શબ્દવ્યાપારવિચાર · ભાગ 13

। શ્રીઃ ।
શ્રીરાજાનકમમ્મટાચાર્યવિરચિતઃ
શબ્દવ્યાપારવિચારઃ
ઇહ હેયોપાદેયાનાં હાનોપાદાને પ્રમાણાદ્ એવ । તચ્ ચ નિશ્ચયાત્મતયા પ્રામાન્યં ભજતે । નિશ્ચયશ્ ચ શબ્દસાહિત્યેનાર્થં વિષયીકરોતિ । શબ્દસ્ય ચાર્થપ્રતીતિપ્રતિપત્તિલક્ષણકાર્યાન્યથાનુપપત્ત્યા કારકત્વાત્ કલ્પ્યમાનો વ્યાપરો ઽભિધાદિશબ્દપ્રતિપાદ્યો નાનાપ્રકાર ઇતિ તત્પરીક્ષાર્થં શબ્દવ્યાપારવિચારાત્મકં પ્રકરણમ્ ઇદમ્ આરભ્યતે । વ્યાપારશ્ ચ શૃઙ્ગગ્રાહિકયા દર્શયિતું ન યુજ્યતે ઇતિ વિષયમુખેન પ્રદર્શ્યતે --
જાતિઃ ક્રિયા ગુણઃ સંજ્ઞા વાચ્યો ઽર્થઃ સમિતધ્વનિઃ ।
અગૃહીતસઙ્કેતસ્ય શબ્દસ્યાર્થપ્રતિપત્તેર્ અભાવાત્ સઙ્કેતસહાય એવ શબ્દો ઽર્થં પ્રતિપાદયતિ । તેન સમિતઃ સઙ્કેતિતો ધ્વનિઃ શબ્દો યત્ર યો ઽર્થઃ । પૂર્વમ્ ઉપલભ્યત્વાન્ ન તુ વિશ્રાન્તિધામત્વાન્ મુખ્ય ઇતિ પ્રસિદ્ધો વાચ્યો ઽભિધેયો ઽર્થઃ । તથા ચાહ -- જાતિર્ ઇત્યાદિ । ઇહ યદ્યપિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિષયો વ્યક્તિર્ એવ, તથાપ્ય્ આનન્ત્યદ્ વ્યભિચારાચ્ ચ તત્ર સઙ્કેતઃ કર્તુમ્ ન પાર્યત ઇતિ ગૌઃ શુક્લશ્ ચલો ડિત્થ ઇત્યાદીનામ્ એકાર્થત્વં મા પ્રસાઙ્ક્ષીદ્ ઇતિ ચ શબ્દાનામ્ ઉપાધાવ્ એવ સઙ્કેતઃ । ઉપાધિશ્ ચ વસ્તુધર્મો વક્તૃયદૃચ્છાસંનિવેશિતશ્ ચ । આદ્યઃ સિદ્ધઃ સાધ્યશ્ ચ । સિદ્ધો ઽપિ દ્વિવિધઃ પદાર્થસ્ય પ્રાણપ્રદો વિશેષાધાનહેતુશ્ ચ । આદ્યો જાતિઃ । ઉક્તં હિ વાક્યપદીયે -- "ગૌર્ હિ સ્વરૂપેણ ન ગૌઃ, નાપ્ય્ અગૌઃ, ગોત્વાભિસંબન્ધાત્ તુ ગૌઃ" ઇતિ । દ્વિતીયો ગુણઃ । શુક્લાદિના હિ લબ્ધસત્તાકં વસ્તુ વિશેષ્યતે । સાધ્યઃ પૂર્વાપરીભૂતાવયવઃ ક્રિયારૂપઃ । ડિત્થાદિશબ્દાનાં અન્ત્યબુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્યં સંહૃતક્રમં સ્વરૂપં વક્ત્રા યદૃચ્છયા ડિત્થાદિષ્વ્ અર્થેષૂપાધિતયા સંનિવેશ્યતે ઇતિ ચ સંજ્ઞારૂપો યદૃચ્છાત્મક ઇતિ । ગૌઃ શુક્લશ્ ચલો ડિત્થ ઇત્યાદૌ ચતુષ્ટયી શબ્દાનાં પ્રવૃત્તિર્ ભાષ્યે કથિતા । પરમાણુત્વાદીનાં તુ ગુણમધ્યપાઠાત્ પારિભાષિકં ગુણત્વમ્ । નનુ પયઃશઙ્ખાદ્યાશ્રયીભૂતેષુ શુક્લાદિગુણેષુ યદ્વશેન શુક્લઃ શુક્લ ઇત્ય્ અભિન્નાવ્ અભિધાનપ્રત્યયૌ સ્તસ્ તચ્છુક્લત્વાદિસામાન્યમ્ । ગુડતણ્ડુલાદિપાકેષુ એવમ્ એવ પાકત્વાદિકમ્ । શુકસારિકાદ્યુદીરિતેષુ ડિત્થાદિશબ્દેષુ ચ ડિત્થાદિશબ્દત્વં પ્રતિક્ષણં ભિદ્યમાને વા ડિત્થાદ્યર્થે ડિત્થાદિત્વમ્ અસ્તીતિ કથમ્ ચતુષ્ટયી શબ્દાનાં પ્રવૃત્તિઃ । ઉચ્યતે । સંસ્થાનાવસ્થાનપ્રમાણવર્ણૈર્ ભેદે ઽપિ વ્યક્તીનાં શાબલેયો ગૌઃ ધાવલેયો ગૌર્ ઇત્યાદ્યેકપ્રત્યયહેતુત્વં જાતેર્ એવ । હંસહારાદીનાં ઘૃતગુડાદીનાં શુકસારિકાદ્યુદીરિતડિત્થાદિશબ્દાનાં નાનાવસ્થડિત્થાદ્યર્થાનાં ચ ભેદે ઽપિ હંસઃ શુક્લઃ, હારઃ શુક્લઃ, ઘૃતં પચ્યતે, ગુડં પચ્યતે, ડિત્થશબ્દો ડિત્થશબ્દઃ, ડિત્થો ડિત્થ ઇત્યેકાકારાવગતિનિબન્ધનત્વાદ્ એકરૂપત્વમ્ એવ ગુણક્રિયાયદૃચ્છાનામ્ ઇતિ નૈતાસાં ભિન્નેષ્વ્ અભિન્નાભિધાનપ્રત્યયહેતુર્ જાતિર્ ઘટત ઇતિ ચત્વાર્ય્ એવ શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનિ ॥
અપરમ્ આહ --
તદ્બાધે રૂઢિતો ઽર્થાદ્ વા લક્ષણીયસ્ તદન્વિતઃ ॥ 1 ॥
શબ્દે કુશલ ઇત્યાદૌ દર્ભગ્રહણાદ્યયોગાત્ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ ચ ગઙ્ગાદીનાં ચ ઘોષાધિકરણતાસંભવાત્ મુખ્યાર્થસ્ય બાધઃ, રૂડિતઃ પ્રસિદ્ધેઃ તથા ગઙ્ગાતટ ઇત્યાદેર્ યેષાં ન તથા પ્રતિપત્તિસ્ તેષાં પાવનત્વાદીનાં તથાપ્રતિપાદનાત્મના પ્રયોજનેન । તેન મુખ્યેનાર્થેનાન્વિતો લક્ષણીયો લક્ષણાવ્યાપારગોચરઃ । સંબન્ધશ્ ચાત્ર વિવેકત્વાદિઃ સામીપ્યાદિશ્ ચ । એવં વાચ્યવાચકાર્થનિષ્ઠૌ વ્યાપારાવ્ અભિધાલક્ષણે ।
સ્વસિદ્ધયે પરાક્ષેપઃ પરાર્થં સ્વસમર્પણમ્ ।
ઉપાદાનં લક્ષણં ચેત્ય્ ઉક્તા શુદ્ધૈવ સા દ્વિવિધા ॥ 2 ॥
કુન્તાન્ પ્રવેશય યષ્ટી પ્રવેશયેત્યાદૌ કુન્તાદિભિર્ આત્મનઃ પ્રવેશસિદ્ધયે સ્વસંયોગિનઃ પુરુષા આક્ષિપ્યન્તે । તત ઉપાદાનેનેયં લક્ષણા । "ગૌર્ અનુબન્ધ્યઃ" ઇત્યાદૌ શ્રુતિચોદિતમ્ અનુબન્ધનં કથં મે સ્યાદ્ ઇતિ જાત્યા વ્યક્તિર્ આક્ષિપ્યતે ન તુ શબ્દેનોચ્યતે । "વિશેષ્યં નાભિધા ગચ્છેત્ ક્ષિણશક્તિર્ વિશેષણે" ઇતિ ન્યાયાદ્ ઉપાદાનલક્ષણા નોદાહર્તવ્યા । ન હ્ય્ અત્ર પ્રયોજનમ્ અસ્તિ ન વા રૂઢિઃ । વ્યક્ત્યવિનાભાવાત્ તુ જાત્યા વ્યક્તિર્ આક્ષિપ્યતે યથા ક્રિયતામ્ ઇત્ય્ અત્ર કર્તા, કુર્વ્ ઇત્ય્ અત્ર કર્મ, પ્રવિશ પિણ્ડીમ્ ઇત્યાદૌ ગૃહં ભક્ષયેત્યાદિ ચ । પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તે ઇત્ય્ અત્ર ચ રાત્રિભોજનં ન લક્ષ્યતે । શ્રુતાર્થાપત્તેર્ અર્થાપત્તેર્ વા તસ્ય વિષયત્વાત્ । ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્ય્ અત્ર તટસ્ય ઘોષાધિકરણતાયાઃ સિદ્ધયે ગઙ્ગાશબ્દઃ સ્વાર્થમ્ અર્પયતીત્ય્ એવમાદૌ લક્ષણેનૈષા લક્ષણા । ઉભયરૂપા ચેયં શુદ્ધા ઉપચારેણામિશ્રિત્વાત્ । અનયોર્ ભેદયોર્ લક્ષ્યસ્ય લક્ષકસ્ય ચ ન ભેદરૂપં તટસ્થત્વમ્ । તટાદીનાં ગઙ્ગાદિશબ્દૈઃ પ્રતિપાદને તત્ત્વપ્રતિપત્તૌ હિ પ્રતિપિપાદયિષિતપ્રયોજનસમ્પ્રત્યયઃ । ગઙ્ગાસમ્બન્ધમાત્રપ્રતીતૌ તુ ગઙ્ગાતટે ઘોષ ઇતિ મુખ્યશબ્દાભિધાનાલ્ લક્ષણાયાઃ કો ભેદઃ ॥
સારોપાન્યા તુ યત્રોક્તૌ વિષયી વિષયસ્ તથા ।
આરોપ્યમાણ આરોપવિશયશ્ ચ યત્રાનુપહ્નુતભેદૌ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દિશ્યેતે સા લક્ષણા સારોપા ।
વિષય્યન્તઃકૃતે ઽન્યસ્મિન્ સા સ્યાત્ સાધ્યવસાનિકા ॥ 3 ॥
વિષયિણારોપ્યમાણેનાન્તઃકૃતે નિગીર્ણે ઽન્યસ્મિન્ન્ આરોપવિષયે સતિ સાધ્યવસાના ।
ભેદાવ્ ઇમૌ ચ સાદૃશ્યાત્ સંબન્ધાન્તરતસ્ તથા ।
ગૌણૌ શુદ્ધૌ ચ વિજ્ઞેયૌ
ઇમાવ્ આરોપાધ્યવસાનરૂપૌ સાદૃશ્યહેતૂ ગૌર્ વાહીક ઇત્ય્ અત્ર ગૌર્ અયમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચ । અત્ર સ્વાર્થસહચારિણો ગુણા જાડ્યમાન્દ્યાદયો લક્ષ્યમાણા અપિ ગોશબ્દસ્ય પરાર્થાભિધાનં પ્રતિ નિમિત્તત્વમ્ ઉપયાન્તીતિ કેચિત્ । સ્વાર્થસહચારિગુણાભેદેન પરાર્થગતા ગુણા એવ લક્ષ્યન્તે ન તુ પરાર્થો ઽભિધીયત ઇત્ય્ અપરે । સાધારણગુણાશ્રયણેન પરાર્થ એવ લક્ષ્યત ઇત્ય્ અન્યે । ઉક્તં ચાન્યત્ર --
અભિધેયાવિનાભૂતપ્રતીતિર્ લક્ષણોચ્યતે ।
લક્ષ્યમાણગુણૈર્ યોગાદ્ વૃત્તેર્ ઇષ્ટા તુ ગૌણતા
ઇતિ । અવિનાભાવો ઽત્ર સમ્બન્ધમાત્રં ન તુ નાન્તરીયકત્વમ્ । તત્ત્વે હિ મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીત્યાદૌ લક્ષણા ન સ્યાત્ । અવિનાભાવે ચાક્ષેપેણૈવ સિદ્ધેર્ લક્ષણાયા નોપયોગ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । યેન ગોગતજાડ્યમાન્દ્યાદિસદૃશજાડ્યમાન્દ્યેત્યાદ્ય્ ઉચ્યતે તેન ગુણાભેદાભ્યુપગમે ગુણજાતિપ્રસઙ્ગાચ્ ચતુષ્ટયી શબ્દાનાં પ્રવૃત્તિર્ ઉક્તા વ્યાહન્યતે ।
આયુર્ ઘૃતમ્, આયુર્ એવેદમ્ ઇત્યાદૌ સાદૃશ્યાદ્ અન્યઃ કાર્યકારણભાવાદિઃ પરઃ સમ્બન્ધઃ । એવમાદૌ ચ કાર્યકારણભાવાદિલક્ષણપૂર્વે આરોપાધ્યવસાને । અત્ર ગૌણભેદયોર્ ભેદે ઽપિ તાદ્રૂપ્યપ્રતીતિઃ સર્વથાઇવાભેદાવગમશ્ ચ પ્રયોજનમ્ । શુદ્ધભેદયોસ્ ત્વ્ અન્યવૈલક્ષણ્યેનાવ્યભિચારેણ ચ કાર્યકારિત્વાદિ । ક્વચિત્ તાદર્થ્યાદ્ ઉપચારઃ, યથા ઇન્દ્રાર્થા સ્થૂણા ઇન્દ્રઃ । ક્વચિત્ સ્વસ્વામિભાવાત્, યથા રાજકીયઃ પુરુષો રાજા । ક્વચિદ્ અવયવાવયવિભાવાત્, યથા અગ્રહસ્ત ઇત્ય્ અત્રાગ્રમાત્રાવયવે હસ્તઃ । ક્વચિત્ તાત્કર્મ્યાત્, યથા અતક્ષા તક્ષા ।
લક્ષણા તેન ષડ્વિધા ॥ 4 ॥
આદ્યભેદાભ્યાં સહ ।

સા ચ "વક્તુર્ વાક્યસ્ય વાચ્યસ્ય રૂપભેદાદ્ વિભિદ્યતે" । તત્ર વક્તૃસ્વરૂપપર્યાલોચનાત્ સા યથા --
ઉપકૃતં બહુ તત્ર કિમ્ ઉચ્યતે સુજનતા પ્રથિતા ભવતા પરમ્ ।
વિદધદ્ ઈદૃશમ્ એવ સદા સખે સુખિતમ્ આસ્સ્વ તતઃ શરદામ્ શતમ્ ॥
બહુભિર્ ઉપકારૈસ્ તાપ્યમાનસ્ય કસ્યચિદ્ ઉક્તિર્ ઇયમ્ । અતો વક્તૃમહિમ્ના મૂર્ખે બૃહસ્પતિડ્શબ્દેન મૂર્ખત્વમ્ ઇવાપકારિણિ દુર્જનત્વાદ્ય્ અત્ર લક્ષ્યતે ।
વાક્યવિશેષાવધારણાદ્ યથા --
ધન્યાસિ યા કથયસિ પ્રિયસઙ્ગમે ઽપિ
વિસ્રમ્બ્ધચાટુકશતાનિ રતાન્તરેષુ ।
નીવીં પ્રતિ પ્રણિહિતે ચ કરે પ્રિયેણ
સખ્યઃ શપામિ યદિ કિંચિદ્ અપિ સ્મરામિ ॥
અત્ર ધન્યાસ્મિ લક્ષ્યતે । વાક્યસ્યૈવાત્ર શક્તિઃ ।
વાચ્યવિશેષનિરૂપણાદ્ યથા --
ભુવનાભયદાનસક્તશક્તેઃ
સકલસ્વીક્રિયમાણસમ્પદસ્ તે ।
ન સમાનધુરાધિરોહદોષં
સુમતે કો ઽપિ કદાપિ કર્તુમ્ ઈષ્ટે ॥

અત્ર પ્રાણસમસ્ય વ્યસને ઽપિ તટસ્થસ્ તૃણમાત્રમ્ અપિ દાતુમ્ અસમર્થશ્ ચ વાચ્યઃ । એવં દ્વિકભેદાસ્ ત્રયઃ ત્રિકભેદશ્ ચૈક ઉદાહાર્યઃ ।
દૃષ્ટિં હે પ્રતિવેશિનિ ક્ષણમ્ ઇહાપ્ય્ અસ્મદ્ગૃહે દાસ્યસિ
પ્રાયો નૈવ શિશોઃ પિતાસ્ય વિરસાઃ કૌપીર્ અપઃ પાસ્યસિ ।
એકાકિન્ય્ અપિ યામિ તદ્ દ્રુતમ્ ઇતઃ સ્રોતસ્ તમાલાકુલં
નીરન્ધ્રાસ્ તનુમ્ આલિખન્તુ જરઠચ્છેદા નડગ્રન્થયઃ ॥
ઇત્ય્ અત્ર
પ્રાપ્તશ્રીર્ એષ કસ્માત્ પુનર્ અપિ મયિ તં મન્થખેદં વિદધ્યાન્
નિદ્રામ્ અપ્ય્ અસ્ય પૂર્વામ્ અનલસમનસો નૈવ સમ્ભાવયામિ ।
સેતું બધ્નાતિ ભૂયઃ કિમ્ ઇતિ ચ સકલદ્વીપનાથાનુયાતે
ત્વય્ય્ આયાતે વિતર્કાન્ ઇતિ દધત ઇવાભાતિ કમ્પઃ પયોધેઃ ॥
ઇત્ય્ અત્ર
દુર્વારા મદનેષવો દિશિ દિશિ વ્યાજૃમ્ભતે માધવો
હૃદ્ય્ ઉન્માદકરાઃ શશાઙ્કરુચયશ્ ચેતોહરા કોકિલાઃ ।
ઉત્તુઙ્ગસ્તનભારદુર્ધરમ્ ઇદમ્ પ્રત્યગ્રમ્ અન્યદ્વયઃ
સોઢવ્યાઃ સખિ સામ્પ્રતં કથમ્ અમી પઞ્ચાગ્નયો દુઃસહા ॥
ઇત્ય્ અત્ર ચ નાદેયપાનીયાનયનેન પરપુરુષસમ્ભોગસ્ય નડગ્રન્થલેખનેન સમ્ભાવ્યમાનનખદશનક્ષતાનાં ચ નિહ્નવાત્મકં વસ્તુ, ભવાન્ હરિર્ ઇતિ રૂપકાલંકારઃ, વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારશ્ ચ રસો લક્ષ્યત ઇતિ નોદાહાર્યમ્ । મુખ્યાર્થસ્ય બાધાભાવાત્ । અસખ્યા અપિ સખ્યભિધાનસ્યૈવં સમ્ભવાત્ । આક્ષિપ્તસ્યાલઙ્કારસ્ય લક્ષ્યત્વે ચ વહ્ન્યાનયને પાત્રાનયનસ્ય લક્ષ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અબાધિતસ્યૈવ વાચ્યસ્ય રસપ્રતીતિકૃત્ત્વાત્ । સપ્રયોજનાયાં ચ લક્ષણાયાં તદતિરિક્તો વ્યાપારો ઽવશ્યમ્ અઙ્ગીકર્તવ્યઃ । તથા ચ સતિ પ્રયોજને લક્ષણા । તચ્ ચ ન મુખ્યાર્થબાધનિમિત્તવત્ પ્રમાણાન્તરાદ્ બોદ્ધવ્યમ્ । તદર્થમ્ એવ લક્ષણાશબ્દપ્રયોગાત્ । ન ખલુ શાબ્દે ઽર્થે પ્રત્યક્ષં ક્રમતે । નાપિ તત્પૂર્વકમ્ અનુમાનમ્ । નાનુમાનાન્તરમ્ અનવસ્થાપત્તેઃ । ન સ્મૃતિઃ તદનુભવાભાવાત્ । સત્યામ્ અપિ વા તસ્યાં નિયતસ્મરણં ન સ્યાત્ । તસ્માચ્ છબ્દ એવ તત્ર પ્રમાણમ્ । નિર્વ્યાપારશ્ ચ શબ્દો નાર્થપ્રતીતિકૃત્ । વ્યાપારશ્ ચ નાભિધા તત્ર સઙ્કેતાભાવાત્ । ન લક્ષણા તસ્મિન્ સતિ હિ સા ન તુ તદ્વિષયા । નાપ્ય્ અસ્યા લક્ષ્યે બાધો ઽસ્તિ । લક્ષ્યપ્રયોજનયોશ્ ચ સમ્બન્ધસ્ય પ્રયોજનસ્ય ચાભાવાત્ । તસ્યાપિ લક્ષણે ઽનવસ્થાપત્તિર્ ઇતિ ન લક્ષણા સ્યાત્ । અસ્તિ ચ સા । તતઃ પ્રયોજનવિષયો વ્યાપારઓ ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ । સ ચ ધ્વનનાવગમનપ્રકાશનદ્યોતનાદિશબ્દવ્યવહાર્યઃ ।
નનુ ગઙ્ગાતટે ઘોષ ઇત્યાદિસ્વશબ્દાદ્ યાદૃગર્થપ્રતીતિર્ ન ભવતિ તાદૃશી ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદેસ્ તદ્ એવ પ્રયોજનં પાવનત્વાદિધર્માક્રાન્તં ચ તટાદિ લક્ષ્યતે ઇતિ વિશિશ્ટે લક્ષણા ન તુ લક્ષિતે વિશેષાઃ । એવં હિ તટાદેઃ પાવનત્વાદીનાં ચ ધર્મધર્મિભાવશ્ ચતુર્થો વ્યાપાર ઉરરીકર્તવ્યઃ । લક્ષણાફલં ચ કથમ્ અન્યેન ક્રિયતે । ન ચ વ્યાપારસ્ય લક્ષણાત્મનો વ્યઞ્જનાત્મા વ્યાપારો ભવતિ । શબ્દસ્યાસાવ્ ઇતિ ચેન્ ન । તર્હિ લક્ષણાયાઃ પ્રયોજનં તસ્માદ્ વિશિષ્ટમ્ એવ લક્ષ્યતે । ઉચ્યતે । લક્ષણાયાસ્ તટાદિર્ વિષયઃ । ન ચ તત્ર પાવનત્વાદયઃ સન્તિ । તત્ કથં વિશિષ્ટે લક્ષણા । સામાન્યનિષ્ઠશ્ ચ સઙ્કેત ઇતિ ત્રિતયાત્મના સઙ્કેતભેદેન લક્ષણા સા કથં વિશિષ્ટં ગોચરીકુર્યાત્ । વ્યજ્યતે ત્વ્ અસઙ્કેતિત એવ । કિંચ લક્ષણાયા ગોચરો લક્ષ્યો ન પ્રયોજનમ્ । પ્રત્યક્ષસ્ય હિ નીલં વિષયઃ । પ્રકટતા સંવિત્તિર્ વા ફલમ્ । અવ્યભિચારાચ્ ચ લક્ષ્યસંવિત્ ફલત્વેનોક્તા । એવં હ્ય્ અભિધાયા અપિ ફલં શબ્દસ્ય ચ વાચકસ્ય સંવિદ્ એવ ફલમ્ । તચ્ ચ વિના વ્યાપારાન્ ન સમ્ભવતિ । ન ચ વ્યાપારસ્ય વ્યાપાર ઇતિ શબ્દસ્યૈવાસૌ વાચ્યઃ । લક્ષણાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનં ચ સવ્યાપારસ્ય ફલસ્યેતિ તસ્યાસ્ તત્ કાર્યં કાર્યં ચ ફલમ્ ઉચ્યતે । ક્રિયાન્તરપ્રાપ્યસ્ય યાગફલત્વમ્ ઇવ વ્યઞ્જનશક્તિનિર્વર્ત્યસ્ય પ્રયોજનસ્ય લક્ષણાફલત્વમ્ । નીલવિષયસ્ય પ્રમાણસ્ય યથા નીલનિષ્ઠૈવ પ્રકટતા સંવિદ્ વા ફલમ્ તદ્વલ્ લક્ષણાયાસ્ તદ્વિષયનિષ્ઠમ્ એવ પ્રયોજનમ્ । તેન ધર્મધર્મિભાવપરિકલ્પકં નોપયુજ્યતે વ્યાપારાન્તરમ્ । તેન સિદ્ધમ્ એતલ્ લક્ષણાયા અતિરિક્તો વ્યાપારઃ સમાશ્રણીયઃ ॥
નિરૂઢા કાચનાન્યા તુ કાર્યા સા કાચિદ્ અન્યથા ।
અનુલોમપ્રતિકૂલાદિશબ્દેષુ કાચન સા વાચ્યમ્ અર્થં પરિહૃત્ય લક્ષ્ય એવાર્થે વાચકવન્ નિરૂઢા । અપરા તુ મુખ્યાર્થબાધનિમિત્તપ્રયોજનેષુ સત્સુ કર્તવ્યા ।
રવિણા હૃતસૌભાગ્યસ્ તુષારાવૃત્તમણ્ડલઃ ।
નિશ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શશ્ ચન્દ્રમા ન પ્રકાશતે ॥
ઇત્યાદાવ્ અન્ધાદિશબ્દેષુ અનુપપદ્યમાનત્વાદ્ વાચ્યમ્ અત્યન્તતિરસ્કૃતમ્ ઇતિ વિચ્છાયત્વસ્ય લક્ષિતસ્યાસામાન્યત્વં વ્યઙ્ગ્યમ્ । તથા --
સ પુરુષઃ સ ચ જીવતિ સત્કૃતં
જગતિ યસ્ય પરાક્રમસમ્ભૃતમ્ ।
ભ્રમતિ સૂર્યકરૈઃ સહ ગામ્ ઇમામ્
અભિનવોદિતપલ્લવિતં યશઃ ॥
ઇત્યાદૌ પુરુષશબ્દો ઽનુપયુજ્યમાનત્વાલ્ લક્ષિતસ્વગતપરાક્રમવત્ત્વાદિધર્મવ્યઙ્ગ્યતદાનન્ત્યસઙ્ક્રમિતવાચ્યઃ । રેફદ્વયાનુગતભ્રમરાદિશબ્દાભિધેયત્વે દ્વિરેફશબ્દઃ ષટ્પદે યથા પ્રયુજ્યતે તથા કોકિલાદૌ દ્વિક ઇત્યાદિકા અન્યથા ન પ્રયોજ્યાઃ ।
ઉક્તાન્વયે ચ સા પશ્ચાત્
ઇહાનન્ત્યાદ્ વ્યભિચારાચ્ ચ વાક્યસ્ય વાક્યાર્થ ઇવ વિશેષરૂપે પદાર્થે પદસ્ય સઙ્કેતઃ કર્તું ન પાર્યતે ઇતિ સામાન્ય એવ સઙ્કેતઃ । આકાઙ્ક્ષાસન્નિધિયોગ્યતાવશાત્ સામાન્યાનામ્ અભિહિતાનાં સતામ્ અન્વય ઇતિ પદાર્થાનાં વૈશિષ્ટ્યમ્ । એવં ચાપદાર્થો ઽપિ વાક્યાર્થસ્ તાત્પર્યશક્ત્યા પ્રતિપાદ્યતે । અત્ર પક્ષે પૂર્વમ્ અભિધા તતો ઽન્વયબાધે લક્ષણા ।
અન્વિતોક્તૌ પુનઃ પુરઃ ॥ 5 ॥
દેવદત્ત ગામ્ આનયેત્યદ્ય્ ઉત્તમવૃદ્ધવાક્યશ્રવણાન્ મધ્યમવૃદ્ધૌ વિશિષ્ટં વ્યાપારં કરોતીતિ દૃષ્ટ્વા વ્યુત્પાદ્યમાનો નિર્વિભાગે ઽર્થે નિર્વિભાગં વાક્યં વાચકં જાનાતિ । તતો યજ્ઞદત્ત ગામ્ આનયેત્યાદિવાક્યાન્તરપ્રયોગે સતિ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં નિયતસ્ય નિયતાર્થમ્ અવસ્યતીતિ સામાન્યાવચ્છાદિતે વિશિષ્ટ એવ પદાર્થે પદાનાં સઙ્કેત ઇત્ય્ અન્વિતાનામ્ એવ સતામ્ અભિધાનમ્ ઇતિ વિશિષ્ટાનાં પદાર્થતા । અત્ર પક્ષે અભિધાયાઃ પુર આદૌ લક્ષણા, વિશિષ્ટસ્યૈવ પદાર્થત્વાત્ ।
દ્વયે દ્વયમ્
પદાપેક્ષયાભિહિતાન્વયઃ વાક્યાપેક્ષયા ત્વ્ અન્વિતાભિધાનમ્ ઇતિ દ્વયપક્ષે દ્વયમ્ । અભિધાયાઃ પશ્ચાત્ પુરસ્તાચ્ ચ સા ।
અખણ્ડે તુ વાક્યાર્થે નાસ્તિ સત્યતઃ ।
વાક્યમ્ એવ વાક્યાર્થસ્ય વાચકમ્ । પદેષુ વર્ણવદ્ વાક્યેષુ હિ પદાનામ્ અનર્થકત્વમ્ । તતશ્ ચ લક્ષણા નાસ્ત્ય્ એવ । કશાભિધાનાત્ તુરગસ્ય યથા પ્રેષિતો ઽહમ્ અનેન ધાવન ઇતિ પ્રતિભોદેતિ તદ્વત્ પ્રતિભાવશાદ્ વિશિષ્તવાક્યાત્ પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ સૈવ વાક્યાર્થઃ । અસત્યભૂતપ્રકૃતિપ્રત્યયાદિકલ્પનવદ્ અવિદ્યાપદે પદાર્થકલ્પનાયાં તૂક્તેષુ પક્ષેષુ ત્રયઃ પક્ષાઃ ।
યશ્ ચ સમ્બન્ધો લક્ષણાયા નિમિત્તં તં પઞ્ચવિધમ્ આહુઃ । યથોક્તં
અભિધેયેન સમ્બન્ધાત્ સાદૃશ્યાત્ સમવાયતઃ ।
વૈપરીત્યાત્ ક્રિયાયોગાલ્ લક્ષણા પઞ્ચધા મતા ॥ ઇતિ ।

તત્ર દ્વિરેફાદિશબ્દસ્ય ભ્રમરાદિઃ શબ્દો ઽભિધેયઃ । તત્સમ્બન્ધાત્ તેન ષટ્પદો લક્ષ્યતે ઇતિ અભિધેયસમ્બન્ધનિમિત્તતા ।
સાદૃશ્યાદ્ યથા સિંહો માણવક ઇતિ । યથા વા --

વર્ષે સમસ્ત એવૈકઃ શ્લાઘ્યઃ કો ઽપ્ય્ એષ વાસરઃ ।
દિનૈર્ મહત્તયાન્વેયો યો ન પૂર્વૈર્ ન ચાપરૈઃ ॥
અત્ર પ્રકરણવશાદ્ મહાપુરુષઃ કશ્ચિલ્ લક્ષ્યતે યસ્ય કુલે પૂર્વે ભાવિનો વા પુરુષા ન સમાનત્વમ્ ઉપયાન્તિ । સમવાયઃ ઉક્તસમ્બન્ધેભ્યો ઽન્યઃ સમ્બન્ધઃ । તતો યથા [ખણ્ડિતં પુસ્તકમ્ અત્ર] । સામીપ્યાદ્ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇતિ । સાહચર્યાત્ છત્રિણો યાન્તીતિ । અત્ર હિ છત્રિસાહચર્યાદ્ અછત્રા અપ્ય્ એવં વ્યપદિશ્યન્તે । વૈપરીત્યાદ્ યથા કાતરે ભાર્ગવ ઇતિ । ક્રિયાયોગાદ્ યથા
પૃથુર્ અસિ ગુણૈઃ કીર્ત્યા રામો નલો ભરતો ભવાન્
મહતિ સમર શત્રુઘ્નસ્ ત્વં તથા જનકઃ સ્થિતેઃ ।
ઇતિ સુચરિતૈર્ મૂર્તિં બિભ્રત્ પુરાતનભૂભૃતાં
કથમ્ અસિ ન માંધાતા દેવ ત્રિલોકવિજય્ય્ અપિ ॥
અત્રાશત્રુઘ્ને ઽપિ શત્રુહનનક્રિયાયોગાચ્ છત્રુઘ્નત્વેન વ્યપદેશઃ ।
પ્રજ્ઞાનૈર્મલ્યવૈદગ્ધ્યપ્રસ્તાવાદિવિધાયુજઃ ।
અભિધાલક્ષણયોગી વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થઃ પ્રથિતો ધ્વનેઃ ॥ 6 ॥
યથા સંકેતેન મુખ્યાર્થબાધાદિત્રિતયેન ચ સહાયેનાભિધાયકો લક્ષકશ્ ચ યથા વા પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકસહગતો વિવક્ષાયા અનુમાપકઃ તથા પ્રતિભાનૈર્ મલ્યવિદગ્ધપરિચયપ્રકરણાદિજ્ઞાનસાપેક્ષો વાચકો લક્ષ્યકશ્ ચ વ્યઙ્ગ્યમ્ અર્થં ધ્વનિશબ્દો વ્યનક્તિ । તત્ર વ્યઙ્ગ્યઃ
પદપ્રકાશ્યો યથા
વાણિઅઅ હત્થિદન્તા કુત્તો અહ્માણં વગ્ઘકત્તીઅ ।
જાવ લુલિઆલઅમુહી ઘરમ્મિ પરિસક્કએ સુણ્હા ॥
[વાણિજક હસ્તિદન્તા કુતો ઽસ્માકં વ્યાઘ્રકૃતયશ્ ચ ।
યાવલ્ લુલિતાલકમુખી ગૃહે પરિસંક્રામતિ સ્નુષા ॥]
વાક્યપ્રકાશ્યો યથા --
અત્તા એત્થ ણિમજ્જૈ એત્થ અહં દિઅસઅઃ પલોએહિ ।
મા પહિઅ રત્તિઅન્ધઅ સેજ્જાએ મહ ણિમજ્જહિસિ ॥
[શ્વશ્રુર્ અત્ર નિમજ્જતિ અત્રાહં દિવસકે પ્રલોક્ય ।
મા પથિક રાત્ર્યન્ધ શય્યાયામ્ આવયોર્ નિમઙ્ક્ષ્યસિ ॥ ]
અત્રાભિધાનમૂલં વ્યઞ્જનમ્ । લક્ષણામૂલં યથા -- નિશ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શ ઇત્ય્ ઉદાહૃતમ્ ।
સ એવ ગુણભૂતઃ પદપ્રકાશ્યો યથા --
કર્તા દ્યૂતચ્છલાનાં જતુમયશરણોદ્દીપનઃ સો ઽભિમાની
કૃષ્નાકેશોત્તરીયવ્યપનયનપટુઃ પાણ્ડવા યસ્ય દાસાઃ ।
રાજા દુઃશાસનાદેર્ ગુરુર્ અનુજશતસ્યાઙ્ગરાજસ્ય મિત્રં
ક્વાસ્તે દુર્યોધનો ઽસૌ કથયત ન રુષા દ્રષ્ટુમ્ અભ્યાગતૌ સ્વઃ ॥
અત્રૈતે વરાકા દાસભાવં ગતાઃ કિં કરિષ્યન્તિ અસ્મદેકશરણાઃ પરિભવિષ્યન્તિ ઇત્યાદિ દ્યૂતકાલે ભવદ્ભિશ્ ચિન્તિતમ્ આસીન્ નાસ્મકં વિસ્મૃતમ્ । તત્ર કાચિત્ પ્રતિક્રિયા નિર્વ્યૂઢા ન કિં નિર્વ્યૂઢા ઇત્યાદિકં તમ્ અર્થમ્ અભિવ્યજ્ય સર્વૈર્ એવ કર્તા દ્યૂતછલાનામ્ ઇત્યાદિભિર્ વાચ્ય એવાર્થે વિશ્રમ્યતે ।
વાક્યપ્રકાશ્યો યથા --
વાણિરકુડઙ્ગુડ્ડીણસૌણિકોલાહલં સુણન્તીએ ।
ઘરકમ્મવાવડાએ વહુએ સીઅન્તિ અઙ્ગાઇ ॥
[વાનીરકુઞ્જોડ્ડીનશકુનિકોલાહલં શૃણ્વત્યાઃ ।
ગૃહકર્મવ્યાપૃતાયા વધ્વાઃ સીદન્ત્ય્ અઙ્ગાનિ ॥]
અત્ર દત્તસંકેતઃ પુરુષો વાનીરલતાગૃહં પ્રવિષ્ટ ઇતિ વ્યઙ્ગ્યમ્ અર્થમ્ અવગમય્ય વાચ્યો ઽર્થઃ સ્વપ્રાધાન્યેનાસ્તિ । ન ચૈવમ્ અભિધાયા લક્ષણાયા વા કશ્ચિદ્ અવસર ઇતિ ભિન્નમ્ એવ ધ્વનનમ્ ।
નનુ ‘યત્ પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઽ; ઇતિ વ્યઙ્ગ્યાભિમતો ઽપિ તાત્પર્યાત્ કથમ્ ન વાચ્યઃ । ઇહ સર્વાણ્ય્ એવ કારકાણિ કારકત્વાત્ સવ્યાપારાણીતિ સાધ્યાયમાનાન્ય્ અતો ભૂતભવ્યસમુચ્ચારણે "ભૂતં ભવ્યાયોપદિશ્યત" ઇત્ય્ અદગ્ધદહનન્યાયેન યાવદ્ અવહિતં તાવદ્ વિધીયતે ઇતિ ક્વચિત્ કારકપદાર્થો ઽપિ વિષયો ભવતિ । યથા દધ્ના જુહોતિ પયસા જુહોતીતિ । એવં હિ પૂર્વો ધાવતીત્ય્ અપરાર્થે ઽપિ તાત્પર્યં સ્યાત્ । અન્વિતઃ પદાર્થો ઽભિહિતાન્વયે અન્વિતમાત્રં ત્વ્ અન્વિતાભિધાને । તત્રૈવ સંકેતોપપત્તેઃ । અન્વિતવિશેષસ્ તૂભયમતે ઽપ્ય્ અવાચ્ય એવ । એવં ચ વાચ્યત્વે કા વાર્ત્તા વાચ્યવિપરીતાત્મનો વ્યઙ્ગ્યસ્ય । ન તુ વ્યઙ્ગ્યમ્ અનુમેયમ્ ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ । ન હિ વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રતિબન્ધગ્રહે કિઞ્ચિત્ પ્રમાણં ક્રમતે । પ્રકરણાદિસામગ્રીમ્ અન્તરેણ હિ ન વ્યઙ્ગ્યમ્ । ન ચ સા પ્રમાણગોચરા । વ્યઙ્ગ્યવાચિનાં ત્વ્ અદોષઃ । એવંભૂતાયાં પ્રમાણૈર્ અપ્રતિપન્નાયાં હિ સામગ્ર્યામ્ ઉપપત્તિમ્ અનપેક્ષ્યાપિ સમુદયમાના પ્રતીતિઃ કેન નિહ્નોતું શક્યત ઇતિ । સિદ્ધમ્ અભિધાતાત્પર્યલક્ષણાવ્યાપારાતિરિક્તં ધ્વનનમ્ । એતચ્ ચાન્યત્ર વિસ્તરેણ વિચારિતમ્ ઇતિ સંક્ષેપેણેહોક્તમ્ ઇતિ શિવમ્ ॥
ઇતિ નિખિલવિપશ્ચિચ્ચક્રવર્તિશ્રીરાજાનકમમ્મટાચાર્યવિરચિતઃ શબ્દવ્યાપારવિચારઃ સમાપ્તઃ ॥