રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.66

અપશ્યંસ્ તુ તતસ્ તત્ર પિતરં પિતુર્ આલયે
જગામ ભરતો દ્રષ્ટું માતરં માતુર્ આલયે ॥

અનુપ્રાપ્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા કૈકેયી પ્રોષિતં સુતમ્
ઉત્પપાત તદા હૃષ્ટા ત્યક્ત્વા સૌવર્ણમાનસમ્ ॥

સ પ્રવિશ્યૈવ ધર્માત્મા સ્વગૃહં શ્રીવિવર્જિતમ્
ભરતઃ પ્રેક્ષ્ય જગ્રાહ જનન્યાશ્ ચરણૌ શુભૌ ॥

તં મૂર્ધ્નિ સમુપાઘ્રાય પરિષ્વજ્ય યશસ્વિનમ્
અઙ્કે ભરતમ્ આરોપ્ય પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે ॥

અદ્ય તે કતિચિદ્ રાત્ર્યશ્ ચ્યુતસ્યાર્યકવેશ્મનઃ
અપિ નાધ્વશ્રમઃ શીઘ્રં રથેનાપતતસ્ તવ ॥

આર્યકસ્ તે સુકુશલી યુધાજિન્ માતુલસ્ તવ
પ્રવાસાચ્ ચ સુખં પુત્ર સર્વં મે વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

એવં પૃષ્ટસ્ તુ કૈકેય્યા પ્રિયં પાર્થિવનન્દનઃ
આચષ્ટ ભરતઃ સર્વં માત્રે રાજીવલોચનઃ ॥

અદ્ય મે સપ્તમી રાત્રિશ્ ચ્યુતસ્યાર્યકવેશ્મનઃ
અમ્બાયાઃ કુશલી તાતો યુધાજિન્ માતુલશ્ ચ મે ॥

યન્ મે ધનં ચ રત્નં ચ દદૌ રાજા પરંતપઃ
પરિશ્રાન્તં પથ્ય્ અભવત્ તતો ઽહં પૂર્વમ્ આગતઃ ॥

રાજવાક્યહરૈર્ દૂતૈસ્ ત્વર્યમાણો ઽહમ્ આગતઃ
યદ્ અહં પ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તદ્ અમ્બા વક્તુમ્ અર્હતિ ॥

શૂન્યો ઽયં શયનીયસ્ તે પર્યઙ્કો હેમભૂષિતઃ
ન ચાયમ્ ઇક્ષ્વાકુજનઃ પ્રહૃષ્ટઃ પ્રતિભાતિ મે ॥

રાજા ભવતિ ભૂયિષ્ઠમ્ ઇહામ્બાયા નિવેશને
તમ્ અહં નાદ્ય પશ્યામિ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્ન્ ઇહાગતઃ ॥

પિતુર્ ગ્રહીષ્યે ચરણૌ તં મમાખ્યાહિ પૃચ્છતઃ
આહોસ્વિદ્ અમ્બ જ્યેષ્ઠાયાઃ કૌસલ્યાયા નિવેશને ॥

તં પ્રત્યુવાચ કૈકેયી પ્રિયવદ્ ઘોરમ્ અપ્રિયમ્
અજાનન્તં પ્રજાનન્તી રાજ્યલોભેન મોહિતા
યા ગતિઃ સર્વભૂતાનાં તાં ગતિં તે પિતા ગતઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વા ભરતો વાક્યં ધર્માભિજનવાઞ્ શુચિઃ
પપાત સહસા ભૂમૌ પિતૃશોકબલાર્દિતઃ ॥

તતઃ શોકેન સંવીતઃ પિતુર્ મરણદુઃખિતઃ
વિલલાપ મહાતેજા ભ્રાન્તાકુલિતચેતનઃ ॥

એતત્ સુરુચિરં ભાતિ પિતુર્ મે શયનં પુરા
તદ્ ઇદં ન વિભાત્ય્ અદ્ય વિહીનં તેન ધીમતા ॥

તમ્ આર્તં દેવસંકાશં સમીક્ષ્ય પતિતં ભુવિ
ઉત્થાપયિત્વા શોકાર્તં વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્ ॥

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કિં શેષે રાજપુત્ર મહાયશઃ
ત્વદ્વિધા ન હિ શોચન્તિ સન્તઃ સદસિ સંમતાઃ ॥

સ રુદિત્વા ચિરં કાલં ભૂમૌ વિપરિવૃત્ય ચ
જનનીં પ્રત્યુવાચેદં શોકૈર્ બહુભિર્ આવૃતઃ ॥

અભિષેક્ષ્યતિ રામં તુ રાજા યજ્ઞં નુ યક્ષ્યતિ
ઇત્ય્ અહં કૃતસંકલ્પો હૃષ્ટો યાત્રામ્ અયાસિષમ્ ॥

તદ્ ઇદં હ્ય્ અન્યથા ભૂતં વ્યવદીર્ણં મનો મમ
પિતરં યો ન પશ્યામિ નિત્યં પ્રિયહિતે રતમ્ ॥

અમ્બ કેનાત્યગાદ્ રાજા વ્યાધિના મય્ય્ અનાગતે
ધન્યા રામાદયઃ સર્વે યૈઃ પિતા સંસ્કૃતઃ સ્વયમ્ ॥

ન નૂનં માં મહારાજઃ પ્રાપ્તં જાનાતિ કીર્તિમાન્
ઉપજિઘ્રેદ્ધિ માં મૂર્ધ્નિ તાતઃ સંનમ્ય સત્વરમ્ ॥

ક્વ સ પાણિઃ સુખસ્પર્શસ્ તાતસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ
યેન માં રજસા ધ્વસ્તમ્ અભીક્ષ્ણં પરિમાર્જતિ ॥

યો મે ભ્રાતા પિતા બન્ધુર્ યસ્ય દાસો ઽસ્મિ ધીમતઃ
તસ્ય માં શીઘ્રમ્ આખ્યાહિ રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ॥

પિતા હિ ભવતિ જ્યેષ્ઠો ધર્મમ્ આર્યસ્ય જાનતઃ
તસ્ય પાદૌ ગ્રહીષ્યામિ સ હીદાનીં ગતિર્ મમ ॥

આર્યે કિમ્ અબ્રવીદ્ રાજા પિતા મે સત્યવિક્રમઃ
પશ્ચિમં સાધુસંદેશમ્ ઇચ્છામિ શ્રોતુમ્ આત્મનઃ ॥

ઇતિ પૃષ્ટા યથાતત્ત્વં કૈકેયી વાક્યમ્ અબ્રવીત્
રામેતિ રાજા વિલપન્ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ
સ મહાત્મા પરં લોકં ગતો ગતિમતાં વરઃ ॥

ઇમાં તુ પશ્ચિમાં વાચં વ્યાજહાર પિતા તવ
કાલધર્મપરિક્ષિપ્તઃ પાશૈર્ ઇવ મહાગજઃ ॥

સિદ્ધાર્થાસ્ તુ નરા રામમ્ આગતં સીતયા સહ
લક્ષ્મણં ચ મહાબાહું દ્રક્ષ્યન્તિ પુનર્ આગતમ્ ॥

તચ્ છ્રુત્વા વિષસાદૈવ દ્વિતીયાપ્રિયશંસનાત્
વિષણ્ણવદનો ભૂત્વા ભૂયઃ પપ્રચ્છ માતરમ્ ॥

ક્વ ચેદાનીં સ ધર્માત્મા કૌસલ્યાનન્દવર્ધનઃ
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા સીતયા ચ સમં ગતઃ ॥

તથા પૃષ્ટા યથાતત્ત્વમ્ આખ્યાતુમ્ ઉપચક્રમે
માતાસ્ય યુગપદ્ વાક્યં વિપ્રિયં પ્રિયશઙ્કયા ॥

સ હિ રાજસુતઃ પુત્ર ચીરવાસા મહાવનમ્
દણ્ડકાન્ સહ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણાનુચરો ગતઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વા ભરતસ્ ત્રસ્તો ભ્રાતુશ્ ચારિત્રશઙ્કયા
સ્વસ્ય વંશસ્ય માહાત્મ્યાત્ પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે ॥

કચ્ચિન્ ન બ્રાહ્મણધનં હૃતં રામેણ કસ્યચિત્
કચ્ચિન્ નાઢ્યો દરિદ્રો વા તેનાપાપો વિહિંસિતઃ ॥

કચ્ચિન્ ન પરદારાન્ વા રાજપુત્રો ઽભિમન્યતે
કસ્માત્ સ દણ્ડકારણ્યે ભ્રૂણહેવ વિવાસિતઃ ॥

અથાસ્ય ચપલા માતા તત્ સ્વકર્મ યથાતથમ્
તેનૈવ સ્ત્રીસ્વભાવેન વ્યાહર્તુમ્ ઉપચક્રમે ॥

ન બ્રાહ્મણધનં કિંચિદ્ ધૃતં રામેણ કસ્યચિત્
કશ્ચિન્ નાઢ્યો દરિદ્રો વા તેનાપાપો વિહિંસિતઃ
ન રામઃ પરદારાંશ્ ચ ચક્ષુર્ભ્યામ્ અપિ પશ્યતિ ॥

મયા તુ પુત્ર શ્રુત્વૈવ રામસ્યૈવાભિષેચનમ્
યાચિતસ્ તે પિતા રાજ્યં રામસ્ય ચ વિવાસનમ્ ॥

સ સ્વવૃત્તિં સમાસ્થાય પિતા તે તત્ તથાકરોત્
રામશ્ ચ સહસૌમિત્રિઃ પ્રેષિતઃ સહ સીતયા ॥

તમ્ અપશ્યન્ પ્રિયં પુત્રં મહીપાલો મહાયશાઃ
પુત્રશોકપરિદ્યૂનઃ પઞ્ચત્વમ્ ઉપપેદિવાન્ ॥

ત્વયા ત્વ્ ઇદાનીં ધર્મજ્ઞ રાજત્વમ્ અવલમ્બ્યતામ્
ત્વત્કૃતે હિ મયા સર્વમ્ ઇદમ્ એવંવિધં કૃતમ્ ॥

તત્ પુત્ર શીઘ્રં વિધિના વિધિજ્ઞૈર્ વસિષ્ઠમુખ્યૈઃ સહિતો દ્વિજેન્દ્રૈઃ
સંકાલ્ય રાજાનમ્ અદીનસત્ત્વમ્ આત્માનમ્ ઉર્વ્યામ્ અભિષેચયસ્વ ॥