પ્રતીત્યસમુત્પાદાદિવિભઙ્ગનિર્દેશસૂત્ર · ભાગ 11

પ્રતીત્યસમુત્પાદાદિવિભઙ્ગનિર્દેશસૂત્રમ્ ।
એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ સ્મ જેતવને અનાથપિણ્ડદસ્યારામે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમર્ધત્રયોદશભિર્ભિક્ષુશતૈઃ । તત્ર ભગવાનામન્ત્રયતે સ્મ - પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય વો ભિક્ષવઃ આદિં વો દેશયિષ્યામિ વિભઙ્ગં ચ । તચ્છૃણુત, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુત, ભાષિષ્યે -
પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય આદિઃ કતમઃ? યદુત અસ્મિન્ સતિ ઇદં ભવતિ, અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે । યદુત અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ । સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ । નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ । ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા । તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમ્ । ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ । ભવપ્રત્યયા જાતિઃ । જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવન્તિ । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ । અયમુચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાદિઃ ॥
વિભઙ્ગઃ કતમઃ? અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ ઇત્યવિદ્યા કતમા? યત્ પૂર્વાન્તે ઽજ્ઞાનમ્, અપરાન્તે ઽજ્ઞાનમ્, પૂર્વાન્તાપરાન્તે ઽજ્ઞાનમ્, અધ્યાત્મજ્ઞાનમ્, બહિર્ધાજ્ઞાનમ્, અધ્યાત્મબહિર્ધાજ્ઞાનમ્, કર્મણ્યજ્ઞાનમ્, વિપાકે ઽજ્ઞાનમ્, કર્મવિપાકે ઽજ્ઞાનમ્, બુદ્ધે ઽજ્ઞાનમ્, ધર્મે ઽજ્ઞાનમ્, સંઘે ઽજ્ઞાનમ્, દુઃખે ઽજ્ઞાનમ્, સમુદયે ઽજ્ઞાનમ્, નિરોધે ઽજ્ઞાનમ્, માર્ગે ઽજ્ઞાનમ્, હેતાવજ્ઞાનમ્, હેતુસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્, કુશલાકુશલેષુ સાવદ્યાનવદ્યેષુ સેવિતવ્યાસેવિતવ્યેષુ હીનપ્રણીતકૃષ્ણશુક્લસપ્રતિભાગપ્રતીત્યસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્, ષટ્સુ વા પુનઃ સ્પર્શાયતનેષુ યથાભૂત(તા?)સંપ્રતિવેધઃ ઇતિ । યદત્ર તત્ર યથાભૂતસ્યાજ્ઞાનમ્, અદર્શનમ્, અનભિસમયઃ, તમઃ, સંમોહઃ, અવિદ્યાન્ધકારમ્, ઇયમુચ્યતે ઽવિદ્યા ॥
અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ કતમે? ત્રયઃ સંસ્કારાઃ - કાયસંસ્કારાઃ વાક્સંસ્કારાઃ મનઃસંસ્કારા ઇતિ ॥
સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમિતિ વિજ્ઞાનં કતમત્? ષડ્ વિજ્ઞાનકાયાઃ - ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનમ્ ॥
વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમિતિ નામ કતમત્? ચત્વાર અરૂપિણઃ સ્કન્ધાઃ । કતમે ચત્વારઃ? વેદનાસ્કન્ધઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ । રૂપં કતમત્? યત્ કિંચિદ્રૂપમ્, સર્વં તત્ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । ચત્વારિ ચ મહાભૂતાન્યુપાદાય ઇતીદં ચ નામ, તદૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય નામરૂપમિત્યુચ્યતે ॥
નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમિતિ ષડાયતનં કતમત્? ષડાધ્યાત્મિકાન્યાયતનાનિ । ચક્ષુરાધ્યાત્મિકમાયતનં શ્રોતઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઆધ્યાત્મિકમાયતનમ્ ॥
ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇતિ સ્પર્શઃ કતમઃ? ષટ્ સ્પર્શકાયાઃ । ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શઃ ॥
( પ્સ્વિભ્, વૈદ્ય 118 ) સ્પર્શપ્રત્યયા વેદનેતિ વેદના કતમા? તિસ્રો વેદનાઃ । સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ ॥
વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણેતિ તૃષ્ણા કતમા? તિસ્રસ્તૃષ્ણાઃ । કામતૃષ્ણા રૂપતૃષ્ણા અરૂપ્યતૃષ્ણા ચ ॥
તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમિતિ ઉપાદાનં કતમત્? ચત્વાર્યુપાદાનાનિ । કામોપાદાનં દૃષ્ટ્યુપાદાનં શીલવ્રતોપાદાનમાત્મવાદોપાદાનમ્ ॥
ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવ ઇતિ ભવઃ કતમઃ? ત્રયો ભવાઃ । કામભવઃ રૂપભવઃ અરૂપ્યભવઃ ॥
ભવપ્રત્યયા જાતિરિતિ જાતિઃ કતમા? યા તેષાં તેષાં સત્ત્વાનાં તસ્મિંસ્તસ્મિન્ સત્ત્વનિકાયે જાતિઃ સંજાતિરવક્રાન્તિરભિર્વૃત્તિઃ પ્રાદુર્ભાવઃ સ્કન્ધપ્રતિલમ્ભો ધાતુપ્રતિલમ્ભઃ આયતનપ્રતિલમ્ભઃ સ્કન્ધાનામભિનિર્વૃત્તિઃ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ ॥
જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિતિ જરા કતમા? યત્તત્ ખાલત્યં પાલિત્યં વલીપ્રચુરતા જીર્ણતા ભુગ્નતા કુબ્જગોપાનસીવઙ્કતા તિલકાલકાચિતગાત્રતા ખુઅપ્રશ્વાસકાયતા પુરતઃ પ્રાગ્ભારકાયતા દણ્ડવિષ્કમ્ભણતા ધન્ધત્વં મન્દત્વઃ હાનિઃ પરિહાણિઃ ઇન્દ્રિયાણાં પરિપાકઃ પરિભેદઃ સંસ્કારાણાં પુરાણીભાવઃ જર્જરીભાવઃ । ઇયમુચ્યતે જરા ॥
મરણં કરમત્? યા તેષાં તેષાં સત્ત્વાનાં તસ્માત્તસ્માત્ સત્ત્વનિકાયાત્ ચ્યુતિઃ ચ્યવનતો ભેદઃ અન્તરહાણિઃ આયુષો હાણિઃ ઉષ્મણો હાણિઃ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય નિરોધઃ સ્કન્ધાનાં નિક્ષેપઃ મરણં કાલક્રિયા । ઇદમુચ્યતે મરણમિતિ । ઇદં ચ મરણ પૂર્વિકા ચ જરા, તદુભયમૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય જરામરણમિત્યુચ્યતે ॥
અયમુચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય વિભઙ્ગઃ । પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાદિં વો દેશયિષ્યામિ ઇતિ વિભઙ્ગં ચ ઇતિ વો યદુક્તમ્, તદેતત્ પ્રત્યુક્તમ્ ॥
ઇદમવોચદ્ભગવાન્ । આત્તમનસસ્તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમભ્યનન્દન્ ॥
પ્રતીત્યસમુત્પાદાદિવિભઙ્ગનિર્દેશસૂત્રં સમાપ્તમ્ ॥