સહૃદયલીલા · ભાગ 11

શ્રીમતામ્ ઉત્કર્ષપરિજ્ઞાનાદ્ વૈદગ્ધ્યેન સહૃદયત્વાન્ નાગરિકતાસિદ્ધિઃ । યુવત્યાદીનામ્ ઉત્કર્ષો દેહે\વર્{દેહે\લેમ્ \એદ્; દેહ# \ક} ગુણાલઙ્કારજીવિતપરિકરેભ્યઃ । તત્ર શોભાવિધાયિનો ધર્મા ગુણાઃ ।
1અબ્: રૂપં વર્ણઃ પ્રભા રાગ & આભિજાત્યં વિલાસિતા
1ચ્દ્: લાવણ્યં લક્ષણં છાયા & સૌભાગ્યં ચેત્ય્ અમી ગુણાઃ
અવયવાનાં રેખાસ્પાષ્ટ્યં રૂપં । ગૌરતાદિધર્મવિશેષો વર્ણઃ । કાચકાચ્યરૂપા\વર્{કાચકાચ્ય#\લેમ્ \એદ્; કાચકચ્ય# \ખ} રવિવત્કાન્તિઃ પ્રભા । નૈસર્ગિક\વર્{નૈસર્ગિક#\લેમ્ \એદ્; નૈસર્ગિકઃ \ખ}સ્મેરત્વમુખપ્રસાદાદિઃ સર્વેષામ્ એવ ચક્ષુર્બન્ધકો ધર્મો રાગઃ । કુસુમધર્મા માર્દવાદિર્ લાલનાદિરૂપઃ સ્પર્શવિશેષઃ પેશલતાખ્ય આભિજાત્યમ્ । અઙ્ગોપાઙ્ગાનાં યૌવનોદ્ભેદી મન્મથવાસનાપ્રયુક્તઃ કટાક્ષાદિવદ્વિભ્રમાખ્યશ્ ચેષ્ટાવિશેષો વિલાસિતા । તરઙ્ગિદ્રવસ્વભાવાપ્યાયિનેત્રપેયવ્યાપિસ્નિગ્ધમધુર ઇવ પીતિમોત્કર્ષૈકસાર ઇવ પૂર્ણેન્દુવદાહ્લાદકો ધર્મઃ સંસ્થાનમુગ્ધિમવ્યઙ્ગ્યો લાવણ્યમ્ । અઙ્ગોપાઙ્ગાનામ્ અસાધારણશોભાપ્રાશસ્ત્યહેતુર્ ઔચિત્યાત્મા સ્થાયી ધર્મો લક્ષણમ્ । તસ્ય યુક્તપ્રમાણતાદોષસ્પર્શસ્નિગ્ધવક્ત્રનિયતલોમાઙ્ગસુશ્લિષ્ટસંધાનતાનાહપરિણાહૌચિત્યચક્રપદ્માદિલેખાઙ્કનાયોગેભ્યઃ પ્રસિદ્ધાઙ્ગપૂર્ણતાદોષવૈકલ્યધર્મસૌન્દર્યપ્રમાણૌચિત્યલોકાપ્રસિદ્ધવિશિષ્ટાઙ્ગયોગાખ્યાઃ ક્રમેણ ષડ્ ભેદાઃ । અગ્રામ્યતયા વક્રિમત્વખ્યાપિની તામ્બૂલપરિધાનનૃત્તભણિતિગમનાદિસ્થાનકેષુ સૂક્ષ્મા ભઙ્ગિશ્ છાયા । સ્ફુરલ્લક્ષ્મ્યુપભોગપરિમલાદિગમ્યો ઽન્તઃસારો રઞ્જકતયા વશીકર્તા સહૃદયસંવેદ્યધર્મભેદશ્ ચ સૌભાગ્યમ્ । તત્રાદ્યે સ્મરમદપુલકાદયો ભેદાઃ અન્ત્યે તુ મણિત+રૂપ+પરિભોગ+અધર+આસ્વાદ+સૌરભ+આદિભિર્ યુગપદ્+રસવત્ત્વાત્ પઞ્ચ+ઇન્દ્રિય+સુખ+લાભઃ ॥
ઇતિ શ્રીરાજાનકરુય્યકવિરચિતાયાં સહૃદયલીલાયાં ગુણોલ્લેખઃ પ્રથમઃ
2અબ્: રત્નં હેમાંશુકે માલ્યં & મણ્ડનદ્રવ્યયોજને
2ચ્દ્: પ્રકીર્ણં ચેત્ય્ અલઙ્કારાઃ & સપ્તૈવ્[ઐ]તે મયા મતાઃ
તત્ર વજ્ર+મુક્તા+પદ્મરાગ+મરકત+ઇન્દ્રનીલ+વૈદૂર્ય+પુષ્પરાગ+કર્કેતન+પુલક+રુધિર+અક્ષ+ભીષ્મ+સ્ફટિક+પ્રવાલ+રૂપાણિ ત્રયોદશ રત્નાનિ । હેમ નવધા । જામ્બૂનદ+શાતકૌમ્ભ+હાટક+વૈણવ+શૃઙ્ગી+શુક્તિજ+જાતરૂપ+રસવિદ્ધ+આકર+ઉદ્ગત+ભેદાત્ । ચતુર્ધા રત્ન+હેમ+મયઃ, આવેધ્ય+નિબન્ધનીય+પ્રક્ષેપ્ય+આરોપ્ય+ભેદાત્ । તત્ર તાડી+કુણ્ડલ+શ્રવણ+વાલિક+આદિર્ આવેધ્યઃ । અઙ્ગદ+શ્રોણીસૂત્ર+મૂર્ધમણિ+શિખાદૃઢિકા+આદિર્ નિબન્ધનીયઃ ।
ઊર્મિકા+કટક+મઞ્જીર+સદૃશઃ પ્રક્ષેપ્યઃ । %fઓલ્દેદ્, ત્wઇસ્તેદ્ (લિન્કેદ્?), પોસ્ત્-લિકે।અન્ક્લેત્-લિકે?
પ્રાલમ્બ+માલિકા+આહાર+નક્ષત્રમાલા+પ્રભૃતિર્ આરોપ્યઃ । ચતુર્ધા+અંશુક+મયઃ । ત્વક્+ફલ+ક્રિમિ+રોમજત્વાત્ ક્રમેણ ક્ષૌમ+કાર્પાસ+કૌશેય+રાઙ્કવ+આદિભેદાત્ । પુનસ્ ત્રિધા, નિબન્ધનીય+પ્રક્ષેપ્ય+આરોપ્ય+વૈચિત્ર્યાત્ । તત્ર નિબન્ધનીયઃ શિરહ્+શાટક+જઘન+વસન+આદિઃ । પ્રક્ષેપ્યઃ કઞ્ચુલિક+આદિઃ । આરોપ્ય ઉત્તરીય+પટ+આદિઃ । સર્વસ્ય+ અસ્ય+ અનેકવિધત્વં વર્ણ+વિચ્છિત્તિ+નાનાત્વાત્ । ગ્રથિત+અગ્રથિત+વશાદ્ દ્વિવિધઃ સન્ન્ અષ્ટધા માલ્ય+મયઃ । વેષ્ટિત+વિતત+સંઘાટ્ય+ગ્રન્થિમદ્+અવલમ્બ+મુક્તક+મઞ્જીર+સ્તબક+લક્ષણ+માલ્ય+ભેદેન । તત્ર+ ઉદ્વર્તિતં વેષ્ટિતમ્ । પાર્શ્વતો વિસ્તારિતં વિતતમ્ । બહુભિઃ પુષ્પૈઃ સમૂહેન રચિતં સંઘાત્યમ્ । અન્તરાન્તરા વિષમં ગ્રન્થિમત્ । સ્પષ્ટોમ્ભિતમ્ (?) અવલમ્ભમ્ । કેવલં મુક્તકઃ । અનેક+પુષ્પ+મયી લતા મઞ્જરી । કુસુમ+ગુલુચ્છં સ્તબકઃ । તસ્ય+ આવેધ્ય+આદયો ઽપિ ચત્વારો ભેદાઃ । કસ્તૂરી+કુઙ્કુમ+ચન્દન+કર્પૂર+અગુરુ+કુલક+દન્તસમ+પટવાસ+સહકાર+તૈલ+તામ્બૂલ+અલક્ત+કાઞ્જન+ગોરોચન+આદિ+નિર્વૃત્તો મણ્ડન+દ્રવ્ય+મયઃ । ભ્રૂ+ઘટના+અલક+રચના+ધમ્મિલ્લ+બન્ધન+આદિર્ યોજનામયઃ । દ્વિધા પ્રકીર્ણ+મયઃ, જન્ય+નિવેશ્ય+ભેદેન । શ્રમ+જલ+મધુ+મદ+આદિ+જન્યઃ । દૂર્વ+અશોક+પલ્લવ+યવ+અઙ્કુર+રજત+ત્રપુ+શઙ્ખ+તાલ+દલ+દન્ત+પત્ત્રિકા+મૃણાલ+વલય+કર+ક્રીડનક+આદિર્ નિવેશ્યઃ । એતત્ સમવાયો વેષઃ । સ ચ દેશ+કાલ+પ્રકૃતિ+અવસ્થા+સાત્મ્યેન । એતેષાં વિચ્છિત્યા યથા+આસ્થાન+નિવેશન+પરભાગ+લાભાદ્ રામણીયક+વૃદ્ધિઃ ॥
ઇતિ શ્રીરાજાનકરુય્યકવિરચિતાયાં સહૃદયલીલાયામ્ અલઙ્કારોલ્લેખો દ્વિતીયઃ ।
શોભાયાસ્+ અનુપ્રાણકં યૌવન+આખ્યં જીવિતમ્ । બાલ્ય+અનન્તરમ્ ગાત્રાણાં વૈપુલ્ય+સૌષ્ઠવ+વિભક્તતા+વિધાયી સ્ફુટિત+દાડિમ+ઉપમઃ સ્મર+વસતિર્ અવસ્થા+ભેદો યૌવનમ્ । તસ્ય વયઃ+સંધિર્ આરમ્ભઃ । મધ્યં તુ પ્રૌઢિ+કાલઃ । પ્રથમે ધમ્મિલ્લ+રચના+અલક+ભઙ્ગ+નીવિ+નહન+દન્ત+પરિકર્મ+પરિષ્કરણ+દર્પણ+ઈક્ષણ+પુષ્પ+ઉચ્ચય+માલ્ય+ઉમ્ભન+જલ+ક્રીડા+દ્યૂત+અશ્લીલ+ચ્છેક+ભણિતિ+અનિમિત્ત+લજ્જા+અનુભાવ+શૃઙ્ગાર+શિક્ષા+આદય આવર્તમાનાશ્ ચેષ્ટાઃ । અન્ત્યે તુ શૃઙ્ગાર+અનુભાવ+તારતમ્યં શ્રેયઃ ॥
ઇતિ શ્રીરાજાનકરુય્યકવિરચિતાયાં સહૃદયલીલાયાં જીવિતોલ્લેખસ્ તૃતીયઃ ।
શોભાયાસ્+ આરાદ્ ઉપકારકત્વાદ્ વ્યઞ્જકઃ પરિકરઃ । તસ્ય ચેતન+અચેતનયોઃ સ્થાણુ+ચલયોઃ પ્રત્યેકં શ્લિષ્ટ+સંનિહિત+માત્ર+રૂપત્વેન+ અષ્ટવિધત્વમ્ । ઉત્સઙ્ગ+ઉપાસીન+કાન્ત+હય+પરિવાર+વાતાયન+વિતાન+નૌ+ચ્છત્ર+આદીનિ દર્શનાનિ । તાનિ દ્વિધા, વ્યસ્ત+સમસ્ત+ભેદાત્ । એવં શોભા+સમુત્પાદક+સમુદ્દીપક+અનુપ્રાણક+વ્યઞ્જકાઃ ક્રમાદ્ ગુણ+અલઙ્કાર+જીવિત+પરિકરાઃ । એવં પરસ્પર+ઉપકરકત્વાદ્ ઇતરેતર+અનુગ્રાહકત્વં સિદ્ધમ્ ।
ઇતિ શ્રીરાજાનકરુય્યકવિરચિતાયાં સહૃદયલીલાયાં પરિકરોલ્લેખશ્ ચતુર્થઃ ॥
સમાપ્તેયં સહૃદયલીલા ॥