રત્નગોત્રવિભાગ · અધ્યાય 1

રત્નગોત્રવિભાગો મહાયાનોત્તરતન્ત્રશાસ્ત્રમ્
1. પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ
ઓં નમઃ શ્રીવજ્રસત્ત્વાય ।
બુદ્ધશ્ચ ધર્મશ્ચ ગણશ્ચ ધાતુર્બોધિર્ગુણાઃ કર્મ ચ બૌદ્ધમન્ત્યમ્ ।
કૃત્સ્નસ્ય શાસ્ત્રસ્ય શરીરમેતત્ સમાસતો વજ્રપદાનિ સપ્ત

વજ્રોપમસ્યાધિગમાર્થસ્ય પદં સ્થાનમિતિ વજ્રપદમ્ । તત્ર શ્રુતિચિન્તામયજ્ઞાનદુષ્પ્રતિવેધાદનભિલાપ્યસ્વભાવઃ પ્રત્યાત્મવેદનીયો ઽર્થો વજ્રવદ્વેદિતવ્યઃ । યાન્યક્ષરાણિ તમર્થમભિવદન્તિ તત્પ્રાપ્ત્યનુકૂલમાર્ગાભિદ્યોતનતસ્તાનિ તત્પ્રતિષ્ઠાભૂતત્વાત્ પદમિત્યુચ્યન્તે । ઇતિ દુષ્પ્રતિવેધાર્થેન પ્રતિષ્ઠાર્થેન ચ વજ્રપદત્વમર્થવ્યઞ્જનયોરનુગન્તવ્યમ્ । તત્ર કતમો ઽર્થઃ કતમદ્વ્યઞ્જનમ્ । અર્થ ઉચ્યતે સપ્તપ્રકારો ઽધિગમાર્થો યદુત બુદ્ધાર્થો ધર્માર્થઃ સંઘાર્થો ધાત્વર્થો બોધ્યર્થો ગુણાર્થઃ ( ર્ગ્વ્ 2 ) કર્માર્થશ્ચ । અયમુચ્યતે ઽર્થઃ । યૈરક્ષરૈરેષ સપ્તપ્રકારો ઽધિગમાર્થઃ સૂચ્યતે પ્રકાશ્યત ઇદમુચ્યતે વ્યઞ્જનમ્ । સ ચૈષ વજ્રપદનિર્દેશો વિસ્તરેણ યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યઃ ।
અનિદર્શનો હ્યાનન્દ તથાગતઃ । સ ન શક્યશ્ચક્ષુષા દ્રષ્ટુમ્ । અનભિલાપ્યો હ્યાનન્દ ધર્મઃ । સ ન શક્યઃ કર્ણેન શ્રોતુમ્ । અસંસ્કૃતો હ્યાનન્દ સંઘઃ । સ ન શક્યઃ કાયેન વા ચિત્તેન વા પર્યુપા સિતુમ્ । ઇતીમાનિ ત્રીણિ વજ્રપદાનિ દૃઢાધ્યાશયપરિવર્તાનુસારેણાનુગન્તવ્યાનિ ।
તથાગતવિષયો હિ શારિપુત્રાયમર્થસ્તથાગતગોચરઃ । સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈરપિ તાવચ્છારિપુત્રાયમર્થો ન શક્યઃ સમ્યક્ સ્વપ્રજ્ઞયા xxx દ્રષ્ટું વા પ્રત્યવેક્ષિતું વા । પ્રાગેવ બાલપૃથગ્જનૈરન્યત્ર તથાગતશ્રદ્ધાગમનતઃ । શ્રદ્ધાગમનીયો હિ શારિપુત્ર પરમાર્થઃ । પરમાર્થ ઇતિ શારિપુત્ર સત્ત્વધાતોરેતદધિવચનમ્ । સત્ત્વધાતુરિતિ શારિપુત્ર તથાગતગર્ભસ્યૈતદધિવચનમ્ । તથાગતગર્ભ ઇતિ શારિપુત્ર ધર્મકાયસ્યૈતદધિવચનમ્ । ઇતીદં ચતુર્થં વજ્રપદમનૂનત્વાપૂર્ણત્વનિર્દેશપરિવર્તાનુસારેણાનુગતવ્યમ્ ।
( ર્ગ્વ્ 3 ) અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિતિ ભગવન્ નિર્વાણધાતોરેતદધિવચનમ્ । નિર્વાણધાતુરિતિ ભગવન્ તથાગતધર્મકાયસ્યૈતદધિવચનમ્ । ઇતીદં પઞ્ચમં વજ્રપદમાર્યશ્રીમાલાસૂત્રાનુસારેણાનુગન્તવ્યમ્ ।
યો ઽયં શારિપુત્ર તથાગતનિર્દિષ્ટો ધર્મકાયઃ સો ઽયમવિનિર્ભાગધર્મા । અવિનિર્મુક્તજ્ઞાનગુણો યદુત ગઙ્ગાનદીવાલિકાવ્યતિક્રાન્તૈસ્તથાગતધર્મૈઃ । ઇતીદં ષષ્ઠં વજ્રપદ્મનૂનત્વાપૂર્ણત્વનિર્દેશાનુસારેણાનુગન્તવ્યમ્ ।
ન મઞ્જુશ્રીસ્તથાગતઃ કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । અથવાસ્યાનાભોગેનાકલ્પયતો ઽવિકલ્પયત ઇયમેવંરૂપા ક્રિયા પ્રવર્તતે । ઇતીદં સપ્તમં વજ્રપદ તથાગતગુણજ્ઞાનાચિન્ત્યવિષયાવતારનિર્દેશાનુસારેણાનુગન્તવ્યમ્ । ઇતીમાનિ સમાસતઃ સપ્ત વજ્રપદાનિ સકલસ્યાસ્ય શાસ્ત્રસ્યોદ્દેશમુખસંગ્રાહાર્થેન શરીરમિતિ વેદિતવ્યમ્ ।
સ્વલક્ષણેનાનુગતાનિ ચૈષાં યથાક્રમં ધારણિરાજસૂત્રે ।
નિદાનતસ્ત્રીણિ પદાનિ વિદ્યાચ્ચત્વારિ ધીમજ્જિનધર્મભેદાત્

એષાં ચ સપ્તાનાં વજ્રપદાનાં સ્વલક્ષણનિર્દેશેન યથાક્રમમાર્યધારણીશ્વરરાજસૂત્રનિદાનપરિવર્તાનુગતાનિ ત્રીણિ પદાનિ વેદિતવ્યાનિ । તત ઊર્ધ્વમવશિષ્ટાનિ ચત્વારિ બોધિસત્ત્વતથાગતધર્મનિર્દેશભેદાદિતિ । તસ્માદ્યદુક્તમ્ ।
ભગવાન્ સર્વધર્મસમતાભિસંબુદ્ધઃ સુપ્રવર્તિતધર્મચક્રો ઽનન્તશિષ્યગણસુવિનીત ઇતિ । એભિસ્ત્રિભિર્મૂલપદૈર્યથાક્રમં ત્રયાણાં રત્નાનામનુપૂર્વસમુત્પાદસમુદાગમવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । અવશિષ્ટાનિ ચત્વારિ પદાનિ ત્રિરત્નોત્પત્ત્યનુરૂપહેતુસમુદાગમનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ । તત્ર યતો ઽષ્ટમ્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ વર્તમાનઃ સર્વધર્મવશિતાપ્રાપ્તો ( ર્ગ્વ્ 4 ) ભવતિ તસ્માત્ સ બોધિમણ્ડવરગતઃ સર્વધર્મસમતાભિસંબુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । યતો નવમ્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ વર્તમાનો ઽનુત્તરધર્મભાણકત્વસંપન્નઃ સર્વસત્ત્વાશયસુવિધિજ્ઞ ઇન્દ્રિયપરમપારમિતાપ્રાપ્તઃ સર્વસત્ત્વક્લેશવાસનાનુસંધિસમુદ્ઘાતનકુશલો ભવતિ તસ્માત્ સો ઽભિસંબુદ્ધબોધિઃ સુપ્રવર્તિતધર્મચક્ર ઇત્યુચ્યતે । યતો દશમ્યાં ભૂમાવનુત્તરતથાગતધર્મયૌવરાજ્યાભિષેકપ્રાપ્ત્યનન્તરમનાભોગબુદ્ધકાર્યાપ્રતિપ્રશ્રબ્ધો ભવતિ તસ્માત્ સ સુપ્રવર્તિતધર્મચક્રો ઽનન્તશિષ્યગણસુવિનીત ઇત્યુચ્યતે । તાં પુનરનન્તશિષ્યગણસુવિનીતતાં તદનન્તરમનેન ગ્રન્થેન દર્શયતિ । મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધ યાવદપ્રમેયેણ ચ બોધિસત્ત્વગણેન સાર્ધમિતિ । યથાક્રમં શ્રાવકબોધૌ બુદ્ધબોધૌ ચ સુવિનીતત્વાદેવંગુણ સમન્વાગતૈરિતિ ।
તતઃ શ્રાવકબોધિસત્ત્વગુણવર્ણનિર્દેશાનન્તરમચિન્ત્યબુદ્ધસમાધિવૃષભિતાં પ્રતીત્ય વિપુલરત્નવ્યૂહમણ્ડલવ્યૂહ નિર્વૃત્તિતથાગતપરિષત્સમાવર્તનવિવિધદિવ્યદ્રવ્યપૂજાવિધાનસ્તુતિમેઘાભિસંપ્રવર્ષણતો બુદ્ધરત્નગુણવિભાગવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । તદનન્તરમુદારધર્માસનવ્યૂહપ્રભાધર્મપર્યાયનામગુણપરિકીર્તનતો ધર્મરત્નગુણવિભાગવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । તદનન્તરમન્યોન્યં બોધિસત્ત્વસમાધિગોચરવિષયપ્રભાવ સંદર્શનતદ્વિચિત્રગુણવર્ણનિર્દેશતઃ સંઘરત્નગુણવિભાગવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । તદનન્તરં ( ર્ગ્વ્ 5 ) પુનરપિ બુદ્ધરશ્મ્યભિષેકૈરનુત્તરધર્મરાજજ્યેષ્ઠપુત્રપરમવૈશારદ્યપ્રતિભાનોપકરણતાં પ્રતીત્ય તથાગતભૂતગુણપરમાર્થસ્તુતિનિર્દેશતશ્ચ મહાયાનપરમધર્મકથાવસ્તૂપન્યસનતશ્ચ તત્પ્રતિપત્તેઃ પરમધર્મૈશ્વર્યફલપ્રાપ્તિસંદર્શનતશ્ચ યથાસંખ્યમેષામેવ ત્રયાણાં રત્નાનામનુત્તરગુણવિભાગવ્યવસ્થાનં નિદાનપરિવર્તાવસાનગતમેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તતઃ સૂત્રનિદાનપરિવર્તાનન્તરં બુદ્ધધાતુઃ ષષ્ટ્યાકારતદ્વિશુદ્ધિગુણપરિકર્મનિર્દેશેન પરિદીપિતઃ । વિશોધ્યે ઽર્થે ગુણવતિ તદ્વિશુદ્ધિપરિકર્મયોગાત્ । ઇમં ચાર્થવશમુપાદાય દશસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ પુનર્જાતરૂપપરિકર્મવિશેષોદાહરણમુદાહૃતમ્ । અસ્મિન્નેવ ચ સૂત્રે તથાગતકર્મનિર્દેશાનન્તરમવિંશુદ્ધવૈડૂર્યમણિદૃષ્ટાન્તઃ કૃતઃ ।
તદ્યથા કુલપુત્ર કુશલો મણિકારો મણિશુદ્ધિસુવિધિજ્ઞઃ । સ મણિગોત્રાદપર્યવદાપિતાનિ મણિરત્નાનિ ગૃહીત્વા તીક્ષ્ણેન ખારોદકેનોત્ક્ષાલ્ય કૃષ્ણેન કેશકમ્બલપર્યવદાપનેન પર્યવદાપયતિ । ન ચ તાવન્માત્રેણ વીર્ય પ્રશ્રમ્ભયતિ । તતઃ પશ્ચાત્ તીક્ષ્ણેનામિષરસેનોત્ક્ષાલ્ય ખણ્ડિકાપર્યવદાપનેન પર્યવદાપયતિ । ન ચ તાવન્માત્રેણ વીર્ય પ્રશ્રમ્ભયતિ । તતઃ સ પશ્ચાન્મહાભૈષજ્યરસેનોત્ક્ષાલ્ય સૂક્ષ્મવસ્ત્રપર્યવદાપનેન પર્યવદાપયતિ । પર્યવદાપિતં ચાપગતકાચમભિજાતવૈડૂર્યમિત્યુચ્યતે । ( ર્ગ્વ્ 6 ) એવમેવ કુલપુત્ર તથાગતો ઽપ્યપરિશુદ્ધં સત્ત્વધાતું વિદિત્વાનિત્યદુઃખાનાત્માશુભોદ્વેગકથયા સંસારાભિરતાન્ સત્ત્વાનુદ્વેજયતિ । આર્યે ચ ધર્મવિનયે ઽવતારયતિ । ન ચ તાવન્માત્રેણ વીર્ય પ્રશ્રમ્ભયતિ । તતઃ પશ્ચાચ્છૂન્યાનિમિત્તપ્રણિહિતકથયા તથાગતનેત્રીમવબોધયતિ । ન ચ તાવન્માત્રેણ તથાગતો વીર્યં પ્રશ્રમ્ભયતિ । તતઃ પશ્ચાદવિવર્ત્યધર્મચક્રકથયા ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિકથયા ચ તથાગતવિષયે તાન્ સત્ત્વાનવતારયતિ નાનાપ્રકૃતિહેતુકાન્ । અવતીર્ણાશ્ચ સમાનાસ્તથાગતધર્મતામધિગમ્યાનુત્તરા દક્ષિણીયા ઇત્યુચ્યન્ત ઇતિ ।
એતદેવ વિશુદ્ધગોત્રં તથાગતધાતુમભિસંધાયોક્તમ્ ।
યથા પત્થરચુણ્ણમ્હિ જાતરૂપં ન દિસ્સતિ ।
પરિકમ્મેન તદ્ દિટ્ઠં એવં લોકે તથાગતા ઇતિ ॥
તત્ર કતમે તે બુદ્ધધાતોઃ ષષ્ટ્યાકારવિશુદ્ધિપરિકર્મગુણાઃ । તદ્યથા ચતુરાકારો બોધિસત્ત્વાલંકારઃ । અષ્ટાકારો બોધિસત્ત્વાવભાસઃ । ષોડશાકારી બોધિસત્ત્વમહાકરુણા । દ્વાત્રિંશદાકારં બોધિસત્ત્વકર્મ ।
તન્નિર્દેશાનન્તરં બુદ્ધબોધિઃ ષોડશાકારમહાબોધિકરુણાનિર્દેશેન પરિદીપિતા । તન્નિર્દેશાનન્તરં બુદ્ધગુણા દશબલચતુર્વૈશારદ્યષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મનિર્દેશેન પરિદીપિતાઃ । તન્નિર્દેશાનન્તરં બુદ્ધકર્મ દ્વાત્રિંશદાકાર નિરુત્તરતથાગતકર્મનિર્દેશેન પરિદીપિતમ્ । એવમિમાનિ સપ્ત વજ્રપદાનિ સ્વલક્ષણનિર્દેશતો વિસ્તરેણ યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યાનિ । કઃ પુનરેષામનુશ્લેષઃ ।
( ર્ગ્વ્ 7 ) બુદ્ધાદ્ધર્મો ધર્મતશ્ચાર્યસંઘઃ સંઘે ગર્ભો જ્ઞાનધાત્વાપ્તિનિષ્ઠઃ ।
તજ્જ્ઞાનાપ્તિશ્ચાગ્રબોધિર્બલાદ્યૈર્ધમૈર્યુક્તા સર્વસત્ત્વાર્થકૃદ્ભિઃ

ઉક્તઃ શાસ્ત્રસંબન્ધઃ ।
ઇદાનીં શ્લોકાનામર્થો વક્તવ્યઃ । યે સત્ત્વાસ્તથાગતેન વિનીતાસ્તે તથાગતં શરણં ગચ્છન્તો ધર્મતાનિષ્યન્દાભિપ્રસાદેન ધર્મ ચ સંઘં ચ શરણં ગચ્છન્તિ । અતસ્તત્પ્રથમતો બુદ્ધરત્નમધિકૃત્ય શ્લોકઃ ।
યો બુદ્ધત્વમનાદિમધ્યનિધનં શાન્તં વિબુદ્ધઃ સ્વયં
બુદ્ધ્વા ચાબુધબોધનાર્થમભયં માર્ગં દિદેશ ધ્રુવમ્ ।
તસ્મૈ જ્ઞાનકૃપાસિવજ્રવરધૃગ્દુઃખઙ્કુરૈકચ્છિદે
નાનાદૃગ્ગહનોપગૂઢવિમતિપ્રાકારભેત્ત્રે નમઃ

અનેન કિં દર્શયતિ ।
અસંસ્કૃતમનાભોગમપરપ્રત્યયોદિતમ્ ।
બુદ્ધત્વં જ્ઞાનકારુણ્યશક્ત્યુપેતં દ્વયાર્થવત્

અનેન સમાસતો ઽષ્ટાભિર્ગુણૈઃ સંગૃહીતં બુદ્ધત્વમુદ્ભાવિતમ્ । અષ્ટૌ ગુણાઃ કતમે । અસંસ્કૃતત્વમનાભોગતાપરપ્રત્યયાભિસંબોધિર્જ્ઞાનં કરુણા શક્તિઃ સ્વાર્થસંપત્ પરાર્થસંપદિતિ ।
( ર્ગ્વ્ 8 ) અનાદિમધ્યનિધનપ્રકૃતત્વાદસંસ્કૃતમ્ ।
શાન્તધર્મશરીરત્વાદનાભોગમિતિ સ્મૃતમ્

પ્રત્યાત્મમધિગમ્યત્વાદપરપ્રત્યયોદયમ્ ।
જ્ઞાનમેવં ત્રિધા બોધાત્ કરુણા માર્ગદેશનાત્

શક્તિર્જ્ઞાનકૃપાભ્યાં તુ દુઃખક્લેશનિબર્હણાત્ ।
ત્રિભિરાદ્યૈર્ગુણૈઃ સ્વાર્થઃ પરાર્થઃ પશ્ચિમૈસ્ત્રિભિઃ

સંસ્કૃતવિપર્યયેણાસંસ્કૃતં વેદિતય્વમ્ । તત્ર સંસ્કૃતમુચ્યતે યસ્યોત્પાદો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતેસ્થિતિરપિ ભઙ્ગો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે । તદભાવાદ્બુદ્ધત્વમનાદિમધ્યનિધનમસંસ્કૃતધર્મકાય પ્રભાવિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વપ્રપઞ્ચવિકલ્પોપશાન્તત્વાદનાભોગમ્ । સ્વયંભૂજ્ઞાનાધિગમ્યત્વાદપરપ્રત્યયોદયમ્ । ઉદયો ઽત્રાભિસંબોધો ઽભિપ્રેતોત્પાદઃ । ઇત્યસંસ્કૃતાદપ્રવૃત્તિલક્ષણાદપિ તથાગતત્વાદનાભોગતઃ સર્વસંબુદ્ધકૃત્યમા સંસારકોટેરનુપરતમનુપચ્છિન્નં પ્રવર્તતે ।
ઇત્યેવમત્યદ્ભુતાચિન્ત્યવિષયં બુદ્ધત્વમશ્રુત્વા પરતઃ સ્વયમનાચાર્યકેણ સ્વયંભૂજ્ઞાનેન નિરભિલાપ્યસ્વભાવતામભિસંબુધ્ય તદનુબોધં પ્રત્યબુધાનામપિ જાત્યન્ધાનાં પરેષામનુબોધાય તદનુગામિમાર્ગવ્યુપદેશકરણાદનુત્તરજ્ઞાનકરુણાન્વિતત્વં વેદિતવ્યમ્ । માર્ગસ્યાભયત્વં લોકોત્તરત્વાત્ । લોકોત્તરત્વમપુનરાવૃત્તિતશ્ચ । યથાક્રમં પરદુઃખક્લેશમૂલસમુદ્ઘાતં પ્રત્યનયોરેવ તથાગતજ્ઞાનકરુણયોઃ શક્તિરસિવજ્રદૃષ્ટાન્તેન પરિદીપિતા । તત્ર દુઃખમૂલં સમાસતો યા કચિદ્ભવેષુ નામરૂપાભિનિર્વૃત્તિઃ । ક્લેશમૂલં ય કાચિત્સત્કાયાભિનિવેશપૂર્વિકા દૃષ્ટિર્વિચિકિત્સા ચ । તત્ર નામરૂપસંગૃહીતં દુઃખમભિનિર્વૃત્તિલક્ષણત્વાદઙ્કુરસ્થાનીયં વેદિતવ્યમ્ । ( ર્ગ્વ્ 9 ) તચ્છેત્તૃત્વે તથાગતજ્ઞાનકરુણાયોઃ શક્તિરસિદૃષ્ટન્તેનોપમિતા વેદિતવ્યા । દૃષ્ટિવિચિકિત્સાસમ્ગૃહીતો દર્શનમાર્ગપ્રહેયઃ । ક્લેશો લૌકિકજ્ઞાનદુરવગાહો દુર્ભેદંત્વાદ્વનગહનોપગૂઢપ્રાકારસદૃશઃ । તદ્ભેત્તૃત્વાત્ તથાગતજ્ઞાનકરુણયોઃ શક્તિર્વજ્રદૃષ્ટાન્તેનોપમિતા વેદિતવ્યા ।
ઇત્યેતે યથાદ્દિષ્ટાઃ ષટ્ તથાગતગુણા વિસ્તરવિભાગનિર્દેશતો ઽનયૈવાનુપૂર્વ્યા સર્વબુદ્ધવિષયાવતારજ્ઞાનાલોકાલંકારસૂત્રાનુસારેણાનુગન્તવ્યાઃ । તત્ર યદુક્તમનુત્પાદો ઽનિરોધ ઇતિ મઞ્જુશ્રીસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ એષ ઇત્યનેન તાવદસંસ્કૃતલક્ષણસ્તથાગત ઇતિ પરિદીપિતમ્ । યત્પુનરનન્તરં વિમલવૈડૂર્યપૃથિવીશક્રપ્રતિબિમ્બોદાહરણમાદિં કૃત્વા યાવન્નવભિરુદાહરણૈરેતમેવાનુત્પાદાનિરોધતથાગતાર્થમધિકૃત્યાહ । એવમેવ મઞ્જુશ્રીસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો નેઞ્જતે ન વિઠપતિ ન પ્રપઞ્ચયતિ ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । અકલ્પો ઽવિકલ્પો ઽચિત્તો ઽમનસિકારઃ શીતિભૂતો ઽનુત્પાદો ઽનિરોધો ઽદૃષ્ટો ઽશ્રુતો ઽનાઘ્રાતો ઽનાસ્વાદિતો ઽસ્પૃષ્ટો ઽનિમિત્તો ઽવિજ્ઞપ્તિકો ઽવિજ્ઞપનીય ઇત્યેવમાદિરુપશમપ્રભેદપ્રદેશનિર્દેશઃ । અનેન સ્વક્રિયાસુ સર્વપ્રપઞ્ચવિકલ્પોપશાન્તત્વાદનાભોગસ્તથાગત ઇતિ પરિદીપિતમ્ । તત ઊર્ધ્વમુદાહરણનિર્દેશાદવશિષ્ટેન ગ્રન્થેન સર્વધર્મધર્મતથતાભિસંબોધમુખેષ્વપરપ્રત્યયાભિસંબોધસ્તથાગતસ્ય પરિદીપિતઃ । યત્પુનરન્તે ષોડશાકારાં તથાગતબોધિં નિર્દિશ્યૈવમાહ । તત્ર મઞ્જુશ્રીસ્તથાગતસ્યૈવંરૂપાન્ સર્વધર્માનભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનાં ચ ધર્મધાતું વ્યવલોક્યાશુદ્ધમવિમલં સાઙ્ગનં વિક્રીડિતા નામ સત્ત્વેષુ ( ર્ગ્વ્ 10 ) મહાકરુણા પ્રવર્તત ઇતિ । અનેન તથાગતસ્યાનુત્તરજ્ઞાનકરુણાન્વિતત્વમુદ્ભાવિતમ્ । તત્રૈવંરૂપાન્ સર્વધર્માનિતિ યથાપૂર્વ નિર્દિષ્ટાનભાવસ્વભાવાત્ । અભિસંબુધ્યેતિ યથાભૂતમવિકલ્પબુદ્ધજ્ઞાનેન જ્ઞાત્વા । સત્ત્વાનામિતિ નિયતાનિયતમિથ્યાનિયતરાશિવ્યવશિતાનામ્ । ધર્મધાતુમિતિ સ્વધર્મતાપ્રકૃતિનિર્વિશિષ્ટત્તથાગતગર્ભમ્ । વ્યવલોક્યેતિ સર્વાકારમનાવરણેન બુદ્ધચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા । અશુદ્ધં ક્લેશાવરણેન બાલપૃથગ્જનાનામ્ । અવિમલં જ્ઞેયાવરણેન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ । સાઙ્ગનં તદુભયાન્યતમવિશિષ્ટતયા બોધિસત્ત્વાનામ્ । વિક્રીડિતા વિવિધા સંપન્નવિનયોપાયમુખેષુ સુપ્રવિષ્ટત્વાત્ । સત્ત્વેષુ મહાકરુણા પ્રવર્તત ઇતિ સમતયા સર્વસત્ત્વનિમિત્તમભિસંબુદ્ધબોધેઃ સ્વધર્મતાધિગમસંપ્રાપણાશયત્વાત્ । યદિત ઊર્ધ્વમનુત્તરજ્ઞાનકરુણાપ્રવૃત્તેરસમધર્મચક્રપ્રવર્તનાભિનિર્હારપ્રયોગાશ્રંસનમિયમનયોઃ પરાર્થકરણે શક્તિર્વેદિતવ્યા । તત્રૈષામેવ યથાક્રમં ષણ્ણાં તથાગતગુણાનામાદ્યૈસ્ત્રિભિરસંસ્કૃતાદિભિર્યોગઃ
સ્વાર્થસંપત્ । ત્રિભિરવશિષ્ટૈર્જ્ઞાનાદિભિઃ પરાર્થસંપત્ । અપિ ખલુ જ્ઞાનેન પરમનિત્યોપશાન્તિપદસ્વાભિસંબોધિસ્થાનગુણાત્ સ્વાર્થસંપત્ પરિદીપિતા । કરુણાશક્તિભ્યામનુત્તરમહાધર્મચક્રપ્રવૃત્તિસ્થાનગુણાત્ પરાર્થસંપદિતિ ।
અતો બુદ્ધરત્નાદ્ધર્મરત્નપ્રભાવનેતિ તદનન્તરં તદધિકૃત્ય શ્લોકઃ ।
યો નાસન્ન ચ સન્ન ચાપિ સદસન્નાન્યઃ સતો નાસતો
ઽસક્યસ્તર્કયિતું નિરુક્ત્યપગતઃ પ્રત્યાત્મવેદ્યઃ શિવઃ ।
( ર્ગ્વ્ 11 ) તસ્મૈ ધર્મદિવાકરાય વિમલજ્ઞાનાવભાસત્વિષે
સર્વારમ્વણ રાગદોષતિમિરવ્યાઘાતકર્ત્રે નમઃ

અનેન કિં દર્શિતમ્ ।
અચિન્ત્યાદ્વયનિષ્કલ્પશુદ્ધિવ્યક્તિવિપક્ષતઃ ।
યો યેન ચ વિરાગો ઽસૌ ધર્મઃ સત્યદ્વિલક્ષણઃ

અનેન સમાસતો ઽષ્ટાભિર્ગુણૈઃ સંગૃહીતં ધર્મરત્નમુદ્ભાવિતમ્ । અષ્ટૌ ગુણાઃ કતમે । અચિન્ત્યત્વમદ્વયતા નિર્વિકલ્પતા શુદ્ધિરભિવ્યક્તિકરણં પ્રતિપર્ક્ષતા વિરાગો વિરાગહેતુરિતિ ।
નિરોધમાર્ગસત્યાભ્યાં સંગૃહીતા વિરાગિતા ।
ગુણૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિશ્ચૈતે વેદિતવ્યે યથાક્રમમ્

એષામેવ યથાક્રમં ષણ્ણાં ગુણાનાં ત્રિભિરાદ્યૈરચિન્ત્યાદ્વયનિર્વિકલ્પતાગુણૈર્નિરોધસત્યપરિદીપનાદ્વિરાગસંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । ત્રિભિરવશિષ્ટૈઃ શુદ્ધ્યભિવ્યક્તિપ્રતિપક્ષતાગુણૈર્માર્ગસત્યપરિદીપનાદ્વિરાગહેતુસંગ્રહ ઇતિ । યશ્ચ વિરાગો નિરોધસત્યં યેન ચ વિરાગો માર્ગસત્યેન તદુભયમભિસમસ્ય વ્યવદાનસત્ય દ્વયલક્ષણો વિરાગધર્મ ઇતિ પરિદીપિતમ્ ।
અતર્ક્યત્વાદલાપ્યત્વાદાર્યજ્ઞાનાદચિન્યતા ।
શિવત્વાદદ્વયાકલ્પૌ શુદ્ધ્યાદિ ત્રયનર્કવત્

સમાસતો નિરોધસત્યસ્ય ત્રિભિઃ કારણૈરચિન્ત્યત્વં વેદિતવ્યમ્ । કતમૈસ્ત્રિભિઃ । અસત્સત્સદસન્નોભયપ્રકારૈશ્ચતુર્ભિરપિ તર્કાગોચરત્વાત્ । સર્વરુતરવિતઘોષવાક્પથનિરુક્તિસંકેતવ્યવહારાભિલાપૈરનભિલાપ્યત્વાત્ । આર્યાણાં ચ પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વાત્ ।
( ર્ગ્વ્ 12 ) તત્ર નિરોધસત્યસ્ય કથમદ્વયતા નિર્વિકલ્પતા ચ વેદિતવ્યા । યથોક્તં ભગવતા । શિવો ઽયં શારિપુત્ર ધર્મકાયો ઽદ્વયધર્માવિકલ્પધર્મા । તત્ર દ્વયમુચ્યતે કર્મ ક્લેશાંશ્ચ । વિકલ્પ ઉચ્યતે કર્મક્લેશસમુદયહેતુરયોનિશોમનસિકારઃ । તત્પ્રકૃતિનિરોધપ્રતિવેધાદ્ દ્વયવિકલ્પાસમુદાચારયોગેન યો દુઃખસ્યાત્યન્તમનુત્પાદ ઇદમુચ્યતે દુઃખનિરોધસત્યમ્ । ન ખલુ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય વિનાશાદ્દુઃખનિરોધસત્યં પરિદીપિતમ્ । યથોક્તમ્ । અનુત્પાદાનિરોધે મઞ્જુશ્રીશ્ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાનિ ન પ્રવર્તન્તે । યત્ર ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાનિ ન પ્રવર્તન્તે તત્ર ન કશ્ચિત્પરિકલ્પો યેન પરિકલ્પેનાયોનિશોમનસિકુર્યાત્ । સ યોનિશોમનસિકારપ્ર યુક્તો ઽવિદ્યાં ન સમુત્વાપયતિ । યચ્ચાવિદ્યાસમુત્થાનં તદ્ દ્વાદશાનાં ભવાઙ્ગાનામસમુત્થાનમ્ । સાજાતિરિતિ વિસ્તરઃ । યથોક્તમ્ । ન ખલુ ભગવન્ ધર્મવિનાશો દુઃખનિરોધઃ । દુઃખનિરોધનામ્ના ભગવન્નનાદિકાલિકો ઽકૃતો ઽજાતો ઽનુત્પન્નો ઽક્ષયઃ ક્ષયાપગતઃ નિત્યો ધ્રુવઃ શિવઃ શાશ્વતઃ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધઃ સર્વક્લેશકોશવિનિર્મુક્તો ગઙ્ગાવાલિકાવ્યતિવૃત્તૈરવિનિર્ભાગૈરચિન્ત્યૈર્બુદ્ધધર્મૈઃ સમન્વાગતસ્તથાગતધર્મકાયો દેશિતઃ । અયમેવ ચ ભગવંસ્તથાગતધર્મકાયો ઽવિનિર્મુક્તક્લેશકોશસ્તથાગતગર્ભઃ સૂચ્યતે । ઇતિ સર્વવિસ્તરેણ યથાસૂત્રમેવ દુઃખનિરોધસત્યવ્યવસ્થાનમનુગન્તવ્યમ્ ।
અસ્ય ખલુ દુઃખનિરોધસંજ્ઞિતસ્ય તથાગતધર્મકાયસ્ય પ્રાપ્તિહેતુરવિકલ્પજ્ઞાનદર્શનભાવનામાર્ગસ્ત્રિવિધેન સાધર્મ્યેણ દિનકરસદૃશઃ વેદિતવ્યઃ । મણ્ડલવિશુદ્ધિસાધર્મ્યેણ સર્વોપક્લેશમલવિગતત્વાત્ । રૂપાભિધ્યક્તિકરણસાધર્મ્યેણ સર્વાકારજ્ઞેયાવભાસકત્વાત્ । તમઃપ્રતિપક્ષસાધર્મ્યેણ ચ સર્વાકારસત્યદર્શનવિબન્ધપ્રતિપક્ષભૂતત્વાત્ ।
( ર્ગ્વ્ 13 ) વિબન્ધ પુનરભુતવસ્તુનિમિત્તારમ્બણમનસિકારપૂર્વિકા રાગદ્વેષમોહોત્પત્તિરનુશયપર્યુત્થાનયોગાત્ । અનુશયતો હિ બાલાનામ ભૂતમતત્સ્વભાવં વસ્તુ શુભાકારેણ વા નિમિત્તં ભવતિ રાગોત્પત્તિતઃ । પ્રતિઘાકારેણ વા દ્વેષોત્પત્તિતઃ । અવિદ્યાકારેણ વા મોહોત્પત્તિતઃ । તચ્ચ રાગદ્વેષમોહનિમિત્તમયથાભુતમારમ્બણં કુર્વતામયોનિશોમનસિકારશ્ચિત્તં પર્યાદદાતિ । તેષામયોનિશોમનસિકારપર્યવસ્થિતચેતસાં રાગદ્વેષમોહાનામન્યતક્લેશસમુદાચારો ભવતિ । તે તતોનિદાનં કાયેન વાચા મનસા રાગજમપિ કર્માભિસંસ્કુર્વન્તિ । દ્વેષજમપિ મોહજમપિ કર્માભિસંસ્કુર્વન્તિ । કર્મતશ્ચ પુનર્જન્માનુબન્ધ એવ ભવતિ । એવમેષાં બાલાનામનુશયવતાં । નિમિત્તગ્રાહિણામારમ્બણચરિતાનામયોનિશોમનસિકારસમુદાચારાત્ ક્લેશસમુદયઃ । ક્લેશમુદાયાત્ કર્મસમુદયઃ । કર્મસમુદયાજ્જન્મસમુદયો ભવતિ । સ પુનરેષ સર્વાકારક્લેશકર્મજન્મસંક્લેશો બાલાનામેકસ્ય ધાતોર્યથાભૂતમજ્ઞાનાદદર્શનાચ્ચ પ્રવર્તતે ।
સ ચ તથા દ્રષ્ટવ્યો યથા પરિગવેષયન્ન તસ્ય કિંચિન્નિમિત્તમારમ્બણં વા પશ્યતિ । સ યદા ન નિમિત્તં નારમ્બણં વા પશ્યતિ તદા ભૂતં પશ્યતિ । એવમેતે ધર્માસ્તથાગતેનાભિસંબુદ્ધાઃ સમતયા સમા ઇતિ । ય એવમસતશ્ચ નિમિત્તારમ્બણસ્યાદર્શનાત્ સતશ્ચ યથાભૂતસ્ય પરમાર્થસત્યસ્ય દર્શનાત્ તદુભયોરનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપસમતાજ્ઞાનેન સર્વધર્મસમતાભિસંબોધઃ સો ઽસ્ય સર્વાકારસ્ય તત્ત્વદર્શનવિબન્ધસ્ય પ્રતિપક્ષો વેદિતવ્યો યસ્યોદયાદિતરસ્યાત્યન્તમસંગતિરસમવધાનં પ્રવર્તતે । સ ખલ્વેષ ધર્મકાયપ્રાપ્તિહેતુરવિકલ્પજ્ઞાનદર્શનભાવનામાર્ગો વિસ્તરેણ યથાસૂત્રં પ્રજ્ઞાપારમિતાનુસારેણાનુગન્તવ્યઃ ।
અતો મહાયાનધર્મરત્નાદવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વગણરત્નપ્રભાવનેતિ તદનન્તરં તદધિકૃત્ય શ્લોકઃ ।
( ર્ગ્વ્ 14 ) યે સમ્યક્ પ્રતિવિધ્ય સર્વજગતો નૈરાત્મ્યકોટિં શિવાં
તચ્ચિત્તપ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતયા ક્લેશાસ્વભાવેક્ષણાત્ ।
સર્વત્રાનુગતામનાવૃતધિયઃ પશ્યન્તિ સંબુદ્ધતાં
તેભ્યઃ સત્ત્વવિશુદ્ધ્યનન્તવિષયજ્ઞાનેક્ષણેભ્યો નમઃ

અનેન કિં દર્શિતમ્ ।
યથાવદ્યાવદધ્યાત્મજ્ઞાનદર્શનશુદ્ધિતઃ ।
ધીમતામવિવર્ત્યાનામનુત્તરગુણૈર્ગણઃ

અનેન સમાસતો ઽવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વગણરત્નસ્ય દ્વાભ્યામાકારાભ્યાં યથાવદ્ભાવિકતયા યાવદ્ભાવિકતયા ચ લોકોત્તરજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધિતો ઽનુત્તરગુણાન્વિતત્વમુદ્ભાવિતમ્ ।
યથાવત્તજ્જગચ્છન્તધર્મતાવગમાત્ સ ચ ।
પ્રકૃતેઃ પરિશુદ્ધત્વાત્ ક્લેશસ્યાદિક્ષયેક્ષણાત્

તત્ર યથાવદ્ભાવિકતા કૃત્સ્નસ્ય પુદ્ગલધર્માખ્યસ્ય જગતો યથાવન્નૈરાત્મ્યકોટેરવ ગમાદ્વેદિતવ્યા । સ ચાયમવગમો ઽત્યન્તાદિશાન્તસ્વભાવતયા પુદ્ગલધર્માવિનાશયોગેન સમાસતો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામુત્પદ્યતે । પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતાદર્શનાચ્ચ ચિત્તસ્યાદિક્ષયનિરોધદર્શનાચ્ચ તદુપક્લેશસ્ય । તત્ર યા ચિત્તસ્ય ( ર્ગ્વ્ 15 ) પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતા યશ્ચ તદુપક્લેશ ઇત્યેતદ્ દ્વયમનાસ્રવૈ ધાતૌ કુશલાકુશલયોશ્ચિત્તયોરેકેચરત્વાદ્ દ્વિતીયચિત્તાનભિસંધાનયોગેન પરમદુષ્પ્રતિવેધ્યમ્ । અત આહ । ક્ષણિકું ભગવન્ કુશલં ચિત્તમ્ । ન ક્લેશૈઃ સંક્લિશ્યતે । ક્ષણિકમકુશલં ચિત્તમ્ । ન સંક્લિષ્ટમેવ તચ્ચિત્તં ક્લેશૈઃ । ન ભગવન્ ક્લેશાસ્તચ્ચિત્તં સ્પૃશન્તિ । કથમત્ર ભગવન્નસ્પર્શનધર્મિ ચિત્તં તમઃક્લિષ્ટં ભવતિ । અસ્તિ ચ ભગવન્નુપક્લેશઃ । અસ્ત્યુપક્લિષ્ટં ચિત્તમ્ । અથ ચ પુનર્ભગવન્ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધસ્ય ચિત્તસ્યોપક્લેશાર્થો દુષ્પ્રતિવેધ્યઃ । ઇતિ વિસ્તરેણ યથાવદ્ભાવિકતામારભ્ય દુષ્પ્રતિવિધાર્થનિર્દેશો યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યઃ ।
યાવદ્ભાવિકતા જ્ઞેયપર્યન્તગતયા ધિયા ।
સર્વસત્ત્વેષુ સર્વજ્ઞધર્મતાસ્તિત્વદર્શનાત્

તત્ર યાવદ્ભાવિકતા સર્વજ્ઞેયવસ્તુપર્યન્તગતયા લોકોત્તરયા પ્રજ્ઞયા સર્વસત્ત્વેષ્વન્તશસ્તિર્યગ્યોનિગતેષ્વપિ તથાગતગર્ભાસ્તિત્વદર્શનાદ્વેદિતવ્યા । તચ્ચ દર્શનં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમાયામેવ બોધિસત્ત્વભૂમાવુત્પદ્યતે સર્વત્રગાથને ધર્મધાતુપ્રતિવેધાત્ ।
( ર્ગ્વ્ 16 ) ઇત્યેવં યો ઽવબોધસ્તત્પ્રત્યાત્મજ્ઞાનદર્શનમ્ ।
તચ્છુદ્ધિરમલે ધાતાવસઙ્ગાપ્રતિઘા તતઃ

ઇત્યેવમનેન પ્રકારેણ યથાવદ્ભાવિકતયા ચ યાવદ્ભાવિકતયા ચ યો લોકોત્તરમાર્ગાવબોધસ્તદાર્યાણાં પ્રત્યાત્મમનન્યસાધારણં લોકોત્તરજ્ઞાનદર્શનમભિપ્રેતમ્ । તચ્ચ સમાસતો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામિતપ્રાદેશિકજ્ઞાનદર્શનમુપનિધાય સુવિશુદ્ધિરિત્યુચ્યતે । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્ । અસઙ્ગત્વાદપ્રતિહતત્વાચ્ચ । તત્ર યથાવદ્ભાવિકતયા સત્ત્વધાતુપ્રકૃતિવિશુદ્ધવિષયત્વાદસઙ્ગમ્ યાવદ્ભાવિકતયાનન્તેજ્ઞેયવસ્તુવિષયત્વાદપ્રતિહતમ્ ।
જ્ઞાનદર્શનશુદ્ધ્યા બુદ્ધજ્ઞાનાદનુત્તરાત્ ।
અવૈવર્ત્યાદ્ભવન્ત્યાર્યાઃ શરણં સર્વદેહિનામ્

ઇતીયં જ્ઞાનદર્શનશુદ્ધિરવિનિવર્તનીયભૂમિસમારૂઢાનાં બોધિસત્ત્વાનામનુત્તરાયાસ્તથાગતજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધેરુપનિષદ્ગતત્વાદનુત્તરા વેદિતવ્યા તદન્યેભ્યો વા દાન શીલાદિભ્યો બોધિસત્ત્વગુણેભ્યો મદ્યોગાદવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વાઃ શરણ ભૂતા ભવન્તિ સર્વસત્ત્વાનામિતિ ।
શ્રાવકસંઘરત્નાગ્રહણં બોધિસત્ત્વગણરત્નાનન્તરં તત્પૂજાનર્હત્વાત્ । ન હિ જાતુ પણ્ડિતા બોધિસત્ત્વશ્રાવકગુણાન્તરજ્ઞા મહાબોધિવિપુલપુણ્યજ્ઞાનસંભારાપૂર્યમાણજ્ઞાનકરુણામણ્ડલમપ્રમેયસત્ત્વધાતુગણસંતાનાવભાસપ્રત્યુપસ્થિતમનુત્તરતથાગતપૂર્ણચન્દ્ર ગમનાનુકૂલમાર્ગપ્રતિપન્નં ( ર્ગ્વ્ 17 ) બોધિસત્ત્વનવચન્દ્રમુત્સૃજ્ય પ્રાદેશિકજ્ઞાનનિષ્ઠાગતમપિ તારારૂપવત્ સ્વસંતાનાવભાસપ્રત્યુપસ્થિતં શ્રાવકં નમસ્યન્તિ । પરહિતક્રિયાશયવિશુદ્ધેઃ સંનિશ્રયગુણેનૈવ હિ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો ઽપિ બોધિસત્ત્વો નિરનુક્રોશમનન્યપોષિગણ્યમનાસ્રવશીલસંવરવિશુદ્ધિનિષ્ઠાગતમાર્યશ્રાવકમભિભવતિ । પ્રાગેવ તદન્યૈર્દશવશિતાદિભિર્બોધિસત્ત્વગુણૈઃ । વક્ષ્યતિ હિ ।
યઃ શીલમાત્માર્થકરં વિભર્તિ દુઃશીલસત્ત્વેષુ દયાવિયુક્તેઃ ।
આત્મંભરિઃ શીલધનપ્રશુદ્ધો વિશુદ્ધશીલં ન તમાહુરાર્યમ્ ॥
યઃ શીલમાદાય પરોપજીવ્યં કરોતિ તેજો ઽનિલવારિભૂવત્ ।
કારુણ્યમુત્પાદ્ય પરં પરેષુ સ શીલવાંસ્તત્પ્રતિરૂપકો ઽન્ય ઇતિ ॥
તત્ર કેનાર્થેન કિમધિકૃત્ય ભગવતા શરણત્રયં પ્રજ્ઞપ્તમ્ ॥
શાસ્તૃશાસનશિષ્યાર્થૈરધિકૃત્ય ત્રિયાનિકાન્ ।
કારત્રયાધિમુક્તાંશ્ચ પ્રજ્ઞપ્તં શરણત્રયમ્

( ર્ગ્વ્ 18 ) બુદ્ધઃ શરણમગ્ર્યત્વાદ્ દ્વિપદાનામિતિ શાસ્તૃગુણોદ્ભાવનાર્થેન બુદ્ધભાવાયોપગતાન્ બોધિસત્ત્વાન્ પુદ્ગલાન્ બુદ્ધે ચ પરમકારક્રિયાધિમુક્તાનધિકૃત્ય દેશિતં પ્રજ્ઞપ્તમ્ ।
ધર્મઃ શરણમગ્ર્યત્વાદ્વિરાગાણામિતિ શાસ્તૃઃ શાસન ગુણોદ્ભાવનાર્થેન સ્વયં પ્રતીત્ય ગમ્ભીરધર્માનુબોધાયોપગતાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાન્ પુદ્ગલાન્ ધર્મે ચ પરમકારક્રિયાધિમુક્તાનધિકૃત્ય દેશિતં પ્રજ્ઞપ્તમ્ ।
સંઘઃ શરણમગ્ર્યત્વાદ્ગણાનામિતિ શાસ્તુઃ શાસને સુપ્રતિપન્નશિષ્યગુણોદ્ભાવનાર્થેન પરતઃ શ્રવઘોષસ્યાનુગમાયોપગતાન્ શ્રાવકયાનિકાન્ પુદ્ગલાન્ સંઘે ચ પરમકારાક્રિયાધિમુક્તાનધિકૃત્ય દેશિતં પ્રજ્ઞપ્તમ્ । ઇત્યનેન સમાસતસ્ત્રિવિધેનાર્થેન ષટ્ પુદ્ગલાનધિકૃત્ય પ્રભેદયો ભગવતા સંવૃતિપદસ્થાનેન સત્ત્વાનામનુપૂર્વનયાવતારાર્થમિમાનિ ત્રીણિ શરણાનિ દેશિતાનિ પ્રજ્ઞપ્તાનિ ।
ત્યાજ્યત્વાન્ મોષધર્મત્વાદભાવાત્ સભયત્વતઃ ।
ધર્મો દ્વિધાર્યસંઘશ્ચ નાત્યન્તં શરણં પરમ્

દ્વિવિધો ધર્મઃ । દેશનાધર્મો ઽધિગમધર્મશ્ચ । તત્ર દેશનાધર્મઃ સૂત્રાદિદેશનાયા નામપદવ્યઞ્જનકાયસંગૃહીતઃ । સ ચ માર્ગાભિસમયપર્યવસાનત્વાત્ કોલોપમ ઇત્યુક્તઃ । અધિગમધર્મો હેતુફલભેદેન દ્વિવિધઃ । યદુત માર્ગસત્યં નિરોધસત્યં ( ર્ગ્વ્ 19 ) ચ । યેન યદધિગમ્યત ઇતિ કૃત્વા । તત્ર માર્ગઃ સંસ્કૃતલક્ષણપર્યાપન્નઃ । યત્ સંસ્કૃતલક્ષણપર્યાપન્નં તન્ મૃષામોષધર્મિ । યન્ મૃષામોષધર્મિ તદસત્યમ્ । યદસત્યં તદનિત્યમ્ । યદનિત્યં તદ્શરણમ્ । યશ્ચ તેન માર્ગેણ નિરોધો ઽધિગતઃ સો ઽપિ શ્રાવકનયેન પ્રદીપોચ્છેદવત્ ક્લેશદુઃખાભાવમાત્રપ્રભાવિતઃ । ન ચાભાવઃ શરણમશરણં વા ભવિતુમર્હતિ ।
સંઘ ઇતિ ત્રૈયાનિકસ્ય ગણસ્યૈતદધિવચનમ્ । સ ચ નિત્યં સભયસ્તથાગતશરણગતો નિઃસરણપર્યેષી શૈક્ષઃ સકરણીયઃ પ્રતિપન્નકશ્ચાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ । કથં સમયઃ । યસ્માદર્હતામપિ ક્ષીણપુનર્ભવાનામપ્રહીણત્વાદ્વાસંનાયાઃ સતતસમિતં સર્વાસંસ્કારેષુ તીવ્રા ભયસંજ્ઞા પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ સ્યાદ્યથાપિ નામોત્ક્ષિપ્તાસિકે વધકપુરુષે તસ્માત્તે ઽપિ નાત્યન્તસુખનિઃસરણમધિગતાઃ । ન હિ શરણં શરણં પર્યેષતે । યથૈવા શરણાઃ સત્ત્વા યેન તેન ભયેન ભીતાસ્તતસ્તતો નિઃસરણં પર્યેષન્તે તદ્વદર્હતામપ્યસ્તિ તદ્ભયં યતસ્તે ભયાદ્ભીતાસ્તથાગતમેવ શરણમુપગચ્છન્તિ । યશ્ચૈવં સભયત્વાચ્છરણમુપગચ્છત્યવશ્યં ભયાન્નિઃસરણં સ પર્યેષ્યતે । નિઃસરણપર્યેષિત્વાચ્ચ ભયનિદાનપ્રહાણમધિકૃત્ય શૈક્ષો ભવતિ સકરણીયઃ । શૈક્ષત્વાત્ ( ર્ગ્વ્ 20 ) પ્રતિપન્નકો ભવત્યભયમાર્યભસ્થાનમનુપ્રાપ્તું યદુતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ । તસ્માત્સો ઽપિ તદઙ્ગશરણત્વાન્નાત્યન્તં શરણમ્ । એવમિમે દ્વે શરણે પર્યન્તકાલે શરણે ઇત્યુચ્યેતે ।
જગચ્છરણમેકત્ર બુદ્ધત્વં પારમાર્થિકમ્ ।
મુનેર્ધર્મશરીરત્વાત્ તન્નિષ્ઠત્વાદ્ગણસ્ય ચ

અનેન તુ પૂર્વોક્તેન વિધિનાનુત્પાદાનિરોધપ્રભાવિતસ્ય મુનેર્વ્યવદાનસત્યદ્વયવિરાગધર્મકાયત્વાદ્ ધર્મકાયવિશુદ્ધિનિષ્ઠાધિગમપર્યવસાનત્વાચ્ચ ત્રૈયાનિકસ્ય ગણસ્ય પારમાર્થિકમેવાત્રાણે ઽશરણે લોકે ઽપરાન્તકોટિસમમક્ષયશરણં નિત્યશરણં ધ્રુવશરણં યદુત તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ । એવ ચ નિત્યધ્રુવશિવશાશ્વતૈકશરણનિર્દેશો વિસ્તરેણાર્યશ્રીમાલાસૂત્રાનુસારેણાનુગન્તવ્યઃ ।
રત્નાનિ દુર્લભોત્પાદાન નિર્મલત્વાત્ પ્રભાવતઃ ।
લોકાલંકારભૂતત્વાદગ્રત્વાન્ નિર્વિકારતઃ

સમાસતઃ ષડ્વિધેન રત્નસાધર્મ્યેણૈતાનિ બુદ્ધધર્મસંઘાખ્યાનિ ત્રીણિ રત્નાન્યુચ્યન્તે । યદુત દુર્લભોત્પાદભાવસાધર્મ્યેણ બહુભિરપિ કલ્પપરિવર્તેરનવાપ્તકુશલમૂલાનાં તત્સમવધાનાપ્રતિલમ્ભાત્ । વૈમલ્યસાધર્મ્યેણ સર્વાચારમલવિગતત્વાત્ । પ્રભાવસાધર્મ્યેણ ષડભિજ્ઞાદ્યચિન્ત્યપ્રભાવગુણયોગાત્ । લોકાલંકારસાધર્મ્યેણ સર્વજગદાશયશોભાનિમિત્તત્વાત્ । રત્નપ્રતિવર્ણિકાગ્ર્યસાધર્મ્યેણ લોકોત્તરત્વાત્ । સ્તુતિનિન્દાદ્યવિકારસાધર્મ્યેણાસંસ્કૃતસ્વભાવત્વાદિતિ ।
( ર્ગ્વ્ 21 ) રત્નત્રયનિર્દેશાનન્તરં યસ્મિન્ સત્યેવ લૌકિકલોકોત્તરવિંશુદ્ધિયોનિરત્નત્રયમુત્પદ્યતે તદધિકૃત્ય શ્લોકઃ ।
સમલા તથતાથ નિર્મલા વિમલાઃ બુદ્ધગુણા જિનક્રિયા ।
વિષયઃ પરમાર્થદર્શિનાં શુભરત્નત્રયસર્ગકો યતઃ

અનેન કિં પરિદીપિતમ્ ।
ગોત્રં રત્નત્રયસ્યાસ્ય વિષયઃ સર્વદર્શિનામ્ ।
ચતુર્વિધઃ સ ચાચિન્ત્યશ્ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ ક્રમાત્

તત્ર સમલા તથતા યો ધાતુરવિનિર્મુક્તક્લેશકોશસ્તથાગતગર્ભ ઇત્યુચ્યતે । નિર્મલા તથતા સ એવ બુદ્ધભૂમાવાશ્રયપરિવૃત્તિલક્ષણો યસ્તથાગતધર્મકાયે ઇત્યુચ્યતે । વિમલબુદ્ધગુણા યે તસ્મિન્નેવાશ્રયપરિવૃત્તિલક્ષણે તથાગતધર્મકાયે લોકોત્તરા દશબલાદયો બુદ્ધધર્માઃ । જિનક્રિયા તેષામેવ દશબલાદીનાં બુદ્ધધર્માણાં પ્રતિસ્વમનુત્તરં કર્મ યદનિષ્ઠિતમવિરતમપ્રતિપ્રશ્રબ્ધં બોધિસત્ત્વવ્યાકરણકથાં નોપચ્છિનત્તિ । તાનિ પુનરિમાનિ ચત્વારિ સ્થાનાનિ યથાસંખ્યમેવ ચતુર્ભિઃ કારણૈરચિન્ત્યત્વાત્ સર્વજ્ઞવિષયા ઇત્યુચ્યન્તે । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ ।
શુદ્ધ્યુપક્લિષ્ટતાયોગાત્ નિઃસંક્લેશવિશુદ્ધિતઃ ।
અવિનિર્ભાગધર્મત્વાદનાભોગાવિકલ્પતઃ

તત્ર સમલા તથતા યુગપદેકકાલં વિશુદ્ધા ચ સંક્લિષ્ટા ચેત્યચિન્ત્યમેતત્ સ્થાનં ગમ્ભીરધર્મનયાધિમુક્તાનામપિ પ્રત્યેકબુદ્ધાનામગોચરવિષત્વાત્ । યત ( ર્ગ્વ્ 22 ) આહ । દ્વાવિમૌ દેવિ ધર્મૌ દુષ્પ્રતિવેધ્યૌ । પ્રકૃતિપરિશુદ્ધિચિત્તં દુષ્પ્રતિવેધ્યમ્ । તસ્યૈવ ચિત્તસ્યોપક્લિષ્ટતા દુષ્પ્રતિવેધ્યા । અનયોર્દેવિ ધર્મયોઃ શ્રોતા ત્વં વા ભવેરથવા મહાધર્મસમન્વાગતા બોધિસત્ત્વાઃ । શેષાણાં દેવિ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં તથાગતશ્રદ્ધાગમનીયા વેવૈતો ધર્માવિતિ ।
તત્ર નિર્મલા તથતા પૂર્વમલાસંક્લિષ્ટા પશ્ચાદ્વિશુદ્ધેત્યચિન્ત્યમેતત્ સ્થાનમ્ । યત્ આહ । પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરં ચિત્તમ્ । તત્તથૈવ જ્ઞાનમ્ । તત ઉચ્યતે । એકક્ષણલક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબુદ્ધેતિ ।
તત્ર વિમલા બુદ્ધગુણાઃ પૌર્વાપર્યેણૈકાન્તસંક્લિષ્ટાયામપિ પૃથગ્જનભૂમાવવિનિર્ભાગધર્મતયા નિર્વિશિષ્ટા વિદ્યન્ત ઇત્યચિન્ત્યમેતત્ સ્થાનમ્ । યત્ આહ ।
ન સ કશ્ચિત્સત્ત્વઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યતે યત્ર તથાગતજ્ઞાનં ન સકલમનુપ્રવિષ્ટમ્ । અપિ તુ સંજ્ઞાગ્રાહતસ્તથાગતજ્ઞાનં ન પ્રજ્ઞાયતે । સંજ્ઞાગ્રાહવિગમાત્ પુનઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં સ્વયંભૂજ્ઞાનમસઙ્ગતઃ પ્રભવતિ । તદ્યથાપિ નામ ભો જિનપુત્ર ત્રિસાહસ્રમહાસહસ્રલોકધાતુપ્રમાણં મહાપુસ્તં ભવેત્ । તસ્મિન્ ખલુ પુનર્મહાપુસ્તે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુઃ સકલસમાપ્ત આલિખિતો ભવેત્ । મહાપૃથિવીપ્રમાણેન મહાપૃથિવી । દ્વિસાહસ્રલોકધાતુપ્રમાણેન દ્વિસાહસ્રલોકધાતુઃ । સાહસ્રલોકધાતુપ્રમાણેન સાહસ્રલોકધાતુઃ । ચાતુર્દ્વીપિકપ્રમાણેન ચાતુર્દ્વીપિકાઃ । મહાસમુદ્રપ્રમાણેન મહાસમુદ્રાઃ । જમ્બૂદ્વીપપ્રમાણેન જમ્બૂદ્વીપાઃ । પૂર્વવિદેહદ્વીપપ્રમાણેન પૂર્વવિદેહદ્વીપાઃ । ગોદાવરીદ્વીપપ્રમાણેન ગોદાવરીદ્વીપાઃ । ઉત્તરકુરુદ્વીપપ્રમાણેનોત્તરકુરુદ્વીપાઃ । સૂમેરુપ્રમાણેન સુમેરવઃ । ( ર્ગ્વ્ 23 ) ભૂમ્યવચરદેવવિમાનપ્રમાણેન ભૂમ્યવચરદેવવિમાનાનિ । કામાવચરદેવવિમાનપ્રમાણેન કામાવચરદેવવિમાનાનિ । રૂપાવચરદેવવિમાનપ્રમાણેન રૂપાવચરદેવવિમાનાનિ । તચ્ચ મહાપુસ્તં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાત્વાયામવિસ્તરપ્રમાણં ભવેત્ । તત્ખાલુ પુનર્મહાપુસ્તમેકસ્મિન્ પરમાણુરજસિ પ્રક્ષિપ્તં ભવેત્ । યથા ચૈકપરમાણુરજસિ તન્મહાપુસ્તં પ્રક્ષિપ્તં ભવેત્ તથાન્યેષુ સર્વપરમાણુરજઃસુ તત્પ્રમાણાન્યેવ મહાપુસ્તાન્યભ્યન્તરપ્રવિષ્ટાનિ ભવેયુઃ । અથ કશ્ચિદેવ પુરુષ ઉત્પદ્યતે પણ્ડિતો નિપુણો વ્યક્તો મેધાવી તત્રોપગમિકયા મીમાંસયા સમન્વાગતઃ દિવ્યં ચાસ્ય ચક્ષુઃ સમન્તપરિશુદ્ધં પ્રભાસ્વરં ભવેત્ । સ દિવ્યેન ચક્ષુષા વ્યવલોકયતિ । ઇદં મહાપુસ્તમેવંભૂતમિહૈવ પરીત્તે પરમાણુરજસ્યનિતિષ્ઠતં । ન કસ્યચિદપિ સત્ત્વસ્યોપકારિત્ભૂતં ભવતિ । તસ્યૈવં સ્યાત્ । યન્ન્વહં મહાવીર્યબલસ્થામ્ના એતત્પરમાણુરજો ભિત્ત્વા એતન્મહાપુસ્તં સર્વજગદુપજીવ્યં કુર્યામ્ । સ મહાવીર્યબલસ્થામ સંજનયિત્વા સૂક્ષ્મેણ વજ્રેણ તત્પરમાણુરજો ભિત્ત્વા યથાભિપ્રાયં તન્મહાપુસ્તં સર્વજગદુપજીવ્યં કુર્યાત્ । યથા ચૈકસ્માત્ તથાશેષેભ્યઃ પરમાણુભ્યસ્તથૈવ કુર્યાત્ । એવમેવ ભો જિનપુત્ર તથાગતજ્ઞાનમપ્રમાણજ્ઞાનં સર્વસત્ત્વોપજીવ્યજ્ઞાનં સર્વસત્ત્વચિત્તસંતાનેષુ સકલમનુપ્રવિષ્ટમ્ । સર્વાણિ ચ તાનિ સત્ત્વચિત્તસંતાનાન્યપિ તથાગતજ્ઞાનપ્રમાણાનિ । અથ ચ પુનઃ સંજ્ઞાગ્રાહવિનિવદ્ધા ( ર્ગ્વ્ 24 ) બાલા ન જાનન્તિ ન પ્રજાનન્તિ નાનુભવન્તિ ન સાક્ષાત્કુર્વન્તિ તથાગતજ્ઞાનમ્ । તતસ્તથાગતો ઽસઙ્ગેણ તથાગતજ્ઞાનેન સર્વધર્મધાતુસત્ત્વભવનાનિ વ્યવલોક્યાચાર્યસંજ્ઞી ભવતિ । અહો બત ઇમે સત્ત્વા યથાવત્ તથાગતજ્ઞાનં ન પ્રજાનન્તિ । તથાગતજ્ઞાનાનુપ્રવિષ્ટાશ્ચ । યન્ન્વહમેષા સત્ત્વાનામાર્યેણ માર્ગોપદેશેન સર્વસંજ્ઞાકૃતબન્ધનાપનયનં કુર્યા યથા સ્વયમેવાર્યમાર્ગબલાધાનેન મહતીં સંજ્ઞાગ્રન્થિં વિનિવર્ત્ય તથાગતજ્ઞાનં પ્રત્યભિજાનીરન્ । તથાગતસમતાં ચાનુપ્રાપ્નુયઃ । તે તથાગતમાર્ગોપદેશેન સર્વસંજ્ઞાકૃતબન્ધનાનિ વ્યપનયન્તિ । અપનીતેષુ ચ સર્વસંજ્ઞાકૃતબન્ધનેષુ તત્ તથાગતજ્ઞાનમ પ્રમાણં ભવતિ સર્વજગદુપજીવ્યમિતિ ।
તત્ર જિનક્રિયા યુગપત્સર્વત્ર સર્વકાલમનાભોગેનાવિકલ્પતો યથાશયેષુ યથાવૈનયિકેષુ સત્ત્વેષ્વક્ષૂણમનુગુણં પ્રવર્તત ઇત્યચિન્ત્યમેતત્ સ્થાનમ્ । યત આહ । સંક્ષેપમાત્રકેણાવતારણાર્થં સત્ત્વાનામપ્રમાણમપિ તથાગતકર્મ પ્રમાણતો નિર્દિષ્ટમ્ । અપિ તુ કુલપુત્ર યત્તથાગતસ્ય ભૂતં તથાગતકર્મ તદપ્રમાણમચિન્ત્યમવિજ્ઞેયં સર્વલોકેન । અનુદાહરણમક્ષરૈઃ । દુઃસંપાદં પરેભ્યઃ । અધિષ્ઠિતં સર્વબુદ્ધક્ષેત્રેષુ । સમતાનુગતં સર્વબુદ્ધૈઃ । સમતિક્રાન્તં સર્વાભોગક્રિયાભ્યઃ । નિર્વિકલ્પમાકાશસમતયા । નિર્નીતાકારણં ધર્મધાતુક્રિયયા । ઇતિ વિસ્તરેણ યાવદ્વિશુદ્ધવૈડૂર્યમણિદુષ્ટાન્તં કૃત્વા નિર્દિશતિ । તદનેન કુલપુત્ર પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમચિન્ત્યં તથાગતકર્મ સમતાનુગતં ચ સર્વતો ઽનવદ્યં ચ ત્રિરત્નવંશનુપચ્છેત્તૃ ચ । યત્રાચિન્ત્યે તથાગતકર્મણિ પ્રતિષ્ઠિતસ્તથાગત આકાશસ્વભાવતાં ચ કાયસ્ય ન વિજહાતિ ( ર્ગ્વ્ 25 ) સર્વબુદ્ધક્ષેત્રેષુ ચ દર્શનં દદાતિ । અનભિલાપ્યધર્મતાં ચ વાચો ન વિજહાતિ યથારુતવિજ્ઞપ્ત્યા ચ સત્ત્વેભ્યો ધર્મં દેશયતિ । સર્વચિત્તારમ્બણવિગતશ્ચ સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતાશયાંશ્ચ પ્રજાનાતિતિ ।
બોધ્યં બોધિસ્તદઙ્ગાનિ બોધનેતિ યથાક્રમમ્ ।
હેતુરેકં પદં ત્રીણિ પ્રત્યયસ્તદ્વિશુદ્ધયે

એષાં ખલ્વપિ ચતુર્ણામર્થપદાનાં સર્વજ્ઞેયસંગ્રહમુપાદાય પ્રથમં બોદ્ધવ્યપદં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદનુબોધો બોધિરિતિ દ્વિતીયં બોધિપદમ્ । બોધેરઙ્ગભૂતા બુદ્ધગુણા ઇતિ ત્રિતીયં બોધ્યઙ્ગપદમ્ । બોધ્યઙ્ગૈરેવ બોધનં પરેષામિતિ ચતુર્થ બોધનાપદમ્ । ઇતીમાનિ ચત્વારિ પદાન્યધિકૃત્ય હેતુપ્રત્યયભાવેન રત્નત્રયગોત્રવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્રૈષાં ચતુર્ણાં પદાનાં પ્રથમં લોકોત્તરધર્મવિજત્વાત્ પ્રત્યાત્મયોનિશોમનસિકારસંનિશ્રયેણ તદ્વિશુદ્ધિમુપાદાય ત્રિરત્નોત્પત્તિહેતુરનુગન્તવ્યઃ । ઇત્યેવમેકં પદં હેતુઃ । કથં ત્રીણિ પ્રત્યયઃ । તથાગતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય દશબલાદિભિર્બુદ્ધધર્મેર્દ્વાત્રિશદાકારં તથાગતકર્મ કુર્વન્ પરતો ઘોષસંનિશ્રયેણ તદ્વિશુદ્ધિમુપાદાય ત્રિરત્નોત્પત્તિપ્રત્યયો ઽનુગન્તવ્યઃ । ઇત્યેવં ત્રીણિ પ્રત્યયઃ । અતઃ પરમેષામેવ ચતુર્ણા પદાનામનુપૂર્વમવશિષ્ટેન ગ્રન્થેન વિસ્તરવિભાગનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર સમલાં તથતામધિકૃત્ય યદુક્તં સર્વસત્ત્વાસ્તથાગતગર્ભા ઇતિ તત્ કેનાર્થેન ।
( ર્ગ્વ્ 26 ) બુદ્ધજ્ઞાનાન્તર્ગમાત્ સત્ત્વરાશેસ્તન્નૈર્મલ્યસ્યાદ્વયત્વાત્ પ્રકૃત્યા ।
બૌદ્ધે ગોત્રે તત્ફલસ્યોપચારાદુક્તાઃ સર્વે દેહિનો બુદ્ધગર્ભાઃ

સંબુદ્ધકાયસ્ફરણાત્ તથતાવ્યતિભેદતઃ ।
ગોત્રતશ્ચ સદા સર્વે બુદ્ધગર્ભાઃ શરીરિણઃ

સમાસતસ્ત્રિવિધેનાર્થેન સદા સર્વસત્ત્વાસ્તથાગતગર્ભા ઇત્યુક્તં ભગવતા । યદુત સર્વસત્ત્વેષુ તથાગતધર્મકાયપરિસ્ફરણાર્થેન તથાગતતથતાવ્યતિભેદાર્થેન તથાગતગોત્રસંભવાર્થેન ચ । એષાં પુનસ્ત્રયાણામર્થપદાનામુતરત્ર તથાગતગર્ભસૂત્રાનુસારેણ નિર્દેશો ભવિષ્યતિ । પૂર્વતરં તુ યેનાર્થેન સર્વત્રાવિશેષેણ પ્રવચને સર્વાકારં તદર્થસૂચનં ભવતિ તદપ્યાધિકૃત્ય નિર્દેક્ષ્યામિ । ઉદ્દાનમ્ ।
સ્વભાવહેત્વો ફલકર્મયોગવૃત્તિષ્વવસ્થાસ્વથ સર્વગત્વે ।
સદાવિકારિત્વગુણેષ્વભેદે જ્ઞેયો ઽર્થસંધિઃ પરમાર્થધાતો

સમાસતો દશવિધમર્થમભિસંધાય પરમતત્ત્વજ્ઞાનાવિષયસ્ય તથાગતધાતોર્વ્યવસ્થાનમનુગન્તવ્યમ્ । દશવિધો ઽર્થઃ કતમઃ । તદ્યથા સ્વભાવાર્થો હેત્વર્થઃ ફલાર્થઃ કર્માર્થો યોગાર્થો વૃત્યર્થો ઽવસ્થાપ્રભેદાર્થઃ સર્વત્રગાર્થો ઽવિકારાર્થો ઽભેદાર્થશ્ચ । તત્ર સ્વભાવર્થં હેત્વર્થ ચારભ્ય શ્લોકઃ ।
સદા પ્રકૃત્યસંક્લિષ્ટઃ શુદ્ધરત્નામ્વરામ્બુવત્ ।
ધર્માધિમુક્ત્યધિપ્રજ્ઞાસમાધિકરુણાન્વયઃ

( ર્ગ્વ્ 27 ) તત્ર પૂર્વેણં શ્લોકાર્થેન કિં દર્શયતિ ।
પ્રભાવાનન્યથાભાવસ્નિગ્ધભાવસ્વભાવતઃ ।
ચિન્તામણિનભોવારિગુણસાધર્મ્યમેષુ હિ

ય એતે ત્રયો ઽત્ર પૂર્વમુદ્દિષ્ટા એષુ ત્રિષુ યથાસંખ્યમેવ સ્વલક્ષણં સામાન્યલક્ષણં ચારભ્ય તથાગતધાતોશ્ચિન્તામણિનભોવારિવિશુદ્ધિગુણસાધર્મ્યં વેદિતવ્યમ્ । તત્ર તથાગતધર્મકાયે તાવચ્ચિન્તિતાર્થસમુદ્ધયાદિ પ્રભાવસ્વભાવતાં સ્વલક્ષણમારભ્ય ચિન્તામણિરત્નસાધર્મ્યં વેદિતવ્યમ્ । તથતાયામનન્યથાભાવસ્વભાવતાં સ્વલક્ષણમારભ્યાકાશસાધર્મ્યં વેદિતવ્યમ્ । તથાગતગોત્રે સત્ત્વકરુણાસ્નિગ્ધસ્વભાવતાં સ્વલક્ષણમારભ્ય વારિસાધર્મ્ય વેદિતવ્યમ્ । સર્વેષાં ચાત્ર સદાત્યન્તપ્રકૃત્યનુપક્લિષ્ટતાં પ્રકૃતિપરિશુદ્ધિં સામાન્યલક્ષણામારભ્ય તદેવ ચિન્તામણિનભોવારિવિશુદ્ધિગુણસાધર્મ્યં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર પરેણ શ્લોકાર્ધેન કિં દર્શિતમ્ ।
ચતુર્ધાવરણં ધર્મપ્રતિભો ઽપ્યાત્મદર્શનમ્ ।
સંસારદુઃખભીરૂત્વં સત્ત્વાર્થં નિરપેક્ષતા

ઇચ્છન્તિકાનાં તીર્થ્યાનાં શ્રાવકાણાં સ્વયંભુવામ્ ।
અધિમુક્ત્યાતયો ધર્માશ્ચત્વારઃ શુદ્ધિહેતવઃ

સમાસત ઇમે ત્રિવિધાઃ સત્ત્વાઃ સત્ત્વરાશૌ સંવિદ્યન્તે । ભવાભિલાષિણો વિભવાભિલાષિણસ્તદુભયાનભિલાષિણશ્ચ । તત્ર ભવાભિલાષિણો દ્વિવિધા વેદિતવ્યાઃ । ( ર્ગ્વ્ 28 ) મોક્ષમાર્ગપ્રતિહતાશ અપરિનિર્વાણગોત્રકાઃ સત્ત્વા યે સંસારમેવેચ્છન્તિ ન નિર્વાણં તન્નિયતિપતિતાશ્ચેહધાર્મિકા એવ । તદેકત્યા મહાયાનધર્મવિદ્વિષો યાનધિકૃત્યતદુક્તં ભગવતા । નાહં તેષાં શાસ્તા ન તે મમ શ્રાવકાઃ । તાનહં શારિપુત્ર તમસસ્તમો ઽન્તરમન્ધકારાન્ મહાન્ધકારગામિનસ્તમોભૂયિષ્ઠા ઇતિ વદામિ ।
તત્ર વિભવાભિલાષિણો દ્વિવિધાઃ । અનુપાયપતિતા ઉપાયપતિતાશ્ચ । તત્રાનુપાયપતિતાઃ અપિ ત્રિવિધાઃ । ઇતોબાહ્યા બહુનાનાપ્રકારાશ્ચકપરિબ્રાજકનિગ્રન્થિપુત્રપ્રભૃતયો ઽન્યતીર્થ્યાઃ । ઇહધાર્મિકાશ્ચ તત્સભાગચરિતા એવ શ્રાદ્ધા અપિ દુર્ગૃહીતગ્રાહિણઃ । તે ચ પુનઃ કતમે । યદુત પુદ્ગલદૃષ્ટયશ્ચ પરમાર્થાનધિમુક્તા યાન્ પ્રતિ ભગવતા શૂન્યતાનધિમુક્તો નિર્વિશિષ્ટો ભવતિ તીર્થિકૈરિત્યુક્તમ્ । શૂન્યતાદૃષ્ટયશ્ચાભિમાનિકા યેષામિહ તદ્વિમોક્ષમુખે ઽપિ શૂન્યતાયાં માદ્યમાનાનાં શૂન્યતૈવ દૃષ્ટિર્ભવતિ યાનધિકૃત્યાહ । વરં ખલુ કાશ્યપ સુમેરુમાત્રા પુદ્ગલદૃષ્ટિર્ન ત્વેવાભિમાનિકસ્ય શૂન્યતાદૃષ્ટિરિતિ । તત્રોપાયપતિતા અપિ દ્વિવિધાઃ । શ્રાવકયાનીયાશ્ચ સમ્યક્ત્વનિયામમવક્રાન્તાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયાશ્ચ ।
તદુભયાનાભિલાષિણઃ પુનર્મહાયાનસંપ્રસ્થિતાઃ પરમતીક્ષ્ણેન્દ્રિયાઃ સત્ત્વા યે નાપિ સંસારમિચ્છન્તિ યથેચ્છન્તિકા નાનુપાયપતિતાસ્તીર્થિકાદિવન્ નાપ્યુપાયપતિતાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધવત્ । અપિ તુ સંસારનિર્વાણસમતાપત્તિ માર્ગપ્રતિપન્નાસ્તે ભવન્ત્યપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણાશયા નિરુપક્લિષ્ટસંસારગતપ્રયોગા દૃઢકરુણાધ્યાશયપ્રતિષ્ઠિતમૂલપરિશુદ્ધા ઇતિ ।
( ર્ગ્વ્ 29 ) તત્ર યે સત્ત્વા ભવાભિલાષિણ ઇચ્છન્તિકાસ્તન્નિયતિપતિતા ઇહધાર્મિકા એવોચ્યન્તે મિથ્યાત્વનિયતઃ સત્ત્વરાશિરિતિ । યે વિભવાભિલાષિણો ઽપ્યનુપાયપતિતા ઉચ્યન્તે ઽનિયતઃ સત્ત્વરાશિરિતિ । યે વિભવાભિલાષિણ ઉપાયપતિતાસ્તદુભયાનભિલાષિણશ્ચ સમતાપ્તિમાર્ગપ્રતિપન્નાસ્ત ઉચ્યત્તે સમ્યક્ત્વનિયતઃ સત્ત્વરાશિરિતિ । તત્ર મહાયાનસંપ્રસ્થિતાન્ સત્ત્વાનનાવરણગામિનઃ સ્થાપયિત્વા ય ઇતો ઽન્યે સત્ત્વાસ્તદ્યથા । ઇચ્છન્તિકાસ્તીર્થ્યાઃ શ્રાવકાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાશ્ચ । તેષામિમાનિ ચત્વાર્યાવરણાનિ તથાગતધાતોરનધિગમાયાસાક્ષાત્ક્રિયાયૈસંવર્તન્તે । કતમાનિ ચ ચત્વારિ । તદ્યથા મહાયાનધર્મપ્રતિઘ ઇચ્છન્તિકાનામાવરણ યસ્ય પ્રતિપક્ષો મહાયાનધર્માધિમુક્તિભાવના બોધિસત્ત્વાનામ્ । ધર્મેષ્વાત્મદર્શનમન્યતીર્થાનામાવરણં યસ્ય પ્રતિપક્ષઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના બોધિસત્ત્વાનામ્ । સંસારે દુઃખસંજ્ઞા દુઃખભીરુત્વ શ્રાવકયાનિકાનામવરણં યસ્ય પ્રતિપક્ષો ગગનગઞ્જાદિસમાધિભાવના બોધિસત્ત્વાનામ્ । સત્ત્વાર્થવિમુખતા સત્ત્વાર્થનિરપેક્ષતા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનામાવરણં યસ્ય પ્રતિપક્ષો મહાકરુણાભાવના બોધિસત્ત્વાનામિતિ ।
એતચ્ચતુર્વિધમાવરણમેષાં ચતુર્વિધાનાં સત્ત્વાનાં યસ્ય પ્રતિપક્ષાનિમાંશ્ચતુરો ઽધિમુક્ત્યાદીન્ ભાવયિત્વા બોધિસત્ત્વા નિરુત્તરાર્થધર્મકાયવિશુદ્ધિપરમતામધિગચ્છન્ત્યેભિશ્ચ વિશુદ્ધિસમુદાગમકારણૈશ્ચતુર્ભિરનુગતા ધર્મરાજપુત્રા ભવન્તિ તથાગતકુલે । કથમિતિ ।
બીજં યેષામગ્રયાનાધિમુક્તિર્માતા પ્રજ્ઞા બુદ્ધધર્મપ્રસૂત્યૈ ।
( ર્ગ્વ્ 30 ) ગર્ભસ્થાનં ધ્યાનસૌખ્યં કૃપોક્તા ધાત્રી પુત્રાસ્તે ઽનુજાતા મુનીનામ્

તત્ર ફલાર્થ કર્માર્થ ચારભ્ય શ્લોકઃ ।
શુભાત્મસુખનિત્યત્વગુણપારમિતા ફલમ્ ।
દુઃખનિર્વિચ્છમપ્રાપ્તિચ્છન્દપ્રનિધિકર્મકઃ

તત્ર પૂર્વેણ શ્લોકાર્ધેન કિં દર્શિતમ્ ।
ફલમેષાં સમાસેન ધર્મકાયે વિપર્યયાત્ ।
ચતુર્વિધવિપર્યાસપ્રતિપક્ષપ્રભાવિતમ્

ય એતે ઽધિમુક્ત્યાદયશ્ચત્વારો ધર્માસ્તથાગતધાતોર્વિશુદ્ધિહેતવ એષાં યથાસંખ્યમેવ સમાસતશ્ચતુર્વિધવિપર્યાસવિપર્યયપ્રતિપક્ષેણ ચતુરાકારા તથાગતધર્મકાયગુણપારમિતા ફલં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્ર યા રૂપાદિકે વસ્તુન્યનિત્યે નિત્યમિતિ સંજ્ઞા । દુઃખે સુખમિતિ । અનાત્મન્યાત્મેતિ । અશુભે શુભમિતિ સંજ્ઞા । અયમુચ્યતે ચતુર્વિધો વિપર્યાસઃ । એતદ્વિપર્યયેણ ચતુર્વિધ એવાવિપર્યાસો વેદિતવ્યઃ । કતમશ્ચતુર્વિધઃ । યા તસ્મિન્નેવ રૂપાદિકે વસ્તુન્યનિત્યસંજ્ઞા । દુઃખસંજ્ઞા । અનાત્મસંજ્ઞા । અશુભસંજ્ઞા । અયમુચ્યતે ચતુર્વિધવિપર્યાસવિપર્યયઃ । સ ખલ્વેષ નિત્યાદિલક્ષણં તથાગતધર્મકાયમધિકૃત્યેહ વિપર્યાસો ઽભિપ્રેતો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ ચતુરાકારા તથાગતધર્મકાયગુણપારમિતા વ્યવસ્થાપિતા । તદ્યથા નિત્યપારમિતા સુખપારમિતાત્મપારમિતા સુભપારમિતેતિ । એષ ચ ગ્રન્થો વિસ્તરેણ યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યઃ । વિપર્યસ્તા ભગવન્ સત્ત્વા ઉપાત્તેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ । તે ભવન્ત્યનિત્યે નિત્યસંજ્ઞિનઃ । દુઃખે સુખસંજ્ઞિનઃ । અનાત્મન્યાત્મસંજ્ઞિનઃ । અશુભે સુભસંજ્ઞિનઃ । સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા અપિ ભગવન્ શૂન્યતાજ્ઞાનેનાદૃષ્ટપૂર્વે સર્વજ્ઞજ્ઞાનવિષયે તથાગતધર્મકાયે ( ર્ગ્વ્ 31 ) વિપર્યસ્તાઃ । યે ભગવન્ સત્ત્વાઃ સ્યુર્ભગવતઃ પુત્રા ઔરસા નિત્યસંજ્ઞિન આત્મસંજ્ઞિનઃ સુખસંજ્ઞિનઃ શુભસંજ્ઞિનસ્તે ભગવન્ સત્ત્વાઃ સ્યુરવિપર્યસ્તાઃ । સ્યુસ્તે ભગવન્ સમ્યગ્દર્શિનઃ । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ । તથાગતધર્મકાય એવ ભગવન્ નિત્યપારમિતા સુખપારમિતા આત્મપારમિતા શુભપારમિતા । યે ભગવન્ સત્ત્વાસ્તથાગતધર્મકાયમેવં પશ્યન્તિ તે સમ્યક્ પશ્યન્તિ । યે સમ્યક પશ્યન્તિ તે ભગવતઃ પુત્રા ઔરસા ઇતિ વિસ્તરઃ ।
આસાં પુનશ્ચતસૃણાં તથાગતધર્મકાયગુણપારમિતાયાં હેત્વાનુપૂર્વ્યા પ્રતિલોમક્રમો વેદિતવ્યઃ । તત્ર મહાયાનધર્મપ્રતિહતાનામિચ્છન્તિકાનામશુચિસંસારાભિરતિવિપર્યયેણ બોધિસત્ત્વાનાં મહાયાનધર્માધિમુક્તિભાવનાયાઃ શુભપારમિતાધિગમઃ ફલં દ્રષ્ટવ્યમ્ । પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષ્વાત્મદર્શિનામન્યતીર્થ્યાનામસદાત્મગ્રહાભિરતિવિપર્યયેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાઃ પરમાત્મપારમિતાધિગમઃ ફલં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વે હ્યન્યતીર્થ્યા રૂપાદિકમતત્સ્વભાવં વસ્ત્વાત્મેત્યુપગતાઃ । તચ્ચૈષાં વસ્તુ યથાગ્રહમાત્મલક્ષણેન વિસંવાદિત્વાત્ સર્વકાલમનાત્મા । તથાગતઃ પુનર્યથાભૂતજ્ઞાનેન સર્વધર્મનૈરાત્મ્યપરપા રમભિપ્રાપ્તઃ । તચ્ચાસ્ય નૈરાત્મ્યમનાત્મલક્ષણેન યથાદર્શનમવિસંવાદિત્વાત્ સર્વકાલમાત્માભિપ્રેતો નૈરાત્મ્યંમેવાત્મનિ કૃત્વા । યથોક્તં સ્થિતો ઽસ્થાનયોગેનેતિ । સંસારદુઃખભીરૂણાં શ્રાવકયાનિકાનાં ( ર્ગ્વ્ 32 ) સંસારદુઃખોપશમમાત્રાભિરતિવિપર્યયેણ ગગનગઞ્જાદિસમાધિભવનાયાઃ સર્વલૌકિકલોકોત્તરસુખપારમિતાધિગમઃ ફલં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સત્ત્વાર્થનિરપેક્ષાણાં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયાનાયમસંસર્ગવિહારાભિરતિવિષપર્યયેણ મહાકરુણાભાવનાયાઃ સતતસમિતમા સંસારાત્ સત્ત્વાર્થફલિગોધપરિશુદ્ધત્વાન્ નિત્યપારમિતાધિગમઃ ફલં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇત્યેતાસાં ચતસૃણામધિમુક્તિપ્રજ્ઞાસમાધિકરુણાભાવનાનાં યથાસંખ્યમેવ ચતુરાકારં તથાગતધર્મકાયે શુભાત્મસુખનિત્યત્વગુણાપારમિતાખ્યં ફલં નિર્વર્ત્યતે બોધિસત્ત્વાનામ્ । આભિશ્ચ તથાગતો ધર્મધાતુપરમ આકાશધાતુપર્યવસાનો ઽપરાન્તકોટીનિષ્ઠ ઇત્યુચ્યતે । મહાયાનપરમધર્માધિમુક્તિભાવનાયા હિ તથાગતો ઽત્યન્તશુભધર્મધાતુપરમતાધિગમાદ્ધર્મધાતુપરમઃ સંવૃત્તઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનયાકાશોપમસત્ત્વભાજનલોકનૈરાત્મ્યનિષ્ઠાગમનાદ્ ગગનગઞ્જાદિસમાધિભાવનયા ચ સર્વત્ર પરમધર્મેશ્વર્યવિભુત્વસંદર્શનાદાકાશધાતુપર્યવસાનઃ । મહાકરુણાભાવનયા સર્વસત્ત્વેષ્વપર્યન્તકાલકારુણિકતામુપાદાયાપરાન્તકોટિનિષ્ઠ ઇતિ ।
આસાં પુનશ્ચતસૃણાં તથાગતધર્મકાયગુણપારમિતાનામધિગમાયાનાસ્રવધાતુસ્થિતાનામપ્યર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વશિતાપ્રાપ્તાનાં ચ બોધિસત્ત્વાનામિમે ચત્વારઃ પરિપન્થા ભવન્તિ । તદ્યથા પ્રત્યયલક્ષણં હેતુલક્ષણં સંભવલક્ષણં વિભવલક્ષણમિતિ । તત્ર પ્રત્યયલક્ષણમવિદ્યાવાસભૂમિરવિદ્યેવ સંસ્કારાણામ્ । હેતુલક્ષણમવિદ્યાવાસભૂમિપ્રત્યયમેવ સંસ્કારવદનાસ્રવં કર્મ । સંભવલક્ષણમવિદ્યાવાસભૂમિપ્રત્યયાનાસ્રવકર્મહેતુકી ચ ત્રિવિધા મનોમયાત્મભાવનિર્વૃત્તિશ્ચતુરુપાદાનપ્રત્યયા ( ર્ગ્વ્ 33 ) સાસ્રવકર્મહેતુકીવ ત્રિભવાભિનિર્વૃત્તિઃ । વિભવલક્ષણં ત્રિવિધમનોમયાત્મભાવનિર્વૃત્તિપ્રત્યયા જાતિપ્રત્યયમિવ જરામરણમચિન્ત્યા પારિણામિકી ચ્યુતિરિતિ ।
તત્ર સર્વોપક્લેશસંનિશ્રયભૂતાયા અવિદ્યાવાસભૂમેરપ્રહીણાત્વાદર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા વશિતાપ્રાપ્તાશ્ચ બોધિસત્ત્વાઃ સર્વક્લેશમલદૌર્ગન્ધ્યવાસનાપકર્ષપર્યન્તશુભપારમિતાં નાધિગચ્છન્તિ । તામેવ ચાવિ દ્યાવાસભૂમિં પ્રતીત્ય સૂક્ષ્મનિમિત્તપ્રપઞ્ચસમુદાચારયોગાદત્યન્તમનભિસંસ્કારમાત્મપારમિતાં નાધિગચ્છન્તિ । તાં ચાવિદ્યાવાસભૂમિમવિદ્યાવાસભૂમિપ્રત્યયં ચ સૂક્ષ્મનિમિત્તપ્રપઞ્ચસમુદાચારસમુત્થાપિતમનાસ્રવં કર્મ પ્રતીત્ય મનોમયસ્કન્ધસમુદયાત્ તન્નિરોધમત્યન્તસુખપારમિતાં નાધિગચ્છન્તિ । યાવચ્ચ નિરયશેષક્લેશકર્મજન્મસંક્લેશનિરોધસમુદ્ભૂતં તથાગતધાતું ન સાક્ષાત્કુર્વન્તિ તાવદચિન્ત્યપારિણામિક્યાશ્ચ્યુ તેરવિગમાદત્યન્તાનન્યથાભાવાં નિત્યપારમિતાં નાધિગચ્છન્તિ । તત્ર ક્લેશસંક્લેશવદવિદ્યાવાસભૂમિઃ । કર્મસંક્લેશવદનાસ્રવકર્માભિસંસ્કારઃ । જન્મસંક્લેશવત્ ત્રિવિધા મનોમયાત્મભાવનિર્વૃત્તિરચિન્ત્યપારિણામિકી ચ ચ્યુતિરિતિ ।
એષ ચ ગ્રન્થો વિસ્તરેણ યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યઃ । સ્યાદ્યથાપિ નામ ભગવન્નુપાદાનપ્રત્યયાઃ સાસ્રવકર્મહેતુકાસ્ત્રયો ભવાઃ સંભવન્તિ । એવમેવ ભગવન્નવિદ્યાવાસભૂમિપ્રત્યયા ( ર્ગ્વ્ 34 ) અનાસ્રવકર્મહેતુકા અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વશિતાપ્રાપ્તાનાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં મનોમયાસ્ત્રયઃ કાયાઃ સંભવન્તિ । આસુ ભગવન્ તિસૃષુ ભૂમિપ્વેષાં ત્રયાણાં મનોમયાનાં કાયાનાં સંભવાયાનાસ્રવસ્ય ચ કર્મણો ઽભિનિર્વૃત્તયે પ્રત્યયોભવત્યવિદ્યાવાસભૂમિરિતિ વિસ્તરઃ । યત એતેષુ ત્રિષુ મનોમયેષ્વર્હત્પ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વકાયેષુ સુભાત્મસુખનિત્યત્વગુણપારમિતા ન સંવિદ્યન્તે તસ્માત્ તથાગતધર્મકાય એવ નિત્યપારમિતા સુખપારમિતાત્મપારમિતા શુભપારમિતેત્યુકતમ્ ।
સ હિ પ્રકૃતિશુદ્ધત્વાદ્વાસનાપગમાચ્છુચિઃ
પરમાત્માત્મનૈરાત્મ્યપ્રપઞ્ચક્ષયશાન્તિતઃ

સુખો મનોમયસ્કન્ધતદ્ધેતુવિનિવૃત્તિતઃ ।
નિત્યઃ સંસારનિર્વાણસમતાપ્રતિવેધતઃ

સમસતો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં તથાગતધર્મકાયે શુભપારમિતા વેદિતવ્યા । પ્રકૃતિપરિશુદ્ધ્યા સામાન્યલક્ષણેન । વૈમલ્યપરિશુદ્ધ્યા વિશેષલક્ષણેન । દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામાત્મપારમિતા વેદિતવ્યા । તીર્થિકાન્તવિવર્જનતયા ચાત્મપ્રપઞ્ચવિગમાચ્છ્રાવકાન્તવિવર્જનતયા ચ નૈરાત્મ્યપ્રપઞ્ચવિગમાત્ । દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં સુખપારમિતાં વેદિતવ્યા । સર્વાકારદુઃખસમુદયપ્રહાણતશ્ચ વાસનાનુસંધિસમુદ્ઘાતાત્ સર્વાકારદુઃખનિરોધસાક્ષાત્કરણતશ્ચ મનોમયસ્કન્ધનિરોધસાક્ષાત્કારણાત્ । દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં નિત્યપારમિતા વેદિતવ્યા । અનિત્યસંસારાનપકર્ષણાત શ્ચોચ્છેદાન્તા પતનાન્ નિત્યનિર્વાણસમારોપણતશ્ચ શાશ્વતાન્તાપતનાત્ । યથોક્તમ્ । અનીત્યાઃ સંસ્કારા ઇતિ ચેદ્ ભગવન્ પશ્યેત સાસ્ય સ્યાદુચ્છેદદૃષ્ટિઃ । ( ર્ગ્વ્ 35 ) સાસ્ય સ્યાન્ન સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । નિત્યં નિર્વાણમિતિ ચેદ્ ભગવન્ પશ્યેત સાસ્ય સ્યાચ્છાશ્વતદૃષ્ટિઃ । સાસ્ય સ્યાન્ન સમ્યગ્દૃષ્ટિરિતિ ।
તદનેન ધર્મધાતુનયમુખેન પરમાર્થતઃ સંસાર એવ નિર્વાણમિત્યુક્તમ્ । ઉભયથાવિકલ્પનાપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણસાક્ષાત્કરણતઃ । અપિ ખલુ દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામવિશેષેણ સર્વસત્ત્વાનામાસન્નદૂરીભાવવિગમાદપ્રતિષ્ઠિતપદપ્રાપ્તિમાત્રપરિદીપના ભવતિ । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્ । ઇહ બોધિસત્ત્વો ઽવિશેષેણ સર્વસત્ત્વાનાં નાસન્નીભવતિ પ્રજ્ઞયાશેષતૃષ્ણાનુશયપ્રહાણાત્ । ન દૂરીભવતિ મહાકરુણયા તદપરિત્યાગાદિતિ । અયમુપાયો ઽપ્રતિષ્ઠિતસ્વભાવાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરનુપ્રાપ્તયે । પ્રજ્ઞયા હિ બોધિસત્ત્વો ઽશેષતૃષ્ણાનુશયપ્રહાણાદાત્મહિતાય નિર્વાણગતાધ્યાશયઃ સંસારે ન પ્રતિષ્ઠતે ઽપરિનિર્વાણગોત્રવત્ । મહાકરુણયા દુઃખિતસત્ત્વાપરિત્યાગાત્ પરિહીતાય સંસારગતપ્રયોગો નિર્વાણે ન પ્રતિષ્ઠતે શમૈકયાનગોત્રવત્ । એવમિદં ધર્મદ્વયમનુત્તરાયા બોધેર્મૂલં પ્રતિષ્ઠાનમિતિ ।
છિત્ત્વા સ્નેહં પ્રજ્ઞયાત્મન્યશેષં સત્ત્વસ્નેહાન્ નૈતિ શાન્તિં કૃપાવાન્ ।
નિઃશ્રિત્યૈવં ધીકૃપે બોધ્યુપાયૌ નોપૈત્યાર્યઃ સંવૃતિં નિર્વૃતિં વા

તત્ર પુર્વાધિકૃતં કર્માર્થમારભ્ય પરેણ શ્લોકાર્ધેન કિં દર્શિતમ્ ।
બુદ્ધધાતુઃ સચેન્ન સ્યાન્નિર્વિદ્દુઃખે ઽપિ નો ભવેત્ ।
નેચ્છા ન પ્રાર્થના નાપિ પ્રાણિધિર્નિવૃતૌ ભવેત્

( ર્ગ્વ્ 36 ) તથા ચોક્તમ્ । તથાગતગર્ભશ્ચેદ્ભગવન્ન સ્યાન્ન સ્યાદ્દુઃખે ઽપિ નિર્વિન્ન નિર્વાણ ઇચ્છા વા પ્રાર્થના વા પ્રણિધિર્વેતિ । તત્ર સમાસતો બુદ્ધધાતુવિશુદ્ધિગોત્રં મિથ્યાત્વનિયતાનામપિ સત્ત્વાનાં દ્વિવિધકાર્યપ્રત્યુપસ્થાપનં ભવતિ । સંસારે ચ દુઃખદોષદર્શનનિઃશ્રયેણ નિર્વિદમુત્પાદયતિ । નિર્વાણે સુખનુશંસદર્શનનિઃશ્રયેણ ચ્છન્દં જનયતિ । ઇચ્છાં પ્રાર્થનાં પ્રણિધિમિતિ । ઇચ્છાભિલષિતાર્થપ્રાપ્તાવસંકોચઃ । પ્રાર્થનાભિલષિતાર્થપ્રાપ્ત્યુપાયપરિમાર્ગણા । પ્રણિધિર્યાભિલષિતાર્થે ચેતના ચિત્તાભિસંસ્કારઃ ।
ભવનિર્વાણતદ્દુઃખસુખદોષગુણેક્ષણમ્ ।
ગોત્રે સતિ ભવત્યેતદગોત્રાણાં ન વિદ્યતે

યદપિ તત્ સંસારે ચ દુઃખદોષદર્શનં ભવતિ નિર્વાણે ચ સુખાનુશંસદર્શનમેતદપિ શુક્લાંશસ્ય પુદ્ગલસ્ય ગોત્રે સતિ ભવતિ નાહેતુકં નાપ્રત્યયમિતિ । યદિ હિ તદ્ગોત્રમન્તરેણ સ્યાદહેતુકમપ્રત્યયં પાપસમુચ્છેદયોગેન તદિચ્છાન્તિકાનામપ્યપરિનિર્વાણગોત્રાણાં સ્યાત્ । ન ચ ભવતિ તાવદ્યાવદાગન્તુકમલવિશુદ્ધિગોત્રં ત્રયાણામન્યતમધર્માધિમુક્તિં ન સ મુદાનયતિ સત્પુરુષસંસર્ગાદિચતુઃશુક્લસમવધાનયોગેન ।
યત્ર હ્યાહ । તત્ર પશ્ચાદન્તશો મિથ્યાત્વનિયતસંતાનાનામપિ સત્ત્વાનાં કાયેષુ તથાગતસૂર્યમણ્ડલરશ્મયો નિપતન્તિ * * * અનાગતહેતુસંજનનતયા ( ર્ગ્વ્ 37 ) સંવર્ધયન્તિ ચ કુશલૈર્ધર્મેરિતિ । યત્પુનરિદમુક્તમિચ્છન્તિકો ઽત્યન્તમપરિનિર્વાણધર્મેતિ તન્ મહાયાનધર્મપ્રતિઘ ઇચ્છન્તિકત્વે હેતુરિતિ મહાયાનધર્મપ્રતિઘનિવર્તનાર્થમુક્તં કાલાન્તરાભિપ્રાયેણ । ન ખલુ કશ્ચિત્પ્રકૃતિવિશુદ્ધગોત્રસંભવાદત્યન્તાવિશુદ્ધિધર્મા ભવિતુમર્હસિ । યસ્માદવિશેષેણ પુનર્ભગવતા સર્વસત્ત્વેષુ વિશુદ્ધિભવ્યતાં સંધાયોક્તમ્ ।
અનાદિભૂતો ઽપિ હિ ચાવસાનિકઃ સ્વભાવશુદ્ધો ધ્રુવધર્મસંહિતઃ ।
અનાદિકોશૈર્બહિર્વૃતો ન દૃશ્યતે સુવર્ણબિમ્બં પરિચ્છાદિતં યથા ॥
તત્ર યોગાર્થમારભ્ય શ્લોકઃ । મહોદધિરિવામેયગુણરત્નાક્ષયાકરઃ ।
પ્રદીપવદનિર્ભાગગુણયુક્તસ્વભાવતઃ

તત્ર પૂર્વેણ શ્લોકાર્થેન કિ દર્શિતમ્ ।
ધર્મકાયજિનજ્ઞાનકરુણાધાતુસંગ્રહાત્ ।
પાત્રરત્નામ્બુભિઃ સામ્યમુધેરસ્ય દર્શિતમ્

ત્રયાણાં સ્થાનાનાં યથાસંખ્યમેવ ત્રિવિધેન મહાસમુદ્રસાધર્મ્યેણ તથાગતધાતોર્હેતુસમન્વાગમમધિકૃત્ય યોગાર્થો વેદિતવ્યઃ । કતમાનિ ત્રીણિ સ્થાનાનિ । તદ્યથા ધર્મકાયવિશુદ્ધિહેતુઃ । બુદ્ધજ્ઞાનસમુદાગમહેતુઃ । તથાગતમહાકરુણાવૃત્તિહેતુરિતિ । ( ર્ગ્વ્ 38 ) તત્ર ધર્મકાયવિશુદ્ધિહેતુર્મહાયાનાધિમુક્તિભાવના દ્રષ્ટવ્યા । બુદ્ધજ્ઞાનસમુદાગમહેતુઃ પ્રજ્ઞાસમાધિમુખભવના । તથાગતમહાકરુણાપ્રવૃત્તિહેતુર્બોધિસત્ત્વકરુણાભાવનેતિ । તત્ર મહાયાનાધિમુક્તિભાવનાયા ભાજનસાધર્મ્યં તસ્યામપરિમેયાક્ષયપ્રજ્ઞાસમાધિરત્નકરુણાવારિસમવસરણાત્ । પ્રજ્ઞાસમાધિમુખભાવનાયા રત્નાસાધર્મ્યં તસ્ય નિર્વિકલ્પત્વાદચિન્ત્યપ્રભાવગુણયોગાચ્ચ । બોધિસત્ત્વકરુણાભાવનાયા વારિસાધર્મ્યં તસ્યાઃ સર્વજગતિ પરમસ્નિગ્ધભાવૈકરસલક્ષણપ્રયોગાદિતિ । એષાં ત્રયાણાં ધર્માણામનેન ત્રિવિધેન હેતુના તત્સંબદ્ધઃસમન્વાગમો યોગ ઇત્યુચ્યતે ।
તત્રાપરેણ શ્લોકાર્ધેન કિં દર્શયતિ ।
અભિજ્ઞાજ્ઞાનવૈમલ્યતથતાવ્યતિરેકતઃ ।
દીપાલોકોષ્ણવર્ણસ્ય સાધર્મ્યં વિમલાશ્રયે

ત્રયાણાં સ્થાનાનાં યથાસંખ્યમેવ ત્રિવિધેન દીપસાધર્મ્યેણ તથાગતધાતોઃ ફલસમન્વાગમમધિકૃત્ય યોગાર્થો વેદિતવ્યઃ । કતમનિ ત્રીણિ સ્થાનાનિ । તદ્યથા । અભિજ્ઞા આસ્રવક્ષયજ્ઞાનમાસ્રવક્ષયશ્ચેતિ । તત્ર પઞ્ચાનામભિજ્ઞાનાં જ્વાલાસાધર્મ્યં તાસામર્થાનુભવજ્ઞાનવિપક્ષાન્ધકારવિધમનપ્રત્યુપસ્થાનલક્ષણત્વાત્ । આસ્રવક્ષયજ્ઞાનસ્યોષ્ણસાધર્મ્ય તસ્ય નિરવશેષકર્મક્લેશેન્ધનદહનપ્રત્યુપસ્થાનલક્ષણત્વાત્ । આશ્રયપરિવૃત્તેરાસ્રવક્ષયસ્ય વર્ણસાધર્મ્ય તસ્યાત્યન્તવિમલવિશુદ્ધપ્રભાસ્વરલક્ષણત્વાત્ । ( ર્ગ્વ્ 39 ) તત્ર વિમલઃ ક્લેશાવરણપ્રહાણાત્ । વિશુદ્ધો જ્ઞેયાવરણપ્રહાણાત્ । પ્રભાસ્વરસ્તદુભયાગન્તુકતાપ્રકૃતિતઃ । ઇત્યેષાં સમાસતઃ સપ્તાનામભિજ્ઞાજ્ઞાનપ્રહાણસંગૃહીતાનામશૈક્ષસાન્તાનિકાનાં ધર્માણામનાસ્રવધાતાવન્યોન્યમવિનિર્ભગત્વમપૃથગ્ભાવો ધર્મધાતુસમન્વાગમો યોગ ઇત્યુચ્યતે । એષ ચ યોગાર્થમારભ્ય પ્રદીપદૃષ્ટાન્તો વિસ્તરેણ યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યઃ । તદ્યથા શારિપુત્ર પ્રદીપઃ । અવિનિર્ભગધર્મા । અવિનિર્મુક્તગુણઃ । યદુત આલોકોષ્ણવર્ણતાભિઃ । મણિર્વાલોકવર્ણસંસ્થાનૈઃ । એવમેવ શારિપુત્ર તથગતનિર્દિષ્ટો ધર્મકાયો ઽવિનિર્ભાગધર્માવિનિર્મુક્તજ્ઞાનગુણો યદુત ગઙ્ગાનદીવાલિકાવ્યતિવૃત્તૈસ્તથાગતધર્મૈરિતિ ।
તત્ર વૃત્ત્યર્થમારભ્ય શ્લોકઃ ।
પૃથગ્જનાર્યસંબુદ્ધતથતાવ્યતિરેકતઃ ।
સત્ત્વેષુ જિગર્ભો ઽયં દેશિતસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

અનેન કિં દર્શિતમ્ ।
પૃથગ્જના વિપર્યસ્તા દૃષ્ટસત્યા વિપર્યયાત્ ।
યથાવદવિપર્યસ્તા નિષ્પ્રપઞ્ચાસ્તથાગતાઃ

યદિદં તથાગતધાતોઃ સર્વધર્મતથતાવિશુદ્ધિસામાન્યલક્ષણમુપદિષ્ટં પ્રજ્ઞાપારમિતાદિષુ નિર્વિકલ્પજ્ઞાનમુખાવવાદમારભ્ય બોધિસત્ત્વાનામસ્મિન્ સમાસતસ્ત્રયાણાં પુદ્ગલાનાં પૃથગ્જનસ્યાતત્ત્વદર્શિન આર્યસ્ય તત્ત્વદર્શિનો વિશુદ્ધિનિષ્ઠાગતસ્ય તથાગતસ્ય ત્રિધા ભિન્ના પ્રવૃત્તિર્વેદિતવ્યા । યદુત વિપર્યસ્તાવિપર્યસ્તા ( ર્ગ્વ્ 40 ) સમ્યગવિપર્યસ્તા નિષ્પ્રપઞ્ચા ચ યથાક્રમમ્ । તત્ર વિપર્યસ્તા સંજ્ઞાચિત્તદૃષ્ટિવિપર્યાસાદ્ વાલાનામ્ । અવિપર્યસ્તા વિપર્યયેણ તત્પ્રહાણાદાર્યાણામ્ । સમ્યગવિપર્યસ્તા નિષ્પ્રપઞ્ચા ચ સવાસનક્લેશજ્ઞેયાવરણસમુદ્ઘાતાત્ સમ્યક્સમ્બુદ્ધાનામ્ ।
અતઃ પરમેતમેવ વૃત્ત્યર્થમારભ્ય તદન્યે ચત્વારો ઽર્થાઃ પ્રભેદનિર્દેશાદેવ વેદિતવ્યાઃ । તત્રૈષાં ત્રયાણાં પુદ્ગલાનામવસ્થાપ્રભેદાર્થમારભ્ય શ્લોકઃ ।
અશુદ્ધો ઽશુદ્ધશુદ્ધો ઽથ સુવિશુદ્ધો યથાક્રમમ્ ।
સત્ત્વધાતુરિતિ પ્રોક્તો બોધિસત્ત્વસ્તથાગતઃ

અનેન કિં દર્શિતમ્ ।
સ્વભાવાદિભિરિત્યેભિઃ ષડ્ભિરર્થેઃ સમાસતઃ ।
ધાતુસ્તિસૃષ્વવસ્થાસુ વિદિતો નામભિસ્ત્રિભિઃ

ઇતિ યે કેચિદનાસ્રવધાતુનિર્દેશા નાનાધર્મપર્યાયમુખેષુ ભગવતા વિસ્તરેણ નિર્દિષ્ટાઃ સર્વેત એભિરેવ સમાસતઃ ષડ્ભિઃ સ્વભાવહેતુફલકર્મયોગવૃત્ત્યર્થઃ સંગૃહીતાસ્તિસૃષ્વવસ્થાસુ યથાક્રમં ત્રિનામનિર્દેશતો નિર્દિષ્ટા વેદિતવ્યાઃ । યદુતાશુદ્ધાવસ્થાયાં સત્ત્વધાતુરિતિ । અશુદ્ધશુદ્ધાવસ્થાયાં બોધિસત્ત્વ ઇતિ । સુવિશુદ્ધાવસ્થાયાં તથાગત ઇતિ । યથોક્તં ભગવતા । અયમેવ શારિપુત્ર ધર્મકાયો ઽપર્યન્તક્લેશકોશકોટિગૂઢઃ । સંસારસ્ત્રોતસા ઉહ્મમાનો ઽનવરાગ્રસંસારગતિચ્યુત્યુપપત્તિષુ સંચરન્ સત્ત્વધાતુરિત્યુચ્યતે । સ એવ શારિપુત્ર ધર્મકાયઃ સંસારસ્ત્રોતોદુઃખનિર્વિષ્ણો વિરક્તઃ સર્વકામવિષયેભ્યો દશપારમિતાન્તર્ગતૈશ્ચતુરશીત્યા ( ર્ગ્વ્ 41 ) ધર્મસ્કન્ધસહસ્રૈર્બોધાય ચર્યા ચરન્ બોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । સ એવ પુનઃ શારિપુત્ર ધર્મકાયઃ સર્વક્લેશકોશપરિમુક્તઃ સર્વદુઃખતિક્રાન્તઃ સર્વોપક્લેશમલાપગતઃ શુદ્ધો વિશુદ્ધઃ પરમપરિશુદ્ધધર્મતાયાં સ્થિતઃ સર્વસત્ત્વાલોકનીયાં ભૂમિમારૂઢઃ સર્વસ્યાં જ્ઞેયભૂમાવદ્વિતીયં પૌરુષં સ્થામ પ્રાપ્તો ઽનાવરણધર્માપ્રતિહતસર્વધર્મૈશ્વર્યબલતામધિગતસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે ।
તાસ્તેવ તિસૃષ્વવસ્થાસુ તથાગતધાતોઃ સર્વત્રગાર્થમારભ્ય શ્લોકઃ ।
સર્વત્રાનુગતં યદ્વન્નિર્વિકલ્પાત્મકં નભઃ ।
ચિત્તપ્રકૃતિવૈમલ્યધાતુઃ સર્વત્રગસ્તથા

અનેન કિં દર્શિતમ્ ।
તદ્દોષગુણનિષ્ઠાસુ વ્યાપિ સામાન્યલક્ષણમ્ ।
હીનમધ્યવિશિષ્ટેષુ વ્યોમ રૂપગતેષ્વિવ

યાસૌ પૃથગ્જનાર્યસંબુદ્ધાનામવિકલ્પચિત્તપ્રકૃતિઃ સા તિસૃષ્વવસ્થાસુ યથાક્રમં દોષેષ્વપિ ગુણેષ્વપિ ગુણવિશુદ્ધિનિષ્ઠાયામપિ સામાન્યલક્ષણત્વાદાકાશમિવ મૃદ્રજતસુવર્ણભાજનેષ્વનુગતાનુપ્રવિષ્ટા સમા નિર્વિશિષ્ટા પ્રાપ્તા સર્વકાલમ્ । અત એવાવસ્થાનિર્દેશાનન્તરમાહ । તસ્માચ્છારિપુત્ર નાન્યઃ સત્ત્વધાતુર્નાન્યો ધર્મકાયઃ । સત્ત્વધાતુરેવ ધર્મકાયઃ । ધર્મકાય એવ સત્ત્વધાતુઃ । અદ્વયમેતદર્થેન । વ્યઞ્જનમાત્રભેદ ઇતિ
એતાસ્તેવ તિસૃષ્વવસ્થાસુ તથાગતધાતોઃ સર્વત્રગસ્યાપિ તત્સંક્લેશવ્યવદાનાભ્યામવિકારાર્થમારભ્ય ચતુર્દશ શ્લોકાઃ । અયં ચ તેષાં પિણ્ડાર્થો વેદિતવ્યઃ ।
દોષાગન્તુકતાયોગાદ્ ગુણપ્રકૃતિયોગતઃ ।
યથા પૂર્વં તથા પશ્ચાદવિકારિત્વધર્મતા

( ર્ગ્વ્ 42 ) દ્વાદશભિરેકેન ચ શ્લોકેન યથાક્રમમશુદ્ધાવસ્થાયામશુદ્ધશુદ્ધાવસ્થાયાં ચ ક્લેશોપક્લેશદોષયોરાગન્તુકયોગાંચ્ચતુર્દશમેન શ્લોકેન સુવિશુદ્ધાવસ્થાયાં ગઙ્ગાનદીવાલુકાવ્યતિવૃત્તૈરવિનિર્ભાગૈરમુક્તશિરચિન્ત્યૈર્બુદ્ધગુણૈઃ પ્રકૃતિયોગાદાકાશધાતોરિવ પૌર્વાપર્યેણ તથાગતધાતોરત્યન્તાવિકારધર્મતા પરિદીપિતા । તત્રાશુદ્ધાવસ્થાયામવિકારાર્થમારભ્ય કતમે દ્વાદશ શ્લોકાઃ
યથાસર્વગતં સૌક્ષ્મ્યાદાકાશં નોપલિપ્યતે ।
સર્વત્રાવસ્થિતઃ સત્ત્વે તથાયં નોપલિપ્યતે

યથા સર્વત્ર લોકાનામાકાશ ઉબયવ્યયઃ ।
તથૈવાસંસ્કૃતે ધાતાવિન્દ્રિયાણાં વ્યયોદયઃ

યથા નાગ્નિભિરાકાશં દગ્ધપૂર્વં કદાચન ।
તથા ન પ્રદહત્યેનં મૃત્યુવ્યાધિજરાગ્નયઃ

પૃથિવ્યમ્બૌ જલં વાયૌ વાયુર્વ્યોમ્નિ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અપ્રતિષ્ઠિતમાકાશં વાય્વમ્બુક્ષિતિધાતુષુ

સ્કન્ધધાત્વિન્દ્રિયં તદ્વત્કર્મક્લેશપ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
કર્મક્લેશાઃ સદાયોનિમનસ્કારપ્રતિષ્ઠિતાઃ

અયોનિશોમનસ્કારશ્ચિત્તશુદ્ધિપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સર્વધર્મેષુ ચિત્તસ્ય પ્રકૃતિસ્ત્વપ્રતિષ્ઠિતા

પૃથિવીધાતુવજ્જ્ઞેયાઃ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ।
અબ્ધાતુસદૃશા જ્ઞેયાઃ કર્મક્લેશાઃ શરીરિણામ્

( ર્ગ્વ્ 43 ) અયોનિશોમનસ્કારો વિજ્ઞેયો વાયુધાતુવત્ ।
તદમૂલાપ્રતિષ્ઠાના પ્રકૃતિર્વ્યોમધાતુવત્

ચિત્તપ્રકૃતિમાલીનાયોનિશો મનસઃ કૃતિઃ ।
અયોનિશોમનસ્કારપ્રભવે ક્લેશકર્મણી

કર્મક્લેશામ્બુસંભૂતાઃ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે તત્સંવર્તવિવર્તવત્

ન હેતુઃ પ્રત્યયો નાપિ ન સામગ્રી ન ચોદયઃ ।
ન વ્યયો ન સ્થિતિશ્ચિત્તપ્રકૃતેર્વ્યોમધાતુવત્

ચિત્તસ્ય યાસૌ પ્રકૃતિઃ પ્રભાસ્વરા ન જાતુ સા દ્યૌરિવ યાતિ વિક્રિયામ્ ।
આગન્તુકૈ રાગમલાદિભિસ્ત્વસા - - વુપૈતિ સંક્લેશમભૂતકલ્પજૈઃ

કથમનેનાકાશદૃષ્ટાન્તેન તથાગતધાતોરશુદ્ધાવસ્થાયામવિકારધર્મતા પરિદીપિતા ।
તદુચ્યતે ।
નાભિનિર્વર્તયત્યેનં કર્મક્લેશામ્બુસંચયઃ
ન નિર્દહત્યુદીર્ણો ઽપિ મૃત્યુવ્યાધિજરાનલઃ

( ર્ગ્વ્ 44 ) યદ્વદયોનિશોમનસ્કારવાતમણ્ડલસંભૂત કર્મક્લેશોદકરાશિં પ્રતીત્ય સ્કન્ધધાત્વાયતનલોકનિર્વૃત્ત્યા ચિત્તપ્રકૃતિવ્યોમધાતોર્વિવર્તો ન ભવતિ । તદ્વદયોનિશોમનસ્કારકર્મક્લેશવાય્વપ્સ્કન્ધપ્રતિષ્ઠિતસ્ય સ્કન્ધધાત્વાયતનલોકસ્યાસ્તંગમાય મૃત્યુવ્યાધિજરાગ્નિસ્કન્ધસમુદયાદપિ તદસંવર્તો વેદિતવ્યઃ । ઇત્યેવમશુદ્ધાવસ્થાયાં ભાજનલોકવદશેષક્લેશકર્મજન્મસંક્લેશસમુદયાસ્તગમંઽપ્યાકાશવદસંસ્કૃતસ્ય તથાગતધાતોરનુત્પાદાનિરોધાદત્યન્તમવિકારધર્મતા પરિદીપિતા । એષ ચ પ્રકૃતિવિશુદ્ધિમુખં ધર્માલોકમુખમારભ્યાકાશદૃષ્ટાન્તો વિસ્તરેણ યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યઃ । કવિર્માર્ષા ક્લેશાઃ । આલોકો વિશુદ્ધિઃ । દુર્બલાઃ ક્લેશાઃ । બલવતી વિપશ્યના । આગન્તુકાઃ ક્લેશાઃ । મૂલવિશુદ્ધા પ્રકૃતિઃ । પરિકલ્પાઃ ક્લેશાઃ । અપરિકલ્પા પ્રકૃતિઃ । તદ્યથા માર્ષા ઇયં મહાપૃથિવ્યપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતા । આપો વાયૌ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । વાયુરાકાશે પ્રતિષ્ઠિતઃ । અપ્રતિષ્ઠિતં ચાકાશમ । એવમેષાં ચતુર્ણા ધાતૂનાં પૃથિવીધાતોરબ્ધાતોર્વાયુધાતોરાકાશધાતુરેવ બલી યો દૃઢો ઽચલો ઽનુપચયો ઽનપચયો ઽનુત્પન્નો ઽનિરુદ્ધઃ સ્થિતઃ સ્વરસયોગેન । તત્ર ય એતે ત્રયો ધાતવસ્ત ઉત્પાદભઙ્ગયુક્તા અનવસ્થિતા અચિરસ્થાયિનઃ । દૃશ્યત એષાં વિકારો ન પુનરાકાશધાતોઃ કશ્ચિદ્વિકારઃ । એવમેવ ( ર્ગ્વ્ 45 ) સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ કર્મક્લેશપ્રતિષ્ઠિતાનિ । કર્મક્લેશા અયોનિશોમનસ્કારપ્રતિષ્ઠિતાઃ । અયોનિશોમનસ્કારઃ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધિપ્રતિષ્ઠિતઃ । તત ઉચ્યતે પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરં ચિત્તમાગન્તુકૈરુપક્લેશૈરુપક્લિશ્યત ઇતિ । તત્ર પશ્ચાદ્યો ઽયોનિશોમનસ્કારો યે ચ કર્મક્લેશા યાનિ ચ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ સર્વ એતે ધર્મા હેતુપ્રત્યયસંગૃહીતા ઉત્પદ્યન્તે હેતુપ્રત્યયવિસામગ્રયા નિરુધ્યન્તે । યા પુનઃ સા પ્રકૃતિસ્તસ્યા ન હેતુર્ન પ્રત્યયો ન સામગ્રી નોત્પાદો ન નિરોધઃ । તત્ર યથાકાશધાતુસ્તથા પ્રકૃતિઃ । યથા વાયુધાતુસ્તથાયોનિશોમનસિકારઃ । યથાબ્ધાતુસ્તથા કર્મક્લેશાઃ । યથા પૃથિવીધાતુસ્તથા સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ । તત ઉચ્યન્તે સર્વધર્મા અસારમૂલા અપ્રતિષ્ઠાનમૂલાઃ શુદ્ધમૂલા અમૂલમૂલા ઇતિ ।
ઉક્તમશુદ્ધાવસ્થાયામવિકારલક્ષણમારભ્ય પ્રકૃતેરાકાશધાતુસાધર્મ્ય તદાશ્રિતસ્યાયોનિશોમનસિકારસ્ય કર્મક્લેશાનાં ચ હેતુલક્ષણમારભ્ય વાયુધાતુસાધર્મ્યમબ્ધાતુસાધર્મ્ય ચ તત્પ્રભવસ્ય સ્કન્ધધાત્વાયતનસ્ય વિપાકલક્ષણમારભ્ય પૃથિવીધાતુસાધર્મ્યમ્ । તદ્વિભવકારણસ્ય તુ મૃત્યુવ્યાધિજરાગ્નેરુપસર્ગલક્ષણમારભ્ય તેજોધાતુસાધર્મ્ય નોક્તમિતિ તદુચ્યતે ।
ત્રયો ઽગ્નયો યુગાન્તે ઽગ્નિર્નારકઃ પ્રાકૃતઃ ક્રમાત્ ।
ત્રયસ્ત્ર ઉપમા તેયા મૃત્યુવ્યાધિજરાગ્નયઃ

ત્રિભિઃ કારણૈર્યથાક્રમં મૃત્યુવ્યાધિજરાણામગ્નિસાધર્મ્ય વેદિતવ્યમ્ । ષડાયતનનિર્મમીકરણતો વિચિત્રકારણાનુભવનતઃ સંસ્કારપરિપાકોપનયનતઃ । એભિરપિ મૃત્યુવ્યાધિજરાગ્નિભિરવિકારત્વમારભ્ય તથાગતધાતોરશુદ્ધાવસ્થાયામિદમુક્તમ્ । લોકવ્યવહાર એપ ભગવન્ મૃત ઇતિ વા જાત ઇતિ ( ર્ગ્વ્ 46 ) વા । મૃત ઇતિ ભગવન્નિન્દ્રિયોપરોધ એષઃ । જાત ઇતિ ભગવન્ નવાનામિન્દ્રિયાણાં પ્રાદુર્ભાવ એષ । ન ક્ષુનર્ભગવંસ્તથાગતગર્ભો જાયતે વા જીર્યતિ વા મ્રિયતે વા ચ્યવતે વોત્પદ્યતે વા ! તત્કસ્માદ્ધેતો । સંસ્કૃતલક્ષણવિષયવ્યતિવૃત્તો ભગવંસ્તથાગતગર્ભો નિત્યો ધ્રુવઃ શિવઃ શાશ્વત ઇતિ ।
તત્રાશુદ્ધશુદ્ધાવસ્થાયામવિકારાર્થમારભ્ય શ્લોકઃ ।
નિર્વૃત્તિવ્યુપરમરુગ્જરાવિમુક્તા અસ્યૈવ પ્રકૃતિમનન્યથાવગમ્ય ।
જન્માદિવ્યસનમૃતે ઽપિ તન્નિદાનં ધીમન્તો જગતિ કૃપોદયાદ્ભજન્તે

અનેન કિં દર્શયતિ ।
મૃત્યુવ્યાધિજરાદુઃખમૂલમાર્યૈરપોદ્ધૃતમ્ ।
કર્મક્લેશવશાજ્જાતિસ્તદભાવાન્ન તેષુ તત્

અસ્ય ખલુ મૃત્યુવ્યાધિજરાદુઃખવહ્રેરશુદ્ધાવસ્થાયામયોનિશોમનસિકારકર્મક્લેશપૂર્વિકા જાતિરિન્ધનમિવોપાદાનં ભવતિ । યસ્ય મનોમયાત્મભાવપ્રતિલબ્ધેષુ બોધિસત્ત્વેષુ શુદ્ધાશુદ્ધાવસ્થાયામત્યન્તમનાભાસગમનાદિતરસ્યાત્યન્તમનુજ્જ્વલનં પ્રજ્ઞાયતે ।
( ર્ગ્વ્ 47 ) જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધીન્ દર્શયન્તિ કૃપાત્મકાઃ ।
જાત્યાદિવિ નિવૃત્તાશ્ચ યથાભૂતસ્ય દર્શનાત્

કુશલમૂલસંયોજનાદ્ધિ બોધિસત્ત્વોઃ સંચિન્ત્યોપપત્તિવશિતાસંનિઃશ્રયેણ કરુણયા ત્રૈધાતુકે સંશ્લિષ્યન્તે । જાતિમપ્યુપદર્શયન્તિ જરામપિ વ્યાધિમપિ મરણમપ્યુપદર્શયન્તિ । ન ચ તેષામિમે જાત્યાદયો ધર્માઃ સંવિદ્યન્તે । યથાપિ તદસ્યૈવ ધાતોર્યથાભૂતમજાત્યનુત્પત્તિદર્શનાત્ । સા પુનરિયં બોધિસત્ત્વવસ્થા વિસ્તરેણ યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યા । યદાહ । કતમે ચ તે સંસારપ્રવર્તકાઃ કુશલમૂલસંપ્રયુક્તાઃ ક્લેશાઃ । યદુત પુણ્યસંભારપર્યેષ્ટ્યતૃપ્તતા । સંચિન્ત્યભવોપપત્તિપરિગ્રહઃ । બુદ્ધસમવધાનપ્રાર્થના । સત્ત્વપરિપાકાપરિખેદઃ । સદ્ધર્મપરિગ્રહોદ્યોગઃ । સત્ત્વકિંકરણીયોત્સુકતા । ધર્મરાગાનુશયાનુત્સર્ગઃ । પારમિતાસંયોજનાનામપરિત્યાગઃ । ઇત્યેતે સાગરમતે કુશલમૂલસંપ્રયુક્તાઃ ક્લેશા યૈર્બોધિસત્ત્વાઃ સંશ્લિષ્યન્તે । ન ખલુ ક્લેશદોષૈર્લિપ્યન્તે । આહ પુનઃ । યદા ભગવન્ કુશલમૂલાનિ તત્કેન કારણેન ક્લેશા ઇત્યુચ્યન્તે । આહ । તથા હિ સાગરમતે એભિરેવંરૂપૈઃ ક્લેશૈર્બોધિસત્ત્વાસ્ત્રૈધાતુકે શ્લિષ્યન્તે । ક્લેશસંભૂતં ચ ત્રૈધાતુકમ્ । તત્ર બોધિસત્ત્વા ઉપાયકૌશલેન ચ કુશલમૂલવલાન્વાધાનેન ચ સંચિન્ત્ય ત્રૈધાતુકે શ્લિષ્યન્તે । તેનોચ્યન્તે કુશલમૂલસંપ્રયુક્તાઃ ક્લેશા ઇતિ । યાવદેવ ત્રૈધાતુકે શ્લેષતયા ન પુનશ્ચિત્તોપક્લેશતયા ।
સ્યાદ્યથાપિ નામ સાગરમતે શ્રેષ્ઠિનો ગૃહપતેરેક પુત્રક ઇષ્ટઃ કાન્તઃ પ્રિયો મનાપો ઽપ્રકૃતિકૂલો દર્શનેન સ ચ દારકો બાલભાવેન નૃત્યન્નેવ મીઢકૂપે પ્રપતેત । અથ તે તસ્ય દારકસ્ય માતૃજ્ઞાતયઃ પશ્યેયુસ્તં દારકં મીઢકૂપે પ્રપતિતમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ ગમ્ભીરં નિશ્વસેયુઃ શોચેયુઃ પરિદેવેરન્ । ન પુનસ્તં મીઢકૂપમવરુહ્ય ( ર્ગ્વ્ 48 ) તં દારકમધ્યાલમ્બેરન્ । અથ તસ્ય દારકસ્ય પિતા તં પ્રદેશમાગચ્છેત્ । સ પશ્યેતૈકપુત્રકં મીઢકૂપે પ્રપતિતં દૃષ્ટ્વા ચ શીઘ્રશીઘ્રં ત્વરમાણરૂપ એકપુત્રકાધ્યાશયપ્રેમાનુનોતો ઽજુગુપ્સમાનસ્તં મીઢકૂપમવરુહ્યૈકપુત્રકમભ્યુત્ક્ષિપેત્ । ઇતિ હિ સાગરમતે ઉપમૈષા કૃતા યાવદેવાર્થસ્ય વિજ્ઞપ્તયે । કઃ પ્રબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । મીઢકૂપ ઇતિ સાગરમતે ત્રૈધાતુકસ્યૈતદધિવચનમ્ । એકપુત્રક ઇતિ સત્ત્વાનામેતદધિવચનમ્ । સર્વસત્ત્વેષુ હિ બોધિસત્ત્વસ્યૈકપુત્રસંજ્ઞા પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ । માતૃજ્ઞાતય ઇતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનીયાનાં પુદ્ગલાનામેતદધિવચનં યે સંસારપ્રપતિતાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા શોચન્તિ પરિદેવન્તે ન પુનઃ શમર્થા ભવન્ત્યભ્યુત્ક્ષેપ્તુમ્ । શ્રેષ્ઠી ગૃહપતિરિતિ બોધિસત્ત્વસ્યૈતદધિવચનં યઃ શુચિર્વિમલો નિર્મલચિત્તો ઽસંસ્કૃતધર્મપ્રત્યક્ષગતઃ સંચિન્ત્ય ત્રૈધાતુકે પ્રતિસંદધાતિ સત્ત્વપરિપાકાર્થમ્ । સેયં સાગરમતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાકરુણા યદત્યન્તપરિમુક્તઃ સર્વબન્ધનેભ્યઃ પુનરેવ ભવોપપત્તિમુપાદદાતિ । ઉપાયકૌશલ્યપ્રજ્ઞાપરિગૃહીતશ્ચ સંક્લેશૈર્ન લિપ્યતે । સર્વ ક્લેશબન્ધપ્રહાણાય ચ સત્ત્વેભ્યો ધર્મ દેશયતીતિ । તદનેન સૂત્રપદનિર્દેશેન પરહીતક્રિયાર્થ વશિનો બોધિસત્ત્વસ્ય સંચિન્ત્યભવોપપત્તૌ કુશલમૂલકરુણાવલાભ્યામુપશ્લેષાદુપાયપ્રજ્ઞાબલાભ્યાં ચ તદસંક્લેશાદશુદ્ધશુદ્ધાવસ્થા પરિદીપિતા ।
તત્ર યદા બોધિસત્ત્વો યથાભૂતાજાત્યનુત્પત્તિદર્શનમાગમ્ય તથાગતધતોરિમાં બોધિસત્ત્વધર્મતામનુપ્રાપ્નોતિ તથા વિસ્તરેણ યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યમ્ । યદાહ । પશ્ય સાગરમતે ધર્માણામસારતામકારકતાં નિરાત્મતાં નિઃસત્ત્વતાં ( ર્ગ્વ્ 49 ) નિર્જીવતાં નિઃપુદ્ગલતામસ્વામિકતામ્ । યત્ર હિ નામ યથેષ્યન્તે તથા વિઠપ્યન્તે વિઠપિતાશ્ચ સમાના ન ચેતયન્તિ ન પ્રકલ્પયન્તિ । ઇમાં સાગરમતે ધર્મવિઠપનામધિમુચ્ય બોધિસત્ત્વો ન કસ્મિંશ્ચિદ્ધર્મે પરિખેદમુત્પાદયતિ । તસ્યૈવ જ્ઞાનદર્શનં શુચિ શુદ્ધં ભવતિ । નાત્ર કશ્ચિદુપકારો વાપકારો વા ક્રિયત ઇતિ । એવં ચ ધર્માણાં ધર્મતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવં ચ મહાકરુણાસંનાહં ન ત્યજતિ । સ્યાદ્યથાપિ નામ સાગરમતઽનર્ઘ વિડૂર્યમણિરત્નં સ્વવદાપિતં સુપરિશુદ્ધં સુવિમલં કર્દમપરિક્ષિપ્તં વર્ષસહસ્રમવતિષ્ઠેત । તદ્વર્ષસહસ્રાત્યયેન તતઃ કર્દમાદભ્યુત્ક્ષિપ્ય લોડ્યેત પયવદાયેત । તત્સુધૌતં પરિશોધિતં પર્યવદાપિતં સમાનં તમેવ શુદ્ધવિમલમણિરત્નસ્વભાવં ન જહ્યાત્ । એવમેવ સાગરમતે બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતાં ચિત્તસ્ય પ્રજાનાતિ । તાં પુનરાગન્તુકો પક્લેશોપક્લિષ્ટાં પશ્યતિ । તત્ર બોધિસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ । નૈતે ક્લેશાઃ સત્ત્વાનાં ચિત્તપ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતાયાં પ્રવિષ્ટાઃ । આગન્તુકા એતે ક્લેશા અભૂતપરિકલ્પસમુત્થિતાઃ । શક્નુયામહં પુનરેષાં સત્ત્વાનામાગન્તુક્લેશાપનયનાય ધર્મ દેશયિતુમિતિ । એવમસ્ય નાવલીયનાચિત્તમુત્પદ્યતે । તસ્ય ભૂયસ્યા માત્રયા સર્વસત્ત્વાનામન્તિકે પ્રમોક્ષચિત્તોત્પાદ ઉત્પદ્યતે । એવં ચાસ્ય ભવતિ । નૈતેષાં ક્લેશાનાં કિંચિદ્વલં સ્થામ વા । અબલા દુર્બલા એતે ક્લેશાઃ । નૈતેષાં કિંચિદ્ભૂતપ્રતિષ્ઠાનમ્ । અભૂતપરિકલ્પિત ( ર્ગ્વ્ 50 ) એતે ક્લેશાઃ । તે યથાભૂતયોનિશોમનસિકારનિરીક્ષિતા ન કુપ્યન્તિ । તે ઽસ્માભિસ્તથા પ્રત્યવેક્ષિતવ્યા યથા ન ભૂયઃ શ્લિષ્યેયુઃ । અશ્લેષો હિ ક્લેશાનાં સાધુર્ન પુનઃ શ્લેષઃ । યદ્યહં ક્લેશાનાં શ્લિપ્યેય તત્કથં ક્લેશબન્ધનબદ્ધાનાં સત્ત્વાનાં ક્લેશબન્ધનપ્રહાણય ધર્મ દેશયેયમ્ । હન્ત વયં ક્લેશાનાં ચ ન શ્લિષ્યામહે ક્લેશબન્ધનપ્રહાણાય ચ સત્ત્વેભ્યો ધર્મ શયિષ્યામઃ । યે પુનસ્તે સંસારપ્રબન્ધકાઃ કુશલનસંપ્રયુક્તાઃ ક્લેશાસ્તેષ્વસ્માભિઃ સત્ત્વપરિપાકાય શ્લેષ્ટવ્યમિતિ ।
સંસારઃ પુનરિહ ત્રૈધાતુકપ્રતિબિમ્બકમનાસ્રવધાતૌ મનોમયં કાયત્રયમભિપ્રેતમ્ । તદ્ધ્યનાસ્રવકુશલમૂલાભિસંસ્કૃતત્વાત્ સંસારઃ । સાસ્રવકર્મક્લેશાનભિસંસ્કૃતત્વાન્નિર્વાણમપિ તત્ । યદધિકૃત્યાહ । તસ્માદ્ભગવન્નસ્તિ સંસ્કૃતો ઽપ્યસંસ્કૃતો ઽપિ સંસારઃ । અસ્તિ સંસ્કૃતમપ્યસંસ્કૃતમપિ નિર્વાણમિતિ । તત્ર સંસ્કૃતા સંસ્કૃતસંસૃષ્ટચિત્તચૈતસિકસમુદાચારયોગાદિયમશુદ્ધશુદ્ધાવસ્થેત્યુચ્યતે । સા પુનરાસ્રવક્ષયાભિજ્ઞાભિમુખ્યસઙ્ગપ્રજ્ઞાપારમિતભાવનયા મહાકરુણાભાવનયા ચ સર્વસત્ત્વધાતુપરિત્રાણાય તદસાક્ષાત્કરણાદાભિમુખ્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ પ્રાધાન્યેન વ્યવસ્થાપ્યતે ।

યથોક્તમાત્રવક્ષયજ્ઞાનમારભ્ય નગરોદાહરણમ્ । એવમેવ કુલપુત્ર બોધિસત્ત્વો મનતા યત્નેન મહત વીર્યેણ દૃઢયાધ્યાશયપ્રતિપત્ત્યા પઞ્ચાભિજ્ઞા ઉત્પાદયતિ । તસ્ય ધ્યાનાભિજ્ઞપરિકર્મકૃતચિત્તસ્યાસ્રવક્ષયો ઽભિમુખીભવતિ । સ મહાકરુણાચિત્તોત્પાદેન સર્વસત્ત્વપરિત્રાણાયાસ્રવક્ષયજ્ઞાને પરિજયં કૃત્વા પુનરપિ ( ર્ગ્વ્ 51 ) સુપરિકર્મકૃતચેતાઃ ષષ્ઠ્યામસઙ્ગપ્રજ્ઞોત્પાદાદાસ્રવક્ષયે ઽભિમુખીભવતિ । એવમસ્યામાભિમુખ્યાં બોધિસત્ત્વભૂમાવાસ્રવક્ષયસાક્ષાત્કરણવશિત્વલાભિનો બોધિસત્ત્વસ્ય વિશુદ્ધાવસ્થા । પરિદીપિતા । તસ્યૈવમાત્મના સમ્યક્પ્રતિપન્નસ્ય પરાનપિ ચાસ્યામેવ સમ્યક્પ્રતિપત્તૌ સ્થાપયિષ્યામીતિ મહાકરુણયા વિપ્રતિપન્નસત્ત્વપરિત્રાણાભિપ્રાયસ્ય શમસુખાનાસ્વાદનતયા તદુપાયકૃતપરિજયસ્ય સંસારાભિમુખસત્ત્વાપેક્ષયા નિર્વાણવિમુખસ્ય બોધ્યઙ્ગપરિપૂરણાય ધ્યાનૈર્વિહૃત્ય પુનઃ કામધાતૌ સંચિન્ત્યોપપત્તિપરિગ્રહણતો યાવદાશુ સત્ત્વાનામર્થં કર્તુકામસ્ય વિચિત્રતિર્યગ્યોનિગતજાતકપ્રભેદેન પૃથગ્જનાત્મભાવસંદર્શનવિભુત્વલાભિનો ઽવિશુદ્ધાવસ્થા પરિદીપિતા ।
અપરઃ શ્લોકાર્થઃ
ધર્મતાં પ્રતિવિચ્યેમામવિકારાં જિનાત્મજઃ ।
દૃશ્યતે યદવિદ્યાન્ધૈર્જાત્યાદિષુ તદદ્ભૂતમ્

અત એવ જગદ્વન્ધોરુપાયકરુણે પરે ।
યદાર્યગોચરપ્રાપ્તો દૃશ્યતે બાલગોચરે

સર્વલોકવ્યતીતો ઽસૌ ન ચ લોકાદ્વિનિઃસૃતઃ ।
લોકે ચરતિ લોકાર્થમલિપ્તો લૌકિકૈર્મલૈઃ

યથૈવ નામ્ભસા પદ્મં લિપ્યતે જાતમમ્ભસિ ।
તથા લોકે ઽપિ જાતો ઽસૌ લોકધર્મૈર્ન લિપ્યતે

( ર્ગ્વ્ 52 ) નિત્યોજ્જ્વલિતબુદ્ધિશ્ચ કૃત્યસંપાદને ઽગ્નિવત્ ।
શાન્તધ્યાનસમાપત્તિપ્રતિપન્નશ્ચ સર્વદા

પૂર્વાવેધવશાત્ સર્વવિકલ્પાપગમાચ્ચ સઃ ।
ન પુનઃ કુરુતે યત્નં પરિપાકાય દેહિનામ્

યો યથા યેન વૈનેયો મન્યતે ઽસૌ તથૈવ તત્ ।
દેશન્યા રૂપકાયાભ્યાં ચર્યયેર્યાપથેન વા

અનાભોગેન તસ્યૈવમવ્યાહતધિયઃ સદા ।
જગત્યાકાશપર્યન્તે સત્ત્વાર્થઃ સંપ્રવર્તતે

એતાં ગતિમનુપ્રાપ્તો બોધિસત્ત્વસ્તથાગતૈઃ ।
સમતામેતિ લોકેષુ સત્ત્વસંતારણં પ્રતિ

અથ ચાણોઃ પૃથિવ્યાશ્ચ ગોસ્પદસ્યોદધેશ્ચ યત્ ।
અન્તરં બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધસ્ય ચ તદન્તરમ્

એષાં દશાનાં શ્લોકાનાં યથાક્રમં નવભિઃ શ્લોકૈઃ પ્રમુદિતાયા બોધિસત્ત્વભૂમેરધશ્ચ સંક્લેશપરમતાં દશમેન શ્લોકેન ધર્મમેઘાયા બોધિસત્ત્વભૂમેરૂર્ધ્વં વિશુદ્ધિપરમતામુપનિધાય સમાસતશ્ચતુર્ણાં બોધિસત્ત્વાનાં દશસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ વિશુદ્ધિરવિશુદ્ધિશ્ચ પરીદીપિતા । ચત્વારો બોધિસત્ત્વાઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકઃ । ચર્યાપ્રતિપન્નઃ । અવૈવર્તિકઃ । એકજાતિપ્રતિબદ્ધ ઇતિ । તત્ર પ્રથમદ્વિતીયાભ્યાં શ્લોકાભ્યામનાદિકાલિકમદૃષ્ટપૂર્વપ્રથમલોકોત્તરધર્મતાપ્રતિવેધાત પ્રમુદિતાયાં ભૂમૌ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકબોધિસત્ત્વગણવિશુદ્ધિ લક્ષણં પરિદીપિતમ્ । ત્રિતીયચતુર્થાભ્યાં શ્લોકાભ્યામનુપલિપ્તચર્યાચરણાદ્વિમલાં ( ર્ગ્વ્ 53 ) ભૂમિમુપાદાય યાવદદૂરંગમાયાં ભૂમૌ ચર્યાપ્રતિપન્નબોધિસત્ત્વગુણવિશુદ્ધિલક્ષણં પરિદીપિતમ્ । પઞ્ચમેન શ્લોકેન નિરન્તરમહબોધિસમુદાગમપ્રયોગસમાધિષુ વ્યવસ્થિતત્વાદચલાયાં ભૂમાવવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વગુણવિશુદ્ધિલક્ષણં પરિદીપિતમ્ । ષષ્ઠેન સપ્તમેનાષ્ટમેન ચ શ્લોકેન સકલસ્વપરાર્થસંપાદનોપાયનિષ્ઠાગતસ્ય બુદ્ધભૂમ્યેકચરમજન્મપ્રતિબદ્ધત્વાદનુત્તરપરમાભિસંબોધિપ્રાપ્તેર્ધર્મમેઘાયાં બોધિસત્ત્વભૂમાવેકજાતિપ્રતિબદ્ધબોધિસત્ત્વગુણવિશુદ્ધિલક્ષણં પરિદીપિતમ્ । નવમેન દશમેન ચ શ્લોકેન પરાર્થમાત્માર્થ ચારભ્ય નિષ્ઠાગતબોધિસત્ત્વતથાગતયોર્ગુણવિશુદ્ધેરવિશેષો વિશેષશ્ચ પરિદીપિતઃ ।
તત્ર સુવિશુદ્ધા વસ્થાયામવિકારાર્થમારભ્ય શ્લોકઃ ।
અનન્યથાત્માક્ષયધર્મયોગતો જગચ્છરણ્યો ઽનપરાન્તકોટિતઃ ।
સદાદ્વયો ઽસાવવિકલ્પકત્વતો ઽવિનાશધર્માપ્યકૃતસ્વભાવતઃ

અનેન કિં દર્શયતિ ।
ન જાયતે ન મ્રિયતે બોધ્યતે નો ન જીર્યતે ।
સ નિત્યત્વાદ્ધ્રુવત્વાચ્ચ શિવત્વાચ્છાશ્વતત્વતઃ

ન જાયતે સ નિત્યત્વાદાત્મભાવૈર્મનોમયૈઃ ।
અચિન્ત્યપરિણામેન ધ્રુવત્વાન્ મ્રિયતે ન સઃ

( ર્ગ્વ્ 54 ) વાસનાવ્યાધિભિઃ સૂક્ષ્મૈર્બાધ્યતે ન શિવત્વતઃ ।
અનાસ્રવાભિસંસ્કારૈઃ શાશ્વતત્વાન્ન જીર્યતે

સખ લ્વેષ તથાગતથાતુર્બુદ્ધભૂમાવત્યન્તવિમલવિશુદ્ધપ્રભાસ્વરતાયાં સ્વપ્રકૃતૌ સ્થિતઃ પૂર્વાન્તમુપાદાય નિત્યત્વાન્ન પુનર્જાયતે મનોમયૈરાત્મભાવૈઃ । અપરાન્તમુપાદાય ધ્રુવત્વાન્ન પુનર્મ્રિયતે ઽચિન્ત્યપારિણામિક્યા ચ્યુત્યા । પૂર્વાપરાન્તમુપાદાય શિવત્વાન્ન પુનર્વાધ્યતે ઽવિદ્યાવાસભૂમિપરિગ્રહેણ । યશ્ચૈવમનર્થાપતિતઃ સ શાશ્વતત્વાન્ન પુનર્જીર્યત્યનાસ્રવકર્મફલપરિણામેન ।
તત્ર દ્વાભ્યામથ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં યથાક્રમમ્ ।
પદાભ્યાં નિત્યતાદ્યર્થો વિજ્ઞેયો ઽસંસ્કૃતે પદે

તદેષામસંસ્કૃતધાતૌ ચતુર્ણા નિત્યધ્રુવશિવશાશ્વપદાનાં યથાક્રમમેકૈકસ્ય પદસ્ય દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામુદ્દેશનિર્દેશપદાભ્યામર્થપ્રવિભાગો યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યઃ । યદાહ । નિત્યો ઽયં શારિપુત્ર ધર્મકાયો ઽનન્યત્વધર્માક્ષયધર્મતયા । ધ્રુવો ઽયં શારિપુત્રધર્મકાયો ધ્રુવશરણો ઽપરાન્તકોટીસમતયા । શિવો ઽયં શારિપુત્ર ધર્મકાયો ઽદ્વયધર્માવિકલ્પધર્મતયા । શાશ્વતો ઽયં શારિપુત્ર ધર્મકાયો ઽવિનાશધર્માકૃત્રિમધર્મતયેતિ ।
( ર્ગ્વ્ 55 ) અસ્યામેવ વિશુદ્ધાવસ્થાયામત્યન્તવ્યવદા નનિષ્ઠાગમનલક્ષણસ્ય તથાગતગર્ભસ્યા સંભેદાર્થમારભ્ય શ્લોકઃ ।
સ ધર્મકાયઃ સ તથાગતો યતસ્તદાર્યસત્યં પરમાર્થનિર્વૃતિઃ ।
અતો ન બુદ્ધત્વમૃતે ઽર્કરશ્મિવદ્ ગુણાવિનિર્ભાગતયાસ્તિ નિર્વૃતિઃ

તત્ર પૂર્વશ્લોકાર્ધેન કિ દર્શયતિ ।
ધર્મકાયાદિપર્યાયા વેદિતવ્યાઃ સમાસતઃ ।
ચત્વારો ઽનાસ્રવે ધાતૌ ચતુરર્થપ્રભેદતઃ

સમાસતો ઽનાસ્રવે ધાતૌ તથાગતગર્ભે ચતુરો ઽર્થાનધિકૃત્ય ચત્વારો નામપર્યાયા વેદિતવ્યાઃ । ચત્વારો ઽર્થાઃ કતમે ।
બુદ્ધધર્માવિનિર્ભાગસ્તદ્ગોત્રસ્ય તથાગમઃ ।
અમૃષામોષધર્મિત્વમાદિપ્રકૃતિશાન્તતા

બુદ્ધધર્માવિનિર્ભાગાર્થઃ । યમધિકૃત્યોક્તમ્ । અશૂન્યો ભગવંસ્તથાગતગર્ભો ગઙ્ગાઅનદીવાલુકાવ્યતિવૃત્તૈરવિનિર્ભાગૈરમુક્તજ્ઞૈરચિન્ત્યૈર્બુદ્ધધર્મૈરિતિ । તદ્ગોત્રસ્ય પ્રકૃતેરચિન્ત્યપ્રકારસમુદાગમાર્થઃ । યમધિકૃત્યોક્તમ્ । ષડાયતનવિશેષઃ સ તાદૃશઃ પરંપરાગતો ઽનાદિકાલિકો ધર્મતાપ્રતિલબ્ધ ઇતિ । અમૃષામોપાર્થઃ । યમધિકૃત્યોક્તમ્ । તત્ર પરમાર્થસત્યં યદિદમમોષધર્મિ નિર્વાણમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ । નિત્યં તદ્ગોત્રં સમધર્મતયેતિ । અત્યન્તોપશમાર્થઃ । યમધિકૃત્યોક્તમ્ । આદિપરિનિર્વૃત એવ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽનુત્પન્નો ઽનિરુદ્ધ ( ર્ગ્વ્ 56 ) ઇતિ । એષુ ચતુર્ષ્વર્થેષુ યથાસંખ્યામિમ ચત્વારો નામપર્યાયા ભવન્તિ । તદ્યથા ધર્મકાયસ્તથાગત પરમાર્થસત્યં નિર્વાણમિતિ । યત એવમાહ । તથાગતગર્ભ ઇતિ શારિપુત્ર ધર્મકાયસ્યૈતદધિવચનમિતિ । નાન્યો ભગવંસ્તથાગતો ઽન્યો ધર્મકાયઃ । ધર્મકાય એવ ભગવંસ્તથાગત ઇતિ । દુઃખનિરોધનામ્ના ભગવન્નેવંગુણસમન્વાગતસ્તથાગતધર્મકાયો દેશિત ઇતિ । નિર્વાણધાતુરિતિ ભગવંસ્તથાગતધર્મકાયસ્યૈતદધિવચનમિતિ ।
તત્રાપરેણ શ્લોકાર્ધેન કિં દર્શયતિ ।
સર્વાકારાભિસંબોધિઃ સવાસનમલ્લોદ્ધૃતિઃ ।
બુદ્ધત્વમથ નિર્વાણમદ્વયં પરમાર્થતઃ

યત એતે ચત્વારો ઽનાસ્રવધાતુપર્યાયાસ્તથાગતધાતાવેકસ્મિન્નભિન્ને ઽર્થે સમવસરન્તિ । અત એષામેકાર્થત્વાદદ્વયધર્મનયમુખેન યચ્ચ સર્વાકારસર્વધર્માભિસંબોધાદ્રુદ્ધત્વમિત્યુક્તં યચ્ચ મહાભિસંબોધાત્ સવાસનમલપ્રહાણાન્નિર્વાણમિત્યુક્તમેતદુભયમનાસ્રવે ધાતાવદ્વયમિતિ દ્રષ્ટવ્યમભિન્નમચ્છિન્નમ્ ।
સર્વાકારૈરસંખ્યેયૈરચિન્ત્યૈરમલૈર્ગુણૈઃ ।
અભિન્નલક્ષણો મોક્ષો યો મોક્ષઃ સ તથાગત ઇતિ ॥
યદુક્તમર્હત્પ્રત્યેકબુદ્ધપરિનિર્વાણમધિકૃત્ય । નિર્વાણમિતિ ભગવન્નુપાય એષ તથા ગતાનામિતિ । અનેન દીર્ઘાધ્વપરિશ્રાન્તાનામટવીમધ્યે નગરનિર્માણવદવિવર્તનોપાય એષ ધર્મપરમેશ્વરાણાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામિતિ પરિદીપિતમ્ । નિર્વાણાધિગમાદ્ ( ર્ગ્વ્ 57 ) ભગવંસ્તથાગતા ભવન્ત્યર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સર્વાપ્રમેયાચિન્ત્યવિશુદ્ધિનિષ્ઠાગતગુણસમન્વાગતા ઇતિ । અનેન ચતુરાકારગુણનિષ્પત્સ્વસંભિન્નલક્ષણં નિર્વાણમધિગમ્ય તદાત્મકાઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ભવન્તીતિ । બુદ્ધત્વનિર્વાણયોરવિનિર્ભાગગુણયોગાદુદ્ધત્વમન્તરેણ કસ્યચિન્નિર્વાણાધિગમો નાસ્તીતિ પરિદીપિતમ્ ।
તત્ર તથાગતાનામનાસ્રવે ધાતૌ સર્વાકારવરોપેતશૂન્યતાભિનિર્હારતશ્ચિત્રકરદૃષ્ટાન્તેન ગુણસર્વતા વેદિતવ્યા ।
અન્યોન્યકુશલા યદ્વદ્ભવેયુશ્ચિત્રલેખકાઃ ।
યો યદઙ્ગં પ્રજાનીયાત્તદન્યો નાવધારયેત્

અથે તેભ્યઃ પ્રભૂ રાજા પ્રયચ્છેદ્દુષ્યમાજ્ઞયા ।
સર્વૈરેવાત્ર યુષ્માભિઃ કાર્યા પ્રતિકૃતિર્મમ

તતસ્તસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય યુઞ્જેરંશ્ચિત્રકર્મણિ ।
તત્રૈકો વ્યભિયુક્તાનામન્યદેશગતો ભવેત્

દેશાન્તરગતે તસ્મિન્ પ્રતિમા તદ્વિયોગતઃ ।
ન સા સર્વાઙ્ગસંપૂર્ણા ભવેદિત્યુપમા કૃતા

લેખકા યે તદાકારા દાનશીલક્ષમાદયઃ ।
સર્વાકારવરોપેતા શૂન્યતા પ્રતિમોચ્યતે

તત્રૈષામેવ દાનાદીનામેકૈકસ્ય બુદ્ધવિષયાપર્યન્તપ્રકારભેદભિન્નત્વાદપરિમિતત્વં વેદિતવ્યમ્ । સંખ્યાપ્રભાવાભ્યામચિન્ત્યત્વમ્ । માત્સર્યાદિવિપક્ષમલવાસનાપકર્ષિતત્વાદ્વિશુદ્ધિપરમત્વમિતિ । તત્ર સર્વાકારવરોપેતશૂન્યતાસમાધિમુખભાવનયાનુત્પત્તિકધર્મલાભાદચલાયાં બોધિસત્ત્વભૂમાવવિકલ્પાનિશ્છિદ્રનિરન્તરસ્વરસવાહિમાર્ગજ્ઞાનસંનિશ્રયેણ ( ર્ગ્વ્ 58 ) તથાગતાનામનાસ્રવે ધાતૌ ગુણસર્વતા સમુદાગચ્છતિ । સાધુમત્યાં બોધિસત્ત્વભૂમાવસંખ્યેયસમાધિધારણીમુખસમુદ્રૈરપરિમાણબુદ્ધધર્મપરિગ્રહજ્ઞાનસનિશ્રયેણ ગુણાપ્રમેયતા સમુદાગચ્છતિ । ધર્મમેઘાયાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ સર્વતથાગતગૃહ્યસ્થાનાવિપરોક્ષજ્ઞાનસંનિશ્રયેણ ગુણાચિન્ત્યતા સમુદાગચ્છતિ । તદનન્તરં બુદ્ધભૂભ્યધિગમાય સર્વસવાસનક્લેશજ્ઞેયાવરણવિમોક્ષજ્ઞાનસંનિશ્રયેણ ગુણવિશુદ્ધિપરમતા સમુદાગચ્છતિ । યત્ એષુ ચતુર્ષુ ભૂમિજ્ઞાનસંનિશ્રયેષ્વર્હત્પ્રત્યેકબુદ્ધા ન સંદૃશ્યન્તે તસ્માત્તે દૂરીભવન્તિ ચતુરાકારગુણપરિનિષ્પત્ત્યસંભિન્નલક્ષણાન્ નિર્વાણધાતોરિત્યુક્તમ્ ।
પ્રજ્ઞાજ્ઞાનવિમુક્તીનાં દીપ્તિસ્ફરણશુદ્ધિતઃ ।
અભેદતશ્ચ સાધર્મ્યં પ્રભારશ્મ્યર્કમણ્ડલૈઃ

યયા પ્રજ્ઞયા યેન જ્ઞાનેન યયા વિમુક્ત્યા સ ચતુરાકારગુણનિષ્પત્ત્યસંભિન્નલક્ષણો નિર્વાણધાતુઃ સૂચ્યતે તાસાં યથાક્રમં ત્રિભિરેકેન ચ કારણેન ચતુર્વિધમાદિત્યસાધર્મ્ય પરિદીપિતમ્ । તત્ર બુદ્ધસાન્તાનિક્યા લોકોત્તરનિર્વિકલ્પાયાઃ પરમજ્ઞેયતત્ત્વાન્ધકારવિધમનપ્રત્યુપસ્થાનતયા પ્રજ્ઞાયા દીપ્તિસાધર્મ્યમ્ । તત્પૃષ્ઠલબ્ધસ્ય સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય સર્વાકારનિરવશેષજ્ઞેયવસ્તુપ્રવૃત્તતયા રશ્મિજાલસ્ફરણસાધર્મ્યમ્ । તદુભયાશ્રયસ્ય ચિત્તપ્રકૃતિવિમુક્તેરત્યન્તવિમલપ્રભાસ્વરતયાર્કમણ્ડલવિશુદ્ધિસાધર્મ્યમ્ । તિસૃણામપિ ધર્મધાત્વસંભેદેસ્વભાવતયા તત્ત્રયાવિનિર્ભાગસાધર્મ્યમિતિ ।
અતો ઽનાગમ્ય બુદ્ધત્વં નિર્વાણં નાધિગમ્યતે ॥
ન હિ શક્યઃ પ્રભારશ્મી નિર્વૃજ્ય પ્રેક્ષિતું રવિઃ

( ર્ગ્વ્ 59 ) યત એવમનાદિ સાંનિધ્યસ્વભાવશુભધર્મોપહિતે ધાતૌ તથાગતાનામવિનિર્ભાગગુણધર્મત્વમતો ન તથાગતત્વમસઙ્ગાપ્રતિહતપ્રજ્ઞાજ્ઞાનદર્શનમનાગમ્ય સર્વાવરણવિમુક્તિલક્ષણસ્ય નિર્વાણધાતોરધિગમઃ સાક્ષાત્કરણમુપપદ્યતે પ્રભારશ્મ્યદર્શિન ઇવ સૂર્યમણ્ડલદર્શનમ્ । અત એવમાહ । ન હિ ભગવન્ હીનપ્રણીતધર્માણાં નિર્વાણાધિગમઃ । સમધર્માણાં ભગવન્ નિર્વાણાધિગમઃ । સમજ્ઞાનાનાં સમવિમુક્તીનાં સમવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનાનાં ભગવન્ નિર્વાણાધિગમઃ । તસ્માદ્ભગવન્ નિર્વાણધાતુરેકરસઃ સમરસ ઇત્યુચ્યતે । યદુત વિદ્યાવિમુક્તિરસેનેતિ ।
જિનગર્ભવ્યસ્થાનમિત્યેવં દશંધોદિતમ્ ।
તત્ક્લેશકોશગર્ભત્વં પુનર્જ્ઞેયં નિદર્શનૈઃ

ઇત્યેતદપરાન્તકોટિસમધ્રુવધર્મતાસંવિદ્યમાનતામધિકૃત્ય દશવિધેનાર્થેન તથાગત ગર્ભવ્યવસ્થાનમુક્તમ્ । પુનરનાદિસાંનિધ્યાસંબદ્ધ સ્વભાવક્લેશકોશતામનાદિસાંનિધ્યસંબદ્ધ સ્વભાવશુભધર્મતાં ચાધિકૃત્ય નવભિરુદાહરણૈરપર્યન્તક્લેશકોશકોટીગૂઢસ્તથાગતગર્ભ ઇતિ યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યમ્ । નવોદાહરણાનિ કતમાનિ ।
બુદ્ધઃ કુપદ્મે મધુ મક્ષિકાસુ તુષેસુ સારાણ્ય શુચૌ સુવર્ણમ્ ।
( ર્ગ્વ્ 60 ) નિધિઃ ક્ષિતાવલ્પફલે ઽઙ્કુરાદિ પ્રક્લિન્નવસ્ત્રેષુ જિનાત્મભાવઃ

જઘન્યનારીજઠરે નૃપત્વં યથા ભવેન્મૃત્સુ ચ રત્નબિમ્બમ્ ।
આગન્તુકક્લેશમલાવૃતેષુ સત્ત્વેષુ તદ્વત્ સ્થિત એષ ધાતુઃ

પદ્મપ્રાણિતુષાશુ ચિક્ષિતિફલત્વક્પૂતિવસ્ત્રાવરસ્
ત્રીદુઃખજ્વલનાભિતપ્તપૃથિવીધાતુપ્રકાશા મલાઃ । બુદ્ધક્ષૌદ્રસુસારકાઞ્ચનનિધિન્યગ્રોધરત્નાકૃતિ-
દ્વીપાગ્રાધિપરત્નબિમ્બવિમલપ્રખ્યઃ સ ધાતુઃ પરઃ

કુત્સિતપદ્મકોશસદૃશાઃ ક્લેશાઃ । બુદ્ધવત્તથાગતધાતુરિતિ ।
યથા વિવર્ણામ્બુજગર્ભવેષ્ટિતં તથાગતં દીપ્તસહસ્રલક્ષણમ્ ।
નરઃ સમીક્ષ્યામલદિવ્યલોચનો વિમોચયેદમ્બુજપત્ત્રકોશતઃ

વિલોક્ય તદ્વત્ સુગતઃ સ્વધર્મતામવીચિસંસ્થેષ્વપિ બુદ્ધચક્ષુષા । વિમોચયત્યાવરણાદનાવૃતો ઽપરાન્તકોટીસ્થિતકઃ કૃપાત્મકઃ

યદ્વત્ સ્યાદ્વિજુગુપ્સિતં જલરુહં સંમિઞ્જિ તં દિવ્યદૃક્ તદ્ગર્ભસ્થિતમભ્યુદીક્ષ્ય સુગતં પત્રાણિ સંછેદયેત્ ।
( ર્ગ્વ્ 61 ) રાગદ્વેષમલાદિકોશનિવૃતં સંબુદ્ધગર્ભં જગત્
કારુણ્યાદવલોક્ય તન્નિવરણં નિર્હન્તિ તદ્વન્મુનિઃ

ક્ષુદ્રપ્રાણાકસદૃશાઃ ક્લેશાઃ । ક્ષૌદ્રવત્તથાગતધાતુરિતિ ।
યથા મધુ પ્રાણિગણોપગૂઢં વિલોક્ય વિદ્વાન્ પુરુષસ્તદર્થી ।
સમન્તતઃ પ્રાણિગણસ્ય તસ્માદુપાયતો ઽપક્રમણં પ્રકુર્યાત્

સર્વજ્ઞચક્ષુર્વિદિતં મહર્ષિર્મધૂપમં ધાતુમિમં વિલોક્ય ।
તદાવૃતીનાં ભ્રમરોપમાનામશ્લેષમાત્યન્તિકમાદધાતિ

યદ્વત્ પ્રાણિસહસ્રકોટીનિયુતૈર્મધ્વાવૃતં સ્યાન્નરો
મધ્વર્થી વિનિહત્ય તાન્મધુકરાન્મધ્વા યથાકામતઃ ।
કુર્યાત્કાર્યમનાસ્રવં મધુનિભં જ્ઞાનં તથા દેહિષુ
ક્લેશાઃ ક્ષુદ્રનિભા જિનઃ પુરુષવત્ તદ્ઘાતને કોવિદઃ

બહિસ્તુષસદૃશાઃ ક્લેશાઃ । અન્તઃસારવત્તથા ગતધાતુરિતિ ।
ધાન્યેષુ સારં તુષસંપ્રયુક્તં નૃણાં ન ય[દ્વ]ત્પરિભોગમેતિ ।
ભવન્તિ યે ઽન્નાદિભિરર્થિનસ્તુ તે તત્તુષેભ્યઃ પરિમોચયન્તિ

( ર્ગ્વ્ 62 ) સત્ત્વેષ્વપિ ક્લેશમલોપસૃષ્ટમેવં ન તાવત્કુરુતે જિનત્વમ્ ।
સંબુદ્ધકાર્યં ત્રિભવે ન યાવદ્વિમુચ્યતે ક્લેશમલોપસર્ગાત્

યદ્વત્ કઙ્ગુકશાલિકોદ્રવયવવ્રીહિષ્વમુક્તં તુષાત્
સારં ખાડ્યસુસંસ્કૃતં ન ભવતિ સ્વાદૂપભોજ્યં નૃણામ્ ॥
તદ્વત્ ક્લેશતુષાદનિઃસૃતવપુઃ સત્ત્વેષુ ધર્મેશ્વરો
ધર્મપ્રીતિરસપ્રદો ન ભવતિ ક્લેશક્ષુધાર્તે જને

અશુચિસંકારધાનસદૃશાઃ ક્લેશાઃ । સુવર્ણવત્તથાગતધાતુરિતિ ।
યથા સુવર્ણં વ્રજતો નરસ્ય ચ્યુતં ભવેત્સંકરપૂતિધાને ।
બહૂનિ તદ્વર્ષશતાનિ તસ્મિન્ તથૈવ તિષ્ઠેદવિનાશધર્મિ

તદ્દેવતા દિવ્યવિશુદ્ધચક્ષુર્વિલોક્ય તત્ર પ્રવદેન્નરસ્ય ।
સુવર્ણમસ્મિન્નવમગ્રરત્નં વિશોધ્ય રત્નેન કુરુષ્વ કાર્યમ્

દૃષ્ટ્વા મુનિઃ સત્ત્વગુણં તથૈવ ક્લેશેષ્વમેક્ષ્યપ્રતિમેષુ મગ્નમ્ ।
( ર્ગ્વ્ 63 ) તત્ક્લેશપઙ્કવ્યવદાનહેતોર્ધર્મામ્બુવર્ષં વ્યસૃજત્ પ્રજાસુ

યદ્વત્ સંકરપૂતિધાનપતિતં ચામીકરં દેવતા
દૃષ્ટ્વા દૃશ્યતમં નૃણામુપદિશેત્ સંશોધનાર્થં મલાત્ ।
તદ્વત્ ક્લેશમહાશુચિપ્રપતિતં સંબુદ્ધરત્નં જિનઃ
સત્ત્વેષુ વ્યવલોક્ય ધર્મમદિશ[ત્ત]ચ્છુદ્ધયે દેહિનામ્

પૃથિવીતલસદૃશાઃ ક્લેશાઃ । રત્નનિધાન વત્તથાગતધાતુરિતિ ।
યથા દરિદ્રસ્ય નરસ્ય વેશ્મન્યન્તઃ પૃથિવ્યાં નિધિરક્ષયઃ સ્યાત્ ।
વિદ્યાન્ન ચૈનં સ નરો ન ચાસ્મિન્નેષો ઽહમસ્મીતિ વદેન્નિધિસ્તમ્

તદ્વન્મનો ઽન્તર્ગતમપ્ય ચિન્ત્યમક્ષય્યધર્મામલરત્નકોશમ્ ।
અબુધ્યમાનાનુભવત્યજસ્રં દારિદ્રયદુઃખં બહુધા પ્રજેયમ્

યદ્વદ્રત્નનિધિર્દરિદ્રભવનાભ્યન્તર્ગતઃ સ્યાન્નરં
ન બ્રૂયાદહમસ્મિ રત્નનિધિરિત્યેવં ન વિદ્યાન્નરઃ ।
તદ્વદ્ધર્મનિધિર્મનોગૃહગતઃ સત્ત્વા દરિદ્રોપમાસ્
તેષાં તત્પ્રતિલમ્ભકારણમૃષિર્લોકે સમુત્પદ્યતે

ત્વક્કોશસદૃશાઃ ક્લેશાઃ । બીજાઙ્કુરવત્તથાગતધાતુરિતિ ।
યથામ્રતાલાદિફલે દ્રુમાણાં બીજાઙ્કુરઃ સન્નવિનાશધર્મી ।
( ર્ગ્વ્ 64 ) ઉપ્તઃ પૃથિવ્યાં સલિલાદિયોગાત્ ક્રમાદુપૈતિ દ્રુમરાજભાવમ્

સત્ત્વેષ્વવિદ્યા દિફલત્વગન્તઃકોશાવનદ્ધઃ શુભધર્મધાતુઃ ।
ઉપૈતિ તત્તત્કુશલં પ્રતીત્ય ક્રમેણ તદ્વન્મુનિરાજભાવ

અમ્બ્વાદિત્યાગભસ્તિવાયુપૃથિવીકાલામ્બરપ્રત્યયૈર્
યદ્વત્ તાલફલામ્રકોશવિવરાદુત્પદ્યતે પાદપઃ ।
સત્ત્વક્લેશફલત્વગન્તરગતઃ સંબુદ્ધબીજાઙ્કુરસ્
તદ્વદ્વૃદ્ધિમુપૈતિ ધર્મવિટપસ્તૈસ્તૈઃ શુભપ્રત્યયૈઃ

પૂતિવસ્ત્રસદૃશઃ ક્લેશાઃ । રત્નવિગ્રહવત્તથાગતધાતુરિતિ ।
બિમ્બં યથા રત્નમયં જિનસ્ય દુર્ગન્ધપૂત્યમ્બરસંનિરુદ્ધમ્ ।
દૃષ્ટ્વવોજ્ઝિતં વર્ત્મનિ દેવતાસ્ય મુક્ત્યૈ વદેદધ્વગમેતમર્થમ્

નાનાવિધક્લેશમલોપગૂઢમસઙ્ગચક્ષુઃ સુગતાત્મભાવમ્ ।
વિલોક્ય તિર્યક્ષ્વપિ અદ્વિમુક્તિં પ્રત્યભ્યુપાયં વિદધાતિ તદ્વત્

યદ્વદ્રત્નમયં તથાગતવપુર્દુર્ગન્ધવસ્ત્રાવૃતં
વર્ત્મન્યુજ્જ્ઞિતમેક્ષ્ય દિવ્યનયનો મુક્ત્યૈ નૃણાં દર્શયેત્ ।
( ર્ગ્વ્ 65 ) તદ્વત્ ક્લેશવિપૂતિવસ્ત્રનિવૃતં સંસારવર્ત્મોજ્ઝિતં
તિર્યક્ષુ વ્યવલોક્ય ધાતુમવદદ્ધર્મં વિમુક્ત્યૈ જિનઃ

આપન્નસત્ત્વનારિસદૃશાઃ ક્લેશાઃ । કલલમહાભૂતગતચક્રવર્તિવત્તથાગતધાતુરિતિ ।
નારી યથા કાચિદનાથભૂતા વસેદનાથાવસથે વિરૂપા ।
ગર્ભેણ રાજશ્રિયમુદ્વહન્તી ન સાવબુધ્યેત નૃપં સ્વકુક્ષૌ

અનાથશાલેવ ભવોપપત્તિરન્તર્વતીસ્ત્રીવદશુદ્ધસત્ત્વાઃ ।
તદ્ગર્ભવત્તેષ્વમલઃ સ ધાતુર્ભવન્તિ યસ્મિન્સતિ તે સનાથાઃ

યદ્વત્ સ્ત્રી મલિનામ્વરાવૃતતનુર્બીભત્સરૂપાન્વિતા
વિન્દેદ્દુઃખમનાથવેશ્મનિ પરં ગર્ભાન્તરસ્થે નૃપે ।
તદ્વત્ ક્લેશવશાદશાન્તમનસો દુઃખાલયસ્થા જનાઃ
સન્નાથેષુ ચ સત્સ્વનાથમતયઃ સ્વાત્માન્તરસ્થેષ્વપિ

મૃત્પઙ્કલેપસદૃશાઃ ક્લેશાઃ । કનકબિમ્બવત્તથાગતધાતુરિતિ ।
હેમ્નો યથાન્તઃક્વથિતસ્ય પૂર્ણં બિમ્બં બહિર્મૃન્મયમેક્ષ્ય શાન્તમ્ ।
( ર્ગ્વ્ 66 ) અન્તર્વિશુદ્ધ્યૈ કનકસ્ય તજ્જ્ઞઃ સંચોદયેદાવરણં બહિર્ધા

પ્રભાસ્વરત્વં પ્રકૃતેર્મલાનામાગન્તુકત્વં ચ સદાવલોક્ય ।
રત્નાકરાભં જગદગ્રબોધિર્વિશોધયત્યાવરણેભ્ય એવમ્

યદ્વન્નિર્મલદીપ્તકાઞ્ચનમયં બિમ્બં મૃદન્તર્ગતં
સ્યાચ્છાન્ત તદવેત્ય રત્નકુશલઃ સંચોદયેન્મૃત્તિકામ્ ।
તદ્વચ્છાન્તમવેત્ય શુદ્ધકનકપ્રખ્યં મનઃ સર્વવિદ્
ધર્માખ્યાનનયપ્રહારવિધિતઃ સંચોદયત્યાવૃતિમ્

ઉદાહરણાનાં પિણ્ડાર્થઃ ।
અમ્બુજભ્રમરપ્રાણિતુષોચ્ચારક્ષિતિષ્વથ ।
ફલત્વક્પૂતિવસ્ત્રસ્ત્રીગર્ભમૃત્કોશકેષ્વપિ

બુદ્ધવન્મધુવત્સારસુવર્ણનિધિવૃક્ષવત્ ।
રત્નવિગ્રહવચ્ચક્રવર્તિવદ્ધેમબિમ્બ વત્

સત્ત્વધાતોરસંબદ્ધં ક્લેશકોશેષ્વનાદિષુ ।
ચિત્તપ્રકૃતિવૈમલ્યમનાદિમદુદાહૃતમ્

સમાસતો ઽનેન તથાગતગર્ભસૂત્રોદાહરણનિર્દેશેન કૃત્સ્નસ્ય સત્ત્વધાતોરનાદિચિત્તસંક્લેશધર્માગન્તુકત્વમનાદિચિત્તવ્યવદાનધર્મસહજાવિનિર્ભાગતા ચ ( ર્ગ્વ્ 67 ) પરિદીપિતા । તત ઉચ્યતે । ચિત્તસંક્લેશાત્ સત્ત્વાઃ સંક્લિષ્યન્તે ચિત્તવ્યવદાનાદ્વિશુધ્યન્ત ઇતિ । તત્ર કતમશ્ચિત્તસંક્લેશો યમધિકૃત્ય નવધા પદ્મકોશાદિદૃષ્ટાન્તદેશના ।
રાગદ્વિડ્ મોહતત્તીવ્રપર્યવસ્થાન વાસનાઃ ।
દૃઙ્માર્ગભાવનાશુદ્ધશુદ્ધભૂમિગતા મલાઃ

પદ્મકોશાદિદૃષ્ટાન્તૈર્નવધા સંપ્રકાશિતાઃ ।
અપર્યન્તોપસંક્લેશકોશકોટ્યસ્તુ ભેદતઃ

સમાસત ઇમે ન વ ક્લેશાઃ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધે ઽપિ તથાગતધાતૌ પદ્મકોશાદય ઇવ બુદ્ધબિમ્બાદિષુ સદાગન્તુકતયા સંવિદ્યન્તે । કતમે નવ । તદ્યથા રાગાનુશયલક્ષણઃ ક્લેશઃ । દ્વેષાનુશયલક્ષણઃ । મોહાનુશયલક્ષણઃ । તીવ્રરાગદ્વેષમોહપર્યવસ્થાનલક્ષણઃ । અવિદ્યાવાસભૂમિસંગૃહીતઃ । દર્શનપ્રહાતવ્યઃ । ભાવનાપ્રહાતવ્યઃ । અશુદ્ધભૂમિગતઃ । શુદ્ધભૂમિગતશ્ચ । તત્ર યે લૌકિકવીતરાગસાન્તાનિકાઃ ક્લેશા આનિઞ્જ્યસંસ્કારોપચયહેતવો રૂપારૂપ્યધાતુનિર્વર્તકા લોકોત્તરજ્ઞાનવધ્યાસ્ત ઉચ્યન્તે રાગદ્વેષમોહાનુશયલક્ષણા ઇતિ । યે રાગાદિચરિતસત્ત્વસાન્તાનિકાઃ પુણ્યાપુણ્યસંસ્કારોપચયહેતવઃ કેવલકામધાતુનિર્વર્તકા અશુભાદિભાવજ્ઞાનવધ્યાસ્ત ઉચ્યન્તે તીવ્રરાગદ્વેષમોહપર્યવસ્થાનલક્ષણા ઇતિ । યે ઽર્હત્સાન્તાનિકા અનાસ્રવકર્મપ્રવૃત્તિહેતવો વિમલમનોમયાત્મભાવનિર્વર્તકાસ્તથાગતબોધિજ્ઞાનવધ્યાસ્ત ઉચ્યન્તે ઽવિદ્યાવાસભૂમિસંગૃહીતા ઇતિ । દ્વિવિધઃ શૈક્ષઃ પૃથગ્જન આર્યશ્ચ । તત્ર યે પૃથગ્જનશૈક્ષસાંતાનિકાઃ પ્રથમલોકોત્તરધર્મદર્શનજ્ઞાનવધ્યાસ્ત ઉચ્યન્તે દર્શનપ્રહાતવ્યા ( ર્ગ્વ્ 68 ) ઇતિ । ય આર્યપુદ્ગલશૈક્ષસાન્તાનિકા યથાદૃષ્ટલોકોત્તરધર્મભાવનાજ્ઞાનવધ્યાસ્ત ઉચ્યન્તે ભાવનાપ્રહાતવ્યા ઇતિ । યે ઽનિષ્ઠાગતબોધિસત્ત્વસાન્તાનિકાઃ સપ્તવિધજ્ઞાનભૂમિવિપક્ષા અષ્ટામ્યાદિભૂમિત્રયભાવનાજ્ઞાનવધ્યાસ્ત ઉચ્યન્તે ઽશુદ્ધભૂમિગતા ઇતિ । યે નિષ્ઠાગતબોધિસત્ત્વસાન્તાનિકા અષ્ટમ્યાદિભૂમિત્રયભાવનાજ્ઞાનવિપક્ષા વજ્રોપમસમાધિજ્ઞાનવધ્યાસ્ત ઉચ્યન્તે શુદ્ધભૂમિગતા ઇતિ । એતે
નવ રાગાદયઃ ક્લેશાઃ સંક્ષેપેણ યથાક્રમમ્ ।
નવભિઃ પદ્મકોશાદિદૃષ્ટાન્તૈઃ સંપ્રકાશિતાઃ

વિસ્તરેણ પુનરેત એવ ચતુરશીતિસહસ્રપ્રકારભેદેન તથાગતજ્ઞાનવદપર્યન્તા ભવન્તિ યૈરપર્યન્તક્લેશકોશકોટિગૂઢસ્તથાગતગર્ભ ઉચ્યતે ।
બાલાનામર્હતામેભિઃ શૈક્ષાણાં ધીમતાં ક્રમાત્ ।
મલૈશ્ચતુર્ભિરેકેન દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામશુદ્ધતા

યદુક્તં ભગવતા । સર્વસત્ત્વાસ્તથાગતગર્ભ ઇતિ । તત્ર સર્વસત્ત્વાઃ સંક્ષેપેણોચ્યન્તે ચતુર્વિધાસ્તદ્યથા પૃથગ્જના અર્હન્તઃ શૈક્ષા બોધિસત્ત્વાશ્ચેતિ । તત્રૈષામનાસ્રવે ધાતૌ યથાક્રમં ચતુર્ભિરેકેન દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ચ ક્લેશમલાભ્યામશુદ્ધિઃ પરિદીપિતા ।
કથં પુનરિમે નવ રાગાદયઃ ક્લેશાઃ પદ્મકોશાદિસદૃશા વેદિતવ્યાઃ । કથં ચ તથાગતધાતોર્બુદ્ધબિમ્બાદિસાધર્મ્યમનુગન્તવ્યમિતિ ।
તત્પદ્મં મૃદિ સંભૂતં પુરા ભૂત્વા મનોરમમ્ ।
અરમ્યમભવત્ પશ્ચાદ્યથા રાગરતિસ્તથા

ભ્રમરાઃ પ્રાણીનો યદ્વદ્દશન્તિ કુપિતા ભૃશમ્ ।
દુઃખ જનયતિ દ્વેષો જાયમાનસ્તથા હૃદિ

( ર્ગ્વ્ 69 ) શાલ્યાદીનાં યથા સારમવચ્છન્નં બહિસ્તુષૈઃ ।
મોહાણ્ડકોશસંછન્નમેવં સારાર્થદર્શનમ્

પ્રતિકૂલં યથામેધ્યમેવં કામા વિરાગિણામ્ ।
કામસેવાનિમિત્તત્વાત્ પર્યુત્થાનાન્યમેધ્યવત્

વસુધાન્તરિતં યદ્વદજ્ઞાનાન્નાપ્નુયુર્નિધિમ્ ।
સ્વયંભૂત્વં તથાવિદ્યાવાસભૂમ્યાવૃતા જનાઃ

યથા બીજત્વગુચ્છિત્તિરઙ્કુરાદિક્રમોદયાત્ ।
તથા દર્શનહેયાનાં વ્યાવૃત્તિસ્તત્ત્વદર્શનાત્

હતસત્કાયસારાણામાર્યમાર્ગાનુષઙ્ગતઃ ।
ભાવનાજ્ઞાનહેયાનાં પૂતિવસ્ત્રનિદર્શનમ્

ગર્ભકોશમલપ્રખ્યાઃ સપ્તભૂમિગતા મલા ।
વિકોશગર્ભવજ્જ્ઞાનમવિકલ્પં વિપાકવત્

મૃત્પઙ્કલેપવજ્જ્ઞેયાસ્ત્રિભૂમ્યનુગતા મલાઃ ।
વજ્રોપમસમાધાનજ્ઞાનવધ્યા મહાત્મનામ્

એવં પદ્માદિભિસ્તુલ્યા નવ રાગાદયો મલાઃ ।
ધાતોર્બુદ્ધાદિસાધર્મ્યં સ્વભાવત્રયસંગ્રહાત્

ત્રિવિધં સ્વભાવમધિકૃત્ય ચિત્તવ્યવદાનહેતોસ્તથાગતગર્ભસ્ય નવધા બુદ્ધાબિમ્બાદિસાધર્મ્યમનુગન્તવ્યમ્ । ત્રિવિધઃ સ્વભાવઃ કતમઃ ।
સ્વભાવો ધર્મકાયો ઽસ્ય તથતા ગોત્રમિત્યપિ ।
ત્રિભિરેકેન સ જ્ઞેયઃ પઞ્ચભિશ્ચ નિદર્શનૈઃ

ત્રિભિર્બુદ્ધબિમ્બમધુસારદૃષ્ટાન્તૈર્ધર્મકાયસ્વભાવઃ સ ધાતુરવગન્તવ્યઃ । એકેન સુવર્ણદૃષ્ટાન્તેન તથતાસ્વભાવઃ । પઞ્ચભિર્નિધિતરુત્નવિગ્રહચક્રવર્તિકનકબિમ્બદૃષ્ટાન્તૈસ્ત્રિવિધબુદ્ધકાયોત્પત્તિગોત્રસ્વભાવ ( ર્ગ્વ્ 70 ) ઇતિ । તત્ર ધર્મ કાયઃ કતમઃ ।
ધર્મકાયો દ્વિધા જ્ઞેયો ધર્મધાતુઃ સુનિર્મલઃ ।
તન્નિષ્યન્દશ્ચ ગામ્ભીર્યવૈચિત્ર્યનયદેશના

દ્વિવિધો બુદ્ધાનાં ધર્મકાયો ઽનુગન્તવ્યઃ । સુવિશુદ્ધ્શ્ચ ધર્મધાતોરવિકલ્પજ્ઞાનગોચરવિષયઃ । સ ચ તથાગતાનાં પ્રત્યાત્મમધિગમધર્મમધિકૃત્ય વેદિતવ્યઃ । તત્પ્રાપ્તિહેતુશ્ચ સુવિશુદ્ધધર્મધાતુનિષ્યન્દો યથાવૈનયિકપરસત્ત્વેષુ વિજ્ઞપ્તિપ્રભવઃ । સ ચ દેશનાધર્મમધિકૃત્ય વેદિતવ્યઃ । દેશના પુનર્દ્વિવિધા સૂક્ષ્મૌદારિકધર્મવ્યવસ્થાનનયભેદાત્ । યદુત ગમ્ભીરબોધિસત્ત્વપિટકધર્મવ્યવસ્થાન નયદેશના ચ પરમાર્થસત્યમધિકૃત્ય વિચિત્રસૂત્રગેયવ્યાકરણગાથોદાનનિદાનાદિવિવિધધર્મવ્યવસ્થાનનયદેશના ચ સંવૃતિસત્યમધિકૃત્ય ।
લોકોત્તરત્વાલ્લોકે ઽસ્ય દૃષ્ટાન્તાનુપલબ્ધિતઃ ।
ધાતોસ્તથાગતેનૈવ સાદૃશ્યમુપપપાદિતમ્

મધ્વેકરસવત્ સૂક્ષ્મગમ્ભીરનયદેશના ।
નાનાણ્ડસારવજ્જ્ઞેયા વિચિત્રનયદેશના

ઇત્યેવમેભિસ્ત્રિભિર્બુદ્ધબિમ્બમધુસારદૃષ્ટાન્તૈસ્તથાગતધર્મકાયેન નિરવશેષસત્ત્વધાતુપરિસ્ફરણાર્થમધિકૃત્ય તથાગતસ્યેમે ગર્ભાઃ સર્વસત્ત્વા ઇતિપરિદીપિતમ્ । ન હિ સ કશ્ચિત્સત્ત્વઃ સત્ત્વધાતૌ સઈવિદ્યતે યસ્તથાગતધર્મકાયાદ્વહિરાકાશધાતોરિવ રૂપમ્ । એવં હ્યાહ ।
( ર્ગ્વ્ 71 ) યથામ્બરં સર્વગતં સદ મતં તથૈવ તત્સર્વગતં સદા મતમ્ ।
યથામ્બરં રૂપગતેષુ સર્વગં તથૈવ તત્સત્ત્વગણેષુ સર્વગમિતિ ॥
પ્રકૃતેરવિકારિત્વાત્ કલ્યાણત્વાદ્વિશુદ્ધિતઃ ।
હેમમણ્ડલકૌપમ્યં તથતાયામુદાહૃતમ્

યચ્ચિત્તમપર્યન્તક્લેશદુઃખધર્માનુગતમપિ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતયા વિકારાનુદાહૃતેરતઃ કલ્યાણસુવર્ણવદનન્યથાભાવાર્થેન તથતેત્યુચ્યતે । સ ચ સર્વેષામપિ મિથ્યાત્વનિયતસંતાનાનાં સત્ત્વાનાં પ્રકૃતિનિર્વિશિષ્ટાનાં સર્વાગન્તુકમલવિશુદ્ધિમાગતસ્તથાગત ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । એવમેકેન સુવર્ણદૃષ્ટાન્તેન તથતાવ્યતિભેદાર્થમધિકૃત્ય તથાગતસ્તથતૈષાં ગર્ભઃ સર્વસત્ત્વાનામિતિ પરિદીપિતમ્ । ચિત્તપ્રકૃતિવિશુદ્ધ્યદ્વયધર્મતામુપાદાય યથોક્તં ભગવતા । તત્રમઞ્જુશ્રીસ્તથાગત આત્મોપાદાનમૂલપરિજ્ઞાતાવી । આત્મંવિશુદ્ધ્યા સર્વસત્ત્વવિશુદ્ધિમનુગતઃ । યા ચાત્મવિશુદ્ધિર્યા ચ સત્ત્વવિશુદ્ધિરદ્વયૈષાદ્વૈધિકારો તિ । એવં હ્યાહ ।
સર્વેષામવિશિષ્ટાપિ તથતા શુદ્ધિમાગતા ।
તથાગતત્વં તસ્માચ્ચ તદ્ગર્ભાઃ સર્વદેહિન ઇતિ ॥
ગોત્રં તદ્ દ્વિવિધં જ્ઞેયં નિધાનફલવૃક્ષવત્ ।
અનાદિપ્રકૃતિસ્થં ચ સમુદાનીતમુત્તરમ્

( ર્ગ્વ્ 72 ) બુદ્ધકાયત્રયાવાપ્તિરસ્માદ્ગોત્રદ્વયાન્મતા ।
પ્રથમાત્પ્રથમઃ કાયો દ્વિતી યાદ્દ્વૌ તુ પશ્ચિમૌ

રત્નવિગ્રહવજ્જ્ઞેયઃ કાયઃ સ્વાભાવિકઃ શુભઃ ।
અકૃત્રિમત્વાત્ પ્રકૃતેર્ગુણરત્નાશ્રયત્વતઃ

મહાધર્માધિરાજત્વાત્ સામ્ભોગશ્ચક્રવર્તિવત્ ।
પ્રતિબિમ્બસ્વભાવત્વાન્નિર્માણં હેમબિમ્બવત્

ઇત્યેવમેભિરવશિષ્ટૈઃ પઞ્ચભિર્નિધિતરુરત્નવિગ્રહચક્રવર્તિકનકબિમ્બદૃષ્ટાન્તૈસ્ત્રિ વિધબુદ્ધકાયોત્પત્તિગોત્રસ્વભાવાર્થમધિકૃત્ય તથાગતધાતુરેષાં ગર્ભઃ સર્વસત્ત્વાનામિતિ પરિદીપિતમ્ । ત્રિવિધબુદ્ધકાયપ્રભાવિતત્વં હિ તથાગતત્વમ્ । અતસ્તત્પ્રાપ્તયે હેતુસ્તથાગતધાતુરિતિ । હેત્વર્થો ઽત્ર ધાત્વર્થઃ । યત આહ । તત્ર ચ સત્ત્વે સત્ત્વે તથાગતધાતુરુત્પન્નો ગર્ભગતઃ સંવિદ્યતે ન ચ તે સત્ત્વા બુધ્યન્તે ઇતિ । એવં હ્યાહ ।
અનાદિકાલિકો ધાતુઃ સર્વધર્મસમાશ્રયઃ ।
તસ્મિન્ સતિ ગતિઃ સર્વા નિર્વાણાધિગમો ઽપિ ચ ॥
તત્ર કથમનાદિકાલિકઃ । યત્તથાગતગર્ભમેવાધિકૃત્ય ભગવતા પૂર્વ કોટિર્ન પ્રજ્ઞાયત ઇતિ દેશિતં પ્રજ્ઞપ્તમ્ । ધાતુરિતિ । યદાહ । યો ઽયં ભગવંસ્તથાગતગર્ભો ( ર્ગ્વ્ 73 ) લોકોત્તરગર્ભઃ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધગર્ભ ઇતિ । સર્વધર્મસમાશ્રય ઇતિ । યદાહ । તસ્માદ્ભગવંસ્તથાગતગર્ભો નિશ્રય આધારઃ પ્રતિષ્ઠાસંબદ્ધાનામવિનિર્ભાગાનામમુક્તજ્ઞાનાનામસંસ્કૃતાનાં ધર્માણામ્ । અસંબદ્ધાનામપિ ભગવન્ વિનિર્ભાગધર્માણાં મુક્તજ્ઞાનાનાં સંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં નિશ્રય આધારઃ પ્રતિષ્ઠા તથાગતગર્ભ ઇતિ । તસ્મિન્ સતિ ગતિઃ સર્વેતિ । યદાહ । સતિ ભગવંસ્તથાગર્ભે સંસાર ઇતિ પરિકલ્પમસ્ય વચનાયેતિ । નિર્વાણાધિગમો ઽપિ ચેતિ । યદાહ । તથાગતગર્ભશ્ચેદ્ ભગવન્ન સ્યાન્ન સ્યાદ્દુઃખે ઽપિ નિર્વિન્ન નિર્વાણેચ્છા પ્રાર્થના પ્રણિધિર્વેતિ વિસ્તરઃ ।
સ ખલ્વેષ તથાગતગર્ભો ધર્મકાયાંવિપ્રલમ્ભસ્તથતાસંભિન્નલક્ષણો નિયતગોત્રસ્વભાવઃ સર્વદા ચ સર્વત્ર ચ નિરવશેષયોગેન સત્ત્વધાતાવિતિ દ્રષ્ટવ્યં ધર્મતાં પ્રમાણીકૃત્ય । યથોક્તમ્ । એષા કુલપુત્ર ધર્માણાં ધર્મતા । ઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા સદૈવૈતે સત્ત્વાસ્તથાગતગર્ભા ઇતિ । યૈવ ચાસૌ ધર્મતા સૈવાત્ર યુક્તિર્યોગ ઉપાયઃ પર્યાયઃ । એવમેવ તત્સ્યાત્ । અન્યથા નૈવ તત્સ્યાદિતિ । સર્વત્ર ધર્મતૈવ પ્રતિશરણમ્ । ધર્મતૈવ યુક્તિશ્ચિત્તનિધ્યાપનાય ચિત્તસંજ્ઞાપનાય । સા ન ચિન્તયિતવ્યા ન વિકલ્પયિતવ્યાધિમોક્તવ્યેતિ ।
( ર્ગ્વ્ 74 ) શ્રદ્ધયૈવાનુગન્તવ્યં પરમાર્થે સ્વયંભુવામ્ ।
ન હ્યચક્ષુઃ પ્રભાદીપ્તમીક્ષતે સૂર્યમણ્ડલમ્

સમાસત ઇમે ચત્વારઃ પુદ્ગલાસ્તથાગતગર્ભદર્શનં પ્રત્યચક્ષુષ્મન્તો વ્યવસ્થિતાઃ । કતમે ચત્વારઃ । યદુત પૃથગ્જનઃ શ્રાવકઃ પ્રત્યેકબુદ્ધો નવયાનસંપ્રસ્થિતશ્ચ બોધિસત્ત્વઃ । યથોક્તમ્ । અગોચરો ઽયં ભગવંસ્તથાગતગર્ભઃ સત્કાયદૃષ્ટિપતિતાનાં વિપર્યાસાભિરતાનાં શૂન્યતાવિક્ષિપ્તચિત્તાનામિતિ । તત્ર સત્કાયદૃષ્ટિપતિતા ઉચ્યન્તે બાલપૃથગ્જનાઃ । તથા હિ તે ઽત્યન્તસાસ્રવસ્કન્ધાદીન્ધર્માનાત્મત આત્મીયતશ્ચોપગમ્યાહકારમમકારાભિનિવિષ્ટાઃ સત્કાયનિરોધમનાસ્રવધાતુમધિમોક્તુમપિ નાલમ્ । કુતઃ પુનઃ સર્વજ્ઞવિષયં તથાગતગર્ભમવભોત્સ્યન્ત ઇતિ । નેદં સ્થાનં વિદ્યતે । તત્ર વિપર્યાસાભિરતા ઉચ્યન્તે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાઃ । તત્કસ્માત્ । તે ઽપિ હિ નિત્યે તથાગતગર્ભે સત્યુત્તરિભાવયિતવ્યે તન્નિત્યસંજ્ઞાભાવનાવિપર્યયેણાનિત્યસંજ્ઞાભાવનાભિરતાઃ । સુખે તથાગતગર્ભે સત્યુત્તરિભાવયિતવ્યે તત્સુખસંજ્ઞાભાવનાવિપર્યયેણ દુઃખસંજ્ઞાભાવનાભિરતાઃ । આત્મનિ તથાગતગર્ભે સત્યુત્તરિભાવયિતવ્યે તદાત્મસંજ્ઞાભાવનાવિપર્યયેણાનાત્મસંજ્ઞાભાવનાભિરતાઃ । શુભે તથાગતગર્ભેઃ સત્યુત્તરિભાવયિતવ્યે તચ્છુભસંજ્ઞાભાવનાવિપર્યયેણાશુભસંજ્ઞાભાવના ભિરતાઃ । એવમનેન પર્યાયેણ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામપિ ધર્મકાયપ્રાપ્તિવિધુરમાર્ગાભિરતત્વાદગોચરઃ સ પરમનિત્યસુખાત્મશુભલક્ષણો ધાતુરિત્યુક્તમ્ । યથા ચ સ વિપયાસાભિરતાનામનિત્યદુઃખાનાત્માશુભસંજ્ઞાનામગોચરસ્તથા વિસ્તરેણ મહાપરિનિર્વાણસૂત્રે ભગવતા વાપીતોયમણિદૃષ્ટાન્તેન પ્રસાધિતઃ ।
તદ્યથાપિ નામ ભિક્ષવો ગ્રીષ્મકાલે વર્તમાને સલિલબન્ધનં બદ્ધ્વા સ્વૈઃ સ્વૈર્મણ્ડનકોપર્ભોગૈર્જનાઃ સલિલે ક્રીડેયુઃ । અથ તત્રૈકો જાત્યં વૈડૂર્યમણિમન્તરુદકે ( ર્ગ્વ્ 75 ) સ્થાપયેત્ । તતસ્તસ્ય વૈડૂર્યસ્યાર્થે સર્વે તે મણ્ડનકાનિ ત્યક્ત્વા નિમજ્જેયુઃ । અથ યત્તત્રાસ્તિ શર્કરં કઠલ્યં વા તત્તે મણિરિતિ મન્યમાના ગૃહીત્વા મયા લબ્ધો મણિરિત્યુત્સૃજ્યોત્સૃજ્ય વાપીતિરે સ્થિત્વા નાયં મણિરિતિ સંજ્ઞાં પ્રવર્તેયુઃ । તચ્ચ વાપ્યુદકં મણિપ્રભાવેન તત્પ્રભેવ ભ્રાજેત । એવં તેષાં તદુદકં ભ્રાજમાનં દૃષ્ટ્વાહો મણિરિતિ ગુણસંજ્ઞા પ્રવર્તેત । અથ તત્રૈક ઉપાયકુશલો મેધાવી મણિં તત્ત્વતઃ પ્રતિલભેત । એવમેવ ભિક્ષવો યુષ્માભિઃ સર્વમનિત્યં સર્વ દુઃખં સર્વમનાત્મકં સર્વમશુભ મિતિ સર્વગ્રહણેન ભાવિતભાવિતં બહુલીકૃતબહુલીકૃતં ધર્મતત્ત્વમ જાનદ્ભિસ્તત્સર્વ ઘટિતં નિરર્થકમ્ । તસ્માદ્ ભિક્ષવો વાપીશર્કરકઠલ્યવ્યવસ્થિતા ઇવ મા ભૂતા ઉપાયકુશલા યૂયં ભવત । યદ્યદ્ ભિક્ષવો યુષ્માભિઃ સર્વમનિત્યં સર્વ દુઃખં સર્વમનાત્મકં સર્વમશુભમિતિ સર્વગ્રહણેન ભાવિતભાવિતં બહુલીકૃતબહુલીકૃતં તત્ર તત્રૈવ નિત્યસુખશભાત્મકાનિ સન્તીતિ વિસ્તરેણ પરમધર્મતત્ત્વવ્યવસ્થાનમારભ્ય વિપર્યાસભૂતનિર્દેશો યથાસૂત્રમનુગન્તવ્યઃ ।
તત્ર શૂન્યતાવિક્ષિપ્તચિત્તા ઉચ્યન્તે નવયાન સંપ્રસ્થિતા બોધિસત્ત્વસ્તથાગતગર્ભશૂન્યતાર્થનયવિપ્રનષ્ટાઃ । યે ભાવવિનાશાય શૂન્યતાવિમોક્ષમુખમિચ્છન્તિ સત એવ ધર્મસ્યોત્તરકાલમુચ્છેદો વિનાશઃ પરિનિર્વાણમિતિ । યે વા પુનઃ શૂન્યતોપલમ્ભેન શૂન્યતાં પ્રતિસરન્તિ શૂન્યતા નામ રૂપાદિવ્યતિરેકેણ કશ્ચિદ્ભા વો ઽસ્તિ યમધિગમિષ્યામો ભાવયિષ્યામ ઇતિ । તત્ર કતમઃ સ તથાગતગર્ભશૂન્યતાર્થનય ઉચ્યતે ।
( ર્ગ્વ્ 76 ) નાપનેયમતઃ કિંચિદુપનેયં ન કિંચન ।
દ્રષ્ટવ્યં ભૂતતો ભૂતં ભૂતદર્શી વિમુચ્યતે

શૂન્ય આગન્તુકૈર્ધાતુઃ સવિનિર્ભાગલક્ષણૈઃ ।
અશૂન્યો ઽનુત્તરૈર્ધર્મૈરવિનિર્ભાગલક્ષણૈઃ

કિમનેન પરિદીપિતમ્ । યતો ન કિંચિદપનેયમસ્ત્યતઃ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધાત્ તથાગતધાતોઃ સંક્લેશનિમિત્તમાગન્તુકમલશૂન્યતાપ્રકૃતિત્વાદસ્ય । નાપ્યત્રકિંચિદુપનેયમસ્તિ વ્યવદાનનિમિત્તમવિનિર્ભાગશુદ્ધધર્મપ્રકૃતિત્વાત્ । તત ઉચ્યતે । શૂન્યસ્તથાગતગર્ભો વિનિર્ભાગૈર્મુક્તજ્ઞૈઃ સર્વક્લેશકોશૈઃ । અશૂન્યો ગઙ્ગાનદીવાલિકાવ્યતિવૃત્તૈરવિનિર્ભાગૈરમુક્તજ્ઞૈરચિન્ત્યૈર્બુદ્ધધર્મૈરિતિ । એવં યદ્યત્ર નાસ્તિ તત્તેન શૂન્યમિતિ સમનુપશ્યતિ । યત્પુનરત્રાવશિષ્ટં ભવતિ તત્સદિહાસ્તીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સમારોપાપવાદાન્તપરિવર્જનાદપર્યન્તં શૂન્યતાલક્ષણમનેન શ્લોકદ્વયેન પરિદીપિતમ્ । તત્ર યેષામિતઃ શૂન્યતાર્થનયાદ્વહિશ્ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે વિસરતિ ન સમાધીયતે નૈકાગ્રીભવતિ તેન તે શૂન્યતાવિક્ષિપ્તચિત્તા ઉચ્યન્તે । ન હિ પરમાર્થશૂન્યતાજ્ઞાનમુખમન્તરેણ શક્યતે ઽવિકલ્પો ધાતુરધિગન્તું સાક્ષાત્કર્તુમ્ । ઇદં ચ સંધાયોક્તમ્ । તથાગતગર્ભજ્ઞાનમેવ તથાગતાનાં શૂન્યતાજ્ઞાનમ્ । તથાગતગર્ભશ્ચ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈરદૃષ્ટપૂર્વો ઽનધિગતપૂર્વ ઇતિ વિસ્તરઃ । સ ખલ્વેષ તથાગતગર્ભો યથા ધર્મધાતુગર્ભસ્તથા સત્કાયદૃષ્ટિપતિતાનામગોચર ઇત્યુક્તં દૃષ્ટિપ્રતિપક્ષત્વાદ્ધર્મધાતોઃ । યથા ધર્મકાયો લોકોત્તરધર્મ ગર્ભસ્તથા વિપર્યાસાભિરતાનામગોચર ઇત્યુક્તમનિત્યાદિલોકધર્મપ્રતિપક્ષેણ લોકોત્તરધર્મપરિદીપનાત્ । યથા પ્રકૃતિપરિશુદ્ધધર્મગર્ભસ્તથા શૂન્યતાવિક્ષિપ્તાનામગોચર ઇત્યુક્તમાગન્તુકમલશૂન્યતાપ્રકૃતિત્વાદ્વિશુદ્ધિગુણધર્માણામવિનિર્ભાગલોકોત્તરધર્મકાયપ્રભાવિતાનામિતિ । ( ર્ગ્વ્ 77 ) તત્ર યદેકનયધર્મધાત્વસંભેદજ્ઞાનમુખમાગમ્ય લોકોત્તરધર્મકાયપ્રકૃતિપરિશુદ્ધિવ્યવલોકનમિદમત્ર યથાભૂતજ્ઞાનદર્શનમભિપ્રેતં યેન દશભૂમિસ્થિતા બોધિસત્ત્વાસ્તથાગતગર્ભમીષત્પશ્યન્તીત્યુક્તમ્ । એવં હ્યાહ ।
છિદ્રાભ્રે નભસીવ ભાસ્કર ઇહ ત્વં શુદ્ધબુદ્ધીક્ષણૈર્
આર્યેરપ્યવલોક્યસે ન સકલઃ પ્રાદેશિકીબુદ્ધિભિઃ ।
જ્ઞેયાનન્તનભસ્તલપ્રવિસૃતં તે ધર્મકાયં તુ તે
સાકલ્યેન વિલોકયન્તિ ભગવન્ યેષામનન્તા મતિરિતિ ॥
યદ્યેવમસઙ્ગનિષ્ઠાભૂમિપ્રતિષ્ઠિતાનામપિ પરમાર્યાણામસર્વવિષય એષ દુર્દૃશો ધાતુઃ । તત્કિમનેન બાલપૃથગ્જનમારભ્ય દેશિતેનેતિ । દેશનાપ્રયોજનસંગ્રહે શ્લોકૌ । એકેન પ્રશ્નો દ્વિતીયેન વ્યાકરણમ્ ।
શૂન્યં સર્વં સર્વથા તત્ર તત્ર જ્ઞેયં મેઘસ્વપ્નમાયાકૃતાભમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વૈવં બુદ્ધધાતુઃ પુનઃ કિં સત્ત્વે સત્ત્વે ઽસ્તીતિ બુદ્ધૈરિહોક્તમ્

લીનં ચિત્તં હીનસત્ત્વેષ્વવજ્ઞાભૂતગ્રાહો ભૂતધર્માપવાદઃ ।
આત્મસ્નેહશ્ચાધિકઃ પઞ્ચ દોષા યેષાં તેષાં તત્પ્રહાણાર્થમુક્તમ્

અસ્ય ખલુ શ્લોકદ્વયસ્યાર્થઃ સમાસેન દશભિઃ શ્લોકૈર્વેદિતવ્યઃ ।
( ર્ગ્વ્ 78 ) વિવિક્તં સંસ્કૃતં સર્વપ્રકારં ભૂતકોટિષુ ।
ક્લેશકર્મવિપાકાર્થં મેઘાદિવદુદાહૃતમ્

ક્લેશા મેઘોપમાઃ કૃત્યક્રિયા સ્વપ્નોપભોગવત્ ।
માયાનિર્મિતવત્ સ્કન્ધા વિપાકાઃ ક્લેશકર્મણામ્

પૂર્વમેવં વ્યવસ્થાપ્ય તન્ત્રે પુનરિહોત્તરે ।
પઞ્ચદોષપ્રહાણાય ધાત્વસ્તિત્વં પ્રકાશિતમ્

તથા હ્યશ્રવણાદસ્ય બોધૌ ચિત્તં ન જાયતે ।
કેષાંચિન્નીચચિત્તાનામાત્માવજ્ઞાનદોષતઃ

બોધિચિત્તોદયે ઽપ્યસ્ય શ્રેયાનસ્મીતિ મન્યતઃ
બોધ્યનુત્પન્નચિત્તેષુ હીનસંજ્ઞા પ્રવર્તતે

તસ્યૈવંમતિનઃ સમ્યગ્જ્ઞાનં નોત્પદ્યતે તતઃ ।
અભૂતં પરિગૃહ્ણાતિ ભૂતમર્થં ન વિન્દતે

અભૂતં સત્ત્વદોષાસ્તે કૃત્રિમાગન્તુકત્વતઃ ।
ભૂતં તદ્દોષનૈરાત્મ્યં શુદ્ધિપ્રકૃતયો ગુણાઃ

ગૃહ્ણન્ દોષાનસદ્ભૂતાન્ ભૂતાનપવદનુ ગુણાન્ ।
મૈત્રીં ન લભતે ધીમાન્ સત્ત્વાત્મસમદર્શિકામ્

તચ્છ્રવાજ્જાયતે ત્વસ્ય પ્રોત્સાહઃ શાસ્તૃગૌરવમ્ ।
પ્રજ્ઞા જ્ઞાનં મહામૈત્રી પઞ્ચધર્મોદયાત્તતઃ

નિરવજ્ઞઃ સમપ્રેક્ષી નિર્દોષો ગુણવાનસૌ ।
આત્મસત્ત્વસમસ્નેહઃ ક્ષિપ્રમાપ્નોતિ બુદ્ધતામ્