે પ્રવૃત્તિસ્તદનુસારં ભાવાનામ્ ઉત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશાશ્ચ સદા આસન્ના ભવન્તિ । કર્તુર્નિત્યત્વાદ્ ભાવાનામ્ ઉત્પાદઓ-સ્થિતિ-વિનાશા યુગપદ્ ભવિષ્યન્તિ અથવા ઉત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશા ન ભવિષ્યન્તિ । નિત્યત્વાત્ ક્વચિદપિ કિઞ્ચિદપિ ઉત્પાદો વા વિનાશો વા ન સ્યાત્ । હેતું પ્રત્યયઞ્ચ અપેક્ષ્ય પ્રવર્તમાનાનાં ભાવાનામેવ કર્તૃ-ક્રિયા-હેતુફલોત્પાદસમઃ ક્રમોદ્ભવ ઉપલભ્યતે । અનુત્પન્ના-કાશોત્પલાદીનાન્તુ ઉત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશા ન યુજ્યન્તે । અવિકારહેતુભિઃ પરસ્પરમાશ્રિત્ય પ્રવર્તમાનૈઃ ઉત્પાદનિયમો ન યુજ્યતે ।
નિત્યભાવાદનિત્યો હિ સમુત્પાદો ન યુજ્યતે ।
હેતુતસ્ત્વવિકારત્વાત્ સમસ્યૈવોદ્ભવે સતિ ।
હેતૌ ફલે ચ સંભિન્ને ઽવિકારસ્તુ કથં ભવેત્ ।
હેતૌ વિકારસ્યાપિ ભૂતત્વાત્ તદસાદૃશ્યપક્ષો નષ્ટઃ । ક્રિયાનન્વિતવન્ધ્યાપુત્રાત્મનિ કસ્યાશ્ચિત્ ક્રિયાયાઃ કર્મણો વા નિયતેન અયુક્તત્વાદ્ ભગવદ્ધર્મેષુ અવિસંવાદિત્વાદ્ ભાવોત્પાદક્રિયા કર્ત્તારં નાપેક્ષતે, કિન્તુ સતિ હેતુપ્રત્યયસઙ્ગ્રહે ભાવાનામુત્પાદવિનાશૌ યુજ્યેત ઇત્યુક્તમ્ । યદ્યેવમ્ અત્ર ભાવોત્પાદ-સ્થિત્યન્યથા-ભાવતાદિરભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ભાવોત્પાદસ્થિતીનાં તુ જ્ઞાતવ્યો હેતુરીશ્વરઃ ।
અન્યેષાં વિપ્રતિપત્તિર્યથાવત્તૈર્હિ ભાષ્યતે ॥
અન્યૈઃ સત્ત્વભાજનલોકયોરુત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશાસ્તુ ઈશ્વરકૃતપ્રણાશા અવગમ્યન્તે, તદીશ્વરેચ્છાવશાત્ કાય-ભૂમિત્રય-કર્ત્રાદિસંભવઃ સ્યાદિતિ શ્રૂયતે । અન્યે તસ્યૈવ ચિત્તોત્પાદમાત્રેણ નરક-પ્રેત-તિર્યક્-દેવ-મનુષ્યદયાશ્ચ સત્ત્વાઃ જ્વર-વિષ-વ્યાધિ-સ્ત્રી-પુરુષ-નપુંસક-સુકૃતરૂપ-વિકૃતરૂપ-દસ્યુ-જિહ્મ-ચૌરાઃ કામમિથ્યાચાર-પ્રાણાતિપાત-મૃષાવાદ-મદ્યપાન-દ્યૂતપ્રવેશ-પ્રત્યન્ત-શબર-ડોમ્બી-નિર્દય-ક્રૂર-પારુષ્યવાદ-બ્રહ્મઘાત-માતૃપિતૃઘાતક-વ્યાધાદયઃ, યક્ષ-રાક્ષસ-ડાકિન્યાદયઃ સર્વે પરઘાતકાઃ, સુખ-દુઃખાદયઃ સ્વર્ગો વિમોક્ષશ્ચ તાનિ સર્વાણિ ચિત્તોત્પાદમાત્રેણોદ્ધૃતાનીતિ વદન્તિ । ઈશ્વરકર્તૃત્વવાદિનો ઽતિસુકુમારપ્રજ્ઞા એવ, અતિમન્દપ્રજ્ઞા એવ, ગતાનુગતિકાશ્ચૈવ યુક્તિવિશેષરહિતે તસ્મિન્ ગૌરવપ્રવણત્વાત્ પૂર્વોત્તરવિરુદ્ધં બાલયુવકચાણ્ડાલવદયથાર્થ પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધં, દાન-વિનય-સંયમ-ઇષ્ટાનિષ્ટફલં, સુકૃતદુષ્કૃતકર્મ, ગમ્યાગમ્યં, ભક્ષ્યાભક્ષ્યં, સ્વર્ગાપવર્ગાદિફલવિરુદ્ધં, યુક્ત્યાગમાદિવિરુદ્ધં ચ વાઙ્માત્રેણ પક્ષીકૃત્ય નિજાજ્ઞાનપટલેન નેત્રાચ્છાદનત્વાદ્ અસમર્થત્વાત્ પશુભૂતાસ્તુ પશુભ્યો ઽપ્યતિછુદ્રતરાઃ પશવઃ । નિગૂઢવન્ધ્યાપુત્રસ્વભાવં પશુપતિમાશ્રિત્ય, જન્મસ્થિતિવિનાશાનાં હેતુતાંસ્યઅપિ તૂચ્ચતામ્ । ઉત્પાદે સ્થિતૌ ચ સહેતુક એવાભ્યુપગમ્યમાને સતિ નિત્યવાદભઙ્ગત્વાદ્ વાદોત્સર્ગઃ, વિપરીતસિદ્ધત્વાદ્ ઈશ્વરસ્ય અહેતુત્વમેવ સિધ્યતિ । ઇચ્છામાત્રેણ ઉત્પાદે સતિ યુગપદેવ સમ્પૂર્ણજગત ઉત્પાદસ્થિતિ-વિનાશાઃ સ્યુઃ ।
તસ્માદપિ અસિદ્ધાર્થતૈવ સ્યાત્, સર્વેષાં નિત્યોત્પાદપ્રસઙ્ગત્વાત્ । દુઃખ-કુહના-જિહ્મ-અશુચિ-અકૃતજ્ઞતાદ્યુદ્ધરણાનાં તુ પ્રયોજનવિશેષાભાવાચ્ચ અસિદ્ધાર્થતા । તદુદ્ધરણાયાસો નિષ્ફલઃ । પ્રયોજનાભાવે હિ કલ્પનાપૂર્વઙ્ગમાનાં પ્રવૃત્તિર્નાસ્તિ, પ્રયોજનાવ્યાપ્તેઃ । તત્પ્રયોજનવદ્વ્યાવૃત્તૌ કલ્પનાપૂર્વઙ્ગમાનાં પ્રવૃત્તેરપિ નિવૃત્તેઃ અસિદ્ધાર્થતાસ્તિ ।
હેતુપ્રત્યયવૈકલ્યે ક્રમોત્પાદવિનાશૌ
પ્રત્યક્ષતયા ભાસેતે, અવૈકલ્યે ચાનુત્પાદઃ ।
સત્ત્વભાજનલોકયોરુત્પદ્યમાનસુખદુઃખાદીનાં સ્થિતિવિનાશૌ ક્રમશ ઉપલભ્યેતે, તસ્માન્ન ઈશ્વરો હેતુઃ । કસ્યચિદપિ ભાવસ્ય ઉત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશા ન યુજ્યન્તે। તસ્માદપિ પ્રત્યક્ષવિરોધો ઽસિદ્ધાર્થ એવ । નાન્યત્ પ્રત્યક્ષતો ગરીયઃ પ્રમાણમિતિ સર્વવાદિપ્રસિદ્ધમ્ ।
નૈકાન્તે ઽર્થક્રિયા । દયાપ્રતાપાભાવે
ગમ્ભીર્યગુણ-દર્શન-ચર્યા-ચિન્તનાદિ ન યુજ્યતે ।
એકાન્તક્રિયાયુક્તા યુક્તયોર્ગામ્ભીર્યગુણસ્ય રૂપાદેર્વા આલમ્બન ચિન્તનસ્યૈવ અયુક્તત્વાત્, તત્તુ પ્રતિકૂલમ્ ।
હેતાવસતિ સર્વત્ર પ્રત્યય એવ કથં ભવેત્ ।

અહેતૌ કારકાભાવાત્ કથમીષ્ટે મહેશ્વરઃ ।
ભાવકર્તા મહેશશ્ચેત્ સો ઽપિ કર્તા ન મન્યતે ।
પિત્રભાવે સુતોત્પત્તિઃ સા નેષ્ટા દૃશ્યતે ન ચ ।
હેતુનિષ્યન્દસાદૃશ્યં મન્યન્તે યુક્તિવાદિનઃ ।
નિત્યાન્નિત્યફલં યુક્તમનિત્યાચ્ચાપ્યનિત્યકમ્ ।
શાલિબીજાત્ફલં તસ્માદઙ્કુરોત્પાદ ઈક્ષ્યતે ।
તથા મહેશ્વરે નિત્યે ભાવાનાં સ્યાત્ સદોદ્ભવઃ ।
યથાગ્નિર્દાહયેત્સર્વં તથાચેદીશ્વરો મતઃ ।
અગ્નિહેતુસ્તથાન્યો ઽગ્નિઃ ઈશ્વરે નાસ્તિ હેતુકમ્ ।
ક્રમપ્રવૃત્તજ્વાલાભિઃ સર્વદાહો ઽપિ મન્યતે ।
ઈશ્વરસ્યાવિકારિત્વાદ્ અગ્નિવત્ત્વં ન યુજ્યતે ।
તસ્માદીશ્વરકર્તૃત્વાભ્યુપગમે બહુદોષસંભવાદ્ ભગવતા ભાવાનામ્ ઉત્પાદઃ ઈશ્વરકૃતો ન યુજ્યતે ઇત્યુક્તમ્ । પરે તુ સર્વં કાલેન વિવર્તિતં મન્યન્તે । તૈરેવમુચ્યતે ।
સ્થિતિર્ભાવાન્ સમુત્પાદ્ય કાલેનૈવ વિવર્ત્યતે ।
ભાવોત્પાદસ્થિતી ચાપિ કાલેનૈવ વિવર્તિતે ।
તદેવમ્ ઉચ્યતે । અત્ર કાલ ઇતિ કિં નામ? નિત્યો વા અનિત્યો વા, પુરુષઃ સ્ત્રી નપુંસકસ્વભાવો વા, દેવો પિશાચો વા, મૂર્તો ઽમૂર્તો વા, સક્રિયો નિષ્ક્રિયો વા ।
સ નિત્યશ્ચેત્તદા તત્ર ક્રિયાપેક્ષા ન યુજ્યતે ।
ઉત્પાદશ્ચેત્સકૃત્ સો ઽપિ વિરુદ્ધત્વાન્ ન મન્યતે ।
અનિત્યત્વે ઽકાલસ્ય હેતુપ્રત્યયયોગતઃ ।
યદિ પુંસ્ત્રીનપુંસાદિ યત્કિઞ્ચિત્સ્યાદ્ વિરુધ્યતે ।
દેહ્યદેહિક્રિયાદૌ ચ પારસ્પરવિરુદ્ધતા ।
નિત્યત્વે નિર્વિકારત્વાત્ ક્રિયાકર્મ વિરુધ્યતે ।
એવં કાલવાદિનાં કાલવશેન ભાવાનામુત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશાભ્યુ-પગમસ્યાપિ અયુક્તત્વાત્ તદપ્યસમઞ્જસમેવ । સૂર્યચન્દ્ર-નક્ષત્ર-પર્વ-વત્સરાદિ-બાહ્યાભ્યન્તરભાવાનાં ગતગમ્યસ્વભાવત્વાત્ કાલાખ્યયા ભાવાનામુત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશાસ્તુ કાલપરિણામત્વેન ન યુજ્યન્તે।
અન્યચ્ચ, સ્વભાવવાદિન આન્તરબાહ્યાન્ સર્વભાવાન્ સ્વભાવોદ્ભવાન્ મન્યન્તે । ભાવાનાં સ્વભાવ એવ, કસ્યચિદ્ભાવસ્ય ઉત્પાદસ્ય વિનાશસ્ય વા કશ્ચિદપિ હેતુર્નાસ્તિ । ખર-સ્નિગ્ધ-ઉષ્ણ-લઘુત્વ-શ્લક્ષ્ણ-તીક્ષ્ણાનિ સ્વભાવ એવ । મધુર-અમ્લ-લવણ-કટુકાનિ અસત્ત્વભેદા એવ ।
દેવ-માનુષ-તિર્યઞ્ચો રાજબ્રહ્મ-કુજાતયઃ ।
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચાપિ સુખં દુઃખં સદા સ્થિતમ્ ।
સ્વભાવવૈમત્યા તેભ્યો ભ્રાન્તચિત્તેભ્ય એવં વક્તવ્યમ્ ।
સ્વભાવે વિકૃતે દૃષ્ટે પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધતા ।
વિકારો વર્તતે યત્ર નિર્વિકારઃ કથં ભવેત્ ।
વ્યક્ત્યનેકપ્રભેદાચ્ચ જન્મ નાશશ્ચ ભાસતે ।
જાતેર્વિનાશસમ્બન્ધાન્ નિર્વિકારઃ કથં ભવેત્ ।
સ્વભાવે નિર્વિકારત્વાત્ પુરુષાદૌ નિરર્થકે ।
કુલે રાજનિ ક્ષેત્રાદૌ તત્ફલં ચાપિ ભાસતે ।
સ્વભાવે વિકૃતે જાતે નિત્યવાદી તુ ભ્રંસતે ।
માર્ગો ઽયં યુજ્યતે તસ્માદ્ હેતુપ્રત્યયવાદિનામ્ ।
એવં સ્વભાવવાદિષ્વપિ પરસ્પરવિરોધત્વાદ્ ઉત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશાનાં સ્વભાવાદ્ ઉદ્ભવો ન યુજ્યત ઇત્યુક્તમ્ । અથ ભાવાનામ્ ઉત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશા અહેતુતો ભવન્તિ ઇત્યપરે ઽહેતુવાદિનો હેતું વિનૈવ કેવલમ્ ભાવાનામુત્પાદ-નિરોધૌ કલ્પયન્તિ । અહેતુવાદો ઽભ્યપગમ્યેત ચેત્, હેતોઃ અનિશ્ચિતત્વાત્ કૃતપ્રણાશ-અકૃતાભ્યાગમ-અનવસ્થાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ । સુકૃત-દુષ્કૃતાદિ-પિતૃ-પુત્ર-બ્રાહ્મણ-રાજન્ય-વૈશ્ય-શૂદ્ર-શ્વપચાદિ-શુચ્યશુચિ-ગમ્યાગમ્ય-ભક્ષ્યાભક્ષ્ય-દેવપિશાચાદિ-દાન-વિનય-સંયમ-જપ-તપસ્યા-ઉપવાસ-નિશ્ચય-યાગજ્ઞાનાજ્ઞાન-હેત્વનિશ્ચયાત્ પરસ્પરભેદનિર્ણય-વ્યવસ્થાપિ ન સંભવતિ । તસ્માત્તસ્યૈવ દોષસ્ય પ્રસજ્યમાનત્વાદ્ અહેતુવાદો ઽપિ લોકાદિ-વિરુદ્ધત્વાદ્ અસિદ્ધ એવ ।
યે ચાન્યે પ્રધાન-પરમાણ્વાદ્યહેતુ-પ્રતિકૂલહેતુવાદાદયસ્તે ઽપિ તેનૈવ નિષેધિતવ્યાઃ । તસ્માન્ ।
ન સ્વતઃ પરતો નાપિ ન દ્વયોઃ કર્તૃકાલતઃ ।
ઈશ્વરાદિકૃતં નૈવ સ્વભાવાન્નાપ્યહેતુતઃ ॥ ઇત્યુક્તમ્ ।
હેતુપ્રત્યયયોર્વૃત્તિર્ભાસતે ઽનાદિકાલતઃ ॥
ઇતિ તુ અનાદિ-કાલતઃ પ્રપઞ્ચ-વાસનાબીજસ્ય અવિચ્છિન્ન-નદીસ્ત્રોતઃ-પ્રવાહવદ્ અનુપ્રવૃત્તેઃ

હેતુપ્રત્યયયોર્વૃત્તિર્ભાસતે ઽનાદિકાલતઃ । ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદેવ સૂત્રે અથ પુનઃ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશર્તુધાતુસમવાયાદ્ બીજે નિરુધ્યમાને અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ ઇત્યુક્તમ્ । ઽઅથ પુનઃઽ ઇતિ તુ અભાવાદુદ્ભવ-સ્વ-પર-દ્વય-ઈશ્વરાદિ-રહિત-બીજ-પૃથિવ્યાદિ-સામગ્ર્યા એવ અઙ્કુરાદિ ઉત્પદ્યત ઇતિ ઉક્તમ્ ।
પઞ્ચભિર્હેતુભિર્બાહ્યઃ પ્રતીત્યોત્પાદ ઇષ્યતે । ઇતિ ।
પઞ્ચભિર્હેતુભિરિતિ તુ હેતુપઞ્ચકૈરિતિ, બાહ્યસ્યેતિ બીજાદેઃ । ઽપ્રતીત્યોત્પાદઽ ઇતિ પ્રતીત્યમ્ ।
શાશ્વતતો ન ચોચ્છેદાન્ ન સઙ્ક્રાન્તેઃ પરીત્તતઃ ।
હેર્તોર્મહાફલાવાપ્તિઃ સદૃશાનુપ્રબોધતઃ । ઇત્યુક્તમ્ ।
ઽશાશ્વતતો નઽ ઇતિ યસ્માદન્યદ્બીજમ્, અન્યો ઽઙ્કુરઃ, ન ચ ય એવાઙ્કુરાસ્તદેવ બીજમ્, બીજમેવાપિ નાઙ્કુરઃ । અનિરુદ્ધાદ્ બીજાદપિ અઙ્કુરો નોત્પદ્યતે । ન ચ નિરુદ્ધાદ્, તથાપિ બીજનિરોધે અઙ્કુર ઉત્પદ્યતે । તસ્માન્ ન શાશ્વતતો, ન ચોચ્છેદાદિતિ ન ચ પૂર્વનિરુદ્ધાદ્બીજાદઙ્કુરો નિષ્પદ્યતે નાચાપ્યનિરુદ્ધાદ્ । અપિ તુ બીજાદ્ નિરુદ્ધાત્ તસ્મિન્નેવ સમયે ઽઙ્કુરો ઉત્પદ્યતે । અતો નોચ્છેદતઃ । ન સંક્રાન્તિતઃ ઇતિ તુ બીજાઙ્કુરૌ તુ અસદૃશૌ એવ । તસ્માત્ ઽન સંક્રાન્તિતઃ । પરીત્તતઃ હેતોરિતિ- પરીત્તબીજવપનાન્ મહાફલાવાપ્તિરિતિ તત્પરીત્ત-હેતોર્બહુફલાભિનિર્વૃત્તિઃ, પરીત્તાન્મહાફલાભિ-નિર્વૃત્તિત્વાત્, તસ્માત્ પરીત્તહેતોર્મહાફલાભિનિર્વૃતિઃ । સદૃશાનુપ્રબોધાદ્ ઇતિ તુ યાદૃશં બીજમુપ્યતે તાદૃશમેવ ફલાભિનિર્વૃતિરિતિ । અતસ્તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધઃ । સદૃશાફલાભિનિર્વૃત્તિઃ ।
બીજાઙ્કુરયોર્ભિન્નત્વાદ્ બીજં નિત્યં ન વર્તતે ।
યતશ્ચોચ્છેદતો નાસ્તિ બીજે સતિ તથાઙ્કુરઃ ।
બીજસાદૃશ્યસિદ્ધત્વાત્ તદ્ભિન્નં ન ચેષ્યતે ।
અઙ્કુરસ્ય ફલાદીનાં સઙ્ક્રાન્તિશ્ચાઙ્કુરસ્ય ન ।
એકબીજં પરીત્તાણોઃ બીજત્વેનૈવ સમ્ભવેત્ ।
તસ્માત્ પરીત્તતો હેતોર્જાયતે હિ મહત્ફલમ્ ।
ઉપ્તે શાલ્યાદિ બીજે હિ શ્યામાકાદિફલં ન હિ ।
તસ્માદેવ -
અઙ્કુરો બીજવન્નેષ્ટો નિર્હેતુર્નો ઽઙ્કુરોદ્ભવઃ ।
સમો નિરોધ ઉત્પાદસ્ તુલોન્નામાવનામવત્ । ઇત્યુક્તમ્ ।
એવમ્ બાહ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પરિકલ્પનાત્મકેન અનુપચયત્વેન દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તથૈવાધ્યાત્મિકસ્યાપિ હેતુશ્ચ પ્રત્યયો દ્વિધા ।
તથૈવાધ્યાત્મિકસ્યાપિ બાહ્ય-પ્રતીત્યસમુત્પાદવદ્ હેતુપ્રત્યયાકારદ્વયોપ-નિબન્ધનત્વાત્ પૃથક્ દ્વિવિધો ઽવગન્તવ્યઃ । દ્વિધા હેતુશ્ચપ્રત્યય ઇતિ તુ આધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો હેતૂપનિબન્ધનઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધનશ્ચ દ્વયાકારો ઽવગન્તવ્યઃ । ઇષ્ટ ઇતિ અભીષ્ટસ્ય ચ અભિપ્રેતસ્ય અભિમતસ્ય ચેત્યધિવચનમ્ । તત્રાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ કથમવગન્તવ્યઃ? ઉચ્યતે -
આદિહેતુરવિદ્યાસ્ય મૃત્યુરન્ત્યો યથાક્રમમ્ ।
તત્રાદાવવિદ્યાદેશનાદ્ આદૌ અવિદ્યા, અન્તે મરણાઙ્ગદેશનત્વાન્ મૃત્યુરન્તે । યત્તયોર્મધ્યે સ્યાત્ તત્ તુ મધ્ય ઇષ્યતે । તસ્માત્ સૂત્રે અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ, સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્, વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્, નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્, ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ, સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા, તૃષ્ણાપ્રત્યય મુપાદાનમ્, ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ, ભવપ્રત્યયા જાતિઃ, જાતિપ્રત્યયા જરામરણ-શોક-પરિદેવ-દુઃખ-દૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવન્તિ । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ । ઇત્યુક્તમ્ ।
સજન્મક્લેશકર્માત્મા દ્વાદશાઙ્ગસ્ત્રિકાણ્ડકઃ ।
હેતુપ્રત્યયસમ્ભૂતઃ કર્ત્તેત્યાદિવિવર્જિતઃ ।
ક્લેશ-કર્મ-જાતિ-પરતન્ત્રો ઽયમાત્માપિ અંશત્રયેણ વ્યવસ્થાપ્યતે । ક્લેશ-પરતન્ત્રસ્વભાવતયા, કર્મપરતન્ત્રસ્વભાવતયા જન્મપરતન્ત્રસ્વભાવતયા ચ । તત્ર ક્લેશ પરતન્ત્ર-સ્વભાવતાયા અઙ્ગાનિ ત્રીણિ-અવિદ્યાતૃષ્ણોપાદાનાનિ । કર્મ-પરતન્ત્ર-સ્વભાવતાયાઃ દ્વે અઙ્ગે-ભવસંસ્કારૌ । જાતિ-પરતન્ત્ર લક્ષણમપિ શેષસપ્તાઙ્ગમ્-વિજ્ઞાનમ્, નામરૂપમ્, ષડાયતનમ્, સ્પર્શો, વેદના, જાતિઃ, જરામરણઞ્ચેતિ । અપીતિપદં સંગ્રાહ્યતાં દર્શયતિ । શોક-પરિદેવના-દૌર્મનસ્ય-ઉપાયાસાદીનાં પ્રિયવિયોગા-પ્રિયસંપ્રયોગ-કામવિપત્ત્યાદીનાં ચ સંગ્રહઃ । એવમ્ અયં પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાદશાઙ્ગઃ ત્રિસ્વભાવતયા વેદિતવ્યઃ । સો ઽપિ કર્ત્રાદિ-સ્વભાવતા-રહિતો જ્ઞાતવ્યઃ ।
અથ શાલિસ્તમ્બસૂત્રટીકાયાં તૃતીયં પટલમ્ ।
અવિદ્યા યદિ નાદૌ સ્યાદન્તે મૃત્યુર્ન સંભવેદ્ ।
ઽઅવિદ્યા યદિ નાદૌ સ્યાદ્ઽ ઇતિ તુ યદિ અવિદ્યા ચેન્નાભવિષ્યન્ નૈવ સંસ્કારાઃ પ્રજ્ઞાસ્યન્તે । તદ્વદ્ જરામરણપર્યન્તં ચેન્નાભવિષ્યન્ નૈવ શોકાદિ પ્રજ્ઞાસ્યતે ।
તેભ્યો ભિન્નો ન કુત્રાપિ હ્યાત્માત્મીયશ્ચ વિદ્યતે ।
તત્રાવિદ્યાયા નૈવં ભવતિ અહં સંસ્કારાદિ અભિનિર્વર્તયામીત્યતો જરામરણપર્યન્તં નૈવં ભવતિ અહં શોકાદિ અભિનિર્વર્તયામીતિ । સંસ્કારાદીનામપિ નૈવં ભવતિ વયમવિદ્યાદિભ્યો ઽભિનિર્વર્તિતાઃ । એવમ્ યાવજ્જરામરણસ્યાપિ નૈવં ભવતિ વયં જાત્યાદિભિરભિનિર્વર્તિતા ઇતિ ।
અવિદ્યાસંભવાદાદાવન્તે મૃત્યુશ્ચ ભાસતે ।
અથ ચ સત્યામવિદ્યાયાં સંસ્કારાદ્યભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ, પ્રાદુર્ભાવઃ । એવં યાવજ્જરામરણં, શોકપરિદેવાદ્યભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ ।
હેતુરાધ્યાત્મિકસ્યાસ્ય ।
એવમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । કથમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ? ઉચ્યતે -
પ્રત્યયાઃ ષટ્પ્રકારકાઃ ।
અસ્યેતિ તુ આધ્યાત્મિકસ્ય। પ્રત્યયસ્તુ સામગ્રી ષટ્ પ્રકારકા ઇતિ ષડ્વિધાઃ ।
પ્રત્યયો ઽધ્યાત્મિકસ્ત્વન્તે વિજ્ઞાનં ચાદિકે ધરા ।
વિજ્ઞાનસ્યાન્તે પરિદેશનત્વાદ્ ઽઅન્તે વિજ્ઞાનમ્ઽ । આદિકે ધરા ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્માત્ સૂત્રે -ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશ-વિજ્ઞાનાદિસ્ત્વાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । ઇત્યુક્તમ્ ।
કાઠિન્યાનુગ્રહૌ પાકઃ શ્વાસવૃદ્ધિરનાવૃતિઃ ।

તત્ર અધ્યાત્મ-પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ? યત્કાયસમ્બદ્ધ-કઠિન-કર્કશ-રૂક્ષ-ખરગત-કેશ-રોમ-નખ-દન્ત-સ્વેદ-મલ-ચર્મ-માંસ-સ્નાયુ-અસ્થયાદિ-સદૃશમ્, અન્યચ્ચ અસ્મિન્ કાયે યત્કિઞ્ચિદસ્તિ તત્સર્વં સંગૃહ્ય પૃથિવીધાતુરુચ્યતે । અનુગ્રહ તુ સંગ્રહઃ, સમ્બન્ધો-મૃદુઃ, આલિઙ્ગનં, પિણ્ડીકરણં સ્નિગ્ધતા ચ । તદ્યથા-અશ્રુ-સ્વેદ-કફ-સિંઘાણક-મજ્જા-શુક્ર-મૂત્ર-ઉચ્ચાર-રક્ત-લસીકા-મસ્તક-ગ્રહણી-પક્વાશયાદિઃ અન્યચ્ચાસ્મિન્ કાયે તાદૃશં સ્નિગ્ધ-સ્વભાવં સ્યાજ્જલધાતુરુચ્યતે ।
પાકો નામ પાચનમ્-પાક-પાચન-પાચક-ઉષ્ણાગ્નિસ્તાપ-તાપન-વૃતિર્યશ્ચૈતત્કાયમધ્યે અશિત-પીત-ખાદિતાનાં સમ્યક્સુપાચકઃ । અન્યચ્ચ યત્કિઞ્ચિત્કં તાદૃશં તત્સર્વં તુ તેજોધાતુરુચ્યતે । શ્વાસ ઇતિ વાયુધાતુઃ । શ્વાસસ્તુ ઉચ્છ્વાસઃ, આશ્વાસો, ભાષણં, પ્રલાપો, ગમનાગમનં ક્ષયો વૃદ્ધિરિતિ । કાયસ્ય વિસ્તારઃ, સઙ્કોચઃ, કમ્પનં, ચલનં, ઉત્ક્ષેપઃ, પોષણં, વૃદ્ધિઃ, પીનસઃ, કાસઃ, છિક્કા, ઊર્ધ્વવાયુરધોવાયુરન્યચ્ચાપિ એતત્કાયમધ્યે યત્કિઞ્ચિત્ તાદૃશમસ્તિ તત્સર્વમ્ એકતઃ પિણ્ડીકૃત્ય વાયુધાતુરિત્યુચ્યતે । આકાશમિતિ અનાવૃતત્વાદાકાશમ્ । આવરણં સપ્રતિઘં સંવૃતઞ્ચ । રાજી-કોષ-અન્તારન્ધ્ર-મુખરન્ધ્ર-કર્ણપુટ-નાસાપુટ-નેત્રછિદ્રાદયઃ કાયાન્તઃ કોષશ્ચાયમ્ આકાશધાતુરિત્યુચ્યતે ।
નામરૂપાનુવૃત્તિશ્ચ પઞ્ચવિજ્ઞાનસંયુતઃ ।
તસ્માત્ ક્લિષ્ટં મનશ્ચૈવાધ્યાત્મિક પ્રત્યયા ઇમે ॥
તત્ર નામાનુવૃત્તિઃ રૂપાનુવૃત્તિશ્ચ આધ્યાત્મિકવિજ્ઞાનધાતુરિત્યુચ્યતે । પઞ્ચવિજ્ઞાનસંયુતઃ ઇતિ તાનિ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયાનિ, તતઃ ક્લિષ્ટં મનશ્ચાપિ ઇતિ ક્લેશમયં મનઃ, તાનિ ચ ચતુર્મહાભૂતાનિ એકતઃ પિણ્ડીકૃત્ય નડકલાપયોગેન નામરૂપમિત્યુચ્યતે । તત્ર નામેતિ ચત્વારો ઽરૂપસ્કન્ધાઃ-વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કારો વિજ્ઞાનં ચેતિ । રૂપં નામ પિત્રોઃ શુક્રશોણિતોદ્ભૂતં અન્તરાભવમાશ્રિત્ય યત્ પ્રથમં નામરૂપાભિનિર્વર્તનં તન્નિશ્રિત્ય પૂર્વંનામરૂપાભિનિર્વર્તનં-મનોવિજ્ઞાનં સાસ્રવં નિવૃત-વ્યાકૃત સ્વભાવમ્ આત્મમોહાદિચતુઃક્લેશાત્મકમ્ । આત્મમોહઃ, આત્મમાનમ્, આત્મદૃષ્ટિઃ, આત્મોત્કર્ષશ્ચેત્યેતત્ક્લેશસંયુતં ક્લિષ્ટં મન ઇતિ એકતઃ પિણ્ડીકૃતં નામરૂપમિત્યુચ્યતે ।
ધાતૂનાં સન્નિપાતાદ્ વૈ શરીરોત્પાદ ઇષ્યતે ।
અનન્તરોદિતાઃ ષડ્ધાતવઃ । સન્નિપાતાદ્ વૈ ઇતિ તુ વૈકલ્યાભાવાત્ । શરીરમિતિ તુ ભૂત-ભૌતિક-સંનિપાત-પિણ્ડમ્ । ઉત્પાદો નામ પ્રાદુર્ભાવઃ । ઇષ્યતે ઇતિ તુ અનુમતમ્ । અસ્ય કર્ત્રાદિ ન વર્તતે ઇતિ ભાવઃ ।
આત્માત્મીયવિકલ્પાનામુત્પાદસ્તૈર્ન મન્યતે ।
ઇતિ તુ અસ્માભિરેતે ઉત્પાદિતા ઇતિ ચ તૈર્વયમુત્પાદિતા ઇતિ તે ઽન્યોન્ય વિકલ્પં નોત્પાદયન્તિ ।
તેષુ સત્સુ સમુત્પાદઃ તેષ્વસત્સુ ન સંભવઃ ।
પ્રત્યયેષુ અસત્સુ શરીરોત્પાદો ન યુજ્યતે । યદા આધ્યાત્મિકપ્રત્યયાદિ-વૈકલ્યાભાવસ્તદા સંનિપાતાત્ શરીરમુત્પદ્યતે । વૈકલ્યે શરીરં ન ઉત્પાદ્યતે ।
નૈવાત્માદિમયાસ્તે હિ નાપ્યન્યચ્ચાપિ કિઞ્ચન ।
તત્ર પૃથિવીધાતુસ્તુ નાત્મા અહંમમેતિ મન્યના-વિયુક્તત્વાત્ । ઽન સત્ત્વાસ્તુઽ ચિત્ત-મનો-વિજ્ઞાન-વિયુક્તત્વાત્ । ન જીવઃ ચલત્વાભાવાત્ । ન જન્તુસ્તુ જન્યજનક વિરહિતત્વાત્ । ઽન મનુજોઽ મનુવિયુક્તત્વાત્ । ઽન માનવઽ સ્તુ અન્તઃ સ્થિતમાનવાસદૃશત્વાત્ । ઽન સ્ત્રીઽ, ન પુમાન્ - ન નપુંસકસ્તુ આધ્યાત્મિકસ્ત્રી પુરુષ-નપુંસકાત્મકઃ । ન ચાહં મમ્ ઇતિ તુ આત્માત્મીય-મન્યના-વિયુક્તત્વાત્ ।
નાપ્યન્યચ્ચાપિ કિઞ્ચન ઇતિ તુ ઈશ્વરાદિ-કર્તૃ-ક્રિયા-કર્મ-વિરહિતત્વાત્ । તદ્વત્ જલમ્, અગ્નિર્વાયુરાકાશો વિજ્ઞાનધાતુશ્ચાપિ નાત્મા, ન સત્ત્વો, ન જીવો, ન જન્તુઃ, ન મનુજો, ન માનવો, ન સ્ત્રી, ન પુમાન્, ન નપુંસકમ્ ન ચાહં ન મમ સ્યાત્ । ન ચેશ્વરાદિ અન્યત્ કિઞ્ચિદ્ ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
યૈકપિણ્ડાદિસંજ્ઞા સાવિદ્યા ત્રિભવછાદિકા ।
તત્ર કતમાવિદ્યા? ઉચ્યતે । ત્રિભવછાદિકેત્યુચ્યતે । ત્રિભવસ્તુ ભવત્રયમ્ કામભવઃ, રૂપભવઃ, અરૂપભવશ્ચ । તે ઽપિ સત્ત્વભાજનલોકે વ્યવહારેણ દ્વિવિધાઃ વ્યવસ્થાપિતાઃ ।
અથ ચ ધાતુ-ગતિ-યોનિ-ભેદેન ક્રમ-ત્રયેણ સ્થાપિતઃ । કથમિતિ ચેત્ । ઉચ્યતે - તત્ર કામધાતુઃ ષટ્ત્રિંશદાશ્રયનિકાયવિજ્ઞપ્ત્યવભાસં સાધારણાસાધારણ-સ્વભાવેન એકપિણ્ડત્વેન કલ્પયન્ સંજ્ઞયા ગ્રહણત્વાદ્ અવિદ્યેતિ ઉચ્યતે । તત્ર ષટ્ત્રિંશદાશ્રયનિકાયાસ્તુ અષ્ટૌ ઉષ્ણસ્વભાવા મહાનરકાઃ, શીતસ્વભાવાઃ અષ્ટૌ મહાનરકાઃ । સંજીવ-કાલસૂત્ર-સંઘાત-રૌરવ-મહારૌરવ-તપન-પ્રતાપનાવીચયો-ઽષ્ટોષ્ણનરકાઃ । હાહાધર-અપપ-અટટ-હાહાવત્-અર્બુદ-નિરર્બુદ-પદ્મ-મહાપદ્મ-ઉત્પલાનિ શીતસ્વભાવત્વાદ્ અષ્ટૌ શીતનરકાશ્ચ । પ્રત્યેકઃ પ્રાદેશિકશ્ચ નરકઃ, પ્રેતાશ્રયઃ, તિર્યગાશ્રયઃ, અસુરાઆશ્રયઃ । ચતુર્દ્વીપાઃ, અષ્ટૌ અન્તર્દ્વીપાશ્ચ ।
તત્ર પ્રેતાશ્રયસ્તુ મરૌ અટવીકાન્તારે ચ । તદ્ભિન્નસ્તુ વિભાગઃ - ગ્રામ-નગર-નિગમ-શ્મશાન-પર્વત-અટવી-કર્વટ-દ્વીપ-નદી-વાયુ-સાગર-પલ્વલ-તડાગ-કૂપ-ઉદ્યાનસ્થાન-દેવાલય-માતૃગૃહ-નાગલોક-મરુ-સરસ્-વૃક્ષ-શૂન્યાલય-મહાપથ-નદીતટ-અરણ્યવાસ-પ્રપાત-સેતુ-કૌલસ્થાન-મુખ-મહાપથ-આપણ-ચત્વર-શ્રૃઙ્ગાટક-પાવનતીર્થસ્થાન-જલાશયાદિષુ સ્થિત્વા સ્વકર્મવશેન વિજ્ઞપ્ત્યવભાસ-વિકલ્પોદ્ભવાનાં યદજ્ઞાનં સેયમવિદ્યા ઇત્યુચ્યતે । તિર્યક્સ્થાનં મધ્યે-સાગરમ્ । યોનિસ્થાનાનિ ચત્વારિ-અણ્ડજો, જરાયુજઃ, સંસ્વેદજઃ, ઉપપાદુકશ્ચ । યોન્યાશ્રયભેદેન વિવિધા તિર્યગ્જગદ્ વિજ્ઞપ્ત્યવભાસિત-વિકલ્પવાસનાલિપ્તસન્તાનાઃ ।
તદન્યથાવિભક્તાઃ - ગર્દભ-સૂકર-વાનર-ગજ-ઉષ્ટ્ર-અશ્વ-મૃગ-મહિષ-ગૌ-ગવય-ચમરી-શ્વ-શ્રૃગાલ-નકુલ-મૂષક-સિંહ-વ્યાઘ્ર-તરક્ષુ-ઋક્ષ-વૃક-માર્જાર-મીન-કચ્છપ-મકર-શિશુમાર-સર્પ-પિપીલિકા-લૂતા-પતંગ-તિત્તિરિ-પિપીલક-કૃમિ-વલ્મીક-ગોધા-કીટ-જલવાસિ-શુક-શારિકા-કોકિલા-મયૂર-હંસ-ક્રૌઞ્ચ-વક-કાક-ગૃધ્ર-ઉલ્લૂક-જીવઞ્જીવ-સુપર્ણાદયો ઽનિશ્ચિત-ગતિત્વાત્ સ્વકર્મવાસના-પારતન્ત્ર્યેણ અવભાસાકારં સ્થિતં તુ યદજ્ઞાનં તદપિ અવિદ્યા ઇત્યુચ્યતે । અસુરાણાં ચતુરાશ્રયસ્તુ સુમેરોશ્ચતુઃ પરિષણ્ડમધ્યે ઽસ્તિ ।

તદ્ભિન્નવિભાગેન સ્થિતં પર્વત-અટવી-વન-ઉદ્યાન-નદી-ગ્રામાદિષુ સ્વકર્મ-વશાત્ પ્રજ્ઞપ્તાવભાસ-વિકલ્પનોદ્ભૂતમન્યસ્થાનાનાં યદજ્ઞાનં તદપિ અવિદ્યેત્યુચ્યતે । નરક-સત્ત્વાનાં સ્વકર્મવશિતાનુકૂલવિકલ્પનોદ્ભવાનાં તુ અનવતપ્તમહાસાગરાદ્ વિંશતિસાહસ્ર-યોજનાધોભાજનસ્ય વિજ્ઞપ્તિ-સ્વભાવમૂલભૂતેષુ અન્યસ્થાનેષ્વભિ-નિર્વૃત્તિઃ । તતો ઽન્યત્ર પ્રત્યેકસત્ત્વસ્ય નરકાદિ-ભાજનસ્ય વિજ્ઞપ્તિ-વિકલ્પનોદ્ભૂતસ્ય પર્વત-અટવી-મરુ-દરી-પ્રપાત-નદી-તીરાદિસ્થાનાભિનિર્વૃત્તં યદજ્ઞાનમિદમપ્ય-વિદ્યેત્યુચ્યતે । ચત્વારો દ્વીપાસ્તુ પૂર્વસ્યાં વિદેહઃ, દક્ષિણસ્યાં જમ્બૂદ્વીપઃ, પશ્ચિમાયાં અપરગોદાનીયઃ, ઉત્તરસ્યાં, ચ કુરુરિતિ । અષ્ટાવન્તર્દ્વીપાસ્તુ પૂર્વયાં વિદેહપર્ષદો દેહો વિદેહશ્ચ । દક્ષિણસ્યાં-જમ્બૂદ્વીપ-પર્ષદઃ ચપલક ઉત્તરમન્ત્રી ચ । પશ્ચિમસ્યામ-પરગોદાનીય-પર્ષદઃ ચામરશ્ચાપરચામરશ્ચ ।
ઉત્તરસ્યાં કુરુ-પર્ષદઃ કુરુઃ કૌરવશ્ચ । તેદ્વીપોપદ્વીપાનાં પ્રભેદેન વિવિધા-કારેણ ભિન્નાઃ । સ્વવિજ્ઞાનાવભાસવિકલ્પનાવશેનોદ્ભૂતં વિભિન્નપ્રપંચ-વાસનાલિપ્તં તાદૃશં યદજ્ઞાનમ્ ઇદમપિ અવિદ્યેત્યુચ્યતે । ષડ્દેવાનાં સત્ત્વ-ભાજનાવભાસ-વિજ્ઞપ્ત્યવભાસવિશેષ-સાધારણાસાધારણાશેષસ્વભાવેષુ પિણ્ડગ્રહણ-કલ્પના-વશેનોદ્ભૂતમ્ યદજ્ઞાનમિદમપિ અવિદ્યેત્યુચ્યતે । તત્ર ષડ્દેવનિકાયા ઇતિ । ચતુર્મહારાજકાયિકાઃ - ત્રાયસ્ત્રિંશો, યામઃ, તુષિતો, નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનશ્ચ । અન્યે ચ વિદ્યાધર-સિદ્ધઃ, ઋષિર્ગરુડ-ગન્ધર્વઃ-કિન્નર-મહોરગ, યક્ષાદયઃ, નક્ષત્ર-ગ્રહ-તારા-ચન્દ્ર-સૂર્યા સપરિવારાઃ સપ્રાસાદાઃ, ઉત્પાદ-વિનાશ-સ્વકર્મવશેન વિજ્ઞપ્ત્યાકારાવભાસ-વિકલ્પના-વાસનાનુગામિનો ઽણ્ડજ-જરાયુજ-સંસ્વેદજ-ઉપપાદુકાશ્ચ । યોન્યાશ્રય ભેદેન વિવિધ-તિર્યગ્જગદ્-વિજ્ઞપ્ત્યવભાસિત-વિકલ્પ-વાસનાલિપ્તસન્તાનાઃ ગદર્ભ-સૂકર-વાનર-ગજ-ઉષ્ટ્ર-અશ્વ-મૃગ-મહિષ-ગૌ-ગવય-ચમરી-શ્વ-શ્રૃગાલ-નકુલ-મૂષક-સિંહ-વ્યાઘ્ર-તરક્ષુ-ઋક્ષ-વૃક-માર્જાર-મીન-કચ્છપ-મકર-શિશુમાર-સર્પ-પિપીલિકા-લૂતા-પતંગ-તિત્તિરિ-પિપીલક-કૃમિ-વાલ્મીકિ-ગોધા-યૂકા-કીટ-જલવાસિ-શુક-શારિકા-કોકિલ-મયૂર-હંસ-ક્રૌઞ્ચ-વક-કાક-ગૃધ્ર-ઉલૂક-જીવઞ્જીવ-સુપર્ણાદયો-ઽનિશ્ચિતગતિત્વાત્ સ્વકર્મ-વાસનાપારતન્ત્ર્યેણ પ્રજ્ઞપ્ત્યવભાસાકાર-સ્થિતાઃ । એવં પૃથગ્ગતિ-યોનિ-બહુત્વ-ભેદેન વિભિન્ન-સત્ત્વભાજનલોકા ઇત્યાખ્યાતાઃ સાધારણા-સાધારણવિશેષાદિપિણ્ડગ્રહોદ્ભૂત એકતઃ સંક્ષિપ્ય કામધાતુરિત્યુચ્યતે । પરઞ્ચોક્તમ્ -
ધાતુગતિયોનિભેદૈઃ કામભવસ્તુ ષટ્ત્રિંશત્ ।
નરા દ્વાદશ, ષડ્ દેવાઃ ષોડશ નરકાસ્તથા ।
સાસુરપ્રેતતિર્યઞ્ચઃ ।
તાદૃશ-વિભિન્ન-વિકલ્પવાસનોદ્ભૂતં યદજ્ઞાનમ્, અપરિચ્છિન્નમ્, અવ્યક્તા-વરણમ્, અનવબોધમ્, અપરિજ્ઞાતામિસ્રં પૂર્વાન્ત-અપરાન્ત-મધ્ય-હેતુ-કર્મ-ફલ-સત્ય-રત્ન-દુઃખ-સમુદય-નિરોધ-માર્ગકં યદજ્ઞાનં સાવિદ્યા। ત્રિધાત્વવચ્છાદિ કેત્યુચ્યતે । તસ્માત્ સૂત્રે- યેષામેવ ષણ્ણાં ધાતૂનામેક-સંજ્ઞા, પિણ્ડસંજ્ઞા, નિત્યસંજ્ઞા, ધ્રુવસંજ્ઞા, શાશ્વતસંજ્ઞા, સુખસંજ્ઞા, આત્મસંજ્ઞા, સત્વ(સંજ્ઞા), જીવ(સંજ્ઞા), પુરુષસંજ્ઞા, પુદ્ગલ(સંજ્ઞા), મનુજ(સંજ્ઞા), માનવ(સંજ્ઞા), અહંકાર-મમકારસંજ્ઞા । એવમાદિ વિવિધમજ્ઞાનમિયમુચ્યતે ઽવિદ્યેતિ દેશિતમ્ । તત્ર પૃથિવીધાતોરષ્ટદ્રવ્યત્વાદ્ એકસંજ્ઞા ન યુજ્યતે । પરમાણૂનાં પરસ્પરં સંચયાત્મકત્વાત્ પિણ્ડગ્રાહો ન યુજ્યતે । હેતુપ્રત્યયયોઃ સમ્બદ્ધપ્રવૃતેઃ નિત્યસંજ્ઞા ન યુજ્યતે । ચિરકાલમ્ અસ્થિતત્વાદ્ ધ્રુવસંજ્ઞા ન યુજ્યતે । સહોત્પાદ-વિનાશત્વાન્ ન શાશ્વતસંજ્ઞા । સંસ્કાર-વિપરિણામ-દુઃખાન્વિતત્વાન્ ન સુખસંજ્ઞા । ષટ્ત્રિંશદ્-વિધાશુચિદ્રવ્યસમવાયાન્ ન શુચિ સંજ્ઞા । ભૂત-ભૌતિક-દ્રવ્ય-વૈપુલ્યાન્ ન આત્મસંજ્ઞા । ચિત્તચૈતસિકાધિષ્ઠાનત્વાન્ ન સત્ત્વસંજ્ઞા । ક્રિયાભાવાન્ ન જીવસંજ્ઞા । અપિ ચ । ગમનાગમનરહિતત્વાન્ ન પુદ્ગલસંજ્ઞા અસ્તિ । અહંમમમન્યનાવિરહિત્વાન્ ન મનુજ-માનવસંજ્ઞા । અહંમમેત્યાદિ-રહિતત્વાન્ મનુજાદિસંજ્ઞા ન યુજ્યતે । એવં ષણ્ણાં ધાતૂનાં તદનિત્યાદિસ્વભાવસ્ય યદજ્ઞાનં ઇયમવિદ્યેત્યુચ્યતે ।
તત્ર અવિદ્યેતિ તુ વિદ્યા ન ભૂતત્વાદ્ અવિદ્યા । ન તુ વિદ્યાભાવઃ, અભાવસ્તુ ન કિઞ્ચિદપિ । અવિદ્યા વિદ્યાભિન્ના વિદ્યાન્તરમેવસ્તિ । તસ્માદ્ અભાવો નિષેધો ઽપિ નાસ્તિ, પરત્વમપિ નાસ્તિ । અથ કિમિતિ ચેત્? વિરોધઃ । અવિદ્યા તુ ન વિદ્યાભાવઃ વિદ્યાધર્મતો વિરુદ્ધા અવિદ્યેતિ ઉચ્યતે । પરનિર્મિતવશવર્તિ તદ્દેવો - પરિપ્રભૃતિ સપ્તદશાશ્રયાકારવિજ્ઞપ્ત્યવભાસો રૂપધાતુઃ । તદુદ્ભવઃ સત્ત્વ ભાજનલોક-સ્વભાવઃ સાધારણઃ, અસાધારણશ્ચ વિશેષવિકલ્પવશસમ્ભવઃ । આશ્રયાસ્તુ ચતુર્ધ્યાનાનાં ત્રિવિધભાવનાન્વિતત્વાદ્ બ્રહ્મકાયિકાદયો દ્વાદશ, ચતુર્થધ્યાનસ્ય મિશ્રભાવનાન્વિતત્વાત્ પઞ્ચાવાસાઃ પઞ્ચશુદ્ધાવાસાઃ । તત્ર પ્રથમે તુ બ્રહ્મકાયિક-બ્રહ્મપુરોહિત-મહાબ્રહ્માણઃ । દ્વિતીયે તુ પરીત્તાભ-અપ્રમાણાભ-આભાસ્વરાઃ । તૃતીયેસ્તુ પરીત્તશુભ-અપ્રમાણશુભ-શુભકૃત્સ્નાઃ । ચતુર્થે -અનભ્રક-પુણ્યપ્રસવ-બૃહત્ફલાઃ । શુદ્ધાવાસાસ્તુ અવૃહ-અતપ-સુદર્શન-સુદૃગ-કનિષ્ઠાઃ ।
ચતુર્ધ્યાનભૂમયઃ-સવિતર્ક-અવિતર્ક-સુખ-ઉપેક્ષાસંપ્રયુક્તાઃ-ધ્યાનાન્તર-અનાગમ્યભૂમય ઇમા યા અજ્ઞાનમ્, અદર્શનમ્, અનભિસમિતા ઇમા અપ્યવિદ્યેત્યુચ્યન્તે । યાશ્ચ નામમાત્રં સંજ્ઞાવભાસ-વિજ્ઞપ્તિ-વિકલ્પોદ્ભવાઃ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તય આકાશ-વિજ્ઞાનાકિઞ્ચન-નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ યચ્ચાજ્ઞાન-અનભિસમિતિ-અદર્શન-મિદમપ્યવિદ્યેત્યુચ્યતે । તસ્માદેવ ભગવતા-
ચતુર્ધ્યાનાન્યાનાગમ્યમાન્તરા ભૂમયસ્તથા ।
આરૂપ્યાયાઃ સમાપત્તેઃ પૃથક્સંજ્ઞાચતુષ્ટયમ્ ।
ચતુર્ભુવો વિશુદ્ધીનાં દશભૂદેશનાત્મિકમ્ ।
મહેશપ્રાપ્તિસંસ્થાનં તત્તુ નાન્યત્ત્રિધાતુતઃ ।
સ્વચિત્તયોગયોગેશો વિશુદ્ધયુદ્ભવભૂસ્તથા ।
જ્ઞાનં સમાધિઃ રૂપં ચ વશિતાપ્રતિવેદિનઃ । ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્રાપિ યદક્લિષ્ટમજ્ઞાનમ્, અદર્શનમ્, અનભિસંમતમ્, અનવબોધભાવનામાર્ગ-જ્ઞાનોત્પાદ-બાધકં તદપ્યવિદ્યા ઇત્યુચ્યતે । તસ્માદવિદ્યાતમસ્તિમિરપટલેન નયનાવૃતત્વાદ્ વિષયેષુ રૂપ-શબ્દ-ગન્ધ-રસ-સ્પર્શ-ધર્માકારવિજ્ઞપ્તિવિપર્યય-વિકલ્પવાસનાવભાસત્વેન નિત્ય-આત્મ-સુખ-શુચ્યાદિ-વિપર્યાસત્વાદ્ રાગ-દ્વેષ-મોહ-વિસ્તારાદ્ રાગજં કર્માપિ અભિસંસ્કરોતિ । ઇષ્ટવિઘાતકત્વાદ્ દ્વેષોત્પન્નં કર્માપિ અભિસંસ્કરોતિ । અમાર્ગે માર્ગસંજ્ઞત્વાદ્, અશુચિષુ શુચિસંજ્ઞત્વાદ્, અમુક્તૌ મુક્તિ સંજ્ઞત્વાચ્ચ મોહજમપિ અભિસંસ્કરોતિ । તદ્દ્વયવ્યાવૃત્ત્યા અનિઞ્જ્યમપિ અભિસંસ્કરોતિ ।

તત્પ્રત્યયાત્ તન્નિદાનાચ્ચ વિદ્યાયાં રાગ-દ્વેષ-મોહ-અહંકાર-દૃષ્ટિ-સંશય-ઈર્ષ્યા-માત્સર્યાનુગામનાદ્ અકુશલ-કાયકર્મત આત્મનો જ્ઞાનસ્ય ચ પરિત્રાણાર્થ પ્રાણાતિપાતઃ અદત્તાદાનં, કામમિથ્યાચારઃ, ઉન્માદહેતુકં મદ્યપાનમ્ અન્યથા-નીપ્સિત-વિપાકાભિનિર્વર્તનમપિ અભિસંસ્કરોતિ । વાચો મૃષાવાદ-પૈશુન્ય-પારુષ્ય-પ્રલાપૈરનિષ્ટવિપાકાભિનિર્વર્તનમપિ અભિસંસ્કરોતિ । માનસ-કર્મણો ઽભિધ્યા-વ્યાપાદ-મિથ્યાદૃષ્ટિ-સમ્પ્રયોગો ઽપિ અભિસંસ્કરોતિ । કાય-વાક્-ચિત્ત-દુશ્ચરિત-ધર્મ-સમાદાન-હેતુભિઃ સત્ત્વાઃ નરક-પ્રેત-તિર્યગ્-દેવ-મનુષ્યાસુરેષુ ઉત્પત્સ્યન્તે । તસ્માદ-જ્ઞાન-વિષયે રાગ-દ્વેષ મોહાદિઃ પ્રત્યક્ષઃ, ઇત્યુક્તમ્ । તત્ર અવિદ્યયા ઇતિ અવિદ્યા-પ્રત્યયેન સંસ્કારભાવાભિસંસ્કારિત્વાદ્ વિભાવિતં સંસ્કારભાવ-પ્રતિવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવં વિજ્ઞાનમભિનિર્વર્તતે । તસ્માદેવ
તતઃ સંસ્કૃતભાવાનાં જ્ઞપ્તિર્વિજ્ઞાનસંભવા ।
ઇતિ ઉક્તમ્ । તતઃ ઇતિ તુ સંસ્કારમાશ્રિત્ય ભાવાનાં વિજ્ઞપ્તિરિતિ તુ વિજ્ઞાપકત્વાદ્ વિજ્ઞપ્તિઃ । વિજ્ઞાને કર્મવાસના-સ્થાપનમ્ ઇત્યધિવચનમ્ ।
વિજ્ઞાનેન સહોદ્ભૂતાશ્ચતુસ્સ્કન્ધા અરૂપિણઃ ।
ઇતિ વિજ્ઞાનેન સહોદ્ગતા ઇતિ તુ વિજ્ઞાનસ્ય હેતુત ઉદ્ભૂતાઃ । ચતુઃસ્કન્ધા અરૂપિણઃ । ઇતિ તુ ચત્વારો વિજ્ઞાન-સ્કન્ધાઃ વેદના-સંજ્ઞા-સંસ્કાર-વિજ્ઞાનમિત્યાદયઃ । અરૂપિણસ્તુ-ભૂત-ભૌતિક-સંચયાકાર-રહિતત્વાત્ સન્તિ, ન તુ નિત્યમ્ ।
અથ કિમિતિ ચેત્? ચિત્તચૈતસિકસ્વભાવો ઽસ્તિ । સ્કન્ધત્વં તુ વિપુલ-દ્રવ્યાત્મકત્વાત્ । રૂપં તુ ધાતુચતુષ્ટયમ્ । પિતૃમાતૃ-શુક્રશોણિતોદ્ભૂતાઃ પૃથિવ્યાપ્તે-જોવાયુધાતવઃ । તાન્ સંગૃહ્ય વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમિત્યુચ્યતે ।

નામરૂપમુપાદાય ચેન્દ્રિયાયતનોદ્ભવઃ ।
ઇતિ યત્પૂર્વં ઇન્દ્રિયે સતૃષ્ણવાસનાનામરૂપં સ્થાપિતં તન્નામરૂપં સંનિશ્રિત્ય ચક્ષુરાદિ-ષડિન્દ્રિયાભિનિર્વર્તનેન ઇન્દ્રિયસ્ય ષડાયતનાનિ પ્રાદુર્ભવન્તીતિ । ઇન્દ્રિય-ષડાયતનાનિ ષડ્વિજ્ઞાનાશ્રિતાનિ । રૂપાદિ-વિષયાલમ્બન-વિજ્ઞપ્ત્યવભાસગ્રહણ-સ્વભાવાનામભિનિર્વર્તનાદ્ ભગવતા
નામરૂપસંનિશ્રિતાનીન્દ્રિયાણિ ષડાયતનમિત્યુક્તમ્ ।
વિષયેન્દ્રિયવિજ્ઞાન-સંઘાતાત્ સ્પર્શ સમ્ભવઃ ।
ષડિન્દ્રિયાયતનમ્ અપેક્ષ્ય વિષયેષુ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનસંનિપાતાત્ સ્પર્શઃ । ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનં રૂપાદિવિષયેષુ સ્પર્શ ઇવ નિરાન્તરમેવ પ્રવર્તતે । અત્ર સ્પર્શસ્તુ કિઞ્ચિદપિ નાસ્તિ । અસંચિત-પઞ્ચવિજ્ઞાનાનિ સંચિત વિષયેન્દ્રિયૈઃ સહ યુગપદેકત્ર ભૂતત્વાત્ સ્પર્શવન્તિ સન્તિ, ન તુ સ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે । તસ્માદેવ ભગવતાપિ ત્રયાણાં ધર્માણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શ ઇત્યુક્તમ્ । આલમ્બનાવભાસાકારેણ સ્પર્શો જાતઃ । તદ્વત્ સ્પર્શરસાસ્વાદનિયન્ત્રણે ષટ્સ્પર્શા કાયાનાશ્રિત્ય ષડ્વેદનાકાયા ઉત્પદ્યન્તે । તસ્માદ્ વેદના સ્પર્શજા જ્ઞેયા । ઇત્યુક્તમ્ । વેદના તુ સ્પર્શેણ જનિતા સ્પર્શહેતૂદ્ભવા ઇત્યધિવચનમ્ ।
તત્ર વેદનેતિ તદ્વેદયિતૃત્વાદ્ વેદના । વેદનાનુભવઃ । સુખ-દુઃખ-અદુઃખાસુખા-સૌમનસ્ય-દૌર્મનસ્ય-વિશિષ્ટાઃ । વેદનાવભાસાકારવિજ્ઞપ્તિ વિકલ્પનાવશોદ્ભૂતાનાં ત્રિવર્ગભેદેન ષડ્વેદનાકાયોત્પાદાદ્ ભગવતા સ્પર્શસહભવા વેદનેત્યુક્તમ્ । તદ્વત્ કિઞ્ચિદ્વેદનાસ્વાદસક્તા અભિનિવેશાત્મિકા હિ વેદનાહેતુકી તૃષ્ણેતિ તૃષ્ણોદ્ભવઃ । તસ્માદેવ તૃષ્ણ ચ વેદનોદ્ગતા ઇત્યુક્તમ્ ।
તૃષ્ણેતિ ત્રિધાતુરાગઃ । રાગો ઽધ્યવસાનમ્, અભિલાષઃ, આસક્તિરવિયોગાકાંક્ષા, નન્દનં, પ્રેમ ઇત્યધિવચનમ્ । સા ચ ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનભેદેન તૃષ્ણાકાયઃ ષડ્ધા વ્યવસ્થાપિતા । તૃષ્ણાવભાસાકાર-વિજ્ઞપ્તિ-વશોદ્ભૂત ષટ્તૃષ્ણા-કાયોત્પાદાત્ સુગતેન વેદનાધ્યવસાના તૃષ્ણેત્યુક્તમ્ । એવમ્ અધ્યવસિત-તૃષ્ણાવૃદ્ધિરુપાદાનમ્ । તસ્માત્ તૃષ્ણાવૃદ્ધિરુપાદાનમ્ ઇત્યુક્તમ્ ।
તૃષ્ણા રાગાલિઙ્ગિતસ્ય ઇષ્ટાવિયોગસ્ય હેતુઃ । કુશલમકુશલમ-વ્યાકૃતાદિ તૂપાદાનમ્ । ઉપાદાનાર્થેન ઉપાદાનમ્ । ઉપપઞ્ચમાદાનં ઉપાદાનમ્ । યથાગૃહીત-સ્વકર્મ-પથ્યદનસ્ય પરવશાદ્ ઉપાદાનાદુત્પાદઃ પુનર્ભવ ઇત્યુચ્યતે । તસ્માદેવ ઉપાદાનોદ્ગતો ભવ ઇત્યુક્તમ્ ।
સ્વકર્મવાસનાયા યથાવદવભાસાકાર-વિજ્ઞપ્તિ-વિકલ્પના-વશેનોદ્ભૂતસ્ય પુનર્ભવસ્યાભિનિર્વર્તનાદ્ ભવ ઇતિ, પુર્નર્ભૂતત્વાત્ । યથાવત્ સ્વકર્મ-વાસનાવશેન ઇતિ કુશલાકુશલાનેઞ્જ્ય-કર્મવાસનાવશેનેત્યધિવચનમ્ । એવં કર્મભવસ્તુ હેતુઃ સ્યાત્ । સ્કન્ધોત્પાદો ભવાજ્જાતઃ । કર્મભવસ્ય તદ્ધેતોઃ સ્કન્ધોત્પાદો જાતિરિત્યુચ્યતે । તત્ર સ્કન્ધોત્પાદસ્તુ સ્કન્ધાનામુત્પાદઃ।
ધાત્વાયતનપ્રાપ્તિરપિ સંક્ષેપેણ જાતિરિત્યુચ્યતે । તત્ર સ્કન્ધસ્તુ અનેકદ્રવ્યસંરાશ્યર્થસ્તુ સ્કન્ધાર્થઃ । અથવા અનિત્યતયૈવ ધ્વંસત્વાત્, ઉત્પાદાનન્તરમેવ અનિત્યતારાક્ષસેન ભક્ષણં, પ્રતિહનનં, વિનાશનમ્ ઇત્યધિવચનમ્ । એવમભિનિર્વૃત્તૌ ઉત્પાદહેતુના જાતિપ્રત્યયેન જરૈવ અભિનિર્વર્તતે, તસ્માદેવ જાતેરેવં જરાપિ ચ ઇત્યુક્તમ્ ।
જાતિપ્રત્યયાભિનિર્વર્તિતસ્કન્ધાનાં જીર્ણતા તુ જરા । દૌર્બલ્ય-ખાલિત્ય-પાલિત્ય-બલિકાપૂર્ણતા-વિભુગ્નતા-કુબ્જત્વ-દૌર્બલ્ય-ખરખરત્વ-દણ્ડાવષ્ટમ્ભ ચર્યાવ્યક્તિ-ઇન્દ્રિયભ્રંશ-સ્મૃતિભ્રંશાઃ ઇતિ તાદૃશી તુ જાતિ-પ્રત્યયેન ભિનિર્વર્તિત-સ્કન્ધાનાં સ્વકર્માકારિણી વિજ્ઞપ્ત્યવભાસ-વિકલ્પનાવાસના-વશેનોત્પન્ના જીર્ણતા જરેત્યુચ્યતે । એવં જરાજીર્ણ-સ્કન્ધાન્યથાત્વં મરણમિત્યુચ્યતે । તસ્માદેવોક્તમ્ -
સ્કન્ધાભાવો જરાયા યઃ સ મૃત્યુશ્ચેત્યુદીર્યતે ।
તત્ર જરેતિ શ્લથીભૂત-જરાપ્રત્યયેન મરણસંભવઃ । તત્ર મરણમિતિ સ્કન્ધાન્યથાત્વમ્ । મરણ-મૃત-કાલકૃત-પરલોકગમન-સંક્રાન્તિ-ગતિ-સ્કન્ધ-વિધ્વંસન-સ્કન્ધનાશ-આયુઃક્ષય-જીવેન્દ્રિયનિરોધેત્યેતાદૃશાદિ-સંગ્રહો જરામરણમ્ । મરણાવભાસાકાર-વિજ્ઞપ્તિવિકલ્પનાવશેન ઉદ્ભૂતઃ સ્કન્ધનાશો મરણમ્ । અન્તાવસ્થા, અન્તશયનં, વિજ્ઞાનસંક્રમણં, ઊષ્મહાનિઃ, આયુર્વિયોગઃ, કાયિકાનુકૌલ્યત્યાગઃ, ભવસંક્રાન્તિઃ, યશ્ચ વિજ્ઞાનાન્તિમાવસ્થાશ્રયોચ્છેદાદ્યુત્પન્નો બહુધાપ્રલાપઃ, ગ્રહણમ્, દૌર્બલ્યં, પરિજીર્ણતા, દૈન્યં, નિરોધાનિરોધકઃ, મુખદૌર્વર્ણ્યં, અનાથતા, સ્વકર્મવિકલ્પનોદ્ભૂત-યમપુરુષૈઃ પરસ્પર-સમાદાનાવભાસવિજ્ઞપ્તિઃ, સ્વલ્પમાત્રઓ-પ્રાણાવશેષે શ્વાસપ્રશ્વાસોદ્ભવા અરતિઃ, પ્રકમ્પઃ, કણ્ઠપરિશોષણમ્, નાસિકાચ્છેદઃ, સ્વેદઃ, ક્લેદો મલં, સ્વમૂત્રોચ્ચાર-લાલાશરીરલેપઃ, નિઃસહાયો, મહાન્ધકાર-પ્રપાત-પર્વત-પરિષણ્ડ-ગહનાટવી-શૂન્યાલય-ગૃહ-પ્રાસાદ-ઊર્ધ્વ-મણ્ડપ-કૂટાગાર-અગ્નિ-કુણ્ડ-મહાહ્રદ-પલાલસ્કન્ધગમનમ્ ઇવ ચિત્તવિપર્યસ્તસ્ય સ્કન્ધાન્તરગ્રહણં મરણમિત્યુચ્યતે ।
મૂઢે તુ મરણાચ્છોકઃ । ઇતિ સતૃષ્ણસ્ય અન્તર્દાહઃ શોકઃ । અન્તર્દાહશ્ચ ચિત્તપરિતાપઃ । શોચનાર્થેન શોકઃ । અથ મમ પ્રિયવસ્તુ-ઇષ્ટવસ્તુ-વિયોગો ભવિષ્યતિ ઇતિ ખિદ્યમાનસ્ય સન્તાપાચ્છોક ઇત્યુચ્યતે । યથાકર્મોદ્ગતાકારાવભાસ-વિજ્ઞપ્ત્યાભિભૂતસ્ય આનન્દ-ભય-અનિષ્ટાકારોત્પન્નો મર્મોચ્છેદ-દુઃખ-ચિત્ત-ખેદોદ્ભૂત-શોકાન્તરોત્થઃ-અહો, હાહા, કિં, કેન, કથમ્, કુત્ર શરણં ગત્વા પશ્યામિ, ઇહ ગચ્છામિ, ગતો ઽહમ્, ગૃહીતઃ, હતઃ, મૃતઃ, ભક્ષિતઃ, વિનષ્ટઃ, પ્રનષ્ટઃ, અહો માતઃ, અહો પિતઃ, ભ્રાતઃ, ભગિનિ, પુત્ર, પુત્રિ, હે ભાર્ય ઇતિ અનેકધા પ્રલાપો મિથ્યાપદનિર્નાદોત્પન્નઃ પૈલોત્તકસંતાપો દૌર્મનસ્યમ્ । તસ્માત્ શોકતશ્ચાપલાપો યો દૌર્મનસ્યં સ ઉચ્યતે । ઇત્યુક્તમ્ ।
દૌર્મનસ્યસમુદ્ભૂતં પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયિકમ્ ।
આસાતં દુઃખમિત્યુક્તં કાયસૌખ્યવિધાતકમ્ ।
દૌર્મનસ્ય-સમુદ્ભૂતમ્ ઇતિ તુ દૌર્મનસ્યાદ્ એવ । પંચવિજ્ઞાનકાયિકમિતિ તુ મનોજ્ઞ-રૂપ-શબ્દ-ગન્ધ-રસ-સ્પર્શાનુસ્મરણોપપન્નં પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયદુઃખમ્ ઉપઘાતકમ્ । આસાતમનુભવ-કાયસૌખ્ય-વિઘાતાત્મકં દુઃખાકારાવભાસ-વિજ્ઞપ્તિ-વશેનોદ્ભૂતં દુઃખમિત્યુચ્યતે ।
દુઃખં મનસિકારારવ્યં મનસસ્તૂપઘાતકમ્ ।
દૌર્મનસ્યં ચ તજ્જ્ઞેયમન્યોપક્લેશહેતુ યત્ ।
માનસં સુખં દુઃખઞ્ચાનુસ્મૃત્ય પૂર્વહસન-નન્દન-ક્રીડન-વિસ્તાર-ચિત્તવિક્ષેપાદિ-અયોનિશોમનસિકારસંપ્રયુક્તં માનસદુઃખમ્ । દૌર્મનસ્યાદિ ઉપ-સંક્લેશજનિત્વાદ્ અન્યોપક્લેશ હેતુ યત્ । ઇત્યુક્તમ્ । યદ્ અન્યદેતાદૃશાદિ ઉપક્લેશઃ, સ તુ ક્લેશો ઽપ્યુચ્યતે, ઉપાયાસ ઇત્યુચ્યતે । તત્ર એષાં દ્વાદશભવાઙ્ગાનામ્ અન્વર્થ નામાનિ દર્શયિતું - તમો ઽભિજ્ઞાનામરૂપાયતસ્પર્શવિત્તર્ષતઃ । ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર અન્ધકારાર્થેનાવિદ્યા । અભીતિ અભિસંસ્કારાર્થેન સંસ્કારાઃ । પ્રવણત્વાન્નામ । રોપણાર્થેન રૂપમ્ । આયતસ્પર્શવિત્તર્ષતઃ । ઇતિ આયદ્વારાર્થે નાયતનમ્ । સ્પર્શનાર્થેન સ્પર્શઃ । અનુભવનાર્થેન વેદના । પરિતર્ષણાર્થેન તૃષ્ણા ।
તૃષ્ણાદાનભવોત્પાદઃ પાકનાશ વિશોકતઃ ।

ઉપાદાનાર્થેન ઉપાદાનમ્ । પુનર્ભવજનનાર્થેન ભવઃ ।
ભાવાર્થેન જાતિઃ, પાકાર્થેન જરા । વિનાશાર્થેન મરણમ્ । શોચનાર્થેન શોકઃ ।
વચનાદિ કાયસંપીડા ચિત્તદૌર્માનસં તથા ।
ક્લેશાદન્વર્થકં નામ યથાક્રમમુદીરિતમ્ ।
વચનપરિદેવનાર્થેન પરિદેવઃ । કાયસંપીડનાર્થેન દુઃખમ્ । ચિત્તસંપીડનાર્થેન દૌર્મનસ્યમ્ । ઉપક્લેશાર્થેન ઉપાયાસાઃ । પુનસ્તત્ત્વાપરિજ્ઞેત્યાદિ તુ પરીક્ષાર્થં પ્રદર્શનાર્થમ્ ઉક્તમ્ ।
પુનસ્તત્ત્વાપરિજ્ઞાનાદ વિદ્યાદેર્યથાક્રમમ્ ।
પૂર્વપૂર્વેભ્ય ઉત્પાદો ઽપ્યાખ્યાતશ્ચોત્તરોત્તરઃ ।
તત્ત્વાપરિજ્ઞાનં તુ અપ્રતિપત્તિર્વિપ્રતિપત્તિશ્ચ । અયોનિશોમનસિકારહેતુત્વાદ્ અજ્ઞાનમં અવિદ્યા । અવિદ્યાયાં સત્યાં વિભિન્નાઃ સંસ્કારા અભિનિર્વર્તન્તે પુણ્યોપગાઃ, અપુણ્યોપગાઃ, આનેઞ્જ્યોપગાઃ। તત્ર પુણ્યોપગાનાં સંસ્કારાણાં પુણ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । અપુણ્યોપગાનાં સંસ્કારાણામપુણ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । આનેઞ્જ્યોપગાનાં સંસ્કારાણામાનેઞ્જ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ ।
ઇદમુચ્યતે વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ । નામરૂપવિવૃદ્ધયા ષડ્ભિરાયતનદ્વારૈ કૃત્યક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તે । તન્નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમિત્યુચ્યતે । ષડ્ભ્યશ્ચાયતનેભ્યઃ ષટ્સ્પર્શકાયાઃ પ્રવર્તન્તે । અયં ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે । યજ્જાતીયઃ સ્પર્શો ભવતિ, તજ્જાતીયા વેદના પ્રવર્તતે । ઇયમુચ્યતે સ્પર્શપ્રત્યયા વેદનેતિ । યસ્તાં વેદનાં વિશેષેણાસ્વાદયતિ, અભિનન્દતિ, અધ્યવસાયં તિષ્ઠતિ સા વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણેત્યુચ્યતે । આસ્વાદનાધ્યવસાનાધ્યવસાયસ્થાનાદાત્મપ્રિયરૂપ-સાતરૂપ-વિયોગો માભૂદિતિ યસ્ય ભૂયઃ પ્રણિધાનમિયં તૃષ્ણા પ્રત્યયોપાદાનેત્યુચ્યતે । એવં પ્રાર્થયમાનઃ પુનર્ભવજનકં કર્મ સમુત્થાપયતિ કાયેન વાચા મનસા ચ સ ઉપાદાન-પ્રત્યયો ભવ ઇત્યુચ્યતે । તત્કર્મનિર્જાતાનાં પઞ્ચસ્કન્ધાનામ્ અભિનિર્વૃત્તિર્યા સા ભવપ્રત્યયો જાતિરિત્યુચ્યતે । જાત્યાભિનિર્વૃત્તાનાં સ્કન્ધાનામુપચયન-પરિપાકાદ્વિનાશો ભવતિ ।
તદિદં જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિત્યુચ્યતે। પૂર્વપૂર્વાઙ્ગાનામુત્તરોત્તરાણાં હેતુત્વાત્, તાનિ ઉત્તરોદ્ભવાત્ પ્રત્યય એવ । એવમયં દ્વાદશાઙ્ગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો-ઽન્યોન્યહેતુકોદ્ભૂતઃ ।
દ્વાદશાઙ્ગસ્ત્રિપ્રવૃત્તિર્નિત્યોચ્છેદો હ્યનાદિજઃ।
પ્રવૃત્તેર્જલધારાવદ્ વર્તતે ઽનાદિકાલિકઃ ।
નાનિત્યઃ સ તુ સતતં સ્થિતત્વાત્ । ન સંસ્કૃત ઇતિ તુ સંસ્કારવિયુક્તત્વાત્ । સ ન ચેતનઃ ચિત્તવિયુક્તત્વાત્ । ન પ્રત્યયસમ્ભવ ઇતિ પ્રત્યયવિયુક્તત્વાત્ । ન ક્ષયધર્મસ્તૂપચયવિયુક્તત્વાત્ । ન નિરોધધર્મઃ ઉત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશ-વિયુક્તત્વાત્ ।
અનાદિકાલપ્રવૃત્તસ્તુ સન્ધિકાલ-પરિચ્છેદ-વિયુક્તત્વાત્ । નદીસ્ત્રોતવત્ સ્ત્રોતોદ્ભૂત અનુચ્છિન્નપ્રવાહઃ ।
અથ આર્યશાલિસ્તમ્બસૂત્ર-ટીકાયાં ચતુર્થો ઽન્તિમઃ પટલઃ ।
પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽયં નદીસ્ત્રોતવત્ અવિચ્છિન્નો ઽનુપ્રવર્તતે । અથ ચેમાન્યસ્ય ચત્વાર્યઙ્ગાનિ હેતુઃ સંઘાતકારકાણિ ચ, દ્વાદશાઙ્ગસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય ચત્વાર્યઙ્ગાનિ સંઘાતક્રિયાયૈ હેતુત્વેન પ્રવર્તન્તે । તસ્માત્ કતમાનિ ચત્વારિ? ઇત્યુક્તમ્।
અવિદ્યા ચ તૃષા કર્મ વિજ્ઞાનં ક્રમશો મતાઃ ।
અવિદ્યા, તૃષ્ણા, કર્મ, વિજ્ઞાનઞ્ચેતિ યથાક્રમમ્ । હેતુર્વિજ્ઞાનબીજં હિ । વિજ્ઞાનં બીજ-સ્વભાવત્વેન હેતુઃ । કર્મ ક્ષેત્રમુદીરિતમ્ । કર્મ ક્ષેત્ર-સ્વભાવત્વેન હેતુરિત્યુક્તમ્ । અવિદ્યા તૃષ્ણા ચ ક્લેશસ્વભાવત્વેન હેતુઃ ।

કર્મક્લેશા વિજ્ઞાનબીજત્વેન વ્યવસ્થિતાઃ ।
કર્મક્લેશા વિજ્ઞાનબીજં જનયન્તિ । તત્ર
કર્મ વિજ્ઞાનબીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોતિ ચ ।
વિજ્ઞાનનામકં બીજં તૃષ્ણયા સ્નિહ્યતે પરમ્ ।
વિજ્ઞાનબીજં ચાવિદ્યા કિરતિ સ્નેહનેન વૈ ।
કર્મ તૃષ્ણા તથાવિદ્યા ક્ષેત્રં સ્નેહો ઽવકીર્ણનમ્ ।
વિજ્ઞાને ન કરોમીદં ન વિજ્ઞાનમિતો મતમ્ ।
તત્ર કર્મણો ઽપિ નૈવં ભવતિ ઇત્યાદિ તુ કર્મણો ઽપિ નૈવં ભવતિ અહં વિજ્ઞાન-બીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોમિ। તૃષ્ણાયા અપિ ઇત્યાદિ તુ એવં તૃષ્ણાયા અપિ નૈવં ભવતિ અહં વિજ્ઞાનબીજં સ્નેહયામીતિ । અવિદ્યાયા અપિ ઇત્યાદિ તુ અવિદ્યાયા અપિ નૈવં ભવતિ અહં વિજ્ઞાનબીજમવકિરોમીતિ । વિજ્ઞાનસ્યાપિ ઇત્યાદિ તુ નૈવં ભવતિ અહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જનિતમિતિ ।
તથાપિ બીજવિજ્ઞાને કર્મક્લેશપ્રતિષ્ઠિતે ।
વિજ્ઞાનબીજમિત્યુક્તં કીર્ણે ઽવિદ્યાસ્વવસ્કરે ।
તૃષ્ણાજલેન સંસિક્તે
અવિદ્યા-સ્વવસ્કર ઇતિ સ્વવસ્કરેણ ચ સદૃશેન સ્વવસ્કરં સર્વેષ્વનુગત-ત્વાત્ । કીર્ણે સ્વવસ્કરે ઇતિ સ્વવસ્કરેણ પ્રચ્છાદનમ્ । તૃષ્ણાજલેન સંસિક્તે તૃષ્ણૈવ જલમ્ । સંસિક્તે ઇતિ તુ સ્નેહને ।
હેતુતો નામરૂપયોઃ । અઙ્કુરોત્પાદભાસો હિ ।
ઇતિ તુ હેતુ પ્રત્યયસામગ્યા ઉત્પાદસ્તુ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ । નામરૂપાઙ્કુરમ્ ઇત્યાદેસ્તુ ।
ન સ્વપરોભયાદિતાઃ । નામરૂપમિદં જાતં ।
નામરૂપાઙ્કુરમિદં તુ સ્વયં પરત ઉભયાદિતો નોત્પન્નમ્ । અથ કીદૃશમ્ ઇતિ ચેત્ ।
પિતુર્માતુઃ સમાગમાત્ । અવિરોધાદૃતોશ્ચાપિ ।
પિતુર્માતુઃ સમાગમાદ્ ઇત્યાદિ તુ પિતૃમાતૃસંયોગો વા સક્તિઃ, સમાગમઃ, યુક્તત્વમ્, પુત્રપ્રસૂતિસામર્થ્યમ્, ઋતુમત્વઞ્ચ । ઽત્રિદિવસાત્યયે રજોનિવૃત્તિસ્તુઽ સ હિ સ્ત્રીણામ્ ઋતુરુચ્યતે । તદા પુરુષસમાગમે શુક્રશોણિતસંયોગે, સ્વયં ગન્ધર્વસ્યાપિ ચિત્ત-વિપર્યયે ઽપિ માતાપિતૃક્રિયાધિમુક્તૌ ગર્ભોત્પાદક્રમેણ કલલ-અર્બુદ-પેશી-ઘન-પ્રશાખાવસ્થામતિક્રમ્ય પ્રસૂતસ્ય, શૈશવ-કૌમાર્ય-મધ્યતા-યૌવન-વૃદ્ધત્ત્વાદિ-દશાવસ્થા ભવન્તિ । તસ્માદપ્યુક્તમ્-
કિઞ્ચિદાસ્વાદવે ધિતમ્ ।
બીજવિજ્ઞાનમિત્યુક્તં માતૃગર્ભે ક્રમાચ્ચયઃ ।
નામરૂપાઙ્કુરોત્પાદઃ ।
અથ ચ માતાપિતૃસંયોગાદ્-ઋતુસમવાયાદ્ અન્યેષાં ચ પ્રત્યયાનાં સમવાયાત્તત્રાસ્વાદવિદ્ધં વિજ્ઞાનબીજં માતુઃ કુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ ।
ન વૈકલ્યાચ્ચ પ્રત્યયૈઃ ।
વિરોધત્વાચ્ચ હેતૂનાં માયાનૈરાત્મ્યનિગ્રહે ।
ઉત્પાદો ઽપિ ન સંભવઃ ।
તસ્માદ્ અસ્વામિકેષુ ધર્મેષુ અમમેષુ અપરિગ્રહેષુ માયાલક્ષણસ્વભાવેષુ હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
અસ્વામિકેષુ ઇતિ તુ અન્તઃ કરણં પુરુષાદિ અનુપલમ્ભનસ્વભાવમસ્તિ । તત્રાભિનિવેશેનોત્પન્નો ય આગ્રહઃ । ધર્મસ્તુ સ્કન્ધધાતુ-આયતન-સ્વભાવઃ । અમમ ઇતિ આત્માત્મીયરહિતઃ । અપરિગ્રહ ઇતિ તુ ઈશ્વરાદિ-પરિગ્રહાનુપલમ્ભાત્ । માયાલક્ષણ-સ્વભાવ ઇતિ યથા માયા તુ અભૂતાપિ વિવિધવ્યવહારં પ્રતિપાદયતિ, તદ્વત્ માયાસ્વભાવસ્ય સર્વધર્મેષુ ક્રિયાદિર્વિવિધોપલભ્યતે । હેતુપ્રત્યય-સંનિપાત-વ્યતિરિક્તં હેતુપ્રત્યયાદિધર્મઃ કિઞ્ચિદપિ ન ઉત્પદ્યતે, વિનશ્યતિ વા । યથાપિ હેતુપ્રત્યયવૈકલ્યત્વાદ્ ભાવાનામ્ અનુત્પાદસ્તદવબોધયિતુઅમ્ ઉપમા ।
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમપ્યતઃ । પઞ્ચભિર્હેતુભિર્જાતમ્ । ઇત્યુક્તમ્ ।
તદ્યથા પઞ્ચભિઃ કારણૈશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । કતમૈઃ પઞ્ચભિરિત્યાદિસ્તુ -
ચક્ષૂરૂપાવભાસનૈઃ । નભસ્તજ્જ મનસ્કારૈઃ । ઇતિ ।
તસ્માત્ ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપઞ્ચાલોકઞ્ચાકાશઞ્ચ તજ્જમનસિકારઞ્ચ ઇત્યાદિ ઉક્તમ્ । તત્ર ચક્ષુરિતિ રૂપં દ્રષ્ટું ચક્ષુરિન્દ્રિયં વિકલં ભવતિ ।
તસ્માદેવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયકૃત્યં કરોતિ ઇત્યુક્તમ્ । આલોક ઇતિ ચન્દ્ર-નક્ષત્રાગ્નિ-ઔષધિ-મણિ-પ્રભાનામ્ અભિવ્યક્ત્યૈ આલોકો ઽપિ ઉપસ્થિતઃ । આકાશો ઽપિ નાનાવૃત્તિ-વિકલો ભવતિ । તજ્જમનસિકારો ઽપિ સમન્વાહાર-કાર્યે ઽવિકલો ભવતિ ।
પઞ્ચાવૈકલ્યતસ્તથા । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુદ્ભૂતમ્ ।
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યયેષુ કસ્યચિદપ્યભાવે ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદઃ, સતિ ચોત્પાદો ભવતિ ।
મયા તે જનિતા ઇતિ । વિકલ્પો ન યથોદેતિ
ઇતિ તત્ર ચક્ષુષો નૈવં ભવતિ ઽઅહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રય-કૃત્યં કરોમીતિ । રૂપસ્યાપિ નૈવં ભવતિ, અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાલમ્બનકૃત્યં કરોમીતિ । આલોકસ્યાપિ નૈવં ભવતિ અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાવભાસકૃત્યં કરોમીતિ । આકાશસ્યાપિ નૈવં ભવતિ અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાવરણકૃત્યં કરોમીતિ । તજ્જમનસિકારસ્યાપિ નૈવં ભવતિ અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય સમન્વાહાર-કૃત્યં કરોમીતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાપિ નૈવં ભવતિ અહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જનિતમિતિ ।
અથ ચ પુનઃ સત્સ્વેષુ પ્રત્યયેષુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ । અસત્સ્વેષુ ન ભવતિ । એવં
શ્રોત્રજ્ઞાનાદિકા ખિલમ્ । ઉત્પાદસ્ય ક્રમશ્ચૈવં
તદ્વત્ શ્રોત્રેન્દ્રિયાદીનાં પઞ્ચભિર્હેતુભિરુત્પાદક્રમો ઽવગન્તવ્યઃ ।
હેતુપ્રત્યયસઙ્ગ્રહાત્ ।

કર્ત્રાદીનાં ચ વૈકલ્યાદ્ અહંકારવિયોગતઃ ।
ઉત્પાદો ઽપિ યથાપૂર્વં તથા ચાપિ પ્રતીત્યજમ્ ।
હેતુમત્સંવિજાનીયાત્
તથા ચાપિ હેતુપ્રત્યયક્રમો ઽનન્તરોક્ત-ક્રમઃ । એવં સર્વધર્માણામ્ ઉત્પાદ-સ્થિતિ-વિનાશા અવગન્તવ્યાઃ ।
અસ્માલ્લોકાત્ પરંનહિ ।
કશ્ચિદ્ધર્મો ક્વચિદ્ ગન્તા હેતુપ્રત્યયતસ્તથા ।
કર્મણઃફલમભ્યેતિ
તત્ર ધર્મસ્તુ ચક્ષુઃ-શ્રોત્ર-ઘ્રાણ-જિહ્વા-કાય-મન-આદયો ધર્માઃ । રૂપ-શબ્દ-ગન્ધ-રસ-સ્પર્શાદયો ધર્માઃ, સ્કન્ધ-ધાત્વાયતન-પ્રતીત્યસમુત્પાદાદયો ધર્માઃ । અસ્માદિતિ તુ અસ્માલ્લોકાત્ પરં લોકમ્ અથવા પરલોકાદ્ અમું લોકં કશ્ચિદ્ધર્મો ન સંક્રામતિ । યદ્યેવં નિત્યવાદો વા અહેતુ-પ્રતિકૂલ-હેતુવાદો વા ભવિષ્યતીતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । હેતુપ્રત્યયવૈકલ્યાભાવાત્ કર્મણઃ ફલમભ્યેતિ ઇતિ ।
તત્ર સઙ્ક્રાન્ત્યભાવે ઽપિ કર્મફલાવિનાશિત્વં પ્રત્યક્ષાનુમાન-વિશ્વસ્તાગમ-પ્રખ્યાતેન અનેનોદાહરણેન જ્ઞાતવ્યમ્ ।
યથાદર્શે વિશોધિતે ।
દૃશ્યન્તે મુખબિમ્બાનિ દર્પણે ઽપિ ચ બિમ્બકમ્ ।
સંક્રામિતં ભવેન્નૈવ
તસ્માદ્ ઉક્તમ્ । તદ્યથા- સુપરિશુદ્ધ આદર્શમણ્ડલે મુખ-પ્રતિબિમ્બકં દૃશ્યતે । ન ચ તત્રાદર્શમણ્ડલે મુખં સંક્રામતિ । અસ્તિ ચ મુખ પ્રતિવિજ્ઞપ્તિ ર્હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । એવમસ્માલ્લોકાન્ન કશ્ચિચ્ચ્યવતે નાપ્યન્યત્રોત્પદ્યતે । અસ્તિ ચ કર્મફલવિજ્ઞપ્તિર્હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ ।
તદન્યોન્યાવિકલ્પનમ્ ।
કર્તૃક્રિયાવિહીનં તત્ તથોત્પાદાવભાસનમ્ ।
પૂર્વવૃદ્ધિક્રમાચ્ચ સ્યાત્
તદિતિ તુ મુખમ્ આદર્શશ્ચ । અન્યોન્યમ્ ઇતિ પરસ્પરમ્ અન્યોન્યમ્ । અવિકલ્પનમિતિ વિકલ્પનાભાવઃ । કર્તૃક્રિયાવિહીનં તદ્ ઇતિ તત્ર કર્તા ક્રિયા ચ ન સ્તઃ । કિં તન્નોચ્છિદ્યત ઇતિ ચેત્- તથોત્પાદાવભાસનમ્ ઇત્યુક્તમ્ । કથં કર્તૃવિહીનં ક્રિયા કર્મ ચ ભવિષ્યતીતિ ઉચ્યતે- પૂર્વવૃદ્ધિક્રમાચ્ચ સ્યાત્ ।
દૂરસ્થશ્ચન્દ્રમા યથા ।
પરીત્તો દકપાત્રાન્તે દૃશ્યતે ન ચ ક્રામતિ ।
અસ્તિ ક્રિયા ચ કર્માપિ ।
તદ્યથા - ચન્દ્રમણ્ડલં [દ્વિ] ચત્વારિંશદ્યોજન-શતમૂર્ધ્વં સ્થિતમ્ । અથ ચ પુનઃ પરીત્તે ઽભ્યુદકભાજને ચન્દ્રસ્ય પ્રતિબિમ્બં દૃશ્યતે । ન ચ ચન્દ્રમણ્ડલં તસ્માત્સ્થાનાચ્ ચ્યુતમ્ । અથ ચ પુનઃ પરીત્તે ઽભ્યુદકસ્થભાજને દૃશ્યતે । અસ્તિ ચ ચન્દ્રમણ્ડલપ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ, હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । એવમસ્માલ્લોકાન્ન કશ્ચિદ્ ચ્યવતે નાપ્યુત્પદ્યતે । અસ્તિ ચ કર્મફલ-પ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ ।
અપિ ચ, તદ્યથાગ્નિરુપાદાને પ્રત્યયે સતિ જ્વલતિ ઉપાદાન-વૈકલ્યાન્ન જ્વલતિ । એવમેવ કર્મક્લેશજનિતં વિજ્ઞાનબીજં તત્ર તત્રોપપત્ત્યાયતન-પ્રતિસન્ધૌ માતુઃકુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ । અસ્વામિકેષુ ધર્મેષુ અપરિગ્રહેષુ પરસ્પર-પ્રત્યયમન્માયાલક્ષણસ્વભાવેષુ હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ ।
સન્તિ તે કલ્પનાત્મકાઃ । બાહ્યકર્મક્રિયા હેતુઃ
તત્ર બાહ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય ક્રિયાકર્મ-વ્યવસ્થા તુ કલ્પનાત્મિકા જ્ઞેયા ।
અધ્યાત્મપરતન્ત્રતઃ । પઞ્ચવિજ્ઞાનસંભૂતઃ
તત્ર પરતન્ત્ર-પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય લક્ષણમધ્યાત્મ-પઞ્ચેન્દ્રિય-વિષય-વિજ્ઞપ્ત્યવભાસાકારત્વેન વેદિતવ્યમ્ ।
પરમાર્થો ઽવિચાર્યતઃ । પરિનિષ્પન્ન આખ્યાતઃ
યો વિકલ્પ-પરતન્ત્રાત્માકારો વિજ્ઞપ્ત્યવભાસાકારરહિતો નિર્વિકલ્પઃ સુપરિશુદ્ધશ્ચ, અબ્ધાતુ-સુવર્ણ-આકાશવત્ પરિશુદ્ધઃ । ક્લેશ-જ્ઞેયાવરણ-સ્વરૂપ-પરિશુદ્ધઃ ચન્દ્રોદયવદ્, અચિન્ત્યગુણઃ, અપ્રમેય-પ્રભાવ-ભાસાત્મકઃ, અસંક્રાન્તઃ સર્વસત્ત્વાર્થમ્ અનાભોગાવિચ્છેદકઃ, આદિમધ્યાન્તરહિતઃ, ત્રિધાતુ-સમતીતો નિર્મલો-ઽમલો મલપ્રહાણ-સ્વરૂપઃ । પ્રતિસ્વસંવિદ્-ગોચરાત્મક-કાય-વાક્-ચિત્તકર્મ-સમતીતઃ, સ્વસંવેદનઃ, અપરાધીનો વિશ્વરૂપમણિરત્નરાજ ઇવ અનુત્તરો ધર્મકાય ઇત્યુચ્યતે ।
સહેતુપ્રત્યયોદ્ભવઃ ।
સર્વદા દ્વિવિધો જ્ઞેયઃ કર્ત્રાદિરહિતસ્તથા ।
તુચ્છશૂન્યાદિનિઃ સારઃ
તસ્માત્ તત્રાધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિરાકારૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ । ઇત્યુક્તમ્ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? ઉક્તમ્ । ન શાશ્વતતો । યસ્માદન્યે મરણાન્તિકાઃ સ્કન્ધા અન્ય ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ । ન તુ ય એવ મરણાન્તિકાઃ સ્કન્ધાસ્ત એવૌપપત્ત્યંશિકાઃ । ય એવોપપત્તિ-હેતવસ્ત એવ વિનાશકાઃ । ય એવ વિનાશ-હેતુસ્સ એવાપિ ઔપપત્તિકો ભવિષ્યતિ । અતો મરણાન્તિકાઃ સ્કન્ધા નિરુધ્યન્તે ઔપપત્ત્યંશિકા સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । અતો ન શાશ્વતતઃ । ન ચ પૂર્વનિરુદ્ધેષુ મરણાન્તિકેષુ સ્કન્ધેષુ ઇતિ નિરુદ્ધય ન ચિરં ગતત્વાદ્ ઔપપત્ત્યંશિકા ઇતિ ઔપપત્ત્યંશે નિશ્રિતત્વાદ્ ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । મરણાન્તિકા અનિરુદ્ધા એવ । ઔપપત્ત્યંશિકઃ સ્કન્ધઃ પ્રાદુર્ભવેત્, તદ-યુક્તત્વાદુક્તમ્- અપિ તુ મરણાન્તિકાઃ સ્કન્ધા નિરુધ્યન્તે, તસ્મિન્નેવ ચ સમયે ઔપપત્ત્યંશિકા સ્કન્ધા પ્રાર્દુભવન્તિ, તુલાદણ્ડોન્નામાવનામવત્ । અતો નોચ્છેદતઃ, વિસદૃશાઃ સત્ત્વનિકાયાઃ સભાગાયાં જાત્યાં જાતિમભિનિર્વર્તયન્તિ । અતો ન સંક્રાન્તિતઃ પરીત્તકર્મ ક્રિયતે, વિપુલઃ ફલવિપાકો ઽનુભૂયતે ।
અતઃ પરીત્ત-હેતુતો વિપુલફલમભિનિર્વર્તિતમ્ । યથાવેદનીયં કર્મ ક્રિયતે તદાવેદનીયો વિપાકો ઽનુભૂયતે । અતસ્તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચ । યઃ કશ્ચિદ્ ઇમં પ્રતીત્યસમુત્પાદં સમ્યક્પ્રણીતમેવં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા સતતસમિતમજીવં યથાવદવિપરીતમજાતમભૂતમકૃતમસંસ્કૃતમપ્રતિઘમનાલમ્બં શિવમભયમવ્યુપશમસ્વભાવં પશ્યતિ । અસતઃ તુચ્છતઃ, રિક્તતઃ, અસારતઃ રોગતઃ, ગણ્ડતઃ, અઘતઃ, અનિત્યતઃ, દુઃખતઃ, શૂન્યતઃ, અનાત્મતઃ । ઇતિ ।

ય ઇમં પ્રતીત્યસમુત્પાદમિતિ આધ્યાત્મિકપ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ । યદિમં સમ્યગ્ ઇતિ અવિપરીતમ્ । પ્રજ્ઞયા ઇતિ લોકોત્તરપ્રજ્ઞયા । યથાભૂતમિતિ તુ તથતાયથાવત્ । સતતસમિતમિતિ સર્વકાલમવિચ્છિન્નમ્ । અજીવમ્ ઇતિ પ્રાણ-કર્ત્રાદિ-વિયુક્ત-ત્વાદજીવમ્ । અજાતમિતિ જાતિરહિતત્વાત્ । અભૂતમિતિ સ્થિતિ-રહિતત્વાત્ । અકૃતમિતિ કર્તુરભાવાત્ । અસંસ્કૃતમિતિ સંસ્કૃત-લક્ષણ-રહિતત્વાત્ । અપ્રતિઘમિતિ આવરણ-રહિતત્વાત્ । અનાલમ્બનમિતિ આલમ્બ્યાલમ્બક-રહિતત્વાત્ । શિવમિતિ શાન્તત્વાત્ । અભયમિતિ તુ ઉત્પાદાદિ-ભયરહિતત્વાત્ । અનાહાર્યમિતિ ક્લેશ-પારતન્ત્ર્ય-રહિતત્વાત્ । અવ્યયમિતિ સતતં વ્યવસ્થિતત્વાત્ । અવ્યુપશમમિતિ એકાન્તશમગતિરહિતત્વાત્ । ઽઅસતઃઽ સ્કન્ધાત્ પૃથગન્યાભાવાત્ । તુચ્છત ઇતિ મુક્તાત્મનો હ્રસ્વલોહવદ્ એકાન્તસ્ય અભાવાત્ । રિક્તત ઇતિ અન્તસ્થિત-સ્વરૂપાત્મદ્રવ્યાભાવાત્ । અસારત ઇતિ સ્ફરણાત્મકતાભાવાત્ । રોગત ઇતિ રોગાત્મક-સ્કન્ધાત્ પૃથક્ત્વાભાવત્ । ગણ્ડત ઇતિ સ્કન્ધાનતિરિક્તબાધકાન્તરા-ભાવાત્ । અપ્રતિઘત ઇતિ કર્મક્લેશાતિરિક્ત-બાધકસ્વરૂપાન્તરાભાવાત્ । અનિત્યત ઇતિ સહોપપાદવિનાશઃ સ્કન્ધાત્ પૃથગન્યન સ્વભાવાત્ । દુઃખત ઇતિ સંસ્કારવિપરિણામદુઃખાભ્યાં પાર્થક્યાભાવાત્ । શૂન્યત ઇતિ કલ્પના સ્વભાવતયા અભૂત-પરિકલ્પનાયાઃ પૃથકત્વાભાવાત્ । અનાત્મત ઇતિ સ્કન્ધાનતિરિક્તમાત્મદ્રવ્યાભાવાત્ ।
કર્ત્રાદિરહિતસ્તથા ।
તુચ્છશૂન્યાદિનિઃસારઃ પ્રજ્ઞયૈવં ય ઈક્ષિતઃ ।
કિં કથં વા કુતઃ કેન કલ્પવાદાદિ હાનિતઃ।
અનન્તાચિન્ત્ય ગુણ્યકમ્ । શાન્તં ધર્માત્મકં કાયમ્ ।
તથતાર્થં સ એવ પૂર્વાન્તં ન પ્રતિસરતિ ઇત્યુક્તમ્ । કિં ન્વહમભૂવમતીત ઇતિ નાયં મોહોત્પાદઃ । અસંમોહે જ્ઞાનોત્પાદત્વાદ્ અહમતીત એતન્નર-સદૃશો ઽભૂવમિત્યાદિ ચ । અહં દેવો વા ગન્ધર્વો વા કિં સુખવિહારો દુઃખવિહારો ઽભૂવમિત્યયં મોહોઽભાવ એવ । અહં સુગતૌ દુર્ગતૌ વા, ચિરમ્, અચિરમ્ વા કથમભૂવમિતિ મોહો ઽપ્યભાવ એવ । અનાગતાન્તે ન પ્રતિસરતિ । કિં ન્વહં ભવિષ્યામ્યનાગતે ઽધ્વનિ ઇતિ ચ આહોસ્વિન્ન ભવિષ્યામિ ઇતિ મોહો ઽપ્યત્ર નાસ્ત્યેવ । કિં ન્વહં ભવિષ્યામ્યનાગતે ઽધ્વનિ ઇતિ અનાગતે ઽધ્વનિ દેવો વા પિશાચો વા નરો વા કિં વા ભવિષ્યામીતિ અત્ર મોહસ્યાપ્યનુદ્ભવ એવ । સુખી વા દુઃખી વા સુરૂપો વા કુરૂપો વા કથં ભવિષ્યામિ ઇતિ મોહો ઽપ્યત્ર નાસ્તિ । અન્તરપિ ન પ્રતિસરતિ ઇતિ અન્તર્ન મુહ્યતિ । કિં ન્વિદમિતિ આત્મા નિરાત્મા વા ઇતિ । કથં ન્વિદમિતિ કિં સરૂપો ઽથવા વિરૂપો વેતિ મોહો ઽત્ર નોદ્ભવતિ । કે સન્ત ઇતિ સુકૃત-કર્મકારિણઃ દુષ્કૃત-કર્મકારિણો વેતિ ન મોહોત્પાદઃ । અયં સત્ત્વો દેવગતેર્નરગતેર્વા કુત આગત ઇતશ્ચ્યુતો દેવેષુ મનુષ્યેષુ નરકે પ્રેતે તિર્યઞ્ચિ વા કુત્ર ગમિષ્યતીતિ મોહો ઽત્ર ન સમ્ભવતિ । શ્રમણ-બ્રાહ્મણાનાં પૃથગ્લોકે દૃષ્ટિગતાનિ ભવિષ્યન્તિ ઇત્યાદિ । દૃષ્ટિગતાનિ ઇતિ દૃષ્ટિસ્થાનિ । પૃથગિતિ ભિન્નમેવ । તદ્યથેતિ તુ નિદર્શનાર્થમ્ । આત્મવાદ-પ્રતિસંયુક્તાનીતિ સ્કન્ધ-વ્યતિરિક્ત-આત્મભાવઃ । અવિચારત આત્માત્મીયેતિ સ્વભાવાત્મગ્રહ-સંયુક્તત્વાદ્ આત્મવાદપ્રતિ-સંયુક્તાનીત્યુક્તમ્ । વિપરીતધારણા-સમુત્થાનાર્થં પુદ્ગલવાદ-પ્રતિસંયુક્તાનીત્યાદિ તુ પુનર્ગમનત્વાત્ પુદ્ગલ ઇતિ સ્કન્ધ-વ્યતિરિક્તઃ । યસ્યામું લોકં ત્યક્ત્વા પરલોક-ગમનસ્ય પરલોકં વિહાય અમું એતલ્લોકગમનસ્ય ચાભાવાત્ ગ્રહણ-દુર્વિપરીતગ્રહણમિત્યુક્તમ્ । કૌતુક-મઙ્ગલવાદ-પ્રતિસંયુક્તાનીતિ । કૌતુકસ્તુ લોકશિલ્પસ્થાનં, યચ્ચ વિવિધવિદ્યાસ્થાને ઉત્સવ-આવાહ-વિવાહ-કલહ-યુદ્ધૈઃ, ઉદ્યાન-નદી-સાગર-પર્વત-વનેષુ તત્તદ્-ભિન્નેષુ ચ આર્યસ્ય ગમન-દર્શન-સંક્રમણ-પ્રવૃત્તિ-આવાસાનુરમણક્રીડા-સુખા-સ્વાદ-નૃત્ય-ગીત-પદાલાપ-ધાવન-લંઘનૈઃ, અદ્ભુત-પુરુષ-સ્ત્રી-દારક-દારિકા-વિગ્રહકથા-વાદ-પ્રહેલિકોક્તિભિઃ, ગજાશ્વાદિ-યોધનૈઃ, દૂર્વા-દધિ-ગોરોચના-ક્ષેત્રહલ-મુદ્ગર-પુષ્પ-ફલ-કલશ-શઙ્ખ-મત્સ્યા-દિભિઃ, બ્રાહ્મણ-ઋષભ-ચન્દ્ર-સૂર્ય-ગ્રહ-નક્ષત્ર-તારા-ક્ષણ-યોગ-કરણાદિનૈમિત્તિકા-દિભિઃ આત્મશુદ્ધયન્વેષણમ્ । વિપરીતાનેકાકાર-પ્રલમ્બ-રજ્જુલમ્બ્યે ઽમાર્ગે માર્ગસંજ્ઞા, અશુચૌ શુચિસંજ્ઞા, અમુનૌ મુનિસંજ્ઞયા ષડ્જગચ્ચક્ર-પ્રવિષ્ટ-બુદ્ધિમતો ગમનં ગમ્યં ચ સંસારમેવાનુસરન્તિ ન તુ નિર્વાણમિતિ । તેષાં સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા દર્શને ચતુર્વિધવિપર્યય-રહિતત્વાત્ સમુચ્છિન્નમૂલાનિ તાલવૃક્ષમસ્તકવદનાભાસગતાનિ આયત્યામનુત્પાદ-નિરોધધર્માણિ ઇતિ । તસ્માદેવોક્તમ્ ।
તથા કશ્ચિચ્ચ ન ચ્યુતઃ । જન્માભાસો ઽપ્યસંલ્લોકે

તસ્માદ્ ઉદાહરણમ્-
યથાપાદપસઙ્ગતઃ ।
વહ્નિસ્ત્રોતપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ હેતુવૈકલ્યતસ્તથા ।
નાનુપ્રવર્તતે હ્યગ્નિઃ
તથા ઇતિ યથા ચન્દ્રસ્ય રૂપે દૂરસ્થિતે ઽપિ પરીત્તજલભાજનેષુ જલે વિપુલતૈલપાત્રેષુ વા અવભાસતે । ચન્દ્રરૂપસંક્રાન્તિરનેકત્વં વાપિ નાસ્તિ, તથાપિ અનેકજલપાત્રેષુ દૃશ્યતે । એવમ્ અસ્માન્ન કશ્ચિચ્ચ્યુતો ન ગતો નાગતો, હેતુપ્રત્યયવૈકલ્યાત્ ચ્યુતિ-ગમનાગમનાવભાસાઃ । તદ્વજ્જલભાજનવત્ સત્ત્વસન્તાનસ્ય જગતઃ સ્થાનાન્તરેષુ બહુરૂપેણ ચિત્તચન્દ્રબિમ્બોત્પાદઃ, હેતુપ્રત્યયાવૈકલ્યાત્ । કુશલાકુશલાનેઞ્જ્યાદિ-હેતોર્યથાક્ષેપા તત્રાવભાસાકારા વિજ્ઞપ્તિરુદ્ભવતિ । આત્માત્મીયવિયુક્તઃ સર્વભાવેષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદક્રમો ઽવગન્તવ્યઃ । અવિચ્છેદો - દાહરણમ્- યથાપાદપસઙ્ગતઃ । વહ્નિસ્ત્રોતઃ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ । કર્મક્લેશ-લિપ્ત-ચિત્તસન્તાનં વહ્નિસ્ત્રોતોનિબદ્ધમિન્ધનં તુ કર્મક્લેશત એવ સ્યાદિતિ પરીક્ષ્યતે । યથા - અગ્નીન્ધનહેતુકં જ્વલનમ્ અવિચ્છિન્નમ્ । ઇન્ધનાભાવે વિચ્છિન્નમ્, તદ્વદ્ અત્રાપિ કર્મક્લેશેન્ધનમુચ્છિદ્ય સંક્લેશાલય-વિજ્ઞાનબીજઓ-સન્તાને જ્ઞાનાગ્નિ-સંયોગાદ્ દગ્ધે સતિ હેતુ-નિરોધાન્ ન ફલોદ્ભવઃ । તસ્માદેવોક્તમ્ - યાન્યેકેષાં શ્રમણ-બ્રાહ્માણાનાં તદ્યથા ઇતિ ઇતો બાહ્યાનામ્ લોકસ્તુ લોકઃ ।
નશ્યન્-નશ્યન્ ગત્યર્થઃ, લુજ્યતત્વાલ્લોકઃ । વિશીર્યમાણ ઇત્યધિવચનમ્ । દૃષ્ટિગતાનીતિ દૃગ્દર્શનમ્ વિપરીત-શાસ્ત્રશ્રવણચિન્તનાદિમિથ્યા-જ્ઞાનોદ્ભવં મિથ્યા-જ્ઞાનં તુ દૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । પૃથક્ તુ ભિન્નમ્ । તદ્યથા - આત્મવાદ-પ્રતિસંયુક્તાનીત્યાદિ તુ પઞ્ચોપાદાન-સ્કન્ધેષુ રૂપ-વેદના-સંજ્ઞા-સંસ્કાર-વિજ્ઞાર્નોષ્વતિ આત્માત્મીય-રહિતેષુ, આત્મત્વેન સમ્યગ્દૃષ્ટિર્યા ક્લિષ્ટપ્રજ્ઞા સા દૃષ્ટિઃ । સત્કાયાન્તદૃષ્ટિ-શીલ-વ્રત-મિથ્યાદૃષ્ટિપૂર્વકં કુપ્રજ્ઞાવિદ્યાસંપ્રયુક્તત્વાદ્ દૃષ્ટિરિતિ । તદવિદ્યાપૂર્વકં રાગપ્રતિઘાકારાવિદ્યાદૃષ્ટિ-વિચિકિત્સોપક્લેશ-સંપ્રયુક્તો દૃષ્ટિ-લક્ષણ-ધાત્વાકારભેદમ્ અનધિગમ્ય સંક્લિષ્ટાલય-વિજ્ઞાન-વાસનાવસ્થિત-તદાકાર-વિજ્ઞાનાવભાસપોષણાત્ પ્રાગેવ લોકોત્તર-માર્ગાશ્રિતચતુરાર્યસત્યભાવના-ભ્યાસક્રમેણ દુઃખ-સમુદય-નિરોધ-માર્ગ-દર્શન-ભાવના-વિમુક્તિ-વિશેષાનન્તરેણ પ્રહાણ-સાક્ષાત્કારઃ । યશ્ચાપિ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાન-સમ્યક્પ્રહાણ-ઋદ્ધિપાદ-ઇન્દ્રિય-બલ-બોધ્યઙ્ગ-માર્ગ-પ્રતીત્યસમુત્પાદ-ધ્યાન-અરૂપિ-અપ્રમાણ-ષડનુસ્મૃત્યાદિયધર્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્ય-બોધિચિત્તભાવના-સમાધિ-ધારણા-શ્રદ્ધા-વીર્ય-સમાધિ-પ્રજ્ઞા-ભૂમિ-વશીકારા-ભિજ્ઞાન-જ્ઞાન-પારમિતા-વિમુક્તિદ્વાર-ક્ષાન્તિ-ભાવનાદિ-ક્રમેણ લોકોત્તરમાર્ગાનુગત-ત્વાદ્ અધિમુક્તિચર્યાયાં પ્રતિસ્થાપ્ય નિર્યાણ-પ્રયોગ-સાક્ષાત્કારાદ્ ઇન્દ્રિય-બલ-અભયઓ-અસંસૃષ્ટ-પ્રતિસંવિદ્-વ્યઞ્જન-મહાપુરુષ-લક્ષણ-ઋદ્ધિપાદાદિ ભાવનાં પરિપૂર્ય અનુત્તરસમ્યક્-સમવબોધાવબોધાત્ શમથ-વિપશ્યનાનુકૂલ-સમભાવો ભાવને ઽનન્તા-ચિન્ત્યગુણ્યં શાન્તસ્વભાવકાયં, આદિમધ્યાન્તવર્જિતં, જ્ઞાત્વા પ્રાપ્નોતિ બુદ્ધત્વમ્ ઇત્યુક્તમ્ । તત્ર રૂપસ્કન્ધસ્તુ રૂપાવભાસાકાર-વિજ્ઞપ્ત્યવભાસ-વિકલ્પોદ્ભૂતો ઽનેક-દ્રવ્યાત્મકો ભૂતભૌતિક-રૂપ-લક્ષણ એકાદશઓ-સામાન્યાત્મક-પઞ્ચદ્રવ્યાકારારોપ-સંઘટ્ટિતઃ ચક્ષુઃ-શ્રોત્રાદિરૂપ-શબ્દાદિકામ-રૂપ-અરૂપ-પ્રતિસંયુક્તાભૂતપરિકલ્પના-લક્ષણઃ સ્કન્ધો ધાત્વાયતન-ઇન્દ્રિય-વિજ્ઞાન-વિષયાત્મકો ઽથ ચ તાદૃગન્યતાદૃગ્રૂપ-લક્ષણો ધર્મસ્તુ રૂપસ્કન્ધ ઇતિ ।
તત્ર વેદનાસ્કન્ધ ઇતિ સુખ-દુઃખોભયાકારેણ આસ્વાદાકાર-વિજ્ઞપ્ત્યવભાસઃ । વિષયેન્દ્રિયવિજ્ઞાનભેદેન વેદના ષટ્કાયા । ધાત્વાકારવિશેષભેદેન ક્લેશોપ-ક્લેશસંપ્રયુક્તત્વાદ્ અનન્તાઃ પ્રભેદાઃ સ્યુઃ । સુખ-દુઃખ-સૌમનસ્ય-દૌર્મનસ્યો-પેક્ષાન્વિતત્વાત્ ષડાકારમાત્મદ્રવ્યમેવ અભૂતસંકલ્પ-વિકલ્પાલય-વિજ્ઞાનવાસનોપ-નિબદ્ધત્વાદ્ રાગ-દ્વેષ-મોહાદિત્રિધાતુ-વિકલ્પવશોદ્ભૂત-દ્રવ્ય-સંગૃહીતત્વાદ્ વેદના-સ્કન્ધ ઇતિ । સંજ્ઞા સૂક્ષ્મ-સ્થૂલ-મહાઙ્ગતાદિ-ચિત્રીકારાવ-ભાસાકાર-વિજ્ઞપ્તિ-ર્વિકલ્પનાવશોદ્ભૂત-પૂર્વહસન-નન્દન-ક્રીડનાદિ-કાનનુસ્મૃત્ય સ્ત્રી-પુરુષાદિ-નિમિત્તવિશેષગ્રહણાત્મિકા વિષયેન્દ્રિય-વિજ્ઞાનભેદેન ષટ્કાયા સંજ્ઞા । રાગ-દ્વેષ-મોહ-નિબન્ધનત્વાદ્ ધાત્વાકાર-વિશેષભેદેન તુ અનન્તપ્રસરા । સંક્લિષ્ટસ્યાલયવિજ્ઞાન-વાસના-સમ્બન્ધત્વાદ્ આત્મમોહાદિ-સંયુક્તાત્મતા તુ સંજ્ઞેતિ । સંસ્કારસ્તુ સંપ્રયુક્તા-પ્રયુક્ત-પ્રજ્ઞપ્તિ-સંસ્કૃતા-સંસ્કૃતાવભાસાંકાર-વિજ્ઞપ્તિઃ-વિકલ્પનાવશેનોદ્ભૂતઃ । પૂર્વાક્ષિપ્તાલય-વિજ્ઞાનાદ્ અસ્તિત્વ-વાસના-ભેદેન તુ ધાતોઃ આકાર-વિશેષાનન્ત-પ્રસરાન્વિતસ્ય સંસ્કાર-સ્કન્ધ-સંગૃહીતત્વાત્ સંસ્કારસ્કન્ધ ઇતિ । તત્ર વિજ્ઞાન-સ્કન્ધસ્ત્વષ્ટવિધઃ । વિષયેન્દ્રિય-વિજ્ઞાનાનાં વિશિષ્ટાવભાસાકાર-વિજ્ઞપ્તિઃ । વિકલ્પનાવશોદ્ભૂતાલય-વિજ્ઞાનસ્ય વાસનોપનિબદ્ધત્વાદ્ ધાતોરાકાર-વિશેષ-ભેદેનાનન્તપ્રસરો હિ વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇતિ ।
તેષામપ્યેવં ધાત્વાયતન-સાસ્રવ-સંસ્કૃત-સંક્લેશાદિ-પર્યાયભેદેન સ્વ-લક્ષણસમ્બન્ધેન સંક્ષિપ્ય સ્કન્ધો ધાતુરાયતનમિતિ । એવં સંક્લિષ્ટાલયવિજ્ઞાન-બીજાન્વિતા અભૂતસંકલ્પસમુત્ત્થત્રૈધાતુકોદ્ગતાસ્તે ચિત્તચૈતસિકાદયસ્તુ સંસાર ઇતિ । તથાપિ તત્ર આદાવેવ કર્ત્રાદિરહિતો રિક્તસ્તુચ્છો ઽસાર ઇતિ વિદિત્વા ચતુરાર્યસત્ય-ભાવનાનુલોમપ્રવૃત્ત્યા નિર્ણીતો લોકોત્તર-જ્ઞાનાગ્નિ-સમુદ્ભૂતો-ઽવિદ્યાન્ધકારાદિ-રહિતો હેતુપ્રત્યયાર્થતથતાપરિજ્ઞાનાત્ શાન્તો ધર્મકાયો ઽવગમ્યતે ।

તસ્માદ્ દુઃખ-સમુદય-નિરોધ-માર્ગ-દર્શન-ભાવનામાર્ગક્રમઃ। તત્ર દુઃખ-સત્યમ્-અનિત્યતા-દુઃખતા-શૂન્યતા-નૈરાત્મ્ય-સમ્યગનુદર્શનજ્ઞાનેન ક્ષાન્તિ-મુક્તિ-પ્રહાણ-વિશેષાનાન્તર્યજ્ઞાનેન ચ તદ્-દુઃખમવગમ્ય ક્લેશાલયવિજ્ઞાનવાસનાં સંનિહત્ય પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યમ્ અવબુધ્ય, ત્રૈધાતુકાવભાસિતાભૂતસંકલ્પોદ્ભૂતં અસ્મિન્ ચિત્તમાત્રે માયા-મરીચિ-ગન્ધર્વનગર-અલાતચક્ર-પ્રતિશ્રુત્ક-ઉદકચન્દ્ર-પ્રતિબિમ્બવદ્ વિભાવને, સ્કન્ધાદૌ ધાતૌ આયતને ચ ગ્રાહ્ય-ગ્રાહકતાં વિહાય ધર્મનૈરાત્મ્યસમતાયાં પ્રવિશે, સ્વચિત્તમેવ આદ્યમનુત્પન્નમિતિ શૂન્યજ્ઞાનપ્રવેશે, સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાજ્ઞાનસ્ય કરુણામૂલક-બોધિચિત્તસ્ય હેતૂભૂત-વિવિધોપાય-પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારસંચયે દશપારમિતાહેતુભિઃ દશભૂમ્યાધાર દશજ્ઞાનાલમ્બન-દશવશિતાફલાન્વિતે ઽનન્તાચિન્ત્ય-ગુણાકારઃ શાન્તધર્મકાયો ઽવબુધ્યતે । એવં સમુદય-સત્ય-સમુદય-હેતુ-પ્રભવ-પ્રત્યય-આનન્તર્ય-વિમુક્તિ-પ્રહાણ-વિશેષ-દર્શન-અનુલોમ-પ્રતિલોમ-ભાવનાકારેણ સંક્લિષ્ટ-આલયવિજ્ઞાન-વાસના-મલ-રહિતત્વે શાન્તધર્મકાયે પ્રવેશઃ । નિરોધ-સત્યે ઽપિ નિરોધ-શાન્ત-પ્રણીત-નિઃસરણતા-આનન્તર્ય-વિમુક્તિ-પ્રહાણ-વિશેષ-દર્શન-ભાવનામાર્ગક્રમેણ સંક્લિષ્ટા-લયવિજ્ઞાનવાસનાસમુદ્ઘાતેન આનન્તર્ય-પ્રહાણ-વિમુક્તિ-વિશેષ-ભાવનયા પુદ્ગલ-ધર્મનૈરાત્મ્યાધિગમે શાન્તધર્મકાયપ્રાપ્તિઃ । હેતુપ્રત્યયઓ-રહિતત્વાત્ માર્ગસત્યે ઽપિ માર્ગ-ન્યાય-પ્રતિપત્તિ-નૈર્યાણિક-સન્દર્શને એવં દર્શન-ભાવના-આનન્તર્ય-પ્રહાણ-વિમુક્તિ-વિશેષમાર્ગાનુકૂલતાયૈ આલયવિજ્ઞાને વિદ્યમાનાં વાસનાં સંનિહત્ય પુદ્ગલધર્મ-નૈરાત્મ્ય-સમતાવબોધાત્ ત્રિકાયાધિષ્ઠાન-શાન્ત-ધર્મકાયસ્યાચિન્ત્યા-પ્રમેયગુણ-ગણસ્ય આદિમધ્યાન્તરહિતસ્ય અવિચ્છિન્ન-નાભોગકરણાત્મક-સર્વાર્થાનાં અનુત્તરં સર્વજ્ઞત્વં પ્રાપ્નોતિ । અપિ ચોક્તમ્ -
ય એવં તથતાક્ષમઃ । તસ્મૈ વ્યાક્રિયતે નૂનં
ય એવમનન્તરોક્ત-પ્રતીત્યસમુત્પાદ-પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્ય-તત્ત્વ-ક્ષમ ઇચ્છતિ, સ એવ પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યક્ષમતાન્વિતત્વાદ્ અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિં વ્યાકૃતવત્ પશ્યેત્, જાનીયાચ્ચેત્યર્થઃ । તસ્માત્ સૂત્રે- યો ભદન્ત શારિપુત્ર કુલપુત્રો કુલદુહિતા વા એવંવિધ-ધર્મક્ષાન્તિ-સમન્વિતઃ, તસ્ય તથાગતો ઽર્હત્ સમ્યક્સમ્બુદ્ધો ઽનુત્તરઃ સમ્યક્સમ્બોધિં વ્યાકરોતિ ઇત્યુક્તમ્ ।
મૈત્રેયસ્તુ સ્વયં તથા । ઉવાચ શારિપુત્રાય
એવમ્ શારિપુત્રો બોધિસત્ત્વો મૈત્રેયમપૃચ્છત્ । બોધિસત્ત્વો મૈત્રેયો ઽપિ શાલિસ્તમ્બોપમા કૃતા ઇદં સૂત્રમ્ વિસ્તરેણ વિભજ્ય ભાષિતવાન્ । બોધિસત્ત્વમૈત્રેયેણ ભાષિતાં શાલિસ્તમ્બોપમાં કૃત્વા શારિપુત્રસ્તુ તચ્છ્રુત્વા ઇતિ શાલિસ્તમ્બોપમા કૃતા । સંસ્તુતો ધૃત સારશ્ચ દેવસંઘાન્ ઇતિ । ધૃતસાર ઇતિ ધર્માર્થતથતાવબોધત્વાત્ સારગ્રહણમ્ । દેવસંઘાનિતિ દેવ-નાગ-યક્ષ-ગન્ધર્વ-આદિ-સહિતાન્ । અનુમોદિતેતિ અનુમોદ્ય । સઃસ્તુત ઇતિ ત્વયા યથોક્તઃ તથૈવ અસ્તિ નાન્યથેતિ, અવધારયન્ નિર્જાતત્વાત્ ।
ગત્વોત્ત્થાય પ્રહર્ષિતઃ । આખ્યાતવાંશ્ચ ભિક્ષુભ્યઃ
તસ્માદેવ સૂત્રે- અથ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો મૈત્રેયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ભાષિતમ્ અભિનન્દ્ય ઉત્થાયાસનાત્ પ્રક્રાન્ત ઇત્યુક્તમ્ । મૈત્રેયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવમુક્તં મૈત્રેયેણ બોધિસત્ત્વેન, એવમિતિ શારિપુત્રેણ કથિતમ્ । અનુમોદિતમ્ । શારિપુત્રઃ તચ્છુત્વા પ્રહર્ષિતઃ સન્તુષ્ટ ઇત્યર્થઃ । ગત્વા ભિક્ષુભ્યો ગમ્ભીરોદારાદ્ભુતં સૂત્રં યથાશ્રુતવત્ સર્વસત્ત્વહિતાય ભાષિતમ્ ।
શાલિસ્તમ્બસ્ય સૂત્રસ્ય વિસ્તરાખ્યા સુભદ્રિકા ।
હીનબુદ્ધિ પ્રબોધાર્થં શતૈર્દ્વાદશભિઃ કૃતા ।
આચાર્યનાગાર્જુનેન વિરચિતા શાલિસ્તમ્બકવિસ્તરાખ્યાટીકા સમાપ્તા ।
ભારતીયોપાધ્યાયેન ધર્મશ્રીભદ્રેણ લોકચક્ષુષા ભદન્તસાધુમતિના જ્ઞાન કુમારેણ ચાનૂદિતા । મહાસંશોધક-લોકચક્ષુષા ભદન્ત-શ્રીકુટીરેણ સંશોધ્ય નિર્ણીતા ।