ઋગ્વેદવેદાઙ્ગજ્યોતિષ · ભાગ 12

પઞ્ચસંવત્સરમયં યુગાધ્યક્ષં પ્રજાપતિમ્ ।
દિનર્ત્વયનમ્ આસાઙ્ગં પ્રણમ્ય શિરસા શુચિઃ ॥ 1
પ્રણમ્ય શિરસા કાલમ્ અભિવાદ્ય સરસ્વતીમ્ ।
કાલજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ લગધસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 2
જ્યોતિષામ્ અયનં કૃત્સ્નં પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અનુપૂર્વશઃ ।
વિપ્રાણાં સમ્મતં લોકે યજ્ઞકાલાર્થસિદ્ધયે ॥ 3
નિરેકં દ્વાદશાર્ધાબ્દં દ્વિગુણં ગતસંજ્ઞિકમ્ ।
ષષ્ટ્યા ષષ્ટ્યા યુતં દ્વાભ્યાં પર્વણાં રાશિર્ ઉચ્યતે ॥ 4
સ્વર્ આક્રમેતે સોમાર્કૌ યદા સાકં સવાસવૌ ।
સ્યાત્ તદાદિ યુગં માઘસ્તપઃ શુક્લો ઽયનં હ્ય્ ઉદક્ ॥ 5
પ્રપદ્યેતે શ્રવિષ્ઠાદૌ સૂર્યાચન્દ્રમસાવ્ ઉદક્ ।
સાર્પાર્ધે દક્ષિણાર્કસ્ તુ માઘશ્રાવણયોઃ સદા ॥ 6
ઘર્મવૃદ્ધિર્ અપાં પ્રસ્થઃ ક્ષપાહ્રાસ ઉદગ્ગતૌ ।
દક્ષિણે તૌ વિપર્યાસઃ ષણ્મુહૂર્ત્યયનેન તુ ॥ 7
દ્વિગુણં સપ્તમં ચાહુર્ અયનાદ્યં ત્રયોદશમ્ ।
ચતુર્થં દશમં ચ દ્વિર્યુગ્માદ્યં બહુલે ઽપ્ય્ ઋતૌ ॥ 8
વસુસ્ ત્વષ્ટા ભવો ઽજશ્ ચ મિત્રઃ સર્પાશ્વિનૌ જલમ્ ।
ધાતા કશ્ ચાયનાદ્યાશ્ ચાર્થપઞ્ચમભસ્ ત્વ્ ઋતુઃ ॥ 9
ભાંશાઃ સ્યુર્ અષ્ટકાઃ કાર્યાઃ પક્ષદ્વાદશકોદ્ગતાઃ ।
એકાદશગુણશ્ ચોનઃ શુક્લે ઽર્ધં ચૈન્દવા યદિ ॥ 10
કાર્યા ભાંશાષ્ટકસ્થાને કલા એકાન્નવિંશતિઃ ।
ઊનસ્થાને ત્રિસપ્તતિમ્ ઉદ્વપેદ્ ઊનસંમિતાઃ ॥ 11
ત્ર્યંશો ભશેષો દિવસાંશભાગશ્ ચતુર્દશશ્ ચાપ્ય્ અનીય ભિન્નમ્ ।
ભાર્ધે ઽધિકે ચાપિ ગતે પરો ઽંશો દ્વાવ્ ઉત્તમૈકં પ્નવકૈરવેદ્યમ્ ॥ 12
પક્ષાત્ પઞ્ચદશાચ્ ચોર્ધ્વં તદ્ભુક્તમ્ ઇતિ નિર્દિશેત્ ।
નવભિસ્ તૂદ્ગતો ઽંશઃ સ્યાદ્ ઊનાંશદ્વ્યધિકેન તુ ॥ 13
જૌ દ્રા ઘઃ ખે શ્વે ઽહી રો ષા ચિન્ મૂ ષ ણ્યઃ સૂ મા ધા ણઃ ।
રે મૃ ઘ્રાઃ સ્વા ઽપો ઽજઃ કૃ ષ્યો હ જ્યે ષ્ઠા ઇત્તૃક્ષા લિઙ્ગૈઃ ॥ 14
જાવાદ્યંશૈઃ સમં વિદ્યાત્ પૂર્વાર્ધે પર્વસૂત્તરે ।
ભાદાનં સ્યાત્ ચતુર્દશ્યાં કાષ્ઠાનાં દેવિના કલાઃ ॥ 15
કલા દશ સવિંશા સ્યાત્ દ્વે મુહૂર્તસ્ય નાડિકે ।
દ્યુત્રિંશત્ તત્કલાનાં તુ ષટ્છતી ત્ર્યધિકં ભવેત્ ॥ 16
નાડિકે દ્વે મુહૂર્તસ્ તુ પઞ્ચાશત્પલમ્ આઢકમ્ ।
આઢકાત્ કુમ્ભકો દ્રોણઃ કુટપૈર્ વર્ધતે ત્રિભિઃ ॥ 17
સસપ્તકં ભયુક્ સોમઃ સૂર્યો દ્યૂનિ ત્રયોદશ ।
નવભાનિ ચ પઞ્ચાહ્નઃ કાષ્ઠાઃ પઞ્ચાક્ષરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ 18
શ્રવિષ્ઠાયાં ગણાભ્યસ્તાન્ પ્રાગ્વિલગ્નાન્ વિનિર્દિશેત્ ।
સ્તર્યાન્ માસાન્ ષડભ્યસ્તાન્ વિદ્યાચ્ ચાન્દ્રમસાન્ ઋતુન્ ॥ 19
અતીતપર્વભાગેભ્યઃ શોધયેદ્ દ્વિગુણાં તિથિમ્ ।
તેષુ મણ્ડલભાગેષુ તિથિનિષ્ઠાંગતો રવિઃ ॥ 20

યાઃ પર્વભાદાનકલાસ્ તાસુ સપ્તગુણાં તિથિમ્ ।
પ્રક્ષિપેત્ તત્સમૂહસ્ તુ વિદ્યાદ્ આદાનિકીઃ કલાઃ ॥ 21
યદ્ ઉત્તરસ્યાયનતો ગતં સ્યાચ્ છેષં તુ યદ્ દક્ષિણતો ઽયનસ્ય ।
તદ્ એકષષ્ટ્યા દ્વિગુણં વિભક્તં સદ્વાદશં સ્યાદ્ દિવસપ્રમાણમ્ ॥ 22
યદ્ અર્ધં દિનભાગાનાં સદા પર્વણિ પર્વણિ ।
ઋતુશેષં તુ તદ્ વિદ્યાત્ સંખ્યાય સહપર્વણામ્ ॥ 23
ઇત્ય્ ઉપાયસમુદ્દેશો ભૂયો ઽપ્ય્ અહ્નઃ પ્રકલ્પયેત્ ।
જ્ઞેયરાશિગતાભ્યસ્તં વિભજેત્ જ્ઞાનરાશિના ॥ 24
અગ્નિઃ પ્રજાપતિઃ સોમો રુદ્રો ઽદિતિર્ બૃહસ્પતિઃ ।
સર્પાશ્ ચ પિતરશ્ ચૈવ ભગશ્ ચૈવાર્યમાપિ ચ ॥ 25
સવિતા ત્વષ્ટાથ વાયુશ્ ચેન્દ્રાગ્ની મિત્ર એવ ચ ।
ઇન્દ્રો નિઋર્તિર્ આપો વૈ વિશ્વેદેવાસ્ તથૈવ ચ ॥ 26
વિષ્નુર્ વસવો વરુણો ઽજ એકપાત્ તથૈવ ચ ।
અહિર્બુધ્ન્યસ્ તથા પૂષા અશ્વિનૌ યમ એવ ચ ॥ 27
નક્ષત્રદેવતા એતા એતાભિર્ યજ્ઞકર્મણિ ।
યજમાનસ્ય શાસ્ત્રજ્ઞૈર્ નામ નક્ષત્રજં સ્મૃતમ્ ॥ 28
ઇત્ય્ એવં માસવર્ષાણાં મુહૂર્તોદયપર્વણામ્ ।
દિનર્ત્વયનમ્ આસાઙ્ગં વ્યાખ્યાનં લગધો ઽબ્રવીત્ ॥ 29
સોમસૂર્યસ્તૃચરિતં લોકં લોકે ચ સમ્મતિમ્ ।
સોમસૂર્યસ્તૃચરિતં વિદ્વાન્ વેદવિદ્ અશ્નુતે ॥ 30
વિષુવં તદ્ગુણં દ્વાભ્યાં રૂપહીનં તુ ષડ્ગુણમ્ ।
યલ્ લબ્ધં તાનિ પર્વાણિ તથાર્ધં સા તિથિર્ ભવેત્ ॥ 31
માઘશુક્લપ્રવૃત્તસ્ય પૌષકૃષ્નસમાપિનઃ ।
યુગસ્ય પઞ્ચવર્ષસ્ય કાલજ્ઞાનં પ્રચક્ષતે ॥ 32
તૃતીયાં નવમીં ચૈવ પૌર્ણમાસીમ્ અથાસિતે ।
ષષ્ઠીં ચ વિષુવાન્ પ્રોક્તો દ્વાદશીં ચ સમં ભવેત્ ॥ 33
ચતુર્દશીમ્ ઉપવસથસ્ તથા ભવેદ્ યથોદિતો દિનમ્ ઉપૈતિ ચન્દ્રમાઃ ।
માઘશુક્લાહ્નિકો યુઙ્ક્તે શ્રવિષ્ઠાયાં ચ વાર્ષિકીમ્ ॥ 34
યથા શિખા મયૂરાણાં નાગાનાં મણયો યથા ।
તદ્વદ્ વેદાઙ્ગશાસ્ત્રાણાં જ્યોતિષં મૂર્ધનિ સ્થિતમ્ ॥ 35