પ્રત્યભિજ્ઞાહૃદય · અધ્યાય 1

ઓં નમો મઙ્ગલમૂર્તયે ।
અથ પ્રત્યભિજ્ઞાહૃદયમ્ ॥ [1]
નમઃ શિવાય સતતં પઞ્ચકૃત્યવિધાયિને ।
ચિદાનન્દઘનસ્વાત્મપરમાર્થાવભાસિને ॥ [2]
શાઙ્કરોપનિષત્સારપ્રત્યભિજ્ઞામહોદધેઃ ।
ક્ષેમેણોદ્ધૃયતે સારઃ સંસારવિષશાન્તયે ॥
ઇહ યે સુકુમારમતયો ઽકૃતતીક્ષ્ણતર્કશાસ્ત્રપરિશ્રમાઃ
શક્તિપાતોન્મિષિતપારમેશ્વરસમાવેશાભિલાષિણઃ કતિચિત્ ભક્તિભાજઃ
તેષામ્ ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞોપદેશતત્ત્વં મનાક્ ઉન્મીલ્યતે । તત્ર
સ્વાત્મદેવતાયા એવ સર્વત્ર કારણત્વં સુખોપાયપ્રાપ્યત્વં મહાફલત્વ.=
મ્
ચ અભિવ્યઙ્ક્તુમ્ આહ
ચિતિઃ સ્વતન્ત્રા વિશ્વસિદ્ધિહેતુઃ

વિશ્વસ્ય સદાશિવાદેઃ ભૂમ્યન્તસ્ય સિદ્ધૌ નિષ્પત્તૌ પ્રકાશને
સ્થિત્યાત્મનિ પરપ્રમાતૃવિશ્રાન્ત્યાત્મનિ ચ સંહારે પરાશક્તિરૂપા ચિતિર્
એવ ભગવતી સ્વતન્ત્રા અનુત્તરવિમર્શમયી શિવભટ્ટારકાભિન્ના હેતુઃ
કારણમ્ । અસ્યાં હિ પ્રસરન્ત્યાં જગત્ ઉન્મિષતિ વ્યવતિષ્ઠતે ચ
નિવૃત્તપ્રસરાયાં ચ નિમિષતિ ઇતિ સ્વાનુભવ એવ અત્ર સાક્ષી ।
અન્યસ્ય તુ માયાપ્રકૃત્યાદેઃ ચિત્પ્રકાશભિન્નસ્ય અપ્રકાશમાનત્વેન
અસત્ત્વાન્ ન ક્વચિદ્ અપિ હેતુત્વમ્ પ્રકાશમાનત્વે તુ પ્રકાશૈકાત્મ્યાત્
પ્રકાશરૂપા ચિતિર્ એવ હેતુઃ ન ત્વ્ અસૌ કશ્ચિત્ ।
અત એવ દેશકાલાકારા એતત્સૃષ્ટા એતદનુપ્રાણિતાશ્ ચ નૈતત્સ્વરૂપં
ભેત્તુમ્ અલમ્ ઇતિ વ્યાપકનિત્યોદિતપરિપૂર્ણરૂપા ઇયમ્ ઇત્ય્ અર્થલભ્યમ્ એવ
એતત્ । નનુ જગદ્ અપિ ચિતો ભિન્નં નૈવ કિંચિત્ અભેદે ચ કથં
હેતુહેતુમદ્ભાવઃ ઉચ્યતે । ચિદ્ એવ ભગવતી સ્વચ્છસ્વતન્ત્રરૂપા
તત્તદનન્તજગદાત્મના સ્ફુરતિ ઇત્ય્ એતાવત્ પરમાર્થો ઽયં
કાર્યકારણભાવઃ । યતશ્ ચ ઇયમ્ એવ પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયમયસ્ય
વિશ્વસ્ય સિદ્ધૌ પ્રકાશને હેતુઃ તતો ઽસ્યાઃ
સ્વતન્ત્રાપરિચ્છિન્નસ્વપ્રકાશરૂપાયાઃ સિદ્ધૌ અભિનવાર્થપ્રકાશનરૂપ.=
મ્
ન પ્રમાણવરાકમ્ ઉપયુક્તમ્ ઉપપન્નં વા ।
તદ્ ઉક્તમ્ ત્રિકસારે
સ્વપદા સ્વશિરશ્છાયાં યદ્વલ્ લઙ્ઘિતુમ્ ઈહતે ।
પાદોદ્દેશે શિરો ન સ્યાત્ તથેયં બૈન્દવી કલા ॥ ઇતિ ।
યતશ્ ચ ઇયં વિશ્વસ્ય સિદ્ધૌ પરાદ્વયસમારસ્યાપાદનાત્મનિ ચ સંહરે
હેતુઃ તત એવ સ્વતન્ત્રા । પ્રત્યભિજ્ઞાતસ્વાતન્ત્ર્યા સતી
ભોગમોક્ષસ્વરૂપાણાં વિશ્વસિદ્ધીનાં હેતુઃ ।
ઇત્ય્ આવૃત્ત્યા વ્યાખ્યેયમ્ । અપિ ચ વિશ્વં નીલસુખદેહપ્રાણાદિ તસ્ય યા
સિદ્ધિઃ પ્રમાનોપારોહક્રમેણ વિમર્શમયપ્રમાત્રાવેશઃ સૈવ હેતુઃ
પરિજ્ઞાને ઉપાયો યસ્યાઃ । અનેન ચ સુખોપાયત્વમ્ ઉક્તમ્ । યદ્ ઉક્તં
શ્રીવિજ્ઞાનભટ્ટારકે
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિઃ સામાન્યા સર્વદેહિનામ્ ।
યોગિનાં તુ વિશેષો ઽયં સંબન્ધે સાવધાનતા [3] ॥ ઇતિ ।
ચિતિઃ ઇતિ એકવચનં દેશકાલાદ્યનવચ્છિન્નતામ્ અભિદધત્
સમસ્તભેદવાદાનામ્ અવાસ્તવતાં વ્યનક્તિ । સ્વતન્ત્રશબ્દો
બ્રહ્મવાદવૈલક્ષણ્યમ્ આચક્ષાણઃ ચિતો માહેશ્વર્યસારતાં બ્રૂતે ।
વિશ્વ ઇત્યાદિપદમ્ અશેષશક્તિત્વં સર્વકારણત્વં સુખોપાયત્વં
મહાફલં ચ આહ ॥
નનુ વિશ્વસ્ય યદિ ચિતિઃ હેતુઃ તત્ અસ્યા ઉપાદાનાદ્યપેક્ષાયાં
ભેદવાદાપરિત્યાગઃ સ્યાત્
ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય આહ
સ્વેચ્છયા સ્વભિત્તૌ વિશ્વમ્ ઉન્મીલયતિ

સ્વેચ્છયા ન તુ બ્રહ્માદિવદ્ અન્યેચ્છયા । તયૈવ ચ ન તુ ઉપાદાનાદ્યપેક્ષય્=
આ
। એવં હિ પ્રાગુક્તસ્વાતન્ત્ર્યહાન્યા ચિત્ત્વમ્ એવ ન ઘટેત । સ્વભિત્તૌ ન
તુ અન્યત્ર ક્વાપિ । પ્રાક્ નિર્ણીતં વિશ્વં દર્પણે નગરવત્ અભિન્નમ્ અપિ
ભિન્નમ્ ઇવ ઉન્મીલયતિ । ઉન્મીલનં ચ અવસ્થિતસ્યૈવ પ્રકટીકરણં ઇત્=
ય્
અનેન જગતઃ પ્રકશૈકાત્મ્યેનાવસ્થાનમ્ ઉક્તમ્ ॥
અથ વિશ્વસ્ય સ્વરૂપં વિભાગેન પ્રતિપાદયિતુમ્ આહ
તન્ નાના અનુરૂપગ્રાહ્યગ્રાહકભેદાત્

તદ્ વિશ્વં નાના અનેકપ્રકારમ્ । કથમ્ અનુરૂપાણાં
પરસ્પરૌચિત્યાવસ્થીનાં ગ્રાહ્યાણાં ગ્રાહકાણાં ચ ભેદાદ્ વૈચિત્ર્યાત્ ।
તથા ચ સદાશિવતત્ત્વે ઽહન્તાચ્છાદિતાસ્ફુટેદન્તામયં યાદૃશં
પરાપરરૂપં વિશ્વં ગ્રાહ્યં તાદૃગ્ એવ
શ્રીસદાશિવભટ્ટારકાધિષ્ઠિતો મન્ત્રમહેશ્વરાખ્યઃ પ્રમાતૃવર્ગઃ
પરમેશ્વરેચ્છાવકલ્પિતતથાવસ્થાનઃ ।
ઈશ્વરતત્ત્વે સ્ફુટેદન્તાહન્તાસામાનાધિકરણ્યાત્મ યાદૃગ્ વિશ્વં ગ્રાહ્ય.=
મ્
તથાવિધ એવ ઈશ્વરભટ્ટારકાધિષ્ઠિતો મન્ત્રેશ્વરવર્ગઃ ।
વિદ્યાપદે શ્રીમદનન્તભટ્ટારકાધિષ્ઠિતા બહુશાખાવાન્તરભેદભિન્ના
યથાભૂતા મન્ત્રાઃ પ્રમાતારઃ તથાભૂતમ્ એવ ભેદૈકસારં વિશ્વમ્ અપિ
પ્રમેયમ્ । માયોર્ધ્વે યાદૃશા વિજ્ઞાનાકલાઃ
કર્તૃતાશૂન્યશુદ્ધબોધાત્માનઃ તાદૃગ્ એવ તદભેદસારં
સકલપ્રલયાકલાત્મકપૂર્વાવસ્થાપરિચિતમ્ એષાં પ્રમેયમ્ । માયાયાં
શૂન્યપ્રમાતૄણાં પ્રલયકેવલિનાં સ્વોચિતં પ્રલીનકલ્પં પ્રમેયમ્ ।
ક્ષિતિપર્યન્તાવસ્થિતાનાંતુ સકલાનાં સર્વતો ભિન્નાનાં પરિમિતાનાં
તથાભૂતમ્ એવ પ્રમેયમ્ । તદુત્તીર્ણશિવભટ્ટારકસ્ય
પ્રકાશૈકવપુષઃ પ્રકાશૈકરૂપા એવ ભાવાઃ । શ્રીમત્પરમશિવસ્ય
પુનઃ વિશ્વોત્તીર્ણવિશ્વાત્મકપરમાનન્દમયપ્રકાશૈકઘનસ્ય
એવંવિધમ્ એવ શિવાદિધરણ્યન્તમ્ અખિલં અભેદેનૈવ સ્ફુરતિ । ન તુ
વસ્તુતઃ અન્યત્ કિંચિત્ ગ્રાહ્યં ગ્રાહકં વા । અપિ તુ
શ્રીપરમશિવભટ્ટારક એવ ઇત્થં નાનાવૈચિત્ર્યસહસ્રૈઃ સ્ફુરતીત્ય્
અભિહિતપ્રાયમ્ ॥
યથા ચ ભગવાન્ વિશ્વશરીરઃ તથા
ચિતિસંકોચાત્મા ચેતનો ઽપિ સંકુચિતવિશ્વમયઃ

શ્રીપરમશિવઃ સ્વાત્મૈક્યેન સ્થિતં વિશ્વં સદાશિવાદ્યુચિતેન રૂપેન
અવબિભાસયિષુઃ પૂર્વં
ચિદૈક્યાખ્યાતિમયાનાશ્રિતશિવપર્યાયશૂન્યાતિશૂન્યાત્મતયા પ્રકાશાભેદેન
પ્રકાશમાનતયા સ્ફુરતિ । તતઃ
ચિદ્રસાશ્યાનતારૂપાશેષતત્ત્વભુવનભાવતત્તત્પ્રમાત્રાદ્યાત્મતયાપિ
પ્રથતે । યથા ચ એવં ભગવાન્ વિશ્વશરીરઃ તથા ચિતિસંકોચાત્મા
સંકુચિતચિદ્રૂપઃ ચેતનો ગ્રાહકો ઽપિ વટધાનિકાવત્
સંકુચિતાશેષવિશ્વરૂપઃ । તથા ચ સિદ્ધાન્તવચનમ્
વિગ્રહો વિગ્રહી ચૈવ સર્વવિગ્રહવિગ્રહી । ઇતિ ।
ત્રિશિરોમતે ઽપિ=20
સર્વદેવમયઃ કાયસ્ તં ચેદાનીં શૃણુ પ્રિયે ।
પૃથિવી કઠિનત્વેન દ્રવત્વે ઽમ્ભઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય=20
ત્રિશિરોભૈરવઃ સાક્ષાદ્ વ્યાપ્ય વિશ્વં વ્યવસ્થિતઃ ।
ઇત્ય્ અન્તેન ગ્રન્થેન ગ્રાહકસ્ય સંકુચિતવિશ્વમયત્વમ્ એવ વ્યાહરતિ ।
અયં ચાત્રાશયઃ ગ્રાહકો ઽપિ અયં પ્રકાશૈકાત્મ્યેન ઉક્તાગમયુક્ત્યા ચ
વિશ્વશરીરશિવૈકરૂપ એવ કેવલં તન્માયાશક્ત્યા
અનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્ સંકુચિત ઇવ આભાતિ । સંકોચો ઽપિ વિચાર્યમાણઃ
ચિદૈકાત્મ્યેન પ્રથમાનત્વાત્ ચિન્મય એવ । અન્યથા તુ ન કિંચિત્ ઇતિ સર્વો
ગ્રાહકો વિશ્વશરીરઃ શિવભટ્ટારક એવ । તદ્ ઉક્તં મયૈવ
અખ્યાતિર્ યદિ ન ખ્યાતિ ખ્યાતિર્ એવાવશિષ્યતે ।
ખ્યાતિ ચેત્ ખ્યાતિરૂપત્વાત્ ખ્યાતિર્ એવાવશિષ્યતે ॥ ઇતિ ।
અનેનૈવાશયેન શ્રીસ્પન્દશાસ્ત્રેષુ
યસ્માત્ સર્વમયો જીવઃ ............................ ।
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય=20
તેન શબ્દાર્થચિન્તાસુ ન સાવસ્થા ન યઃ શિવઃ [4] ।
ઇત્યાદિના શિવજીવયોર્ અભેદ એવોક્તઃ । એતત્તત્ત્વપરિજ્ઞાનમ્ એવ મુક્તિઃ ।
એતત્તત્ત્વાપરિજ્ઞાનમ્ એવ ચ બન્ધ ઇતિ ભવિષ્યતિ એવ એતત્ ॥
નનુ ગ્રાહકો ઽયં વિકલ્પમયઃ વિકલ્પનં ચ ચિત્તહેતુકં સતિ ચ ચિત્તે
કથમ્ અસ્ય શિવાત્મકત્વં ઇતિ શઙ્ક્ત્વા ચિત્તમ્ એવ નિર્નેતુમ્ આહ
ચિતિર્ એવ ચેતનપદાદ્ અવરૂઢા ચેત્યસંકોચિની
ચિત્તમ્

ન ચિત્તં નામ અન્યત્ કિંચિત્ અપિ તુ સૈવ ભગવતી તત્ । તથા હિ સા સ્વ.=
મ્
સ્વરૂપં ગોપયિત્વા યદા સંકોચં ગૃહ્ણાતિ તદા દ્વયી ગતિઃ । કદાચિદ્
ઉલ્લસિતમ્ અપિ સંકોચં ગુણીકૃત્ય ચિત્પ્રાધાન્યેન સ્ફુરતિ । કદાચિત્
સંકોચપ્રધાનતયા । ચિત્પ્રાધાન્યપક્ષે સહજં પ્રકાશમાત્રપ્રધાનત્વે
વિજ્ઞાનાકલતા । પ્રકાશપરામર્શપ્રધાનત્વે તુ વિદ્યાપ્રમાતૃતા । તત્રાપિ
ક્રમેણ સંકોચસ્ય તનુતાયાં ઈશસદાશિવાનાશ્રિતરૂપતા ।
સમાધિપ્રયત્નોપાર્જિતે તુ ચિત્પ્રધાનત્વે શુદ્ધાધ્વપ્રમાતૃતા ક્રમાત્
ક્રમં પ્રકર્ષવતી । સંકોચપ્રાધાન્યે તુ શૂન્યાદિપ્રમાતૃતા । એવમ્
અવસ્થિતે સતિ ચિતિર્ એવ સંકુચિતગ્રાહકરૂપા ચેતનપદાત્ અવરૂઢા
અર્થગ્રહણોન્મુખી સતી ચેત્યેન નીલસુખાદિના સંકોચિની
ઉભયસંકોચસંકુચિતૈવ
ચિત્તમ્ । તથા ચ=20
સ્વાઙ્ગરૂપેષુ ભાવેષુ પત્યુર્ જ્ઞાનં ક્રિયા ચ યા ।
માયા તૃતીયે તે એવ પશોઃ સત્ત્વં રજસ્ તમઃ [5] ॥ ઇત્યાદિના
સ્વાતન્ત્ર્યાત્મા ચિતિશક્તિર્ એવ જ્ઞાનક્રિયામાયાશક્તિરૂપા પશુદશાયાં
સંકોચપ્રકર્ષાત્ સત્ત્વરજસ્તમઃસ્વભાવચિત્તાત્મતયા સ્ફુરતીતિ
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ ઉક્તમ્ । અત એવ શ્રીતત્ત્વગર્ભસ્તોત્રે વિકલ્પદશાયામ્
અપિ તાત્ત્વિકસ્વરૂપસદ્ભાવાત્ તદનુસરણાભિપ્રાયેણોક્તમ્
અત એવ તુ યે કેચિત્ પરમાર્થાનુસારિણઃ ।
તેષાં તત્ર સ્વરૂપસ્ય સ્વજ્યોતિષ્ટ્વં ન લુપ્યતે ॥ ઇતિ ॥
ચિત્તમ્ એવ તુ માયાપ્રમાતુઃ સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ આહ
તન્મયો માયાપ્રમાતા

દેહપ્રાણપદં તાવત્ ચિત્તપ્રધાનમ્ એવ । શૂન્યભૂમિર્ અપિ
ચિત્તસંસ્કારવત્ય્ એવ । અન્યથા તતો વ્યુત્થિતસ્ય
સ્વકર્તવ્યાનુધાવનાભાવઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચિત્તમય એવ માયીયઃ પ્રમાતા ।
અમુનૈવ આશયેન શિવસૂત્રેષુ વસ્તુવૃત્તાનુસારેણ "ચૈતન્યમ્ આત્મા" [6]
ઇત્ય્ અભિધાય માયાપ્રમાતૃલક્ષણાવસરે પુનઃ "ચિત્તમ્ આત્મા" [7] ઇત્ય્ ઉક્ત=
મ્
॥
અસ્યૈવ સમ્યક્ સ્વરૂપજ્ઞાનાત્ યતો મુક્તિઃ અસમ્યક્ તુ સંસારઃ તતઃ
તિલશ એતત્સ્વરૂપં નિર્ભઙ્ક્તુમ્ આહ
સ ચૈકો દ્વિરૂપસ્ ત્રિમયશ્ ચતુરાત્મા
સપ્તપઞ્ચકસ્વભાવઃ

નિર્ણીતદૃશા ચિદાત્મા શિવભટ્ટારક એવ એક આત્મા ન તુ અન્યઃ કશ્ચિત્
પ્રકાશસ્ય દેશકાલાદિભિઃ ભેદાયોગાત્ । જડસ્ય તુ ગ્રાહકત્વાનુપપત્તેઃ
। પ્રકાશ એવ યતઃ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ગૃહીતપ્રાણાદિસંકોચઃ
સંકુચિતાર્થગ્રાહકતામ્ અશ્નુતે તતો ઽસૌ
પ્રકાશરૂપત્વસંકોચાવભાસવત્ત્વાભ્યાં દ્વિરૂપઃ ।
આણવમાયીયકાર્મમલાવૃતત્વાત્ ત્રિમયઃ ।
શૂન્યપ્રાણપુર્યષ્ટકશરીરસ્વભાવત્વાત્ ચતુરાત્મા । સપ્તપઞ્ચકાનિ
શિવાદિપૃથિવ્યન્તાનિ પઞ્ચત્રિંશત્તત્ત્વાનિ તત્સ્વભાવઃ ।
તથા શિવાદિસકલાન્તપ્રમાતૃસપ્તકસ્વરૂપઃ ।
ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિરૂપત્વે ઽપિ અખ્યાતિવશાત્
કલાવિદ્યારાગકાલનિયતિકઞ્ચુકવલિતત્વાત્ પઞ્ચકસ્વરૂપઃ । એવં ચ
શિવૈકરૂપત્વેન પઞ્ચત્રિંશત્તત્ત્વમયત્વેન પ્રમાતૃસપ્તકસ્વભાવત્વેન્=
અ
ચિદાદિશક્તિપઞ્ચકાત્મકત્વેન ચ અયં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનો મુક્તિઃ । અન્યથા
તુ સંસારહેતુઃ ॥
એવં ચ
તદ્ભૂમિકાઃ સર્વદર્શનસ્થિતયઃ

સર્વેષાં ચાર્વાકાદિદર્શનાનાં સ્થિતયઃ સિદ્ધાન્તાઃ તસ્ય એતસ્ય આત્મનો
નટસ્યેવ સ્વેચ્છાવગૃહીતાઃ કૃત્રિમા ભૂમિકાઃ । તથા ચ
ચૈતન્યવિશિષ્ટં શરીરમ્ આત્મા ઇતિ ચાર્વાકાઃ । નૈયાયિકાદયો
જ્ઞાનાદિગુણગણાશ્રયં બુદ્ધિતત્ત્વપ્રાયમ્ એવ આત્માનં સંસૃતૌ
મન્યન્તે । અપવર્ગે તુ તદ્ ઉચ્છેદે શૂન્યપ્રાયમ્ ।
અહંપ્રતીતિપ્રત્યેયઃ સુખદુઃખાદ્યુપાધિભિઃ તિરસ્કૃતાત્મા મન્વાના
મીમાંસકા ઽપિ બુદ્ધાવ્ એવ નિવિષ્ટા । જ્ઞાનસન્તાન એવ તત્ત્વં ઇતિ સૌગત્=
આ
બુદ્ધિવૃત્તિષ્વ્ એવ પર્યવસિતાઃ । પ્રાણ એવાત્મેતિ કેચિત્ શ્રુત્યન્તવિદઃ =
।
અસદ્ એવ ઇદમ્ આસીદ્ ઇત્ય્ અભાવબ્રહ્મવાદિનઃ શૂન્યભુવમ્ અવગાહ્ય સ્થિતાઃ =
।
માધ્યમિકાપિ એવમ્ એવ ।
પરા પ્રકૃતિર્ ભગવાન્ વાસુદેવઃ તદ્વિસ્ફુલિઙ્ગપ્રાયા એવ જીવા ઇતિ
પાઞ્ચરાત્રાઃ પરસ્યાઃ પ્રકૃતેઃ પરિણામાભ્યુપગમાત્ અવ્યક્ત
એવાભિનિવિષ્ટાઃ । સાંખ્યાદયસ્ તુ વિજ્ઞાનકલપ્રાયાં ભૂમિં અવલમ્બન્તે
।
સદ્ એવ ઇદમ્ અગ્ર આસીદ્ ઇતિ ઈશ્વરતત્ત્વપદમ્ આશ્રિતા અપરે શ્રુત્યન્તવિદ.=
હ્
।=20
શબ્દબ્રહ્મમયં પશ્યન્તીરૂપં આત્મતત્ત્વમ્ ઇતિ વૈયાકરણાઃ
શ્રીસદાશિવપદમધ્યાસિતાઃ ।
એવમ્ અન્યદ્ અપિ અનુમન્તવ્યમ્ । એતચ્ ચ આગમેષુ
બુદ્ધિતત્ત્વે સ્થિતા બૌદ્ધા ગુણેષ્વ્ એવાર્હતાઃ સ્થિતાઃ ।
સ્થિતા વેદવિદઃ પુંસિ અવ્યક્તે પાઞ્ચરાત્રિકાઃ ॥
ઇત્યાદિના નિરૂપિતમ્ ।
વિશ્વોત્તીર્ણમ્ આત્મતત્ત્વમ્ ઇતિ તાન્ત્રિકાઃ । વિશ્વમયમ્ ઇતિ
કુલાદ્યામ્નાયનિવિષ્ટાઃ । વિશ્વોત્તીર્ણં વિશ્વમયં ચ ઇતિ
ત્રિકાદિદર્શનવિદઃ । એવં એકસ્યૈવ ચિદાત્મનો ભગવતઃ
સ્વાતન્ત્ર્યાવભાસિતાઃ સર્વા ઇમા ભૂમિકાઃ
સ્વાતન્ત્ર્યપ્રચ્છાદનોન્મીલનતારતમ્યભેદિતાઃ । અત એક એવ
એતાવદ્વ્યાપ્તિકાત્મા । મિતદૃષ્ટયસ્ તુ અંશાંશિકાસુ તદિચ્છયૈવ
અભિમાનં ગ્રાહિતાઃ યેન દેહાદિષુ ભૂમિષુ
પૂર્વપૂર્વપ્રમાતૃવ્યાપ્તિસારતાપ્રથાયામ્ અપિ ઉક્તરૂપાં
મહાવ્યપ્તિં પરશક્તિપાતં વિના ન લભન્તે ।
યથોક્તં=20
વૈષ્ણવાદ્યાસ્ તુ યે કેચિત્ વિદ્યારાગેણ રઞ્જિતાઃ ।
ન વિદન્તિ પરં દેવં સર્વજ્ઞં જ્ઞાનશાલિનમ્ ॥ ઇતિ ।
તથા=20
ભ્રમયત્ય્ એવ તાન્ માયા હ્ય્ અમોક્ષે મોક્ષલિપ્સયા [8] । ઇતિ ।
ત આત્મોપાસકાઃ શૈવં ન ગચ્છન્તિ પરં પદમ્ [9] । ઇતિ ચ ।
અપિ ચ સર્વેષાં દર્શનાનાં સમસ્તાનાં નીલસુખાદિજ્ઞાનાનાં યાઃ
સ્થિતયઃ અન્તર્મુખરૂપા વિશ્રાન્તયઃ તાઃ તદ્ભૂમિકાઃ
ચિદાનન્દઘનસ્વાત્મસ્વરૂપાભિવ્યક્ત્યુપાયાઃ ।
તથા હિ યદા યદા બહિર્મુખં રૂપં સ્વરૂપે વિશ્રામ્યતિ
તદા તદા બાહ્યવસ્તૂપસંહારઃ અન્તઃપ્રશાન્તપદાવસ્થિતિઃ
તત્તદુદેષ્યત્સંવિત્સન્તત્યાસૂત્રણં ઇતિ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારમેલનરૂપ્=
આ
ઇયં તુરીયા સંવિદ્ભટ્ટારિકા તત્તત્સૃષ્ટ્યાદિભેદાન્ ઉદ્વમન્તી
સંહરન્તી ચ સદા પૂર્ણા ચ કૃશા ચ ઉભયરૂપા ચ અનુભયાત્મા ચ અક્રમ=
મ્
એવ સ્ફુરન્તી સ્થિતા । ઉક્તં ચ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાટીકાયાં
તાવદ્ અર્થાવલેહેન ઉત્તિષ્ઠતિ પૂર્ણા ચ ભવતિ । ઇતિ ।
એષા ચ ભટ્ટારિકા ક્રમાત્ ક્રમં અધિકમ્ અનુશીલ્યમાના સ્વાત્મસાત્કરોત્ય્
એવ ભક્તજનમ્ ॥
યદિ એવંભૂતસ્ય આત્મનો વિભૂતિઃ તત્ કથં અયં મલાવૃતો ઽણુઃ
કલાદિવલિતઃ સંસારી અભિધીયતે ઇત્યાહ
ચિદ્વત્ તચ્ છક્તિસંકોચાત્ મલાવૃતઃ સંસારી

યદા ચિદાત્મા પરમેશ્વરઃ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાત્ અભેદવ્યાપ્તિં નિમજ્જ્ય
ભેદવ્યાપ્તિમ્ અવલમ્બતે તદા તદીયા ઇચ્છાદિશક્તયઃ અસંકુચિતા અપિ
સંકોચવત્યો ભાન્તિ । તદાનીમ્ એવ અયં મલાવૃતઃ સંસારી ભવતિ ।
તથા ચ અપ્રતિહતસ્વાતન્ત્ર્યરૂપા ઇચ્છાશક્તિઃ સંકુચિતા સતી
અપૂર્ણમન્યતારૂપં [10] આણવં મલમ્ । જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રમેણ સંકોચાત્
ભેદે સર્વજ્ઞત્વસ્ય કિંચિજ્જ્ઞત્વાપ્તેઃ
અન્તઃકરણબુદ્ધીન્દ્રિયતાપત્તિપૂર્વં અત્યન્તસંકોચગ્રહણેન [11]
ભિન્નવેદ્યપ્રથારૂપં માયીયં મલમ્ ।
ક્રિયાશક્તિઃ ક્રમેણ ભેદે સર્વકર્તૃત્વસ્ય કિંચિત્કર્તૃત્વાપ્તેઃ
કર્મેન્દ્રિયરૂપસંકોચગ્રહણપૂર્વં અત્યન્તપરિમિતતાં [12] પ્રાપ્તા
શુભાશુભાનુષ્ટાનમયં કાર્મં મલમ્ ।
તથા સર્વકર્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વપૂર્ણત્વનિત્યત્વવ્યાપકત્વશક્તયઃ
સંકોચં ગૃહ્ણાના યથાક્રમં કલાવિદ્યારાગકાલનિયતિરૂપતયા ભાન્તિ ।
તથાવિધશ્ ચ અયં શક્તિદરિદ્રઃ સંસારી ઉચ્યતે । સ્વશક્તિવિકાસે તુ
શિવ એવ ॥
નનુ સંસાર્યવસ્થાયામ્ અસ્ય કિંચિત્ શિવતોચિતં અભિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ યેન
શિવ એવ તથાવસ્થિત ઇત્ય્ ઉદ્ઘોષ્યતે અસ્તીત્યાહ
તથાપિ તદ્વત્ પઞ્ચકૃત્યાનિ કરોતિ

ઇહ ઈશ્વરાદ્વયદર્શનસ્ય બ્રહ્મવાદિભ્યઃ અયમ્ એવ વિશેષઃ ।
યત્=20
સૃષ્ટિસંહારકર્તારં વિલયસ્થિતિકારકમ્ ।
અનુગ્રહકરં દેવં પ્રણતાર્તિવિનાશનમ્ [13] ॥ ઇતિ
શ્રિમત્સ્વચ્છન્દાદિશાસનોક્તનીત્યા સદા પઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વં ચિદાત્મનો
ભગવતઃ । યથા ચ ભગવાન્ શુદ્ધેતરાધ્વસ્ફારણક્રમેણ
સ્વરૂપવિકાસરૂપાણિ સૃષ્ટ્યાદીનિ કરોતિ તથા સંકુચિતચિચ્છક્ત્યા
સંસારભૂમિકાયામ્ અપિ પઞ્ચકૃત્યાનિ
વિધત્તે । તથા હિ
તદ્ એવં વ્યવહારે ઽપિ પ્રભુર્ દેહાદિમ્ આવિશન્ ।
ભાન્તમ્ એવાન્તરર્થૌઘમ્ ઇચ્છયા ભાસયેદ્ બહિઃ [14] ॥
ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાકારિકોક્તાર્થદૃષ્ટ્યા દેહપ્રાણાદિપદં આવિશન્ ચિદ્રૂપો
મહેશ્વરો બહિર્મુખીભાવાવસરે નીલાદિકમ્ અર્થં નિયતદેશકાલાદિતયા
યદા આભાસયતિ તદા નિયતદેશકાલાદ્યાભાસાંશે અસ્ય સ્રષ્ટૃતા ।
અન્યદેશકાલાદ્યાભાસાંશે અસ્ય સંહર્તૃતા ।
નીલાદ્યાભાસાંશે સ્થાપકતા । ભેદેન આભાસાંશે વિલયકારિતા ।
પ્રકાશૈક્યેન પ્રકાશને અનુગ્રહીતૃતા । યથા ચ સદા
પઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વં ભગવતઃ તથા મયા વિતત્ય સ્પન્દસન્દોહે
નિર્નીતમ્ । એવમ્ ઇદં પઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વં આત્મીયં સદા
દૃઢપ્રતિપત્ત્યા પરિશીલ્યમાનં માહેશ્વર્યં ઉન્મીલયત્ય્ એવ
ભક્તિભાજામ્ । અત એવ યે સદા એતત્ પરિશીલયન્તિ તે સ્વરૂપવિકાસમયં
વિશ્વં જાનાના જીવન્મુક્તા ઇત્ય્ આમ્નાતાઃ । યે તુ ન તથા તે સર્વતો
વિભિન્નં મેયજાતં પશ્યન્તો બદ્ધાત્મનઃ ॥
ન ચ અયમ્ એવ પ્રકારઃ પઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વે યાવદ્ અન્યો ઽપિ કશ્ચિત્
રહસ્યરૂપો ઽસ્તીત્ય્ આહ
આભાસનરક્તિવિમર્શનબીજાવસ્થાપનવિલાપનતસ્
તાનિ

પઞ્ચવિધકૃત્યાનિ કરોતિ ઇતિ પૂર્વતઃ સંબધ્યતે ।
શ્રીમન્મહાર્થદૃષ્ટ્યા દૃગાદિદેવીપ્રસરણક્રમેણ યદ્ યદ્ આભાતિ તત્
તત્ સૃજ્યતે । તથા સૃષ્ટે પદે તત્ર યદા પ્રશાન્તનિમેષં કંચિત્
કાલં રજ્યતિ તદા સ્થિતિદેવ્યા તત્ સ્થપ્યતે ।
ચમત્કારાપરપર્યાયવિમર્શનસમયે તુ સંહ્રિયતે । યથોક્તં શ્રીરામેન
સમાધિવજ્રેણાપ્ય્ અન્યૈર્ અભેદ્યો ભેદભૂધરઃ ।
પરામૃષ્ટશ્ ચ નષ્ટશ્ ચ ત્વદ્ભક્તિબલશાલિભિઃ ॥ ઇતિ ।
યદા તુ સંહ્રિયમાણમ્ અપિ એતત્ અન્તઃ વિચિત્રાશઙ્કાદિસંસ્કારં આધત્તે
તદા તત્ પુનર્ ઉદ્ભવિષ્યત્ સંસારબીજભાવમ્ આપન્નં
વિલયપદમધ્યારોપિતમ્ । યદા પુનઃ તત્ તથાન્તઃસ્થાપિતં અન્યદ્
વાનુભૂયમાનમ્ એવ હઠપાકક્રમેણાલંગ્રાસયુક્ત્યા ચિદગ્નિસાદ્ભાવમ્
આપદ્યતે તદા પૂર્ણતાપાદનેન અનુગૃહ્યત એવ । ઈદૃશં ચ
પઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વં સર્વસ્ય સદા સન્નિહિતમ્ અપિ સદ્ગુરૂપદેશં વિન્=
આ
ન પ્રકાશત ઇતિ સદ્ગુરુસપર્યૈવ એતત્પ્રથાર્થમ્ અનુસર્તવ્યા ॥
યસ્ય પુનઃ સદ્ગુરૂપદેશં વિના એતત્પરિજ્ઞાનં નાસ્તિ
તસ્યાવચ્છાદિતસ્વસ્વરૂપાભિઃ નિજાભિઃ શક્તિભિઃ વ્યામોહિતત્વં
ભવતીત્ય્ આહ
તદપરિજ્ઞાને સ્વશક્તિભિર્ વ્યામોહિતતા
સંસારિત્વમ્

તસ્યૈતસ્ય સદા સંભવતઃ પઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વસ્ય અપરિજ્ઞાને
શક્તિપાતહેતુકસ્વબલોન્મીલનાભાવાત્ અપ્રકાશને સ્વભિઃ શક્તિભિઃ
વ્યામોહિતત્વં વિવિધલૌકિકશાસ્ત્રીયશઙ્કાશઙ્કુકીલિતત્વં યત્ ઇદમ્ એવ્=
અ
સંસારિત્વમ્ । તદ્ ઉક્તં શ્રીસર્વવીરભટ્ટારકે
અજ્ઞાનાચ્ છઙ્કતે લોકસ્ તતઃ સૃષ્ટિશ્ ચ સંહૃતિઃ । ઇતિ ।
મન્ત્રા વર્ણાત્મકાઃ સર્વે સર્વે વર્ણાઃ શિવાત્મકાઃ । ઇતિ ચ ।
તથા હિ ચિત્પ્રકાશાત્ અવ્યતિરિક્તા નિત્યોદિતમહામન્ત્રરૂપા
પૂર્ણાહંવિમર્શમયી યેયં પરાવાક્છક્તિઃ
આદિક્ષાન્તરૂપાશેષશક્તિચક્રગર્ભિણી સા તાવત્
પશ્યન્તીમધ્યમાદિક્રમેણ ગ્રાહકભૂમિકાં ભાસયતિ ।
તત્ર ચ પરારૂપત્વેન સ્વરૂપં અપ્રથયન્તી માયાપ્રમાતુઃ
અસ્ફુટાસાધારણાર્થાવભાસરૂપાં પ્રતિક્ષણં નવનવાં વિકલ્પક્રિયા.=
મ્
ઉલ્લાસયતિ । શુદ્ધામ્ અપિ ચ અવિકલ્પભૂમિં તદાચ્છાદિતામ્ એવ દર્શયતિ ।
તત્ર ચ બ્રાહ્મ્યાદિદેવતાધિષ્ઠિતકકારાદિવિચિત્રશક્તિભિઃ વ્યામોહિતો
દેહપ્રાણાદિમ્ એવ પરિમિતં અવશં આત્માનં મન્યતે મૂઢજનઃ ।
બ્રાહ્મ્યાદિદેવ્યઃ પશુદશાયાં ભેદવિષયે સૃષ્ટિસ્થિતી અભેદવિષયે ચ્=
અ
સંહારં પ્રથયન્ત્યઃ પરિમિતવિકલ્પપાત્રતામ્ એવ સંપાદયન્તિ ।
પતિદશાયાં તુ ભેદે સંહારં અભેદે ચ સર્ગસ્થિતી પ્રકટયન્ત્યઃ
ક્રમાત્ ક્રમં વિકલ્પનિર્હ્રાસનેન શ્રીમદ્ભૈરવમુદ્રાનુપ્રવેશમયીં
મહતીમ્ અવિકલ્પભૂમિમ્ એવ ઉન્મીલયન્તિ ।
સર્વો મમાયં વિભવ ઇત્ય્ એવં પરિજાનતઃ ।
વિશ્વાત્મનો વિકલ્પાનાં પ્રસરે ઽપિ મહેશતા [15] ॥
ઇત્યાદિરૂપાં ચિદાનન્દાવેશમગ્નાં શુદ્ધવિકલ્પશક્તિમ્ ઉલ્લાસયન્તિ ।
તતઃ ઉક્તનીત્યા સ્વશક્તિવ્યામોહિતતૈવ સંસારિત્વમ્ ।
કિં ચ ચિતિશક્તિર્ એવ ભગવતી વિશ્વવમનાત્ સંસારવામાચારત્વાચ્ ચ
વામેશ્વર્યાખ્યા સતી ખેચરીગોચરીદિક્ચરીભૂચરીરૂપૈઃ અશેષૈઃ
પ્રમાત્રન્તઃકરણબહિષ્કરણભાવસ્વભાવૈઃ પરિસ્ફુરન્તી
પશુભૂમિકાયાં શૂન્યપદવિશ્રાન્તા
કિંચિત્કર્તૃત્વાદ્યાત્મકકલાદિશક્ત્યાત્મના ખેચરીચક્રેણ
ગોપિતપારમાર્થિકચિદ્ગગનચરીત્વસ્વરૂપેણ ચકસ્તિ ।
ભેદનિશ્ચયાભિમાનવિકલ્પનપ્રધાનાન્તઃકરણદેવીરૂપેણ ગોચરીચક્રેન
ગોપિતાભેદનિશ્ચયાદ્યાત્મકપારમાર્થિકસ્વરૂપેણ પ્રકાશતે ।
ભેદાલોચનાદિપ્રધાનબહિષ્કરણદેવતાત્મના ચ દિક્ચરીચક્રેણ
ગોપિતાભેદપ્રથાત્મકપારમાર્થિકસ્વરૂપેણ સ્ફુરતિ । સર્વતો
વ્યવચ્છિન્નાભાસસ્વભાવપ્રમેયાત્મના ચ ભૂચરીચક્રેણ
ગોપિતસાર્વાત્મ્યસ્વરૂપેણ પશુહૃદયવ્યામોહિના
ભાતિ । પતિભૂમિકાયાં તુ સર્વકર્તૃત્વાદિશક્ત્યાત્મકચિદ્ગગનચરીત્વેન
અભેદનિશ્ચયાદ્યાત્મના ગોચરીત્વેન અભેદાલોચનાદ્યાત્મના દિક્ચરીત્વેન
સ્વાઙ્ગકલ્પાદ્વયપ્રથાસારપ્રમેયાત્મના ચ ભૂચરીત્વેન પતિહૃદયવિકાસિના
સ્ફુરતિ । તથા ચોક્તં સહજચમત્કારપરિજનિતાકૃતકાદરેણ
ભટ્ટદામોદરેણ વિમુક્તકેષુ
પૂર્ણાવચ્છિન્નમાત્રાન્તર્બહિષ્કરણભાવગાઃ ।
વામેશાદ્યાઃ પરિજ્ઞાનાજ્ઞાનાત્ સ્યુર્ મુક્તિબન્ધદાઃ ॥ ઇતિ ।
એવં ચ નિજશક્તિવ્યામોહિતતૈવ સંસરિત્વમ્ । અપિ ચ ચિદાત્મનઃ
પરમેશ્વરસ્ય સ્વા અનપાયિની એકૈવ સ્ફુરત્તાસારકર્તૃતાત્મા
ઐશ્વર્યશક્તિઃ । સા યદા સ્વરૂપં ગોપયિત્વા પાશવે પદે
પ્રાણાપાનસમાનશક્તિદશાભિઃ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તભૂમિભિઃ
દેહપ્રાણપુર્યષ્ટકકલાભિશ્ ચ વ્યામોહયતિ તદા તદ્વ્યામોહિતતા
સંસારિત્વમ્ । યદા તુ મધ્યધામોલ્લાસાં ઉદાનશક્તિં વિશ્વવ્યાપ્તિસારાં
ચ વ્યાનશક્તિં તુર્યદશારૂપાં તુર્યાતીતદશારૂપાં ચ ચિદાનન્દઘનાં
ઉન્મીલયતિ તદા દેહાદ્યવસ્થાયામ્ અપિ પતિદશાત્મા જીવન્મુક્તિર્ ભવતિ ।
એવં ત્રિધા સ્વશક્તિવ્યામોહિતતા વ્યાખ્યાતા ।
ચિદ્વત્ ઇતિ સૂત્રે [16] ચિત્પ્રકાશો ગૃહીતસંકોચઃ સંસારી ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ઇહ્=
અ
તુ સ્વશક્તિવ્યામોહિતત્વેન અસ્ય સંસારિત્વં ભવતિ ઇતિ ભઙ્ગ્યન્તરેણ
ઉક્તમ્ । એવં સંકુચિતશક્તિઃ પ્રાણાદિમાન્ અપિ યદા સ્વશક્તિવ્યામોહિતો ન
ભવતિ તદા અયં શરીરી પરમેશ્વરઃ ઇત્ય્ આમ્નાયસ્થિત્યા
શિવભટ્ટારક એવ ઇતિ ભઙ્ગ્યા નિરૂપિતં ભવતિ ।
યદાગમઃ=20
મનુષ્યદેહમ્ આસ્થાય છન્નાસ્ તે પરમેશ્વરાઃ । ઇતિ ।
ઉક્તમ્ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાટીકાયાં "શરીરમ્ એવ ઘટાદ્ય્ અપિ વા યે
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વમયં શિવરૂપતયાપશ્યન્તિ તે ઽપિ સિધ્યન્તિ" ઇતિ ॥
ઉક્તસૂત્રાર્થપ્રાતિપક્ષ્યેણ તત્ત્વદૃષ્ટિં દર્શયિતુમ્ આહ
તત્પરિજ્ઞાને ચિત્તમ્ એવ અન્તર્મુખીભાવેન
ચેતનપદાધ્યારોહાત્ ચિતિઃ

પૂર્વસૂત્રવ્યાખ્યાપ્રસઙ્ગેન પ્રમેયદૃષ્ટ્યા વિતત્ય વ્યાખ્યાતપ્રાયમ્ એતત્
સૂત્રમ્ । શબ્દસંગત્યા તુ અધુના વ્યાખ્યાયતે । તસ્યાત્મીયસ્ય
પઞ્ચકૃત્યકારિત્વસ્ય પરિજ્ઞાને સતિ અપરિજ્ઞાનલક્ષણકારણાપગમાત્
સ્વશક્તિવ્યામોહિતતાનિવૃત્તૌ સ્વાતન્ત્ર્યલભાત્ પ્રાક્ વ્યાખ્યાતં યત્ ચિત્તં
તદ્ એવ સંકોચિનીં બહિર્મુખતાં જહત્ અન્તર્મુખીભાવેન
ચેતનપદાધ્યારોહાત્ ગ્રાહકભૂમિકાક્રમણક્રમેણ સંકોચકલાયા અપિ
વિગલનેન સ્વરૂપાપત્ત્યા ચિતિર્ ભવતિ । સ્વાં ચિન્મયીં પરાં ભૂમિમ્
આવિશતીત્ય્ અર્થઃ ॥
નનુ યદિ પારમાર્થિકં ચિચ્છક્તિપદં સકલભેદકવલનસ્વભાવં [17]
તદ્ અસ્ય માયાપદે ઽપિ તથારૂપેણ ભવિતવ્યં યથા જલદાચ્છાદિતસ્યાપિ
ભાનોઃ ભાવાવભાસકત્વં ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ
ચિતિવહ્નિર્ અરોહપદે છન્નો ઽપિ માત્રયા
મેયેન્ધનં પ્લુષ્યતિ

ચિતિર્ એવ વિશ્વગ્રસનશીલત્વાત્ વહ્નિઃ । અસૌ એવ અવરોહપદે
માયાપ્રમાતૃતાયાં છન્નો ઽપિ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ આચ્છાદિતસ્વભાવો ઽપિ
ભૂરિભૂતિછન્નાગ્નિવત્ માત્રયા અંશેન નીલપીતાદિપ્રમેયેન્ધનં પ્લુષ્યતિ
સ્વાત્મસાત્કરોતિ । માત્રાપદસ્યેદમ્ આકૂતં યત્ કવલયન્ન્ અપિ સાર્વાત્મ્યેન ન
ગ્રસતે અપિ તુ અંશેન સંસ્કારાત્મના ઉત્થાપયતિ ।
ગ્રાસકત્વં ચ સર્વપ્રમાતૄણાં સ્વાનુભવત એવ સિદ્ધમ્ । યદ્ ઉક્તં
શ્રીમદુત્પલદેવપાદૈઃ નિજસ્તોત્રેષુ
વર્તન્તે જન્તવો ઽશેષા અપિ બ્રહ્મેન્દ્રવિષ્ણવઃ ।
ગ્રસમાનાસ્ તતો વન્દે દેવ વિશ્વં ભવન્મયમ્ [18] ॥ ઇતિ ॥
યદા પુનઃ કરણેશ્વરીપ્રસરસંકોચં સંપાદ્ય
સર્ગસંહારક્રમપરિશીલનયુક્તિં આવિશતિ તદા
બલલાભે વિશ્વમ્ આત્મસાત્કરોતિ

ચિતિર્ એવ દેહપ્રાણાદ્યાચ્છાદનનિમજ્જનેન સ્વરૂપં ઉન્મગ્નત્વેન
સ્ફારયન્તી બલમ્ । યથોક્તમ્
તદાક્રમ્ય બલં મન્ત્રાઃ ... ... [19] । ઇતિ ।
એવં ચ બલલાભે ઉન્મગ્નસ્વરૂપાશ્રયણે ક્ષિત્યાદિસદાશિવાન્તં વિશ્વં
આત્મસાત્કરોતિ સ્વસ્વરૂપાભેદેન નિર્ભાસયતિ ।
તદ્ ઉક્તં પૂર્વગુરુભિઃ સ્વભાષામયેષુ ક્રમસૂત્રેષુ
યથા વહ્નિર્ ઉદ્બોધિતો દાહ્યં દહતિ તથા વિષયપાશાન્ ભક્ષયેત્ । ઇતિ =
।
ન ચૈવં વક્તવ્યમ્ =અદ્ વિશ્વાત્મસાત્કારરૂપા સમાવેશભૂઃ કાદાચિત્કી ।
કથં ઉપાદેયા ઇયં સ્યાદ્ ઇતિ યતો દેહાદ્યુન્મજ્જનનિમજ્જનવશેન ઇયં
અસ્યાઃ કાદાચિત્કત્વમ્ ઇવ આભાતિ । વસ્તુતસ્ તુ
ચિતિસ્વાતન્ત્ર્યાવભાસિતદેહાદ્યુન્મજ્જનાદ્ એવ કાદાચિત્કત્વમ્ ।
એષા તુ સદૈવ પ્રકાશમાના । અન્યથા તદ્ દેહાદ્ય્ અપિ ન પ્રકાશેત ।
અત એવ દેહાદિપ્રમાતૃતાભિમાનનિમજ્જનાય અભ્યાસઃ । ન તુ
સદાપ્રથમાનતાસારપ્રમાતૃતાપ્રાપ્ત્યર્થં ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાકારાઃ ॥
એવં ચ
ચિદાનન્દલાભે દેહાદિષુ ચેત્યમાનેષ્વ્ અપિ
ચિદૈકાત્મ્યપ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યં જીવન્મુક્તિઃ

વિશ્વાત્મસાત્કારાત્મનિ સમાવેશરૂપે ચિદાનન્દે લબ્ધે વ્યુત્થાનદશાયાં
દલકલ્પતયા દેહપ્રાણનીલસુખાદિષુ આભાસમાનેષ્વ્ અપિ યત્
સમાવેશસંસ્કારબલાત્ પ્રતિપાદયિષ્યમાણયુક્તિક્રમોપબૃંહિતાત્
ચિદૈકાત્મ્યપ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યમ્ ।
અવિચલા ચિદેકત્વપ્રથા સૈવ જીવન્મુક્તિઃ જીવતઃ પ્રાણાન્ અપિ ધારયતો
મુક્તિઃ પ્રત્યભિજ્ઞાતનિજસ્વરૂપવિદ્રાવિતાશેષપાશરાશિત્વાત્ ।
યથોક્તં સ્પન્દશાસ્ત્રે
ઇતિ વા યસ્ય સંવિત્તિઃ ક્રીડાત્વેનાખિલં જગત્ ।
સ પશ્યન્ સતતં યુક્તો જીવન્મુક્તો ન સંશયઃ [20] ॥ ઇતિ ॥
અથ કથં ચિદાનન્દલાભો ભવતિ ઇત્ય્ આહ
મધ્યવિકાસાચ્ ચિદાનન્દલાભઃ

સર્વાન્તરતમત્વેન વર્તમાનત્વાત્ તદ્ભિત્તિલગ્નતાં વિના ચ કસ્યચિદ્ અપિ
સ્વરૂપાનુપપત્તેઃ સંવિદ્ એવ ભગવતી મધ્યમ્ । સા તુ માયાદશાયાં
તથાભૂતાપિ સ્વરૂપં ગૂહયિત્વા "પ્રાક્ સંવિત્ પ્રાણે પરિણતા " ઇતિ નીત્યા
પ્રાણશક્તિભૂમિં સ્વીકૃત્ય અવરોહક્રમેણ બુદ્ધિદેહાદિભુવં
અધિશયાના નાડીસહસ્રસરણિમ્ અનુસૃતા ।
તત્રાપિ ચ પલાશપર્ણમધ્યશાખાન્યાયેન આબ્રહ્મરન્ધ્રાત્
અધોવક્ત્રપર્યન્તં પ્રાણશક્તિબ્રહ્માશ્રયમધ્યમનાડીરૂપતયા
પ્રાધાન્યેન સ્થિતા । તત એવ સર્વવૃત્તીનામ્ ઉદયાત્ તત્રૈવ ચ વિશ્રામાત્ ।
એવંભૂતાપ્ય્ એષા પશૂનાં નિમીલિતસ્વરૂપૈવ સ્થિતા ।
યદા તુ ઉક્તયુક્તિક્રમેણ સર્વાન્તરતમત્વે [21] મધ્યભૂતા સંવિદ્
ભગવતી વિકસતિ યદિ વા વક્ષ્યમાણક્રમેણ મધ્યભૂતા બ્રહ્મનાડી
વિકસતિ તદા તદ્વિકાસાચ્ ચિદાનન્દસ્ય ઉક્તરૂપસ્ય લાભઃ પ્રાપ્તિઃ ભવતિ =
।
તતશ્ ચ પ્રાગ્ ઉક્તા જીવન્મુક્તિઃ ॥
મધ્યવિકાસે યુક્તિમ્ આહ
વિકલ્પક્ષયશક્તિસંકોચવિકાસવાહચ્છેદાદ્યન્તકોટિનિભાલનાદય
ઇહ ઉપાયાઃ

ઇહ મધ્યશક્તિવિકાસે વિકલ્પક્ષયાદય ઉપાયાઃ ।
પ્રાગુપદિષ્ટપઞ્ચવિધકૃત્યકારિત્વાદ્યનુસરણેન સર્વમધ્યભૂતાયાઃ
સંવિદો વિકાસો જાયત ઇત્ય્ અભિહિતપ્રાયમ્ । ઉપાયાન્તરમ્ અપિ તુ ઉચ્યતે
પ્રાણાયામમુદ્રાબન્ધાદિસમસ્તયન્ત્રણાતન્ત્રત્રોટનેન સુખોપાયમ્ એવ
હૃદયે નિહિતચિત્તઃ ઉક્તયુક્ત્યા સ્વસ્થિતિપ્રતિબન્ધકં વિકલ્પં
અકિંચિચ્ચિન્તકત્વેન પ્રશમયન્ અવિકલ્પપરામર્શેન
દેહાદ્યકલુષસ્વચિત્પ્રમાતૃતાનિભાલનપ્રવણઃ અચિરાદ્ એવ
ઉન્મિષદ્વિકાસાં તુર્યતુર્યાતીતસમાવેશદશાં આસાદયતિ ।
યથોક્તમ્=20
વિકલ્પહાનેનૈકાગ્ર્યાત્ ક્રમેણેશ્વરતાપદમ્ [22] ।
ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ ।
શ્રીસ્પન્દે ઽપિ=20
યદા ક્ષોભઃ પ્રલીયેત તદા સ્યાત્ પરમં પદમ્ [23] । ઇતિ ।
શ્રીજ્ઞાનગર્ભે ઽપિ
વિહાય સકલાઃ ક્રિયા જનનિ માનસીઃ સર્વતો
વિમુક્તકરણક્રિયાનુસૃતિપારતન્ત્ર્યોજ્જ્વલમ્ ।
સ્થિતૈસ્ ત્વદનુભાવતઃ સપદિ વેદ્યતે સા પરા
દશા નૃભિર્ અતન્દ્રિતાસમસુખામૃતસ્યન્દિની ॥ ઇતિ ।
અયં ચ ઉપાયો મૂર્ધન્યત્વાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં [24] પ્રતિપાદિતત્વાત્ આદાવ્
ઉક્તઃ । શક્તિસંકોચાદયસ્ તુ યદ્ય્ અપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં ન પ્રતિપાદિતાઃ
તથાપિ આમ્નાયિકત્વાત્ અસ્માભિઃ પ્રસઙ્ગાત્ પ્રદર્શ્યન્તે । બહુષુ હિ
પ્રદર્શિતેષુ કશ્ચિત્ કેનચિત્ પ્રવેક્ષ્યતીતિ । શક્તેઃ સંકોચ
ઇન્દ્રિયદ્વારેણ પ્રસરન્ત્યા એવાકુઞ્ચનક્રમેણ ઉન્મુખીકરણમ્ । યથોક્તં
આથર્વણિકોપનિષત્સુ કઠવલ્લ્યાં ચતુર્થવલ્લીપ્રથમમન્ત્રે
પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયંભૂઃ
તસ્માત્ પરાઙ્ પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ ।
કશ્ચિદ્ ધીરઃ પ્રત્યગ્ આત્માનમ્ ઐક્ષદ્
આવૃત્તચક્ષુર્ અમૃતત્વમ્ અશ્નન્ [25] ॥ ઇતિ ।
પ્રસૃતાયા અપિ વા કૂર્માઙ્ગસંકોચવત્ ત્રાસસમયે હૃત્પ્રવેશવચ્ ચ
સર્વતો નિવર્તનમ્ । યથોક્તં "તદપોદ્ધૃતે નિત્યોદિતસ્થિતિઃ" ઇતિ ।
શક્તેર્ વિકાસઃ અન્તર્નિગૂઢાયા અક્રમમ્ એવ સકલકરણચક્રવિસ્ફારણેન્=
અ
"અન્તર્લક્ષ્યો બહિર્દૃષ્ટિઃ નિમેષોન્મેષવર્જિતઃ " ઇતિ ।
ભૈરવીયમુદ્રાનુપ્રવેશયુક્ત્યા બહિઃ પ્રસરણમ્ । યથોક્તં
કક્ષ્યસ્તોત્રે=20
સર્વાઃ શક્તીઃ ચેતસા દર્શનાદ્યાઃ
સ્વે સ્વે વેદ્યે યૌગપદ્યેન વિષ્વક્ ।
ક્ષિપ્ત્વા મધ્યે હાટકસ્તમ્ભભૂતઃ
તિષ્ટન્ વિશ્વાધાર એકો ઽવભાસિ ॥ ઇતિ ।
શ્રીભટ્ટકલ્લટેનાપિ ઉક્તમ્ "રૂપાદિષુ પરિણામાત્ તત્સિદ્ધિઃ " ઇતિ ।
શક્તેશ્ ચ સંકોચવિકાસૌ
નાસાપુટસ્પન્દનક્રમોન્મિષત્સૂક્ષ્મપ્રાણશક્ત્યા ભ્રૂભેદનેન
ક્રમાસાદિતોર્ધ્વકુણ્ડલિનીપદે પ્રસરવિશ્રાન્તિદશાપરિશીલનમ્ ।
અધઃકુણ્ડલિન્યાં ચ ષષ્ટવક્ત્રરૂપાયાં પ્રગુણીકૃત્ય શક્તિં
તન્મૂલતદગ્રતન્મધ્યભૂમિસ્પર્શાવેશઃ । યથોક્તં વિજ્ઞાનભટ્ટારકે
વહ્નેર્ વિષસ્ય મધ્યે તુ ચિત્તં સુખમયં ક્ષિપેત્ ।
કેવલં વાયુપૂર્ણં વા સ્મરાનન્દેન યુજ્યતે [26] ॥ ઇતિ ।
અત્ર વહ્નિઃ અનુપ્રવેશક્રમેણ સંકોચભૂઃ । વિષસ્થાનં પ્રસરયુક્ત્ય્=
આ
વિકાસપદં=20
"વિષૢ વ્યાપ્તૌ" ઇત્ય્ અર્થાનુગમાત્ । વાહયોઃ વામદક્ષિણગતયોઃ
પ્રાણાપાનયોઃ છેદો હૃદયવિશ્રાન્તિપુરઃસરં
અન્તઃકકારહકારાદિપ્રાયાનચ્કવર્ણોચ્ચારેણ વિચ્છેદનમ્ ।
યથોક્તં જ્ઞાનગર્ભે
અનચ્કકકૃતાયતિપ્રસૃતપાર્શ્વનાડીદ્વયચ્છિદો
વિધૃતચેતસો હૃદયપઙ્કજસ્યોદરે ।
ઉદેતિ તવ દારિતાન્ધતમસઃ સ વિદ્યાઙ્કુરો
ય એષ પરમેશતાં જનયિતું પશોર્ અપિ અલમ્ ॥ ઇતિ ।
આદિકોટિઃ હૃદયમ્ । અન્તકોટિઃ દ્વાદશાન્તઃ । તયોઃ
પ્રાણોલ્લાસવિશ્રાન્ત્યવસરે નિભાલનં ચિત્તનિવેશનેન પરિશીલનમ્ ।
યથોક્તં વિજ્ઞાનભૈરવે
હૃદ્યાકાશે નિલીનાક્ષઃ પદ્મસંપુટમધ્યગઃ ।
અનન્યચેતાઃ સુભગે પરં સૌભાગ્યમ્ આપ્નુયાત્ [27] ॥ ઇતિ ।
તથા=20
યથા તથા યત્ર તત્ર દ્વાદશાન્તે મનઃ ક્ષિપેત્ ।
પ્રતિક્ષણં ક્ષીણવૃત્તેઃ વૈલક્ષણ્યં દિનૈર્ ભવેત્ [28] ॥ ઇતિ ।
આદિપદાત્ ઉન્મેષદશાનિષેવણમ્ । યથોક્તં
ઉન્મેષઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વયં તમ્ ઉપલક્ષયેત્ [29] ।
ઇતિ સ્પન્દે ।
તથા રમણીયવિષયચર્વણાદયશ્ ચ સંગૃહીતાઃ ।
યથોક્તં શ્રીવિજ્ઞાનભૈરવ એવ
જગ્ધિપાનકૃતોલ્લાસરસાનન્દવિજૃમ્ભણાત્ ।
ભાવયેદ્ ભરિતાવસ્થાં મહાનન્દમયો ભવેત્ ॥
ગીતાદિવિષયાસ્વાદાસમસૌખ્યૈકતાત્મનઃ ।
યોગિનસ્ તન્મયત્વેન મનોરૂઢેસ્ તદાત્મતા ॥
યત્ર યત્ર મનસ્તુષ્ટિર્ મનસ્ તત્રૈવ ધારયેત્ ।
તત્ર તત્ર પરાનન્દસ્વરૂપં સંપ્રકાશતે [30] ॥ ઇતિ ।
એવમ્ અન્યદ્ અપિ આનન્દપૂર્ણસ્વાત્મભાવનાદિકં અનુમન્તવ્યમ્ । ઇત્ય્
એવમાદયઃ અત્ર મધ્યવિકાસે ઉપાયાઃ ॥
મધ્યવિકાસાચ્ ચિદાનન્દલાભઃ । સ એવ ચ પરમયોગિનઃ
સમાવેશસમપત્ત્યાદિપર્યાયઃ સમાધિઃ । તસ્ય નિત્યોદિતત્વે યુક્તિમ્ આહ
સમાધિસંસ્કારવતિ વ્યુત્થાને ભૂયો ભૂયઃ
ચિદૈક્યામર્શાન્ નિત્યોદિતસમાધિલાભઃ

આસાદિતસમાવેશો યોગિવરો વ્યુત્થાને ઽપિ સમાધિરસસંસ્કારેણ ક્ષીબ ઇવ
સાનન્દં ઘૂર્ણમાનો ભાવરાશિં શરદભ્રલવં ઇવ ચિદ્ગગન એવ
લીયમાનં પશ્યન્ ભૂયો ભૂયઃ અન્તર્મુખતાં એવ સમવલમ્બમાનો
નિમીલનસમાધિક્રમેણ ચિદૈક્યમ્ એવ વિમૃશન્ વ્યુત્થાનાભિમતાવસરે ઽપિ
સમાધ્યેકરસ એવ ભવતિ । યથોક્તં ક્રમસૂત્રેષુ
"ક્રમમુદ્રયા અન્તઃસ્વરૂપયા બહિર્મુખઃ [31] સમાવિષ્ટો ભવતિ
સાધકઃ ।
તત્રાદૌ બાહ્યાત્ અન્તઃપ્રવેશઃ આભ્યન્તરાત્ બાહ્યસ્વરૂપે પ્રવેશઃ
આવેશવશાત્ જાયતે ઇતિ સબાહ્યાભ્યન્તરો ઽયં મુદ્રાક્રમઃ " ઇતિ ।
અત્રાયમ્ અર્થઃ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહૃતિસંવિચ્ચક્રાત્મકં ક્રમં મુદ્રયત્=
ઇ
સ્વાધિષ્ઠિતં આત્મસાત્કરોતિ યેયં તુરીયા ચિતિશક્તિઃ તયા ક્રમમુદ્રયા
અન્તર્ ઇતિ પૂર્ણાહન્તાસ્વરૂપયા [32] બહિર્મુખ ઇતિ વિષયેષુ વ્યાપૃતો ઽપિ
સમાવિષ્ટઃ સાક્ષાત્કૃતપરશક્તિસ્ફારઃ સાધકઃ પરમયોગી ભવતિ ।
તત્ર ચ બાહ્યાત્ ગ્રસ્યમાનાત્ વિષયગ્રામાત્ અન્તઃ પરસ્યાં ચિતિભૂમૌ
ગ્રસનક્રમેણૈવ પ્રવેશઃ સમાવેશો ભવતિ । આભ્યન્તરાત્
ચિતિશક્તિસ્વરૂપાત્ ચ સાક્ષાત્કૃતાત્ આવેશવશાત્ સમાવેશસામર્થ્યાદ્ એવ
બાહ્યસ્વરૂપે ઇદન્તાનિર્ભાસે વિષયગ્રામે વમનયુક્ત્યા પ્રવેશઃ
ચિદ્રસાશ્યાનતાપ્રથનાત્મા સમાવેશો જાયતે ઇતિ
સબાહ્યાભ્યન્તરો ઽયં નિત્યોદિતસમાવેશાત્મા મુદો હર્ષસ્ય વિતરણાત્
પરમાનન્દસ્વરૂપત્વાત્ પાશદ્રાવણાત્ વિશ્વસ્ય અન્તઃતુરીયસત્તાયાં
મુદ્રણાત્ ચ મુદ્રાત્મા ક્રમો ઽપિ સૃષ્ટ્યાદિક્રમાભાસકત્વાત્
તત્ક્રમાભાસરૂપત્વાત્ ચ ક્રમ ઇતિ અભિધીયત ઇતિ ॥
ઇદાનીમ્ અસ્ય સમાધિલાભસ્ય ફલમ્ આહ
તદા પ્રકાશાનન્દસારમહામન્ત્રવીર્યાત્મકપૂર્ણાહન્તાવેશાત્ સદા
સર્વસર્ગસંહારકારિનિજસંવિદ્દેવતાચક્રેશ્વરતાપ્રપ્તિર્
ભવતીતિ શિવમ્