પરમાર્થસાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

ત્વામ્ સર્વપ્રમાતૃસ્ફુરત્તાસારં સ્વાત્મદેવતારૂપમેવ શંભુમ્ અનુત્તરશ્રેયઃસ્વભાવં સત્તાત્મકમ્ શરણમ્ ત્રાતારં ત્વત્સમાવેશસમાપત્તયે સંશ્રયે । એવ કારઃ શંભું સ્વાત્મદેવતાકારમેવ પ્રપદ્યે ન પુનર્માયાન્તશ્ચારિણં કઞ્ચિદ્ભિન્નં દેવમિત્યન્યયોગં વ્યવચ્છિનત્તિ । અન્યચ્ચ કિંભૂતમ્ પરમ્ પૂર્ણં ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિનિર્ભરમનુત્તરસ્વરૂપં તથા પરસ્થં ગહનાત્ ઇતિ ગહનાન્માયાભિધાનાત્તત્ત્વાત્પરસ્મિન્પૂર્ણ એવ શિવાદિવિદ્યાતત્ત્વપર્યન્તે શુદ્ધાધ્વનિ સ્વરૂપે તિષ્ઠન્તં ન પુનસ્તત્તદવસ્થાવૈચિત્ર્યેણાપિ સ્ફુરતસ્તતઃ પરસ્માત્પૂર્ણાત્સ્વરૂપાત્તસ્ય પ્રચ્યાવો ભવતિ । યદુક્તમ્
જાગ્રદાદિવિભેદે ઽપિ તદભિન્ને પ્રસર્પતિ ।
નિવર્તતે નિજાન્નૈવ સ્વરૂપાદુપલબ્ધૃતઃ ॥
ઇતિ સ્પન્દશાસ્ત્રે । અનાદિમ્ પુરાણં સર્વપ્રતીતીનામનુભવિતૃતયા પ્રમાતૃત્વેનાદિસિદ્ધત્વાત્ એકમ્ ઇત્યસાહાયં ચિદૈક્યેન સ્ફુરણાદ્ભેદસ્યાનુપપત્તેઃ । તથા નિવિષ્ટમ્ ઇત્યાદિ । એવઞ્જાતીયકમપિ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યેણ બહુધા નાનાપ્રકારૈર્ભેદૈઃ ગુહાસુ રુદ્રક્ષેત્રજ્ઞરૂપાસુ હૃદ્ગુહાસ્વન્તરાવિષ્ટં ચૈતન્યરૂપો ઽપિ સ્વયં જડાજડાત્મતામાભાસ્ય નટવન્નાનાપ્રમાતૃતયા સ્થિત ઇતિ યાવત્ । અત એવ સર્વાલયમ્ ઇતિ સર્વસ્ય રુદ્રક્ષેત્રજ્ઞાદિપ્રમાતૃપ્રમેયરૂપસ્ય જગતઃ આલયમ્ વિશ્રાન્તિસ્થાનં । સર્વમિદં કિલ પૂર્ણપ્રમાતરિ સ્થિતં સદ્ગ્રાહ્યગ્રાહકયુગલકાપેક્ષયોન્મગ્નમિવ ભેદેન પ્રકાશમાનં નાનારુપૈર્વ્યપદિશ્યતે ઽન્યથૈતસ્યપ્રકાશાદ્ભિન્નસ્ય સત્તૈવ ન સ્યાત્કુત ઇદં વિશ્વમિતિ સર્વનામપ્રત્યવમર્શઃ । નૈતાવતા ભગવતઃ સમુત્તીર્ણં સ્વરૂપમિત્યાહ સર્વચરાચરસ્થમ્ ઇતિ । સર્વમિદં યજ્જડાજડસ્વભાવં વિશ્વં તદ્રૂપતયા તિષ્ઠન્તં
કર્તાસિ સર્વસ્ય યતઃ સ્વયં વૈ વિભો તતઃ સર્વમિદં ત્વમેવ ।
ઇતિ ન્યાયેન હિ વ્યતિરિક્તસ્યાન્યસ્યાપ્રકાશમાનસ્ય કાર્યત્વાનુપપત્તેઃ ।
ભોક્તૈવ ભોગ્યભાવેન સદા સર્વત્ર સંસ્થિતઃ ।
ઇતિ ભગવાનેવ તથા તથા ચકાસ્તીતિ । એવંવિધં ત્વામનુત્તરં સર્વસ્ય સ્વાત્મદેવતાસ્વરૂપં પરાહન્તાચમત્કારસારમપિ ગૃહીતનાનાત્વમથ ચાત્યન્તાખણ્ડિતસ્વસ્વાતન્ત્ર્યપરમાદ્વયપ્રકાશસ્વભાવં ભગવન્તં શંભુમ્ પ્રપદ્યે શરીરાદિકૃત્રિમાહઙ્કારગુણીકારેણૈતાદૃશં ત્વામેવ સ્વાત્માનં પરાહન્તાચમત્કારસ્વરૂપં સમાવિશામીતિ યાવત્ । અનેન ગ્રહણકવાક્યેન પરમોપાદેયાં સ્વસ્વભાવસમાવેશમયીં દશામુપદિશતા ગુરુણા વક્ષ્યમાણહેયોપાદેયતયા સકલગ્રન્થાર્થોપક્ષેપઃ કૃતઃ

એવં પ્રકરણતાત્પર્યમદ્વયસ્વરૂપં સ્તુતિદ્વારેણ પ્રતિપાદ્યેદાનીં શાસ્ત્રાવતારમભિદધત્સંબન્ધાભિધેયાદિકં ગ્રન્થકૃદાર્યાદ્વયેનાહ
ગર્ભાધિવાસપૂર્વકમરણાન્તકદુઃખચક્રવિભ્રાન્તઃ ।
આધારં ભગવન્તં શિષ્યઃ પપ્રચ્છ પરમાર્થમ્

આધારકારિકાભિસ્તં ગુરુરભિભાષતે સ્મ તત્સારમ્ ।
કથયત્યભિનવગુપ્તઃ શિવશાસનદૃષ્ટિયોગેન

કશ્ચિદ્ભગવત્પ્રસાદાત્સમુત્પન્નવૈરાગ્યઃ સંસારાદ્વિરતમતિર્ગુરોઃ શાસનીયો ઽસ્મીતિ મત્વા સદ્ગુરુમ્ આધારં ભગવન્તમ્ શેષાખ્યં મુનિં સમ્યગારાધ્ય પરમાર્થોપદેશસ્વરૂપં પૃષ્ટવાન્ । તદા તદ્યોગ્યતાપરિપાકસ્વરૂપપરિશીલનક્રમેણ તમ્ શિષ્યં વિગલિતાન્તઃકરણં મત્વા સો ઽપ્યનન્તનાથો નિઃશેષશાસ્ત્રોપદેશજ્ઞઃ પરમાર્થસારનામ્ના આધારકારિકાભિઃ ઇત્યપરાભિધાનગ્રન્થેન સાંખ્યનયોક્તોપદેશાનુસારેણ પ્રકૃતિપુરુષવિવેકજ્ઞાનાત્પરબ્રહ્માવાપ્તિરિત્યેવમેતં શિષ્યં પ્રોક્તવાન્ । સ એવ બ્રહ્મોપદેશઃ પરમાદ્વયસ્વરૂપસ્વસ્વાતન્ત્ર્યદૃષ્ટ્યા પ્રતિપાદિતઃ સન્યુક્તિયુક્તો ભવતીતિ મત્વા સર્વં જનમનુગ્રહીતું પરમાદ્વયશૈવનયયુક્ત્યા ગુરુરભિનવેન અલૌકિકેન ચિચ્ચમત્કારસ્ફારેણ ગુપ્તઃ ગુહ્યઃ સરહસ્ય ઇતિ । સો ઽયં પુણ્યનામાક્ષરાવલિઃ તત્સારમ્ તસ્ય પરમાર્થોપદેશસ્ય યત્સારં દધ્નો નવનીતમિવોપાદેયં પરાનુગ્રહપ્રવૃત્તઃ સન્પ્રતિપાદયતીતિ । એવં સંબન્ધાભિધેયાભિધાનપ્રયોજનાદય ઉપપાદિતા નેહ પુનઃ શાસ્ત્રગૌરવભયાત્પ્રતન્યન્તે । કીદૃશઃ સ શિષ્ય ઇત્યાહ ગર્ભાધિવાસ ઇતિ । ગર્ભાધિવાસપ્રારમ્ભં જાયતે ઽસ્તિ વર્ધતે વિપરિણમતે ઽપક્ષીયતે વિનશ્યતીતિ તત્તદવસ્થાવૈચિત્ર્યેણ ષડ્ભાવવિકારનેમિયુક્તં યત્ મરણાન્તકદુઃખરૂપમ્ આવિર્ભાવતિરોભાવાત્સંસરણસ્વભાવતયા ચક્રમિવ ચક્રમ્ તસ્મિન્ વિભ્રાન્તઃ વિપરિવૃત્તઃ । અનેનાસ્ય પ્રાગ્જાતિસ્મરણસ્વભાવો બોધાવિર્ભાવો દ્યોતિતો ઽન્યથા કથં કાષ્ઠાપ્રાપ્તિલક્ષણં પ્રશ્નકુતૂહલિત્વં સ્યાત્ । એવં ચ યઃ સમુત્પન્નવૈરાગ્યઃ પરમેશ્વરાનુગ્રહશક્તિવિદ્ધહૃદયઃ સમુદિતસમ્યગ્જ્ઞાન ઉપદેશપાત્રતામવાપ્ય પરમેશ્વરાકારં સમુચિતમપિ ગુરું સમાસાદ્ય પરમાદ્વયજ્ઞાનમભિલષતે સ એવ ચ ગુરૂપદેશભાજનં સ્યાદિતિ । એતદેવ ચાન્યત્રોક્તમ્
શક્તિપાતવશાદ્દેવિ નીયતે સદ્ગુરું પ્રતિ ।
ઇતિ । ઇહ ચ પુરસ્તાદ્વક્ષ્યતે

અધુના સમુત્પત્તિક્રમેણ પીઠિકાબન્ધં વિધાય વિશ્વવૈચિત્ર્યચિત્રે ઽસ્મિઞ્જગતિ પારમેશ્વરમનુત્તમં સ્વાતન્ત્ર્યમેકમેવ સંયોજનવિયોજનકર્તૃત્વહેતુરિતિ તચ્છક્તિવિકાસમેવ વિશ્વમણ્ડચતુષ્ટયમુખેનાવેદયન્ગ્રન્થમવતારયતિ
નિજશક્તિવૈભવભરાદણ્ડચતુષ્ટયમિદં વિભાગેન ।
શક્તિર્માયા પ્રકૃતિઃ પૃથ્વી ચેતિ પ્રભાવિતં પ્રભુણા

ચિદાનન્દૈકઘનેન પ્રભુણા સ્વતન્ત્રેણ ભગવતા મહેશ્વરેણાણ્ડચતુષ્ટયં વિશ્વાચ્છાદકત્વેન કોશરૂપતયા વસ્તુપિણ્ડભૂતમ્ ઇદમ્ । યદુક્તમ્
... વસ્તુપિણ્ડો ઽણ્ડમુચ્યતે ।
ઇતિ । પ્રભાવિતમ્ પ્રકાશિતં ભવનકર્તૃતયા વા પ્રયુક્તમ્ । કસ્માદિત્યાહ નિજશક્તિવૈભવભરાત્ ઇતિ । નિજઃ સ્વાત્મીયો યો ઽસાવસાધારણ ઇચ્છાદ્યઃ શક્તિપ્રચયઃ તસ્ય યત્ વૈભવમ્ વિચિત્રઃ પ્રસરસ્તસ્ય યો ઽસૌ ભરઃ સમુદ્રેકસ્તસ્માદિતિ । ભગવતઃ કિલ સ્વશક્તિવિકાસસ્ફાર એવ જગન્નિર્માણમ્ । યદુક્તં શ્રીસર્વમઙ્ગલાશાસ્ત્રે
શક્તિશ્ચ શક્તિમાંશ્ચૈવ પદાર્થદ્વયમુચ્યતે ।
શક્તયો ઽસ્ય જગત્સર્વં શક્તિમાંસ્તુ મહેશ્વરઃ ॥
ઇતિ । કિંરૂપાણ્ડચતુષ્ટયસંખ્યેત્યાહ શક્તિર્માયા પ્રકૃતિઃ પૃથ્વી ચ ઇતિ । વિશ્વસ્ય પ્રમાતૃપ્રમેયરૂપસ્ય પરાહન્તાચમત્કારસારસ્યાપિ સ્વસ્વરૂપાપોહનાત્માખ્યાતિમયી નિષેધવ્યાપારરૂપા યા પારમેશ્વરી શક્તિઃ સૈવાચ્છાદકત્વેન બન્ધકતયા શક્ત્યણ્ડમિત્યુચ્યતે । સદાશિવેશ્વરશુદ્ધવિદ્યાતત્ત્વપર્યન્તદલં સદ્વક્ષ્યમાણમણ્ડત્રિતયમન્તઃ સમન્તાદ્ગર્ભીકૃત્યાવતિષ્ઠત ઇતિ કોશરૂપતયૈષા શક્તિરનેન શબ્દેન સંજ્ઞિતા । એતસ્મિન્નણ્ડે સદાશિવેશ્વરાવેવાધિપતી ।
અન્યચ્ચ મલત્રયસ્વભાવં મોહમયં ભેદૈકપ્રવણતયા સર્વપ્રમાતૄણાં બન્ધરૂપં પુંસ્તત્ત્વપર્યન્તદલં માયાખ્યમણ્ડમિત્યુચ્યતે । તચ્ચ વક્ષ્યમાણમણ્ડદ્વયમન્તઃ સમન્તાત્સ્વીકૃત્ય સ્થિતમ્ । અણ્ડાધિપતિશ્ચાત્ર ગહનાભિધાનો રુદ્રઃ ।
તથા સત્ત્વરજસ્તમોમયી પ્રકૃતિઃ કાર્યકરણાત્મના પરિણતા સતી પશુપ્રમાતૄણાં ભોગ્યરૂપા સુખદુઃખમોહરૂપતયા બન્ધયિત્રી પ્રકૃત્યભિધાનમણ્ડમિત્યુચ્યતે । તત્રાપિ મહાવિભૂતિઃ શ્રીભગવાન્વિષ્ણુર્ભેદપ્રધાનો ઽણ્ડાધિપતિઃ ।
તથા પૃથ્વી ચૈવં મનુષ્યસ્થાવરાન્તાનાં પ્રમાતૄણાં પ્રતિપ્રાકારરૂપતયા સ્થૂલકઞ્ચુકમયી બન્ધયિત્રીતિ કૃત્વા પૃથ્વ્યણ્ડમિત્યુચ્યતે । તત્રાપિ ચતુર્દશવિધે ભૂતસર્ગે પ્રધાનતયાણ્ડાધિપો ભગવાન્બ્રહ્મેતિ । એવં પરમેશ્વરવિજૃમ્ભિતમિદમણ્ડચતુષ્ટયં ભગવતેત્થં પ્રકાશિતં પરિસ્ફુરતિ

એવમેતદણ્ડચતુષ્ટયં પ્રતિપાદ્યાત્રૈવ ભોગ્યભોક્તૃત્વપ્રતિપાદનપરતયા વિશ્વસ્વરૂપનિરૂપણાય કારિકામાહ
તત્રાન્તર્વિશ્વમિદં વિચિત્રતનુકરણભુવનસંતાનમ્ ।
ભોક્તા ચ તત્ર દેહી શિવ એવ ગૃહીતપશુભાવઃ

તત્ર તેષુ ચતુર્ષ્વણ્ડેષ્વાગમપ્રસિદ્ધેષુ વિશ્વમિદમન્તઃ મધ્યે વર્તતે । કીદૃશમિત્યાહ વિચિત્ર ઇતિ । રુદ્રક્ષેત્રજ્ઞભેદભિન્ના નાનામુખહસ્તપાદાદિરચનારૂપાઃ તનવઃ આકારા વિશિષ્ટસંસ્થાનરૂપેણાશ્ચર્યભૂતાઃ । તથાન્યોન્યભેદેન સાતિશયાનિ કરણાનિ ચક્ષુરાદીનિ । તદ્યથા રુદ્રપ્રમાતૄણાં નિરતિશયાનિ સર્વજ્ઞત્વાદિગુણગણયુક્તાનિ તૈઃ કિલ સર્વમિદમેકસ્મિન્ક્ષણે યુગપજ્જ્ઞાયતે સંપાદ્યતે ચ । ક્ષેત્રજ્ઞાનાં પુનરેતાન્યેવ કરણાનિ પરમેશ્વરનિયતિશક્તિનિયન્ત્રિતાનિ સન્તિ ઘટાદિપદાર્થમાત્રજ્ઞાનકરણસમર્થાન્યેવ ન તૈઃ સર્વં જ્ઞાયતે નાપિ ક્રિયતે । તત્રાપિ યોગિનામતિશયઃ કરણાનાં યન્નિયતિશક્તિસમુલ્લઙ્ઘનાત્તદીયૈઃ કરણૈઃ દૂરવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટમપિ પરિચ્છિદ્યતે પરપ્રમાતૃગતં ચ સુખદુઃખાદિ જ્ઞાયતે । એવં ચ તિરશ્ચામપિ નિયતિશક્ત્યા સંકુચિતાનામપિ મનુષ્યેભ્યો ઽપ્યતિશયઃ કરણાનાં વિદ્યતે । તદ્યથા ગાવઃ સ્વગૃહં વ્યવહિતમપિ પશ્યન્ત્યશ્વા રાત્રાવપિ માર્ગમીક્ષન્તે ગૃધ્રા યોજનશતગતમપ્યામિષમવલોકયન્તિ પક્ષિણો મક્ષિકા મષકપર્યન્તા આકાશવિહારિણો દૃશ્યન્તે સરીસૃપા ઉરસા પન્થાનં ગચ્છન્તિ દૃશા ચ શૃણ્વન્તિ શબ્દાનુષ્ટ્રા દૂરાદપિ ગર્તાચ્છ્વાસમાત્રેણ સર્પમાકર્ષયન્તીતિ । એવં સર્વત્ર કરણવૈચિત્ર્યમૂહ્યમ્ । તથા ભુવનાનિ આગમપ્રસિદ્ધાનિ વર્તુલત્ર્યશ્રચતુરશ્રાર્ધચન્દ્રચ્છત્રાકારતયા સાતિશયસંસ્થાનાનીતિ । એવમ્ વિચિત્રઃ નાનાતિશયાદ્ભુતસ્વભાવ એષામ્ તનુકરણભુવનાનાં સંતાનઃ અવિરતબન્ધપ્રવાહો યસ્મિન્વિશ્વસ્મિંસ્તદેવંવિધં વિશ્વમ્ । એવંવિધે ચાત્ર ભોગ્યસ્વભાવે વિશ્વસ્મિન્ભોક્ત્રા ભાવ્યમિત્યાહ ભોક્તા ચ તત્ર દેહી ઇતિ । મલત્રયાઘ્રાતો દેહો ભોગાયતનં વિદ્યતે યસ્યાણોઃ સ દેહી સુખદુઃખાદિસ્વભાવઃ શરીરી સુખદુઃખાદિમયે ઽસ્મિન્ ભોક્તા સુખદુઃખાદ્યનુભવિતા પશુપ્રમાતેતિ કથ્યતે । નનુ પરપ્રમાત્રપેક્ષયાણુમાત્રસ્યાપિ ન ભેદો વિદ્યતે કુતસ્તદ્વ્યતિરિક્તો દેહી નામ વરાકઃ । યદુક્તમ્
પ્રદેશો ઽપિ બ્રહ્મણઃ સાર્વરૂપ્યમનતિક્રાન્તશ્ચ અવિકલ્પ્યશ્ચ ।
ઇતિ ।
એકૈકત્ર ચ તત્ત્વે ઽપિ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વરૂપતા ।
ઇતિ ન્યાયાચ્ચૈક એવ સ્વશક્તિયુક્તો મહાપ્રકાશવપુરેવ પરમેશ્વરઃ પ્રમાતા સર્વતો ઽભિન્ન એવાવભાસતે । તતો ભિન્નસ્યાપ્રકાશમાનસ્ય દેહિનો ઽસ્તિત્વાભ્યુપગમે ઽપિ પ્રકાશમાનત્વાનુપપત્તેર્ન સત્તા નિશ્ચીયતે । પ્રકાશતે ચેત્તસ્મિન્પરબ્રહ્માત્મનિ તર્હિ પ્રકાશાભિન્ન એવૈકઃ પ્રમાતેતિ પુનરપિ કિંપરત્વેનાયં ભોગ્યભોક્તૃલક્ષણઃ સન્ભેદ ઇતિ સર્વં સમર્થયમાન આહ શિવ એવ ગૃહીતપશુભાવઃ ઇતિ । યો ઽયં ભગવાન્સમનન્તરં પ્રતિપાદિતશ્ચિદાનન્દૈકઘનઃ સ્વાતન્ત્ર્યસ્વભાવઃ શિવઃ સ એવ સ્વરૂપગોપનાસતત્ત્વઃ સન્સ્વેચ્છયા નટ ઇવ દેહપ્રમાતૃભૂમિકાં સમાપન્નઃ પાલ્યત્વાત્પશુત્વાત્પશુસત્તાલક્ષણશ્ચ સુખદુઃખાદિમયે સ્વયંનિર્મિતે ઽસ્મિન્ભોગ્યે ભોક્તા દેહીતિ કથ્યતે ન પુનઃ શિવવ્યતિરિક્તં કિઞ્ચિત્પદાર્થજાતમસ્તિ । એષ એવ ચ ભગવાઞ્શિવઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ભોક્તૃભોગ્યલક્ષણં પ્રમાતૃપ્રમેયયુગલકં ક્રીડનકમિવ સમુત્થાપયતિ યદપેક્ષયાયં ભેદપ્રધાનો વ્યવહારઃ । તસ્માદેતદેવ પરમેશ્વરસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં નિરતિશયં યત્પૂર્ણસ્વરૂપતાપરિત્યાગેન ભોક્તૃભોગ્યસ્વભાવં પશુભાવમાપન્નો ઽપિ સર્વપ્રમાતૄણામનુભવિતૃતયા સ્વાત્મનિ પ્રસ્ફુરઞ્ચિદાનન્દૈકઘનઃ શિવ એવ

એવમપ્યેકશ્ચિત્સ્વભાવઃ પ્રમાતા સ યદિ માયાદિપ્રમાતૃપ્રમેયવૈચિત્ર્યેણ નાનાત્વાદનેક ઇતિ કથં વિરુદ્ધયૈકતયા વ્યવહ્રિયત એકશ્ચેત્કિમિતિ નાનારૂપ ઇતિ ચ્છાયાતપવદ્વિરોધાદ્વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ સમાપતતિ ન પુનરનેકરૂપ એકશ્ચ પદાર્થઃ સ્યાત્ । યદુક્તમ્
અયમેવ ભેદો ભેદહેતુર્ભાવાનાં યદ્વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ કારણભેદો વા ।
ઇતિ । લૌકિકમત્ર દૃષ્ટાન્તં પ્રદર્શયન્દાર્ષ્ટાન્તિકે ચોદ્યં સમર્થયતે
નાનાવિધવર્ણાનાં રૂપં ધત્તે યથામલઃ સ્ફટિકઃ ।
સુરમાનુષપશુપાદપરૂપત્વં તદ્વદીશો ઽપિ

યથા એકો ઽપિ સ્ફટિકમણિઃ તત્તલ્લાક્ષાનીલાદ્યુપાધિવૈચિત્ર્યસહસ્રેણ તત્તદ્વૈચિત્ર્યં સ્વાત્મનિ ધારયંસ્તથા વિચિત્રિતો ભવતિ ન પુનસ્તસ્ય સ્ફટિકતાહાનિરેતાવતા સમુત્પદ્યતે । એતદેવ સ્ફટિકમણેર્મણિત્વં યત્તત્તદ્વિશેષેણાચ્છુરિતે ઽપિ તસ્મિન્સ્ફટિકમણિરયમિત્યબાધિતા સર્વસ્ય સર્વદૈવ પ્રતીતિઃ । કેવલમત્રામી લાક્ષાદયઃ સ્ફુરન્તીતિ વ્યવહ્રિયતે ન પુનર્લાક્ષાદ્યુપાધિઃ પટમિવ તં વિશિનષ્ટિ યેન સ્વરૂપવિપ્રલોપો ઽસ્ય સ્યાત્ । તસ્માદેતદેવામલત્વં મણેર્યદુપાધિરૂપાનાકારાન્બિભર્તિ સ્વસ્વરૂપતયા ચ પ્રથતે । તથૈવાયમીશ્વરઃ સ્વતન્ત્રશ્ચિદેકઘન એકકો ઽપિ સ્વચ્છે સ્વાત્મદર્પણે દેવમનુષ્યપશુપક્ષિસ્થાવરાન્તાનાં રુદ્રક્ષેત્રજ્ઞાદિપદાર્થરૂપાણાં વિશેષાણાં સ્વયં નિર્મિતાનાં ચ રૂપત્વમ્ વર્ણવૈચિત્ર્યં સ્ફટિકમણિવત્સ્વાત્માભેદેન ધારયંસ્તતો ઽપિ સમુત્તીર્ણત્વાદહમિત્યેવમખણ્ડચમત્કારોપબૃંહિતં નાનારૂપમપ્યેકં સ્વાત્માનં પ્રત્યવમૃશતિ । ઇત્થમપ્યસ્યૈકતાખણ્ડનામયો ભિન્નરૂપો દેશઃ કાલો વા ન કશ્ચિદ્વિદ્યતે યદપેક્ષયૈતસ્ય સ્વાત્મમહેશ્વરસ્ય વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાદિદૂષણમુચ્યેતાપિ । સાક્ષાત્કારલક્ષણં ચિત્રજ્ઞાનં નાનાભેદસંભિન્નમપિ પરૈરપ્યેકમેવ તદભ્યુપગતમ્ । યથા
નીલાદિશ્ચિત્રવિજ્ઞાને જ્ઞાનોપાધિરનન્યભાક્ ।
અશક્યદર્શનસ્તં હિ પતત્યર્થે વિવેચયન્ ॥
ઇતિ પ્રમાણવાર્તિકે । કિં પુનઃ સર્વતઃ પૂર્ણસ્ય જ્ઞાતુશ્ચિદેકવપુષઃ સ્વતન્ત્રસ્ય યાવિમૌ દેશકાલૌ ભેદકતયાભિમતૌ મૂર્તિવૈચિત્ર્યક્રિયાવૈચિત્ર્યાભ્યાં યસ્ય સમુલ્લાસકતયા સ્થિતૌ કથં તસ્યૈવ ભગવતો વ્યવચ્છેદકૌ સ્યાતામ્ । યદિ નામ દેશકાલયોઃ કદાચિત્સંવિદો ભેદેન સ્થિતિરભવિષ્યત્તદા તત્કૃતો ઽપિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસ ઉદપત્સ્યતેતિ તત્ર સંભાવના સ્યાત્ । યાવતા તયોઃ સંવિત્પ્રકાશેનૈવ સ્વાત્મસત્તાસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધ એવાનેકસ્વભાવો ઽપ્યેક એવ મહેશ્વરશ્ચિન્મૂર્તિર્ભેદધર્મે પુનર્વિરુદ્ધધર્માધ્યાસો દુરુદ્ધર એવેતિ

નન્વેક એવ સંવિત્સતત્ત્વઃ પ્રમાતાભ્યુપગતસ્તનુકરણભુવનતાં સમાપન્નઃ સન્સ એવાનેકતાં યાત ઇતિ ચેત્તર્હિ તન્વાદિવિનાશે સ એવ વિનષ્ટઃ સ્યાત્તદુત્પત્તૌ વૈષ એવ તદોત્પદ્યેત । એવં પ્રતિપ્રમાતૃ સ એવ જાયતે ઽસ્તીત્યાદિષડ્ભાવવિકારતયા વ્યવચ્છિદ્યતે પુણ્યપાપસ્વભાવકર્મવૈચિત્ર્યેણૈતસ્યૈવ ભગવતઃ સ્વર્ગનરકાદિભોગઃ પ્રાપ્ત ઇતિ કથમુચ્યતે સ્વસ્વરૂપ એવ શિવ ઇતિ । દૃષ્ટાન્તદ્વારેણૈતદપિ સમર્થયતે
ગચ્છતિ ગચ્છતિ જલ ઇવ હિમકરબિમ્બં સ્થિતે સ્થિતિં યાતિ ।
તનુકરણભુવનવર્ગે તથાયમાત્મા મહેશાનઃ

યથા જલપ્રવાહે યાતિ સતિ હિમકરબિમ્બમ્ ચન્દ્રવપુર્વસ્તુવૃત્તેનાકાશસ્થં સ્વયમચલત્તાત્મકં જલપ્રવાહાન્તઃપતિતમપિ તત્ ગચ્છતિ પ્રયાતિ ઇવ તથા તસ્મિન્નેવ ક્ષણે ઽન્યત્ર જલાશયે નિઃસ્તિમિતે સતિ તદેવ હિમકરબિમ્બં સ્થિતિમ્ ગચ્છતીવેત્યુભયથા સર્વપ્રમાતૃભિરેતત્સંભાવ્યતે ન પુનઃ પરમાર્થેન તત્તથૈવ સ્યાત્ । નાપિ જલગતૌ દેશકાલૌ ભેદકતયા ચન્દ્રમસઃ સ્વરૂપં ગગનસ્થં પરામૃશતઃ કેવલં જલમેવ તાદૃશમથ ચ તત્પ્રતિબિમ્બિતસ્ય ચન્દ્રબિમ્બસ્ય જલગતચલત્તાચલત્તાદિકો ભેદો વ્યવહ્રિયત ઇત્યેતાવતા ગઙ્ગાજલગતસ્ય કર્દમપતિતસ્ય વા શશિનઃ સ્વસ્વરૂપતાયાં ન કાચિત્ક્ષતિઃ । તથૈવાયમાત્મા ચૈતન્યસ્વભાવઃ સ્વયં નિર્મિતે તનુકરણભુવનસમૂહે પરિક્ષીણે સતિ સમુત્પન્ને વા પ્રક્ષીણઃ સમુત્પન્નશ્ચેતિ માયાવ્યામોહિતાનાં વ્યવહારમાત્રમેતજ્જલગતચન્દ્રવન્ન પુનઃ સ્વાત્મા જાયતે મ્રિયતે વેતિ । ગીતાસ્વેવમેવોક્તમ્
ન જાયતે મ્રિયતે વા કદચિન્નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂયઃ ।
અજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે ॥
ઇતિ । તસ્માદયમાત્મા મહેશાનઃ સ્વતન્ત્રઃ સર્વસ્વાત્મપ્રત્યવમર્શસ્વભાવઃ સર્વપ્રમાતૄણામનુભવિતૃતયા પ્રથમાનસ્તતસ્તત્તદવસ્થાવિપ્રલોપે સમુત્પત્તૌ વા સ્વસ્વરૂપ એવ । એતદેવ ચ દુર્ઘટકારિ મહેશાનત્વં સંવિત્તત્ત્વસ્ય યત્તથા તથા પશુપ્રમાતૃતયા સ્વર્ગનરકાદિભોગભોક્તાપિ સર્વાનુભવિતૃતયા સંવિત્સ્વરૂપ એવ । પ્રત્યુત પુણ્યપાપસ્વર્ગનરકક્ષુત્પિપાસાદિકો યો ઽયં પશુભાવો બન્ધકતયા નિયતઃ સ યદિ ભગવતા સ્વાત્મપ્રકાશેન પ્રકાશિતઃ પરામૃષ્ટશ્ચ સ્યાત્તદા યથોક્તાં સ્વાત્મનિ સત્તાં લભતે ઽન્યથા નિઃસ્વભાવ એવૈષ ઇતિ કથં સ્વાત્મનઃ તસ્યૈવ મહેશસ્ય સ્વરૂપવિપ્રલોપાયોચ્યતે । સર્વથા નિર્મિતમેવ વસ્તુ સંહાર્યં સમુત્પાદ્યં વા દેહાદિરૂપં સ્યાન્ન પુનઃ નિત્યે ભગવતિ ચૈતન્યે સમુત્પત્તિવિનાશૌ કદાચિદ્ભવેતામ્ । તસ્માદેક એવાત્મા ગ્રાહ્યગ્રાહકતયા નાનારૂપસ્વભાવઃ સન્પુનરપિ સર્વાનુભવિતૃતયા સર્વસ્યૈકતયા પ્રથત ઇતિ ન કાચિદદ્વયવાદક્ષતિઃ

ઇત્થમપિ સર્વેષામયમાત્મા વિશ્વપ્રપઞ્ચસ્વભાવ એવ સંવિન્માત્રપરમાર્થઃ સર્વાવભાસઃ સર્વત્ર સંવિદનુગમાદિતિ યુક્ત્યાગમાભ્યાં પ્રતિપાદિતશ્ચેત્કિમિતિ લોષ્ટાદાવપ્યવિશેષાત્સ્વાત્મતયા સ ન પ્રતીયતે ઽભ્યુપગમે વા જડાજડવ્યવસ્થેયં ભાસમાના ન સંગચ્છતે લોકવ્યવહારશ્ચ જડાજડરૂપ ઇતિ કથમેતત્સ્યાદિત્યાહ
રાહુરદૃશ્યો ઽપિ યથા શશિબિમ્બસ્થઃ પ્રકાશતે તદ્વત્ ।
સર્વગતો ઽપ્યયમાત્મા વિષયાશ્રયણેન ધીમુકુરે

આકાશદેશે રાહુઃ સર્વત્ર પરિભ્રમન્નપિ નોપલભ્યતે સ એવ પુનર્ગ્રહોપરાગકાલે ચન્દ્રમૂર્તિસ્થઃ પ્રથમાનો ઽયં રાહુરિતિ પરીક્ષ્યતે ઽન્યથા સ્થિતો ઽપિ ભચક્રે ઽસ્થિત ઇવ । તથૈવેહાપિ સર્વાન્તરતમત્વેન સ્થિતો ઽપિ અયમાત્મા સ્વાનુભવૈકસ્વરૂપતયા પ્રત્યક્ષપરિદૃશ્યમાનઃ સર્વસ્ય તથા નોપલક્ષ્યતે । યદા પુનઃ પુર્યષ્ટકપ્રમાતૄણાં બુદ્ધિદર્પણે પ્રતિભામુકુરે ગ્રાહ્યવ્યવસ્થાકાલે શબ્દાદિવિષયસ્વીકારેણ શૃણોમીત્યેવમહંપ્રતીતિવિષયો ભવતિ તદા ગ્રાહકસ્વભાવતયા લોષ્ટાદાવપિ સ્થિતઃ સન્સ્ફુટરૂપસ્તત્રૈવ સ્વાત્મા પ્રકાશતે સર્વૈશ્ચ સ્વાનુભવૈકરૂપઃ પ્રતીયતે લોષ્ટાદાવત્યન્તતમોમયત્વાત્સ્થિતો ઽપ્યસ્થિતકલ્પો ઽસૌ પ્રથતે રાહુરાકાશે યથા । એવમયં ભગવાન્માયાશક્ત્યા સ્વાત્મકલ્પે ઽપિ ભાવવર્ગે કાંશ્ચિત્પુર્યષ્ટકસ્વરૂપાન્વેદ્યખણ્ડાનપ્યહન્તાવ્યવસ્થારસાભિષિક્તાન્વેદકીકરોતિ કાંશ્ચિદ્વેદ્યીકરોતિ યદપેક્ષયાયં જડાજડવ્યવસ્થાસ્વરૂપો ભેદવ્યવહારઃ સુસ્થિત એવોપપદ્યતે । તેન લોષ્ટાદિર્વેદ્યત્વાજ્જડો વેદકત્વાત્પુર્યષ્ટકપ્રમાતાપ્યજડઃ । ન પુનઃ પરમાર્થેન પરમેશ્વરાપેક્ષયા જડાજડવ્યવહાર ઇતિ

નનુ સર્વપ્રમાતૄણાં બુદ્ધૌ ચેત્સ્વાત્મનો ઽપ્યવિશેષેણ પ્રસ્ફુરણં તર્હિ તે સર્વે કિમિતિ સ્વાત્મવિદો ન સ્યુસ્તજ્જ્ઞાનવન્તો મા વા ભૂવન્વિશેષાભાવાત્ । યત્પુનઃ સંસારાવસ્થાયામપિ કેચન સ્વાત્મજ્ઞાનાજ્જીવન્મુક્તાઃ સર્વજ્ઞત્વસર્વકર્તૃત્વશાલિનઃ કેચન સ્વાત્મજ્ઞાનયોગ્યા આરુરુક્ષવશ્ચ દૃશ્યન્તે ઽપરે સ્વાત્મજ્ઞાનરહિતાઃ સન્તો ધર્માધર્મનિમિત્તશુભાશુભકર્મનિગડપ્રબન્ધબદ્ધાઃ સંસારિણ એવેતિ કથમેતત્સંગચ્છત ઇત્થમન્તઃ સર્વં કૃત્વા પારમેશ્વરઃ શક્તિપાતો વિશૃઙ્ખલ ઇતિ પ્રતિપાદયતિ
આદર્શે મલરહિતે યદ્વદ્વદનં વિભાતિ તદ્વદયમ્ ।
શિવશક્તિપાતવિમલે ધીતત્ત્વે ભાતિ ભારૂપઃ

દર્પણે માલિન્યરહિતે યથા નિર્વિશેષરૂપાદિગુણગણયુક્તં મુખં ચકાસ્તિ । ન સ દેશો ઽસ્તિ યં વિનિવૃત્તમલ આદર્શો ન સ્વીકુરુતે । સમલે દર્પણે તુ મુખમનન્યાતિશયમપિ ધ્યામલત્વાદ્વૈપરીત્યેન પ્રકાશતે । નાપિ મલિનસ્તદીયાન્ગુણાન્સ્વીકર્તુમલમ્ । પ્રત્યુત તન્ન્યસ્તમુખઃ પુમાન્મુખમન્યથૈવ ધ્યામલત્વાદ્યુપેતમવલોક્ય સ્વાત્મનો લજ્જામાવહતિ વિકૃતં મદ્વદનમિતિ । તથૈવ શિવસ્ય સ્વાત્મનો યાસાવનુગ્રહાખ્યા શક્તિઃ તસ્યાઃ પાતઃ સ્વકિરણવિસ્ફારસ્તેન સંમાર્જિતે પ્રતિભામુકુર આણવમાયીયકાર્મમલવાસનાપ્રક્ષયાદ્વિશદીકૃતે કેષાઞ્ચિદપશ્ચિમજન્મનાં પ્રમાતૄણામ્ ભાઃ પ્રકાશઃ રૂપમ્ યસ્યેતિ સઃ ભારૂપઃ સ્વાત્મા યાવત્સર્વજ્ઞત્વાદિગુણગણયુક્તસ્તાવાનપ્યવભાસતે યેન કેચનૈવ તે સ્વાત્મસ્વરૂપપ્રથનાત્સંસારમધ્યપતિતા અપિ મુક્તકલ્પાઃ સાતિશયાશ્ચ । કેષાઞ્ચિદેવ પરમેશ્વરતિરોધાનશક્ત્યાણવમાયીયકાર્મમલસમાચ્છાદિતે બુદ્ધિતત્ત્વે ભારૂપો ઽપ્યાત્મા માલિન્યાદ્ભાતો ઽપ્યભાતકલ્પો યેન તે સાંસારિકાઃ પશવ ઇત્યભિધીયન્તે ઽન્યે ઽપ્યુભયશક્તિયોગાત્પ્રમાતાર આરુરુક્ષવ ઇતિ । ઇત્થં તીવ્રમન્દમન્દતરાદિભેદેન શક્તિપાતવૈચિત્ર્યં સર્વત્રાપ્યૂહ્યમ્ । અત્ર ન માયાન્તઃપાતિનિયતિશક્તિસમુત્થમશ્વમેધાદિકં જપધ્યાનાદિ વાન્યદ્યત્કિઞ્ચિત્કર્મ મોચનહેતુરાત્મનસ્તસ્ય હિ માયાતઃ સમુત્તીર્ણત્વાદ્ભેદપ્રધાનં વસ્તુ તત્સાધનાય ન પ્રકલ્પતે । યદ્ગીતમ્
નાહં વેદૈર્ન તપસા ન દાનેન ન ચેજ્યયા ।
ઇતિ । તસ્માદેકમેવાત્ર પરમેશ્વરાનુગ્રહઃ કારણમકૃત્રિમં ભવ્યબુદ્ધીનામ્ । યદુક્તમ્
ઈશિતુઃ શક્તિપાતાંશે ખ્યાપયિત્રી સ્વતન્ત્રતામ્ ।
ધીઃ કારણકલાઘ્રાતા નૈવ કિઞ્ચિદપેક્ષતે ॥
ઇતિ । પશુપ્રમાતૄણાં તુ પરમેશ્વરતિરોધાનશક્તિઃ સંસરણહેતુરેવ યેનૈતે સ્વસ્વરૂપાપ્રથનાચ્છુભાશુભકર્મનિરતાઃ સુખદુઃખાદિભોગભાજઃ પુનઃ પુનરસ્મિન્સંસરન્તિ । તસ્માત્પ્રમાતૄણાં સાધારણે ઽપિ સ્વાત્મનિ પ્રકાશાપ્રકાશરૂપે અનુગ્રહતિરોધાનશક્તી દ્વે એવ તે મોક્ષબન્ધપ્રવિભાગહેતૂ । યદુક્તમ્
બધ્નાતિ કાચિદપિ શક્તિરનન્તશક્તેઃ ક્ષેત્રજ્ઞમપ્રતિહતા ભવપાશજાલૈઃ ।
જ્ઞાનાસિના ચ વિનિકૃત્ય ગુણાનશેષાનન્યા કરોત્યભિમુખં પુરુષં વિમુક્તૌ ॥
ઇતિ

એવમિદં સર્વમાગમાનુભવયુક્તિયુક્તં પ્રતિપાદ્ય યત્પ્રાક્શક્ત્યાદ્યણ્ડચતુષ્ટયં પ્રતિપાદિતં તદન્તરાલવર્તિ સમુત્પત્તિક્રમેણ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાત્મકં જગદ્યલ્લગ્નં ભાતિ તત્પ્રથમતઃ કારણકારણં પરમશિવસ્વરૂપં કારિકાદ્વયેનાહ
ભારૂપં પરિપૂર્ણં સ્વાત્મનિ વિશ્રાન્તિતો મહાનન્દમ્ ।
ઇચ્છાસંવિત્કરણૈર્નિર્ભરિતમનન્તશક્તિપરિપૂર્ણમ્

સર્વવિકલ્પવિહીનં શુદ્ધં શાન્તં લયોદયવિહીનમ્ ।
યત્પરતત્ત્વં તસ્મિન્વિભાતિ ષટ્ત્રિંશદાત્મ જગત્

યત્ એવંવિધમ્ પરમ્ પૂર્ણં શિવતત્ત્વં તત્ર શિવાદિધરાપર્યન્તં વક્ષ્યમાણં વિશ્વં વિશ્રાન્તં સત્પ્રકાશતે તદભિન્નમેવ ચકાસદ્યુક્ત્યોપપદ્યત ઇતિ યાવત્ । નનુ તન્યતે સર્વં તન્વાદિ યત્ર તત્તત્ત્વં તનનાદ્વા તદાપ્રલયં તસ્ય ભાવ ઇતિ વા તત્ત્વમિત્યેવમપિ તત્ત્વવ્યપદેશો ઽયં જાડ્યાપાદકઃ કથં ચિદ્રૂપે ભગવતિ પરમશિવે સ્યાદુચ્યતે । ઉપદેશ્યજનાપેક્ષયા યાવતા શબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે તાવતા તત્ર તત્ત્વવ્યપદેશો ન વસ્તુતઃ । કીદૃશં તત્પરં તત્ત્વમ્ । ભાઃ પ્રકાશઃ રૂપમ્ સ્વભાવો યસ્ય મહાપ્રકાશવપુરિત્યર્થઃ । તથા પરિપૂર્ણમ્ નિરાકાઙ્ક્ષમ્ । નિરાકાઙ્ક્ષમપિ સ્ફટિકમણિદર્પણાદિ જડં વસ્તુ ભવતીત્યાહ સ્વાત્મનિ વિશ્રાન્તિતો મહાનન્દમ્ ઇતિ । સ્વસ્મિન્સ્વભાવે ઽખણ્ડાહન્તાચમત્કારરસે વિશ્રમાન્મહાનાનન્દઃ પરા નિર્વૃતિર્યસ્યેતિ । તદેવં પરમાહ્લાદકસ્ફુરત્તાસારત્વાત્પ્રકાશ્યસ્ફટિકાદેર્જડાદ્વૈલક્ષણ્યમુક્તં ભવતિ । અત એવાહ ઇચ્છાસંવિત્કરણૈર્નિર્ભરિતમ્ ઇતિ । ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિસ્વભાવમેવ ન પુનઃ શાન્તબ્રહ્મવાદિનામિવ શક્તિવિરહિતં જડકલ્પમ્ । અન્યચ્ચ અનન્તશક્તિપરિપૂર્ણમ્ ઇતિ । અનન્તાઃ નિઃસંખ્યા ઘટપટાદ્યા નામરૂપાત્મિકાઃ શક્તયઃ ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તીનાં પલ્લવભૂતા બ્રાહ્મ્યાદ્યાઃ શક્તયઃ શબ્દરાશિસમુત્થાસ્તાભિઃ પરિતઃ સમન્તાત્ પૂર્ણમ્ વ્યાપ્તં તત એવોલ્લસન્ત્યસ્તત્રૈવ શામ્યન્તીતિ । એવં પરાવાગ્રૂપં ભગવતિ સ્વાતન્ત્ર્યમુક્તં સ્યાત્ । નનુ વાગ્રૂપં ચેત્પરં તત્ત્વં તર્હિ કાલ્પનિકં શબ્દસંભિન્નત્વાત્કથં શુદ્ધપ્રકાશવપુષિ કલ્પનાયોગ ઇત્યાશયેનાહ સર્વવિકલ્પવિહીનમ્ ઇતિ । પરપ્રમાતરિ યો ઽયં પરાહન્તાચમત્કારઃ સ વાગ્રૂપો ઽપિ નિર્વિકલ્પઃ । વિકલ્પો હ્યન્યાપોહલક્ષણો દ્વયં ઘટાઘટરૂપમાક્ષિપન્નઘટાદ્વ્યવચ્છિન્નં ઘટં નિશ્ચિનોતિ । પ્રકાશસ્ય પુનઃ પરાહન્તાચમત્કારસારસ્યાપિ નાપ્રકાશરૂપઃ પ્રકાશાદન્યઃ પ્રતિપક્ષતયા વિદ્યતે યદ્વ્યવચ્છેદાત્તસ્ય વિકલ્પરૂપતા સ્યાત્ । વ્યવચ્છેદ્યો હ્યર્થો ઽપ્રકાશાત્મા પ્રકાશવપુષિ પ્રકાશતે ચેત્તર્હિ
તત્સંવેદનરૂપેણ તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તિતઃ ।
ઇત્યાદિન્યાયેન યો ઽપ્યર્થઃ પ્રકાશસ્વભાવતાં યાતઃ સન્સ કથં સ્વાત્મનસ્તસ્યૈવ વ્યવચ્છેદકઃ સ્યાદ્યેન વિકલ્પરૂપતાં તત્ર સમાવહેત્ । અથ પ્રતિપક્ષતયા ન પ્રકાશત ઇતિ કથમિહાપ્રકાશમાનઃ પદાર્થઃ પ્રતિપક્ષરૂપો ઽસ્તીતિ પરિચ્છેત્તુમપિ શક્યેતેતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્સ્યાત્ । યતઃ સર્વૈઃ વ્યવચ્છેદાત્મકૈઃ વિકલ્પૈર્વિહીનમ્ અપરિચ્છિન્નસ્વભાવં પરં તત્ત્વમ્ । અત એવાહ શુદ્ધમ્ ઇતિ વિમલં વિકલ્પમય્યા અશુદ્ધિમષ્યા અભાવાત્ । તથા શાન્તમ્ ઇતિ । ગ્રાહ્યગ્રાહકસમુત્થક્ષોભાભાવાચ્છક્તિસામરસ્યેન સ્વસ્વરૂપસ્થં ન પુનરશ્મશકલકલ્પમ્ । અન્યચ્ચ લયોદયવિહીનમ્ ઇતિ ।
સકૃદ્વિભાતો ઽયમાત્મા ।
ઇતિ કૃત્વા સનાતન એવ । અતો ભૂતભવિષ્યદ્વર્તમાનવપુઃ કાલસ્તત્ર ન ક્રમતે યતઃ કાલસ્ય તત એવ સમુલ્લાસ ઇતિ સમુત્પત્તિવિનાશબહિષ્કૃતે પરતત્ત્વે ઽભ્યુપગતે વિશ્વસ્ય વિશ્વત્વમુપપન્નમિતિ પ્રતિપાદિતં સ્યાત્

નન્વેવંવિધે પરતત્ત્વે જગદ્ભાતીતિ યત્પ્રતિપાદિતં તત્કથમેતત્સ્યાદ્યાવતા પરતત્ત્વાપેક્ષયા ન કિઞ્ચિદ્ભેદેન ભાતું પ્રગલ્ભેત । તતો ભિન્નં ચેજ્જગદ્ભાસતે તદાદ્વયવાદખણ્ડનાભિન્નં ચેજ્જગત્પ્રકાશત ઇતિ કથં વાચોયુક્તિરિતિ દૃષ્ટાન્તદ્વારેણ તદ્ભેદાભેદરૂપં તત્ત્વમુપદર્શયન્નેતત્સમર્થનાયાહ
દર્પણબિમ્બે યદ્વન્નગરગ્રામાદિ ચિત્રમવિભાગિ ।
ભાતિ વિભાગેનૈવ ચ પરસ્પરં દર્પણાદપિ ચ

વિમલતમપરમભૈરવબોધાત્તદ્વદ્વિભાગશૂન્યમપિ ।
અન્યોન્યં ચ તતો ઽપિ ચ વિભક્તમાભાતિ જગદેતત્

યથા નિર્મલે મુકુરાન્તરાલે નગરગ્રામપુરપ્રાકારાટ્ટસ્થલનદનદીજ્વલનવૃક્ષપર્વતપશુપક્ષિસ્ત્રીપુરુષાદિકં સર્વં પ્રતિબિમ્બતયા ચિત્રમ્ સ્વાલક્ષણ્યેન નાનારૂપં ભાસતે અવિભાગિ દર્પણાદવિભક્તં સત્ ભાતિ તદભેદેનૈવાન્તરાકારં સમર્પયતિ તત્રાભેદેન ભાસમાનમપિ ભાતિ વિભાગેનૈવ ચ પરસ્પરમ્ ઇત્યન્યોન્યસ્વાલક્ષણ્યેન ઘટાત્પટો ભિન્નઃ પટાત્ઘટ ઇતિ વિભક્તતયા સ્ફુરતિ । તદન્તર્ગતા હિ ભાવા એવ પૃથક્ત્વેન પરામૃશ્યન્તે ન પુનસ્તં દર્પણં ત્યક્ત્વા પૃથક્કિઞ્ચિદુપલભ્યતે કિન્તુ દર્પણસામરસ્યેન સ્થિતમપિ સર્વતો ભિન્નં જગત્પ્રતીયતે । એવમપિ ઘટાદિપ્રતિબિમ્બેન દર્પણસ્તર્હ્યન્તર્હિતઃ સ્યાદિત્યેતન્નેત્યાહ દર્પણાદપિ ચ ઇતિ । ન કેવલં સ્વયં ભાવા દર્પણાન્તર્ગતા અપિ ભિન્નાઃ પ્રકાશન્તે યાવદ્દર્પણાદપિ વ્યતિરિચ્યન્તે યતો દર્પણસ્તત્તત્પ્રતિબિમ્બમયો ઽપિ તેભ્યઃ પ્રતિબિમ્બેભ્યઃ સમુત્તીર્ણસ્વરૂપતયા ચકાસ્તિ ન પુનસ્તન્મયઃ સંપદ્યતે યેન ચ ન દર્પણ ઇતિ પ્રતીતઃ સ્યાત્ । સર્વસ્ય પુનસ્તત્તત્પ્રતિબિમ્બગ્રહણે ઽપિ દર્પણો ઽયમિત્યબાધિતા પ્રતિપત્તિઃ । નાપિ ઘટાદિર્દર્પણં વિશિનષ્ટિ યેનાયં ઘટદર્પણો ઽયં પટદર્પણ ઇતિ સ્વસ્વરૂપતાહાનિરત્ર જાયતે । દેશકૃતઃ કાલકૃતો વા ભેદો ન તત્ર સ્વભાવવિપ્રલોપાય ભવતિ । તસ્માત્તત્તત્પ્રતિબિમ્બસહિષ્ણુઃ સન્સ્વાત્મનિ દર્પણો દર્પણ એવેતિ ન કાચિત્પ્રતિબિમ્બવાદક્ષતિઃ । અથોચ્યતે ભ્રાન્તિરેષા યદુત દર્પણે હસ્તીતિ પરામૃશ્યતે ન તુ પુનર્દર્પણે સ કશ્ચિદ્વિદ્યતે તથાત્વેનાર્થક્રિયાવિરહાદ્ભ્રાન્ત્યૈવૈષ નિશ્ચય ઇતિ । એતાવતા પ્રતિબિમ્બવાદેન દૃષ્ટાન્તસ્તાવત્સિદ્ધઃ । ભ્રાન્તેસ્તુ સ્વરૂપં સમનન્તરં નિરૂપ્યતે । તદ્વત્ તથૈવ દર્પણનગરાદિપ્રતિબિમ્બદૃષ્ટાન્તેન વિમલતમપરમભૈરવબોધાત્ અતિશયેન વિગલિતકાલિકાત્પૂર્ણાનન્દોદ્રિક્તાત્પ્રકાશાત્ જગત્ વિશ્વમ્ વિભાગશૂન્યમપિ દર્પણપ્રતિબિમ્બવત્તતઃ પ્રકાશાદવિભક્તમપિ પરસ્પરં ચ વિભક્તત્વેન ગ્રાહ્યગ્રાહકાપેક્ષયા નાનારૂપં પ્રથતે તતો ઽપિ ચ ઇતિ બોધાદપ્યુન્મગ્નમિવ આભાતિ યતો બોધસ્તદ્રૂપતયાપિ પ્રથમાનસ્તતઃ સમુત્તીર્ણઃ પ્રથતે યથા પ્રતિબિમ્બેભ્યો દર્પણઃ
। એવમપિ વિશ્વભાવપ્રતિબિમ્બસહિષ્ણુઃ પ્રકાશો વિશ્વભાવેભ્યઃ સમુત્તીર્ણઃ સર્વસ્યાનુભવિતૃતયા સ્વસ્વરૂપેણ પ્રથતે । ભાવગતો ઽપિ દેશકાલાકારભેદઃ કેવલમત્ર પ્રકાશતે દર્પણવન્ન પુનઃ સ્વં રૂપં સંભિનત્તિ । અત એવૈકાનેકસ્વરૂપો ઽપિ બોધ એક એવ બોધાભ્યુપગતચિત્રજ્ઞાનવત્ । કિન્તુ દર્પણપ્રકાશાત્સચમત્કારસ્ય ચિત્પ્રકાશસ્યેયાન્વિશેષો યદ્દર્પણે સ્વચ્છતામાત્રસનાથે ભિન્નં બાહ્યમેવ નગરાદિ પ્રતિબિમ્બત્વેનાભિમતં ભાતિ ન તુ સ્વનિર્મિતમતો દર્પણે ઽયં હસ્તીતિ યો નિશ્ચયઃ સ ભ્રાન્તઃ સ્યાત્પ્રકાશઃ પુનઃ સ્વચમત્કારસારઃ સ્વેચ્છયા સ્વાત્મભિત્તાવભેદેન પરામૃશન્સ્વસંવિદુપાદાનમેવ વિશ્વમાભાસયતિ । વિશ્વસ્યાભાસનમેવ નિર્માતૃત્વં ભગવત ઇતિ પરામર્શ એવ પ્રકાશસ્ય જડાદ્દર્પણપ્રકાશાદેર્વૈલક્ષણ્યાપાદકં મુખ્યં રૂપમિતિ । એતદેવ ગ્રન્થકૃતા વિવૃતિવિમર્શિન્યામુક્તમ્
અન્તર્વિભાતિ સકલં જગદાત્મનીહ યદ્વદ્વિચિત્રરચના મકુરાન્તરાલે ।
બોધઃ પુનર્નિજવિમર્શનસારયુક્ત્યા વિશ્વં પરામૃશતિ નો મકુરસ્તથા તુ ॥
ઇતિ । ઇત્થં પરમેશ્વરાપેક્ષયા સ્વાઙ્ગનિર્મિતે ભાવરાશૌ ન કાચિદ્ભેદભ્રાન્તિર્માયાપ્રમાત્રપેક્ષયા તુ યો ઽયં ભેદાવભાસ એષા પૂર્ણત્વાખ્યાતિરૂપા ભ્રાન્તિઃ પૂર્ણસ્યાદ્વયાત્મનો રૂપસ્યાખ્યાનમપ્રથા પૂર્ણં ન ભાસતે કિન્ત્વપૂર્ણં દ્વયરૂપં ભાસતે ભેદ એવ પ્રતીયત ઇતિ યાવત્ । તસ્માન્નિરવદ્યો ઽયં પ્રતિબિમ્બવાદઃ

ઇત્થં પરતત્ત્વસ્વરૂપનિરૂપણપૂર્વં પ્રકાશાભેદેન જગતઃ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાત્મકસ્ય સ્થિતિં વિધાય પુનરપ્યેતસ્ય સમુત્પત્તિક્રમેણ પ્રતિતત્ત્વં સ્વરૂપં કારિકાભિઃ પ્રતિપાદયતિ
શિવશક્તિસદાશિવતામીશ્વરવિદ્યામયીં ચ તત્ત્વદશામ્ ।
શક્તીનાં પઞ્ચાનાં વિભક્તભાવેન ભાસયતિ

યો ઽયં પરમશિવઃ પરતત્ત્વનિરૂપણયા સમનન્તરપ્રતિપાદિતસ્વરૂપઃ સ્વસ્વરૂપરૂપા યાઃ શક્તયશ્ચિન્નિર્વૃતીચ્છાજ્ઞાનક્રિયાખ્યાઃ પઞ્ચાનન્તશક્તિવ્રાતહેતુભૂતાસ્તાસામેવ પઞ્ચાનાં શક્તીનામ્ ભિન્નત્વેનાતદ્વ્યાવૃત્ત્યેમામ્ તત્ત્વદશામ્ પઞ્ચસંખ્યાવચ્છિન્નામેવ ભાસયતિ સ્વાલક્ષણ્યેન પ્રકટયતીત્યર્થઃ । કીદૃશીં તામિત્યાહ શિવ ઇત્યાદિ । શિવશ્ચ શક્તિશ્ચ સદાશિવશ્ચ તેષાં ભાવો યસ્યાઃ સા તથોક્તા તાં તથા ઈશ્વરવિદ્યે પ્રકૃતિર્યસ્યાં સા તથેતિ । અત્ર પ્રતિતત્ત્વં સ્વરૂપં પ્રદર્શ્યતે । તથા હિ સર્વપ્રમાતૄણામન્તઃ પૂર્ણાહન્તાચમત્કારમયં સર્વતત્ત્વોત્તીર્ણં મહાપ્રકાશવપુર્યચ્ચૈતન્યમેતદેવ શિવતત્ત્વમ્ । અત્ર તત્ત્વનિરૂપણમુપદેશ્યજનાપેક્ષયેતિ । તસ્યૈવ ભગવતશ્ચિદ્રૂપસ્યાનન્દરૂપા વિશ્વં ભવામીતિ પરામૃશતો વિશ્વભાવસ્વભાવમયી સંવિદેવ કિઞ્ચિદુચ્છૂનતારૂપા સર્વભાવાનાં બીજભૂમિરિયં શક્ત્યવસ્થા । એષૈવ વિશ્વગતસૃષ્ટિસંહારોપચારાત્કૃશપૂર્ણોભયરૂપાપ્યેકૈવ સર્વરહસ્યનયેષુ ગીયતે । પુનરપ્યત્રૈવ વિશ્વસમુત્પત્તિબીજભૂમૌ મહાશૂન્યાતિશૂન્યાખ્યાયાં મહેશસ્યાહમિદમિત્યભેદેન પૂર્ણાહન્તામયો યશ્ચમત્કારો જ્ઞાનપ્રાધાન્યાત્ક્રિયાભાગસ્યાહન્તાવિશ્રાન્તેઃ સેયં સદાશિવદશા । અત્ર મન્ત્રમહેશ્વરાઃ પ્રમાતારસ્તિષ્ઠન્તિ । તથાત્રૈવાહમિદમિત્યભેદેનાહન્તેદન્તયોઃ સમધૃતતુલાપુટન્યાયેન યઃ સ્વાત્મચમત્કારઃ સૈષા તસ્યેશ્વરાવસ્થા । અત્રાપિ મન્ત્રેશ્વરાઃ પ્રમાતારઃ । અત્રાપીદન્તાપ્રાધાન્યેનાહન્તાગુણીકારેણ યો ઽહમહમિદમિદમિત્યેવંરૂપશ્ચમત્કારઃ સદ્યોજાતબાલસ્યેવ શિરો ઽઙ્ગુલીનિર્દેશ્ય એતદેવ બોધસારત્વાદ્ભગવતઃ શુદ્ધવિદ્યાતત્ત્વમ્ । અત્ર વિદ્યેશ્વરૈઃ સહ સપ્તકોટ્યસ્તુ મન્ત્રાણાં વાચકતયાનુગ્રહસ્વભાવાત્પશૂનુદ્ધર્તું વાચ્યાન્મન્ત્રમહેશ્વરમન્ત્રેશ્વરાન્પ્રત્યવતિષ્ઠન્તે । અત્ર વિદ્યાતત્ત્વે વિદ્યેશ્વરપ્રમાતૄણાં બોધરૂપત્વાવિશેષે ઽપિ યા ભેદપ્રથા સા માયાશક્તિકૃતૈવેત્યાગમેષુ ગીયતે
માયોપરિ મહામાયા ... ।
ઇતિ । યેન તત્રસ્થા મન્ત્રા મહામાયાનુપ્રવેશાદણવ ઇત્યુચ્યન્તે । માયાતત્ત્વોપરિ શુદ્ધવિદ્યાધશ્ચ વિજ્ઞાનાકલાઃ પ્રમાતાર આણવમલભાજનમ્ । એવમેકમેવેદં શિવસ્વરૂપં તુર્યાતીતમપિ તુર્યરૂપતયા તત્ત્વપઞ્ચકતયા ગીયતે । તસ્માદેક એવૈષ સ્વતન્ત્રઃ કર્તા પ્રકાશતે યસ્યાહમિદમિતિ સદાશિવેશ્વરભૂમૌ યઃ પ્રકાશ એતદેવ શુદ્ધવેદનરૂપં કરણં વક્ષ્યમાણો માયાતત્ત્વાદિધરાન્તસ્તત્ત્વસર્ગશ્ચ કાર્યમિત્યેવ કર્તૃકરણક્રિયારૂપ એક એવ સ્વાત્મમહેશ્વરાખ્યઃ પરમપ્રમાતા વિજૃમ્ભતે

માયાતત્ત્વસ્વરૂપમાહ
પરમં યત્સ્વાતન્ત્ર્યં દુર્ઘટસંપાદનં મહેશસ્ય ।
દેવી માયાશક્તિઃ સ્વાત્માવરણં શિવસ્યૈતત્

પરમમ્ અનન્યાપેક્ષમ્ યત્ પરમેશિતુઃ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ વિશ્વનિર્માતૃત્વં સૈવેયમ્ માયાખ્યા શક્તિઃ તસ્ય શક્તિમતઃ । મીયતે પરિચ્છિદ્યતે ધરાન્તઃ પ્રમાતૃપ્રમેયપ્રપઞ્ચો યયા સા માયા વિશ્વમોહકતયા વા માયા । એષા દેવસ્ય ક્રીડાશીલસ્ય સંબન્ધિનીતિ કૃત્વા દેવી ન પુનર્બ્રહ્મવાદિનામિવ વ્યતિરિક્તા કાચિન્માયોપપદ્યત ઇતિ । કીદૃશં તત્સ્વાતન્ત્ર્યમ્ દુર્ઘટસંપાદનમ્ ઇતિ । દુઃખેન ઘટયિતું શક્યમિતિ દુર્ઘટસ્ય કાર્યસ્ય પ્રમાતૃપ્રમેયરૂપસ્ય સંપાદનમ્ પ્રાપ્તિપ્રાપકમ્ । એષૈવ માયા સ્વેચ્છયા પશુભાવમાપન્નસ્ય શિવસ્ય સ્વાત્માવરણમ્ સ્વરૂપગોપનાખ્યમાણવાદિમલત્રિતયમ્

વક્ષ્યમાણે ચ પ્રાધાનિકે સુખાદિરૂપે ભિન્ને ભોગ્યે યદ્ભોક્તૃરૂપં પુંસ્તત્ત્વં તત્સ્વરૂપમાહ
માયાપરિગ્રહવશાદ્બોધો મલિનઃ પુમાન્પશુર્ભવતિ ।
કાલકલાનિયતિવશાદ્રાગાવિદ્યાવશેન સંબદ્ધઃ

માયા સ્વીકારપારતન્ત્ર્યાત્સર્વજ્ઞત્વસર્વકર્તૃત્વમયો ઽપિ બોધઃ સર્વજ્ઞત્વાદિગુણાપહસ્તનેનાખ્યાતિરૂપમાણવં મલમાપન્નો યેન ઘટાકાશવત્પૂર્ણસ્વરૂપાચ્ચિદાકાશાદવચ્છેદ્ય પરિમિતીકૃતઃ સંસ્તદેવ પુંસ્તત્ત્વમુચ્યતે । અતો માયાયાઃ પાલ્યઃ પાશ્યશ્ચેતિ પશુઃ આણવમાયીયકાર્મમલસ્વભાવાનાં પાશાનાં ભાજનમ્ । અન્યચ્ચ કાલકલા ઇતિ વક્ષ્યમાણસ્વરૂપૈઃ કાલાદિભિઃ ઓતપ્રોતતયા સમ્યક્ બદ્ધઃ દૃબ્ધ ઇત્યેવં તત્ત્વષટ્કવેષ્ટિતં પુંસ્તત્ત્વમ્

કાલાદીનાં તત્ત્વાનાં ચૈતદ્વેષ્ટનક્રમેણ સ્વરૂપમાહ
અધુનૈવ કિઞ્ચિદેવેદમેવ સર્વાત્મનૈવ જાનામિ ।
માયાસહિતં કઞ્ચુકષટ્કમણોરન્તરઙ્ગમિદમુક્તમ્

ઇત્થં સ્વતન્ત્રો ઽપિ બોધઃ સ્વમાયયા યથાણુત્વં પ્રાપ્તસ્તથૈવ તદીયે જ્ઞાનક્રિયાશક્તી સંકુચિતે અસ્ય પશુરૂપસ્ય વિદ્યાકલે ઇત્યુચ્યેતે । યથા રાજ્ઞાપહૃતસર્વસ્વસ્યાનુકમ્પયા જીવનાર્થં કિઞ્ચિદ્ધનં સ્તોકં દીયતે તથૈવાણુત્વમાપન્નસ્ય બોધસ્યાપહૃતસર્વજ્ઞત્વાદેઃ કિઞ્ચિત્કર્તૃતાપરમાર્થં જ્ઞત્વમુપોદ્બલ્યત ઇતિ જ્ઞત્વસ્યૈવ પ્રાધાન્યાત્કાલાદીનાં જાનાતિનાન્વયો દર્શિતઃ । ઇદં કઞ્ચુકષટ્કમ્ ઉક્તરૂપયા માયયા યુક્તમ્ અણોઃ આણવમલાપહસ્તિતસર્વજ્ઞત્વાદેઃ પુંસઃ સ્વરૂપાચ્છાદકં સ્વર્ણસ્ય કાલિકેવ અન્તરઙ્ગમ્ નિજં કથિતમ્ । કિંરૂપમિત્યાહ અધુના ઇત્યાદિ । અધુનૈવ જાનામિ ઇતિ સો ઽણુર્વર્તમાનતયેદં પ્રાઙ્મયા જ્ઞાતં જાનામિ જ્ઞાસ્યામીત્યેવમપિ કૃતં કરોમિ કરિષ્યે વેતિ જ્ઞાનક્રિયાસ્વરૂપેણ ભાવાનપિ તથા કલયન્નવચ્છિનત્તિ ચેત્યેષો ઽસ્ય કાલઃ । તથા કિઞ્ચિદેવ ઇત્યવચ્છિન્નમેવ કરોતિ સર્વં કર્તું નાલં ઘટમાત્રકરણાય પ્રભવતિ ન પટાદાવિત્યેતદસ્યાણોઃ કલાતત્ત્વમ્ । ઇદમેવ ઇતિ નિયતાત્કારનાન્નિયતં કાર્યં યદર્થયતે યથા વહ્નેરેવ ધૂમો ઽશ્વમેધાદિકર્મણ એવ સ્વર્ગાદિફલં ન સર્વસ્માદિત્યેવં નિયમેન સ્વસંકલ્પકૃતકર્મપ્રબન્ધસમુત્થપુણ્યાપુણ્યૈરાત્મા નિયમ્યતે યેન તદસ્ય નિયતિતત્ત્વમ્ । તથા સર્વાત્મના ઇતિ યેયમપૂર્ણમ્મન્યતા સર્વં મમેદમુપયુજ્યતે ભૂયાસં મા કદાચિન્ન ભૂવમિત્યેતત્પશો રાગતત્ત્વમ્ । બુદ્ધિધર્મો યો રાગઃ સ એકત્ર કુત્રાપિ કાન્તાલક્ષણે ઽર્થે ઽન્યદપોહ્યાત્ર મે રાગ ઇત્યભિષ્વઙ્ગમાત્રં ન સર્વાકાઙ્ક્ષામયસ્ય રાગતત્ત્વસ્ય સમાનઃ । તથા જાનામિ ઇતિ કિઞ્ચિદેવ પુરોવર્તિ ઘટાદિકં ન પુનર્દૂરવ્યવહિતં વસ્ત્વિતિ વિદ્યાતત્ત્વમ્ । શુદ્ધવિદ્યાપેક્ષયા કારિકાયામવિદ્યેતિ કથિતં ન પુનર્વેદનાભાવાત્ । માયાસહિતમ્ ભેદપ્રથાયુક્તમેતત્કઞ્ચુકષટ્કં પશોરિતિ

કથમેતસ્ય કઞ્ચુકષટ્કસ્યાણું પ્રત્યન્તરઙ્ગત્વમિત્યાહ
કમ્બુકમિવ તણ્ડુલકણવિનિવિષ્ટં ભિન્નમપ્યભિદા ।
ભજતે તત્તુ વિશુદ્ધિં શિવમાર્ગૌન્મુખ્યયોગેન

વાસ્તવેન વૃત્તેન ભિન્નમપિ કમ્બુકમ્ યથા અભિદા તણ્ડુલકણવિનિવિષ્ટમ્ ઇત્યભેદેન તણ્ડુલાન્તશ્ચોતં ભાસતે નિપુણૈરપિ યત્નતઃ પ્રક્ષિપ્યમાણં તણ્ડુલસ્યાન્તરઙ્ગત્વાન્ન પૃથગવતિષ્ઠતે તથૈતન્માયાદિકઞ્ચુકમણોસ્તણ્ડુલસ્થાનીયસ્યાન્તરઙ્ગત્વાત્કમ્બુકસ્થાનીયં વ્યતિરિક્તમપ્યવ્યતિરિક્તતયા પૂર્ણસંવિત્સ્વરૂપમાચ્છાદ્ય સ્થિતમિતિ શેષઃ । એવમપિ દુર્નિવારં કથં તદ્વિલીયત ઇત્યાહ ભજતે ઇત્યાદિ । તુઃ વિશેષે નાન્યો ઽત્રોપાયઃ । શિવસ્ય સ્વાત્મમહેશ્વરસ્ય યો ઽસૌ માર્ગઃ પરમાદ્વયચિદાનન્દૈકઘનો ઽસ્મિ મમૈવેદં વિશ્વં સ્વશક્તિવિજૃમ્ભણમાત્રમિતિ યા સ્વાત્મસ્વરૂપવિભૂતિપ્રત્યવમર્શરૂપા સરણિઃ તદૌન્મુખ્યમ્ દાર્ઢ્યેન તન્નિભાલનપરત્વં સ એવ યોગઃ પૂર્ણરૂપતયાણોઃ સ્વાત્મનિ સ્વસ્વરૂપત્વેન સંબન્ધસ્તેન તત્ ઉક્તસ્વરૂપં કઞ્ચુકં વિશેષેણ શુદ્ધિં ભજતે સ્વયમેવ નિઃશેષેણ વિલયં સેવતે । એતદુક્તં સ્યાદ્યદા પરમેશ્વરશક્તિપાતવિશુદ્ધહૃદયઃ પશુર્ભવતિ તદાહમેવ મહેશ્વર ઇતિ સ્વાત્મજ્ઞાનાવિર્ભાવાત્સ્વયમેવ પશુત્વાપાદકં કઞ્ચુકાવરણં વિલીયતે ન પુનરત્ર સ્વાત્મજ્ઞાનં વિહાય માયીયં કિઞ્ચિન્નિયતિશક્તિસમુત્થં કર્મ પ્રગલ્ભત ઇતિ

એવંવિધસ્યાણોર્ભોક્તુશ્ચ ભોગ્યેન ભાવ્યમિતિ પ્રાધાનિકં તત્ત્વસર્ગમાહ
સુખદુઃખમોહમાત્રં નિશ્ચયસંકલ્પનાભિમાનાચ્ચ ।
પ્રકૃતિરથાન્તઃકરણં બુદ્ધિમનો ઽહઙ્કૃતિ ક્રમશઃ

સત્ત્વરજસ્તમસાં યત્ સુખદુઃખમોહાત્મકમ્ સામાન્યં રૂપમઙ્ગાઙ્ગિભાવો યત્ર નોપલભ્યતે સા મૂલકારણમ્ પ્રકૃતિઃ । પ્રકૃતેરનન્તરં કાર્યરૂપમન્તઃકરણમાહ નિશ્ચય ઇત્યાદિ । નિશ્ચયઃ ઇદમેતાદૃગિતિ સંકલ્પનમ્ મનનમ્ અભિમાનઃ મમતેતિ ક્રમેણ બુદ્ધિર્મનો ઽહઙ્કારઃ ઇત્યેવંરૂપં ત્રિતયમ્ અન્તઃકરણમ્ અઙ્ગાઙ્ગિભાવેન ગુણાનાં કાર્યં ભૂતેન્દ્રિયાદ્યપેક્ષયા ચ કારણમિતિ

બાહ્યકરણમાહ
શ્રોત્રં ત્વગક્ષિ રસના ઘ્રાણં બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શબ્દાદૌ ।
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થં કર્મેન્દ્રિયાણિ પુનઃ

વક્ષ્યમાણે શબ્દાદૌ વિષયે જ્ઞાનપ્રધાનાનિ શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ક્રિયાપ્રધાનાનિ ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ વાગાદીનિ । વચનાદાનવિહરણવિસર્ગાનન્દાત્મકાઃ કર્મેન્દ્રિયાણાં વિષયાઃ । ઇત્યુભયથા ચ શૃણોમિ કથયામીત્યહઙ્કારાનુગમાદહઙ્કારકાર્યાણિ

એષાં શબ્દાદિવિષયસ્વરૂપં કથયતિ
એષાં ગ્રાહ્યો વિષયઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રવિભાગવર્જિતો યઃ સ્યાત્ ।
તન્માત્રપઞ્ચકં તચ્છબ્દઃ સ્પર્શો મહો રસો ગન્ધઃ

જ્ઞેયકાર્યતયા સ્વીકાર્યઃ ય એષામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ વિષયઃ ગોચરઃ સ્યાત્ । સ કીદૃશઃ પ્રવિભાગવર્જિતઃ વિશેષેણ બહિષ્કૃતઃ સામાન્યાત્મા સૂક્ષ્મઃ યો ઽર્થો ભવેત્ તદેવ શબ્દાદિ સામાન્યરૂપમ્ તન્માત્રમ્ શબ્દસામાન્યં શબ્દતન્માત્રમિતિ । એવમન્યાનિ । વિષયવિષયિણોઃ પરસ્પરાપેક્ષિત્વાદિન્દ્રિયવદિદમપિ તન્માત્રપઞ્ચકમ્ આહઙ્કારિકમેવેતિ

વિષયાણાં પરસ્પરસાંકર્યેણ પૃથિવ્યાદીનિ કાર્યમિત્યાહ
એતત્સંસર્ગવશાત્સ્થૂલો વિષયસ્તુ ભૂતપઞ્ચકતામ્ ।
અભ્યેતિ નભઃ પવનસ્તેજઃ સલિલં ચ પૃથ્વી ચ

એતેષાં સંસર્ગવશાત્ પરસ્પરસંઘર્ષસામર્થ્યાદ્યો વિશેષઃ સ્થૂલો વિષયઃ સ એવ ભૂતરૂપતાં યાતિ । તથા હિ શબ્દતન્માત્રાચ્છબ્દવિશેષો નભો જાયતે શબ્દસ્પર્શાભ્યાં પવનો રૂપસંયુક્તાભ્યામેતાભ્યાં તેજશ્ચૈભ્યો રસયુક્તેભ્યશ્ચાપો ગન્ધસંયુક્તેભ્યશ્ચ પૃથ્વીતિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ કાર્યં કારણાનુગુણમ્ ઇતિ કૃત્વૈકોત્તરગુણાનીતિ । એવમેષા પ્રકૃતિઃ કાર્યકારણાત્મા પુરુષસ્ય પરમેશ્વરસ્યેચ્છયા ભોગ્યતયા પ્રવૃત્તેતિ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાત્મકં જગદ્વિભજ્ય પ્રતિતત્ત્વં નિરૂપિતમ્

માયાકઞ્ચુકવત્પ્રકૃતેઃ કઞ્ચુકતાં પુરુષં પ્રત્યાહ
તુષ ઇવ તણ્ડુલકણિકામાવૃણુતે પ્રકૃતિપૂર્વકઃ સર્ગઃ ।
પૃથ્વીપર્યન્તો ઽયં ચૈતન્યં દેહભાવેન

અયમપિ પ્રાધાનિકઃ સર્ગઃ ધરાપર્યન્તઃ તણ્ડુલકણમ્ યથા તુષઃ ધાન્યચર્મ આવૃણુતે સમાચ્છાદયતિ તથૈવ માયાકઞ્ચુકેન કમ્બુકસ્થાનીયેન સમાવૃતમ્ ચૈતન્યમ્ પુનરપિ તુષસ્થાનીયેન દેહભાવેન એતત્સમાવૃણુતે તત્પ્રતિપ્રાકારતયા સ્થગયતિ । અત્રેમે પ્રમાતારઃ કલાભિરિન્દ્રિયમાત્રાભિર્વિશેષાન્તાભિર્દેહસ્વભાવાઃ સકલા ઇત્યુચ્યન્તે વિશેષવર્જિતા વિદેહાઃ પ્રલયાકલા ઇતિ ચ । એવં શિવાદિસકલાન્તપ્રમાતૃસપ્તકસનાથં રુદ્રક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં જગદિતિ

કઞ્ચુકત્રિતયસ્ય પરસૂક્ષ્મસ્થૂલરૂપતામાહ
પરમાવરણં મલ ઇહ સૂક્ષ્મં માયાદિકઞ્ચુકં સ્થૂલમ્ ।
બાહ્યં વિગ્રહરૂપં કોશત્રયવેષ્ટિતો હ્યાત્મા

ચૈતન્યસ્ય સ્વસ્વરૂપાપહસ્તનસતત્ત્વાખ્યાતિરેવાણવઃ મલઃ આન્તરઃ સ્વર્ણસ્ય કાલિકેવ પરમ્ અન્તરઙ્ગમ્ આવરણમ્ છાદનં તાદાત્મ્યેન સ્થિતત્વાત્ । માયાદિ વિદ્યાન્તં કઞ્ચુકષટ્કમ્ સૂક્ષ્મમ્ આત્મન આવરણં તણ્ડુલસ્ય કમ્બુકમિવાવરણં પૃષ્ઠપાતિત્વેનાસ્તે યેન ભેદમયી જ્ઞત્વકર્તૃત્વાદિપ્રથા પ્રથત ઇત્યેષ માયીયો મલઃ । એતદપેક્ષયા બાહ્યમ્ તુષસ્થાનીયં પ્રાધાનિકં શરીરસત્તાલક્ષણમાવરણમ્ સ્થૂલમ્ ત્વઙ્માંસાદિરૂપત્વાદેષ તૃતીયઃ કાર્મો મલો યેન પ્રમાતા શુભાશુભકર્મસંચયભાજનં ભવતિ । એવમનેન પરસૂક્ષ્મસ્થૂલરૂપેણ કોશત્રયેન વેષ્ટિતઃ વિકસ્વરો ઽપિ ઘટાકાશવત્સંકુચિતીકૃતઃ આત્મા ઇત્યણુરિતિ પશુરિત્યુચ્યતે

એતત્સંબન્ધાદુપહત ઇવ ભવતીત્યાહ
અજ્ઞાનતિમિરયોગાદેકમપિ સ્વં સ્વભાવમાત્માનમ્ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકનાનાવૈચિત્ર્યેણાવબુધ્યેત

એષ કોશત્રયસંબદ્ધ આત્માત્માખ્યાત્યન્ધકારસંબન્ધાત્ એકમપિ અદ્વયસ્વભાવમપિ સ્વમ્ નિજં નાન્યસ્માદુપનતમ્ આત્મસ્વભાવમ્ ચૈતન્યમાત્મસત્તાલક્ષણં સ્વરૂપં પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયનાનારચનાપ્રપઞ્ચેન જાનાત્યભેદવિપરીતેન ભેદેનાભિમન્યત ઇતિ યાવત્ । યથા રેખાતિમિરોપહતઃ પુરુષ એકમપિ ચન્દ્રં પશ્યન્દ્વૌ ચન્દ્રાવિમૌ નભસિ સ્ત ઇતિ પરિચ્છિન્દમૄéલ્લોકમપિ દર્શયતિ દ્વૌ ચન્દ્રાવિમૌ પશ્યેતિ । વસ્તુવૃત્તેનૈક એવાસૌ ચન્દ્ર ઇતિ તિમિરવશાત્તથા ભાસતે યેનોદ્વેગલક્ષણામાનન્દલક્ષણાં વાર્થક્રિયાં સ તૈમિરિકઃ પ્રાપ્નોતિ । તથૈવાજ્ઞાનતિમિરપ્રાપ્તભેદપ્રથઃ સર્વં સ્વાત્મનો ઽભિન્નમપિ ભેદેન વ્યવહરન્ભિન્નં કર્મફલમર્થયતે યેન ભૂયોભૂયઃ સ્વર્ગનિરયાદિભોગભાગ્ભવતિ । અતશ્ચાજ્ઞાનસ્ય તિમિરેણ રૂપણા વિપરીતાભાસનાત્

આત્માદ્વયં દૃષ્ટાન્તેન નિદર્શયતિ
રસફાણિતશર્કરિકાગુડખણ્ડાદ્યા યથેક્ષુરસ એવ ।
તદ્વદવસ્થાભેદાઃ સર્વે પરમાત્મનઃ શંભોઃ

રસાદયઃ ઇક્ષુભેદાઃ યથા એકઃ એવેક્ષુરસઃ પરમાર્થતઃ સર્વત્ર માધુર્યાનુગમાત્તથૈવ જાગ્રદાદિ અવસ્થાભેદાઃ ગ્રાહ્યગ્રાહકપ્રપઞ્ચરૂપાઃ સર્વે વિશેષાઃ પરમાત્મનઃ સ્વસ્વભાવસ્ય શંભોઃ ચૈતન્યમહેશ્વરસ્યૈવ । યતઃ સ એવ ભગવાન્સર્વસ્ય સ્વાત્મભૂતઃ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાત્તાં તામપિ ભૂમિકાં સમાપન્નસ્તથા ગ્રાહ્યગ્રાહકાદ્યવસ્થાવિશિષ્ટઃ પ્રથતે યથેક્ષુરસો ન પુનઃ સ્વાત્મનસ્તસ્માદ્ભિન્નં કિઞ્ચિદસ્તીતિ સ એક એવ સર્વાવસ્થાસુ સંવિદનુગમાત્ । ઇત્થં સર્વત્રૈકરૂપતાદર્શનાત્પ્રમાતા સર્વદૃશ્વા ભવતિ । યથાહ શ્રીશંભુભટ્ટારકઃ
એકો ભાવઃ સર્વભાવસ્વભાવઃ સર્વે ભાવા એકભાવસ્વભાવાઃ ।
એકો ભાવસ્તત્ત્વતો યેન દૃષ્ટઃ સર્વે ભાવાસ્તત્ત્વતસ્તેન દૃષ્ટાઃ ॥
ઇતિ । ભગવદ્ગીતાસ્વપિ
સર્વભૂતેષુ યેનૈકં ભાવમક્ષયમીક્ષતે ।
અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્ત્વિકમ્ ॥
ઇતિ

તીર્થાન્તરપરિકલ્પિતસ્તુ ભેદઃ સંવૃત્યર્થમભ્યુપગતો ઽપિ ન સત્યભૂમાવવકલ્પત ઇત્યાહ
વિજ્ઞાનાન્તર્યામિપ્રાણવિરાડ્દેહજાતિપિણ્ડાન્તાઃ ।
વ્યવહારમાત્રમેતત્પરમાર્થેન તુ ન સન્ત્યેવ

વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ બોધમાત્રમેવ કેવલમનુપાધિ નામરૂપરહિતમપ્યનાદિવાસનાપ્રબોધવૈચિત્ર્યસામર્થ્યાન્નીલસુખાદિરૂપં બાહ્યરૂપતયા નાના પ્રકાશત ઇતિ વિજ્ઞાનવાદિનઃ ।
પુરુષ એવેદં સર્વમ્ ... ।
નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ... ।
ઇતિ ન્યાયેન અન્તર્યામિ સર્વસ્યેતિ પરં બ્રહ્મૈવાનાદ્યવિદ્યાવશાદ્ભેદેન પ્રકાશત ઇતિ બ્રહ્મવાદિનઃ । અત્રોભયત્રાપિ વેદનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં જીવિતભૂતં વિશ્વનિર્માણહેતુરિતિ ન ચેતિતમ્ ।
અન્યે પ્રાણ બ્રહ્મવાદિનસ્તુ યથાપ્રાણનમેવ વિશ્વમાગૂર્ય વર્તતે નહિ પ્રાણનાદૃતે ઽન્યત્કિઞ્ચિદ્બ્રહ્મણો રૂપમિતિ સવિમર્શં શબ્દબ્રહ્મેત્યાહુઃ ।
અપરે પ્રતિપન્ના યથા વિરાડ્દેહમ્ ઇતિ વૈરાજમપિ બ્રહ્મણઃ સત્યભૂતમિતિ । યથોક્તમ્
યસ્યાગ્નિરાસ્યં દ્યૌર્મૂર્ધા ખં નાભિશ્ચરણૌ ક્ષિતિઃ ।
સૂર્યશ્ચક્ષુર્દિશઃ શ્રોત્રે તસ્મૈ લોકાત્મને નમઃ ॥
ઇત્યેવમાદિ ।
જાતિઃ ઇતિ મહાસત્તાસામાન્યલક્ષણં સર્વગુણાશ્રયં વસ્તુ પરમાર્થસદિતિ વૈશેષિકાદયો બ્રુવતે ।
અન્યે પિણ્ડાઃ ઇતિ વ્યક્તય એવ પરમાર્થસત્યો નહિ સામાન્યં નામ કિઞ્ચિદેકમનેકગુણાશ્રયં પ્રકાશતે નાપ્યુપપદ્યતે વેતિ વ્યક્તીનામેવ વ્યવહારઃ પરિસમાપ્તઃ કિં સામાન્યેનેતિ નાનાવૃત્તિવિકલ્પૈઃ સામાન્યં વિવદમાના વ્યક્તયો નાનુયન્ત્યન્યદનુયાયિ ન ભાસત ઇત્યેવમાદિ બહુ બ્રુવન્તો જાતિર્ન પરમાર્થ ઇતિ પ્રતિપન્ના ઇત્યેવ વિજ્ઞાનાદિઃ પિણ્ડો ઽન્તે યેષાં ભેદાનાં તે તથોક્તાઃ વ્યવહારમાત્રમેતત્ ઇત્યસ્મિન્સ્વાતન્ત્ર્યવાદે પ્રકાશમાનસ્ય વસ્તુનો ઽનપહ્નવનીયત્વાદેતે ભેદાઃ સંવૃતિસત્યત્વેન પ્રકાશન્તે પરમાર્થેન તુ ન સન્ત્યેવ ઇતિ ન પુનઃ સતત્ત્વતયૈતે ભેદાસ્તીર્થાન્તરપરિકલ્પિતભેદા વિદ્યમાના એવ । તસ્માદેક એવ પરમપ્રકાશપરમાર્થઃ સ્વતન્ત્રશ્ચૈતન્યમહેશ્વર ઇત્થમિત્થં ચકાસ્તિ યતો ઽન્યસ્યૈતદ્વ્યતિરિક્તસ્યાપ્રકાશરૂપસ્ય પ્રકાશમાનતાભાવાત્ । યદુક્તમ્
તીર્થક્રિયાવ્યસનિનઃ સ્વમનીષિકાભિરુત્પ્રેક્ષ્ય તત્ત્વમિતિ યદ્યદમી વદન્તિ ।
તત્તત્ત્વમેવ ભવતો ઽસ્તિ ન કિઞ્ચિદન્યત્સંજ્ઞાસુ કેવલમયં વિદુષાં વિવાદઃ ॥
ઇતિ

ઇદાનીં ભ્રાન્તેરસદર્થપ્રતિપાદનસામર્થ્યેન નિદર્શનમાહ
રજ્જ્વાં નાસ્તિ ભુજઙ્ગસ્ત્રાસં કુરુતે ચ મૃત્યુપર્યન્તમ્ ।
ભ્રાન્તેર્મહતી શક્તિર્ન વિવેક્તું શક્યતે નામ

ભ્રાન્તેઃ પૂર્ણત્વાખ્યાતિરૂપાયા અતાદ્રૂપ્યપ્રતિભાસને મહતી શક્તિઃ ઉત્તમં સામર્થ્યમ્ ન કેનચિત્ વિવેક્તું શક્યતે ન કેનચિદ્વિચારયિતું પાર્યત ઇતિ યાવત્ । યથા વસ્તુવૃત્તેન રજ્જુઃ પરિદૃશ્યમાના દીર્ઘત્વકુણ્ડલિનીરૂપત્વભ્રમાત્સર્પો ઽયમિત્યધ્યવસાતૄણાં રજ્જુદ્રવ્યે ઽપ્યસદર્થપ્રતિભાસો ઽયં સર્પાધ્યવસાયઃ સદર્થપ્રતિભાસાદ્ભયં મરણાવસાયં વિદધાતિ । અનુભવસિદ્ધમપ્યેતત્સ્થાણું ભૂતમિતિ મત્વા સ્વયં ભીષણીયં વાકારં સમુલ્લિખ્ય ભ્રાન્તાઃ સન્તો હૃદ્ભઙ્ગનાશં કે નામ ન યાતા ઇતિ વિભ્રમ એવાપૂર્ણત્વપ્રથને હેતુરિતિ

એતત્પ્રકૃતે સમર્થયતે
તદ્વદ્ધર્માધર્મસ્વર્નિરયોત્પત્તિમરણસુખદુઃખમ્ ।
વર્ણાશ્રમાદિ ચાત્મન્યસદપિ વિભ્રમબલાદ્ભવતિ

એવં યથા રજ્જુઃ પરમાર્થસતી ભ્રાન્ત્યા સર્પતયા વિમૃષ્ટાપિ સર્પગતામર્થક્રિયાં કરોતિ તથૈવ દેહાત્મમાનિનાં ચેતસિ ધર્માદ્યસદપિ તત્ત્વતો ઽવિદ્યમાનમ્ વિભ્રમ વશાન્માયાવ્યામોહસામર્થ્યાદેવ ભવતિ એતદેવ તત્ત્વમિતિ ભ્રાન્ત્યા સત્તાં લભતે । ધર્મઃ અશ્વમેધાદિઃ અધર્મઃ બ્રહ્મહનનાદિઃ સ્વઃ નિરતિશયા પ્રીતિઃ નિરયઃ યાતના ઉત્પત્તિઃ જન્મ મરણમ્ જન્માભાવઃ સુખમ્ આહ્લાદઃ દુઃખમ્ રાજસઃ ક્ષોભસ્તથા વર્ણઃ બ્રાહ્મણો ઽસ્મીત્યાદિ આશ્રમઃ બ્રહ્મચારીત્યાદિ આદિ ગ્રહણાત્તપઃપૂજવ્રતાનીતિ સર્વં કલ્પનામાત્રસારં વિભ્રમવિજૃમ્ભિતમેવ માયાશક્ત્યા દેહાદ્યાત્મતયાભિમન્યતે । એતત્સર્વં ભ્રાન્તેઃ પ્રભવતિ યયાનવરતસ્વર્ગનરકજન્મમરણપ્રબન્ધભાજઃ પશવો ન પુનઃ પરમાર્થતઃ સ્વાત્મનો ઽનવચ્છિન્નચિદાનન્દૈકઘનસ્ય ધર્માધર્માદિકં કિઞ્ચિદ્વિદ્યત ઇતિ

એવમસદર્થપ્રતિભાસને ભ્રાન્તેઃ સામર્થ્યં વિચાર્ય તદુત્પત્તિમાહ
એતત્તદન્ધકારં યદ્ભાવેષુ પ્રકાશમાનતયા ।
આત્માનતિરિક્તેષ્વપિ ભવત્યનાત્માભિમાનો ઽયમ્

એતત્તદન્ધકારમ્ ઇત્યેષા સા સમનન્તરપ્રતિપાદિતા વિશ્વમોહિની પૂર્ણત્વાખ્યાતિરૂપા ભ્રાન્તિઃ યદ્ભાવેષુ પ્રમાતૃપ્રમેયરૂપેષુ વિશ્વવર્તિષુ પદાર્થેષુ પ્રકાશમાનતયા ઇતિ
... નાપ્રકાશઃ પ્રકાશતે ।
ઇતિ પ્રકાશમાનતાન્યથાનુપપત્ત્યા પ્રકાશશરીરીભૂતેષુ આત્મનઃ ચૈતન્યમહેશ્વરાદપૃથગ્ભૂતેષુ સત્સ્વપિ યઃ અયમ્ અતિરેકેણામી ભાવા ગ્રાહ્યા બાહ્યા મત્તો ભિન્નાશ્ચેતિ અનાત્માભિમાનઃ વાસ્તવચિદ્રૂપતાપહસ્તનેન યત્તેષ્વવાસ્તવં જડત્વાપાદનમ્ । અયમાશયો ભાવપ્રકાશને ઽન્યસ્યાપ્રકાશરૂપસ્ય બાહ્યવાસનાદેર્હેતોરનુપપદ્યમાનત્વાત્સ્વાત્મપ્રકાશ એવ સ્વતન્ત્રો ઽર્થાન્નીલસુખાદિના પ્રકાશતે ઽતઃ પ્રમાતૃપ્રમેયરૂપતયા ચિત્સ્વરૂપો ઽહમેવ પ્રકાશ ઇતિ યદ્વાસ્તવં રૂપં તન્ન પ્રકાશતે કેવલમેવાવાસ્તવો ભેદઃ પ્રથત ઇતિ તાત્ત્વિકપ્રથનાભાવાદ્ભ્રાન્તેરન્ધકારેણ રૂપણમિતિ

આત્મન્યનાત્માભિમાનપૂર્વો ઽનાત્મન્યાત્માભિમાનો ભવતીતિ પ્રતિપાદયન્ભ્રાન્તેઃ સુતરાં મોહરૂપતામાહ
તિમિરાદપિ તિમિરમિદં ગણ્ડસ્યોપરિ મહાનયં સ્ફોટઃ ।
યદનાત્મન્યપિ દેહપ્રાણાદાવાત્મમાનિત્વમ્

આદૌ તાવદેકસંવિત્સતત્ત્વેષ્વપિ ભાવેષુ ભેદમયં જાડ્યાપાદનમખ્યાતિતિમિરેણ કૃતં યત્સ્વાત્મનો ઽભિન્નાનાં ભાવાનાં તતો ભેદેન પ્રથનમત એવ તિમિરમિવ તિમિરમ્ અખ્યાતિઃ । યથૈકો ઽપિ ચન્દ્રઃ ચક્ષુસ્થેન રેખાતિમિરેણ દ્વિધા ભાસ્યતે દ્વૌ ચન્દ્રાવિતિ તથૈવાખ્યાતિતિમિરમેકમપિ સર્વં સ્વાત્મસ્વરૂપં વસ્તુ ભેદેનાનાત્મરૂપં પ્રકાશિતવત્ । એવમવસ્થિતે તિમિરમ્ અપરમાયાતં મોહાન્મોહો ઽયમાપતિતઃ ગણ્ડસ્યોપરિ પિટકોદ્ભવશ્ચ યત્ અખ્યાત્યપહસ્તિતચિત્સ્વરૂપેષ્વપિ વિશ્વવર્તિષુ પદાર્થેષુ જાડ્યમાપાદિતેષુ મધ્યાદુદ્ધૃતે વ્યતિરિક્તે જડે દેહપ્રાણાદૌ વેદ્યખણ્ડે કૃશો ઽહં સ્થૂલો ઽહં ક્ષુધિતો ઽહં સુખ્યસ્મિ ન કિઞ્ચિદહમિતિ પ્રમાતૃતયાનાત્મભૂતે આત્મમાનિત્વમ્ અતાદ્રૂપ્યે તાદ્રૂપ્યપ્રતિપત્તિરેતદતિવૈશસમ્ । યદિ તાવદાત્માભિમાનેન વિના વૈશસમસ્તિ તન્નીલસુખાદિષ્વપ્યસ્તુ મા વા કુત્રાપિ ભૂદ્યત્પુનઃ કતિપયે જડે દેહાદૌ લોષ્ટપ્રાય આત્મતયાહન્તારસાભિષેકો ઽન્યત્ર નીલસુખાદાવિદન્તયાનાત્મપ્રતિપાદનમેષ એવ પૂર્ણઃ સંસારઃ શોચનીયો યદભિમાનોપનતો દ્વન્દ્વાભિઘાતઃ કર્ષતિ પશૂનિતિ । યદુક્તં માર્કણ્ડેયપુરાણે યોગિન્યા મદાલસયા
યાનં ક્ષિતૌ યાનગતશ્ચ દેહો દેહે ઽપિ ચાન્યઃ પુરુષો નિવિષ્ટઃ ।
મમત્વમુર્વ્યાં ન તથા યથા સ્વે દેહે ઽતિમાત્રં ચ વિમૂઢતૈષા ॥
ઇતિ

એવમખ્યાતિવશાન્મિથ્યાવિકલ્પૈરિત્થમાત્માનં બધ્નાતીત્યાહ
દેહપ્રાણવિમર્શનધીજ્ઞાનનભઃપ્રપઞ્ચયોગેન ।
આત્માનં વેષ્ટયતે ચિત્રં જાલેન જાલકાર ઇવ

અખ્યાત્યપહસ્તિતચૈતન્યઃ સર્વઃ પ્રમાતા સ્વોત્થૈર્વિકલ્પનિગડૈર્વ્યાપકમપિ આત્માનં વેષ્ટયતે । કથમિત્યાહ દેહ ઇત્યાદિ । દેહપ્રાણયોર્વિમર્શનં ધિયો જ્ઞાનમ્ નિશ્ચયઃ નભસાં પ્રપઞ્ચઃ વિસ્તારઃ તદ્યોગેન દેહાદિવિકલ્પસંબન્ધેન । યથા કૃશઃ સ્થૂલો રૂપવાન્પણ્ડિતશ્ચાસ્મીતિ બાલાઙ્ગનાપામરાઃ કાર્ષિકા ઇત્થં સ્વવિકલ્પેન દેહમેવાત્મત્વેન પ્રતિપન્નાઃ કિઞ્ચિદ્વિવેચકંમન્યાઃ ।
દેહસ્તાવદિહૈવ પ્રલીયતે કુતો ઽસ્યાત્મત્વમતો યઃ ક્ષુધિતઃ પિપાસિતઃ સો ઽહમિતિ પ્રાણાત્મમાનિનશ્ચ વિવેચકંમન્યતરાઃ ।
દેહપ્રાણૌ જડૌ લોષ્ટાદિવત્કુતો ઽનયોરાત્મભાવસ્તતઃ સુખ્યહં દુઃખ્યહમિતિ યઃ સુખદુઃખાદિ ચેતતે સ આત્મેતિ પુર્યષ્ટકાભિમાનિનો મીમાંસકાદયો ઽપિ વિવેચકતમાશ્ચ ।
એતત્સુખદુઃખાદ્યપિ બુદ્ધિધર્મઃ કથમાત્મતયા વક્તું શક્યસ્તતો દેહપ્રાણધીવિકલ્પાનાં યત્રાભાવઃ સ આત્મેતિ શૂન્યાભિમાનિનઃ । એવં યત્કિઞ્ચિદિદં ભાતિ તન્નાહમિત્યપ્રથારૂપં શૂન્યમેવ સર્વાપોહનસ્વભાવમાત્મેતિ નભઃશબ્દેનોક્તઃ । તદપિ શૂન્યં યદા સમાધાનાવસરે વેદ્યીકુર્વત એતદપિ શૂન્યં વયં ન ભવામસ્તદા શૂન્યાન્તરમાત્મત્વેન વિદધાના નેતિ નેતિ બ્રહ્મવાદ્યભ્યુપગતતત્તચ્છૂન્યપરિત્યાગેન તાં તાં શૂન્યાત્મતાં પરિગૃહ્ણન્તીતિ નભઃપ્રપઞ્ચઃ કારિકાયાં નિરૂપિતઃ । ઇત્થં સંવિત્સ્વરૂપાપર્યવસાનાચ્છૂન્યાત્મમાનિનો યોગિનઃ સુષુપ્તગુહાનિમગ્ના જડાત્માનો ભ્રાન્તા એવાત્માનં સંવિત્સ્વરૂપમપિ જાડ્યેનાનુબધ્નન્તિ । ચિત્રમ્ ઇત્યાશ્ચર્યમેતદ્યદુત વૈશસં નૈતત્સ્વયં કર્તું પાર્યત ઇતિ । અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ જાલેન ઇત્યાદિ । યથા જાલકારઃ કશ્ચિત્કૃમિર્વા સ્વનિર્મિતેન ફેનેન જાલમાવરણં નિર્માય સર્વતો ગતમ્ આત્માનં વેષ્ટયતે સ્વં સ્વાત્મનિધનાય બધ્નાતિ યેનોત્તરત્ર તત્રૈવ નિધનં યાતિ તથા દેહાદ્યાત્મમાની તુ સ્વવિકલ્પકલ્પિતૈરહં મમેતિ વિકલ્પૈઃ સ્વાત્માનમેવ બધ્નાતિ । તથા ચ બૌદ્ધાઃ
સત્યાત્મનિ પરસંજ્ઞા સ્વપરવિભાગાત્પરિગ્રહદ્વેષૌ ।
અનયોઃ સંપ્રતિબદ્ધાઃ સર્વે દોષાઃ પ્રજાયન્તે ॥
ઇત્યાહુઃ

કથમેષ દુર્નિવારો મહામોહો દેહાદિપ્રમાતૃતાસમુત્થઃ પ્રલીયત ઇતિ ભગવત્સ્વાતન્ત્ર્યમેવાત્ર હેતુરિત્યાહ
સ્વજ્ઞાનવિભવભાસનયોગેનોદ્વેષ્ટયેન્નિજાત્માનમ્ ।
ઇતિ બન્ધમોક્ષચિત્રાં ક્રીડાં પ્રતનોતિ પરમશિવઃ

સ્વસ્ય આત્મનશ્ચૈતન્યલક્ષણસ્ય યત્ જ્ઞાનમ્ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાવગમસ્તસ્ય વિભવઃ દેહાદ્યભિમાનવિગલનેન યચ્ચિત્સ્વરૂપે પરાહન્તાચમત્કારરૂપસ્ય સ્વસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય સ્ફીતત્વં ચિદાનન્દૈકઘનઃ સ્વતન્ત્રો ઽસ્મીતિ તસ્ય બોધસ્વાતન્ત્ર્યસ્વરૂપસ્ય વિભવસ્ય ભાસનમ્ પ્રકાશઃ સર્વો મમાયં વિભવ ઇતિ બાહ્યતયાભિમતસ્ય સર્વસ્ય સ્વાત્મન્યેવ સ્વીકારસ્તસ્ય યોગઃ એવંપરિશીલનક્રમેણાત્મનિ યદ્વિમર્શદાર્ઢ્યમેવમેતેન સ્વજ્ઞાનવિભવભાસનયોગેન નિજમાત્માનમ્ નાન્યત ઉપનતં ચૈતન્યસ્વભાવમ્ ઉદ્વેષ્ટયતે દેહપ્રાણપુર્યષ્ટકશૂન્યપરામર્શનાનિગડૈર્યો વેષ્ટિત આસીત્તમેવ ચૈતન્યસ્વરૂપઃ સ્વતન્ત્રો ઽસ્મીતિ વિમર્શનેન પુનરપિ ભગવાનેવોદ્વેષ્ટનં વિગતવેષ્ટનં કુરુત ઇતિ । એવમખ્યાતિબલાદાગતં સ્વાત્મનો દેહાદ્યાવરણં તત્પુનરપિ ખ્યાતિબલાદ્વિનશ્યતીતિ સ્વવિકલ્પકલ્પિત ઇયાન્દોષ ઇતિ શ્રીમદ્ગ્રન્થકૃતા તન્ત્રસારે નિરૂપિતમ્
યો નિશ્ચયઃ પશુજનસ્ય જડો ઽસ્મિ કર્મસંપાશિતો ઽસ્મિ મલિનો ઽસ્મિ પરેરિતો ઽસ્મિ ।
ઇત્યેતદન્યદૃઢનિશ્ચયલાભયુક્ત્યા સદ્યઃ પતિર્ભવતિ વિશ્વવપુશ્ચિદાત્મા ॥
ઇતિ । કિમિતિ બધ્નાતિ મુઞ્ચતિ ચ ભગવાનિત્યાહ ઇતિ બન્ધ ઇત્યાદિ । ઇતિ પ્રાક્પ્રતિપાદિતેન ક્રમેણ ભગવાન્સ્વતન્ત્રઃ પરમશિવઃ પૂર્ણચિદાનન્દૈકઘનલક્ષણઃ સ્વરૂપગોપનસતત્ત્વક્રીડાશીલત્વાદખ્યાત્યવભાસનપૂર્વં સ્વાત્માનમેવ દેહાદિપ્રમાતૃતાપન્નં વિધાય સ્વરૂપં પ્રચ્છાદ્ય ચ બન્ધં વિદધાતિ તથૈવ પુનઃ સ્વેચ્છાતઃ સ્વાત્મજ્ઞાનપ્રકાશક્રમેણ દેહાદિપ્રમાતૃતાબન્ધં નિવાર્ય સ એવ તં સ્વાત્માનં મોચયતીત્યુભયથા બન્ધમોક્ષચિત્રામ્ સંસારાપવર્ગસ્વરૂપાશ્ચર્યમયીમ્ ક્રીડામ્ ખેલામ્ પ્રતનોતિ વિસ્તારયત્યેકાકી ન રમામ્યહમિતિ । સ્વભાવ એવૈષ દેવસ્ય યત્તાં તામપ્યવસ્થામાપન્નઃ સ્વરૂપરૂપઃ સન્સર્વત્રાનુભવિતૃતયા પ્રથત ઇત્યેતદેવ સ્વાતન્ત્ર્યમ્

ન કેવલમેતદ્યાવદપરઃ કશ્ચિદવસ્થાવિશેષઃ સ્વસ્મિન્રૂપે વિશ્રાન્ત એવાવભાસ્યતે ભગવતેત્યાહ
સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારા જાગ્રત્સ્વપ્નૌ સુષુપ્તમિતિ તસ્મિન્ ।
ભાન્તિ તુરીયે ધામનિ તથાપિ તૈર્નાવૃતં ભાતિ

વિશ્વાપેક્ષયા યે સર્ગાદયો માયાપ્રમાતૃગતાશ્ચ યે જાગ્રદાદયો ઽવસ્થાવિશેષાસ્ત ઉભયથૈતસ્મિન્ભગવત્યાનન્દઘને તુરીયે ધામનિ ચતુર્થે પૂર્ણાહન્તામયે પદે ભાન્તિ તદ્વિશ્રાન્તાઃ સન્તઃ સ્વરૂપસત્તાં કલ્પિતપ્રમાત્રપેક્ષયા બાહ્યતયા લભન્તે । પરમેશ્વરભિત્તૌ યન્ન પ્રકાશતે તદ્બાહ્યતયાપિ ન પ્રકાશતે ઽતઃ
ત્રિષુ ચતુર્થં તૈલવદાસેચ્યમ્ ।
ઇતિ સર્વાસ્વવસ્થાસુ તુરીયં રૂપમનુસ્યૂતત્વેન સ્થિતમિતિ પરમાર્થઃ । એતાવતા તત્ર તૈઃ સ્વરૂપમાચ્છાદિતં સ્યાન્ન વેત્યાહ તથાપિ તૈર્નાવૃતં ભાતિ ઇતિ । ઇત્થમપિ તૈઃ સ્વરૂપસત્તાર્થમાવૃતમપિ તેભ્યઃ સમુત્તીર્ણતયા સર્વાનુભવિતૃતયા સર્વત્રાવભાસત એવ ન પુનસ્તદાવરણેન પૂર્ણસ્વરૂપતાં તત્ર તિરોધત્ત ઇતિ શિવધામ સર્વાવસ્થાસ્વપિ સદૈવ પરિપૂર્ણમ્

વેદાન્તભાષાભિર્જાગ્રદાદીનાં ત્રયાણાં સ્વરૂપં વ્યવહરંસ્તદનુસ્યૂતમપિ તતઃ પરં તુરીયમાવેદયતિ
જાગ્રદ્વિશ્વં ભેદાત્સ્વપ્નસ્તેજઃ પ્રકાશમાહાત્મ્યાત્ ।
પ્રાજ્ઞઃ સુપ્તાવસ્થા જ્ઞાનઘનત્વાત્તતઃ પરં તુર્યમ્

જાગ્રદવસ્થૈવ વિશ્વમ્ બ્રહ્મણો વૈરાજં સ્વરૂપં કુતઃ ભેદાત્ શબ્દાદિવિષયપઞ્ચકસ્ય બાહ્યતયા પરમેશ્વરસૃષ્ટસ્યૈવ સર્વપ્રમાતૄણાં ચક્ષુરાદીન્દ્રિયપ્રવૃત્તેરિત્યેકસ્યૈવ બ્રહ્મણો વિષયવિષયિભાવેન સ્થિતસ્ય નાનેન્દ્રિયજ્ઞાનવૈચિત્ર્યમ્ । અત એવ શિવસૂત્રેષુ
જ્ઞાનં જાગ્રત્ ।
ઇતિ । એષા બ્રહ્મણો વિરાડવસ્થા ગીયતે । યચ્છ્રુતિઃ
યો વિશ્વચક્ષુરુત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોહસ્ત ઉત વિશ્વતસ્પાત્ ।
સંબાહુભ્યાં નમતે સંયજત્રૈર્દ્યાવાપૃથિવી જનયન્દેવ એકઃ ॥
ઇતિ । તથા સ્વપ્નઃ તેજો ઽવસ્થા બ્રહ્મણઃ । કુત ઇત્યાહ પ્રકાશમાહાત્મ્યાત્ ઇતિ । સ્વપ્ને બહિષ્કરણાનિ શબ્દાદૌ વિષયે તાવન્ન પ્રગલ્ભન્તે નાપિ તત્ર બાહ્યં શબ્દાદિકં નામ કિઞ્ચિત્પરમાર્થસદ્વિદ્યતે નાપિ બાહ્યતયાધ્યવસાયસ્યાવિદ્યાદિ કિઞ્ચિદ્ભિન્નમભિન્નં વા કારણાન્તરમુપલભ્યતે યુક્ત્યા વિચાર્યમાણં વોપપદ્યતે ઽથ ચ સ્વપ્ને સર્વં પ્રકાશતે ઽત ઇદમર્થબલાદાયાતં યત્સ એવ ભગવાન્સ્વસ્વભાવો દેવસ્તત્તત્પ્રમાતૃતાં સમાવિષ્ટઃ સ્વપ્નાયમાનઃ સ્વાત્માનમેવ પ્રકાશસ્વાતન્ત્ર્યાદ્ગૃહનગરાટ્ટાલાદ્યનેકપ્રમાતૃવૈચિત્ર્યરૂપતયા પ્રવિભજ્ય પ્રતિપ્રમાતૃ સ્વપ્ને ઽસાધારણમેવ વિશ્વં પ્રકાશયત્યેવેતિ બ્રહ્મણઃ સ્વાતન્ત્ર્યં સ્વપ્ન એવ બ્રહ્મવાદિભિરભ્યુપગતમ્ । યતો વેદાન્તેષ્વિદમુક્તમ્
પ્રવિભજ્યાત્મનાત્માનં સૃષ્ટ્વા ભાવાન્પૃથગ્વિધાન્ ।
સર્વેશ્વરઃ સર્વમયઃ સ્વપ્ને ભોક્તા પ્રકાશતે ॥
ઇતિ પ્રકાશમાહાત્મ્યમેવાત્ર હેતુરતઃ સ્વપ્નો બ્રહ્મણસ્તેજો ઽવસ્થેતિ । તથા પ્રાજ્ઞઃ સુપ્તાવસ્થા ઇતિ । સર્વપ્રમાતૄણાં યા સુપ્તાવસ્થા સુષુપ્તં સા પ્રાજ્ઞઃ ઇતિ બ્રહ્મણઃ પ્રાજ્ઞાવસ્થેતિ । યતઃ સર્વપ્રમાતૄણાં ગ્રાહ્યગ્રાહકપ્રપઞ્ચવિલયાન્મહાશૂન્યત્વરૂપે ગ્રાહ્યાદિવિલયે સંસ્કારશેષે સુષુપ્તે વિશ્વસ્ય બીજભૂતસ્ય બ્રહ્મણ એવ પ્રજ્ઞા બ્રહ્મ પ્રજ્ઞાતૃતયાન્તરતમમવશિષ્યત ઇતિ યાવત્ । સર્વસ્ય પ્રમાતુર્નીલસુખાદિવિશ્વવૈચિત્ર્યપ્રથાયાઃ સૈષા સંસ્કારભૂમિસ્તતઃ પ્રબુદ્ધસ્ય પ્રાગનુભૂતવદ્વ્યવહારદર્શનાદન્યથા યદ્યસ્યાં ભૂમૌ સ્થિરં પ્રજ્ઞાતૃસ્વભાવં સર્વક્રોડીકારેણ બ્રહ્મ ન પ્રાકાશિષ્યત કુતસ્તત ઉત્થિતસ્ય પ્રમાતુઃ પ્રાગનુભૂતવસ્તુનસ્તથૈવ તદિત્યનુભૂતચરત્વેન સ્મૃતિરુદપત્સ્યત નાપિ સુખમહમસ્વાપ્સં દુઃખમહમસ્વાપ્સં ગાઢમૂઢો ઽહમાસમિત્યનુભવઃ પ્રાદુરભવિષ્યદિતિ । તથા ચ ભટ્ટદિવાકરવત્સઃ
સર્વે ઽનુભૂતા યદિ નાન્તરર્થાસ્ત્વદાત્મસાત્કારસુરક્ષિતાઃ સ્યુઃ ।
વિજ્ઞાતવસ્ત્વપ્રતિમોષરૂપા કાચિત્સ્મૃતિર્નામ ન સંભવેત્તત્ ॥
ઇતિ । ઇત્થં સુષુપ્તં ચિન્મયમેવ બ્રહ્મણઃ પ્રાજ્ઞાવસ્થેતિ ગીયતે । કુતઃ જ્ઞાનઘનત્વાત્ ઇતિ । સુષુપ્તતુર્યયોઃ સાધારણો ઽયં હેતુરિત્યુભયત્ર યોજ્યમ્ । એષા સુષુપ્તભૂમિઃ જ્ઞાનઘના પ્રકાશમૂર્તિઃ કેવલં વિશ્વપ્રલયસંસ્કારેણ ધ્યામલા સતી શુદ્ધચિન્મયી ન ભવતીતિ । યદુક્તં સ્પન્દશાસ્ત્રે
જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વરૂપિણ્યા શક્ત્યા પરમયા યુતઃ ।
પદદ્વયે વિભુર્ભાતિ તદન્યત્ર તુ ચિન્મયઃ ॥
ઇતિ । તથા તતઃ પરં તુર્યમ્ ઇતિ । તસ્માત્સુષુપ્તાત્ પરમ્ અન્યન્નિઃશેષપાશવવાસનાસંસ્કારપરિક્ષયાચ્છુદ્ધપૂર્ણાનન્દમયં બ્રહ્મણસ્તુરીયં રૂપમનુગુણં નામ । યદત્ર નામાન્વર્થં ન કિઞ્ચિદુપપદ્યતે ઽતો વ્યાખ્યાતસ્યાવસ્થાત્રયસ્ય વિશ્રામભૂતં સર્વાન્તરતમત્વેનાનુસ્યૂતમિતિ ચતુઃસંખ્યાપૂરણેન તુર્યમ્ ઇતિ પૂરણપ્રત્યયેન સંખ્યાવ્યપદેશો ઽત્ર કૃતઃ કથમવસ્થાત્રયસ્યાનુસ્યૂતમપિ તતઃ પરમેતદિત્યાહ જ્ઞાનઘનત્વાત્ ઇતિ । યતો જાગ્રદાદયો ઽવસ્થાઃ સર્વા ભેદપ્રવણત્વાત્પ્રમાતૄણામજ્ઞાનમય્યસ્તુરીયં ગ્રાહ્યગ્રાહકક્ષોભપ્રલયસંસ્કારપરિક્ષયાજ્જ્ઞાનઘનપ્રકાશાનન્દમૂર્ત્યતસ્તદન્તઃસ્થમપિ તાભ્યો ઽવસ્થાભ્યશ્ચિન્મયતયા સમુત્તીર્ણત્વાત્ પરમ્ અન્યદિતિ । એવમવસ્થાવિચિત્રં પરમાદ્વયસ્વભાવં સ્વતન્ત્રં બ્રહ્મૈવ પૂર્ણં વિજૃમ્ભતે

એવમપિ શુદ્ધસ્ય પરમાત્મનઃ સર્વપ્રમાત્રનુસ્યૂતત્વેન સ્થિતત્વાદવશ્યં પ્રમાતૃગણગતમખ્યાતિમાલિન્યમાયાતીતિ યત્તન્નેતિ દૃષ્ટાન્તેનાવેદયતિ ।
જલધરધૂમરજોભિર્મલિનીક્રિયતે યથા ન ગગનતલમ્ ।
તદ્વન્માયાવિકૃતિભિરપરામૃષ્ટઃ પરઃ પુરુષઃ

યથા મેઘધૂમધૂલીપુઞ્જૈરાકાશસ્થૈરપ્યાકાશપૃષ્ઠમમલિનં સ્વભાવતો ન મલિનં વિધીયતે નાપિ નિત્યતાવૈતત્યખણ્ડનાં વા નીયતે કેવલં દર્પણપ્રતિબિમ્બવત્તત્તદવસ્થાવિચિત્રં ગગનં ગગનમેવ સર્વદા તથાત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ । તદ્વત્ ઇતિ તથૈવ માયાવિકૃતિભિઃ અખ્યાતિસમુત્થૈર્વિકારૈર્નાનાપ્રમાતૃગતૈર્જન્મમરણાદ્યનેકવિચિત્રાવસ્થામયૈર્ભગવત્સ્થૈરપિ ભગવાન્ન પરામૃષ્ટઃ ન તૈરપહૃતસ્વરૂપો યતઃ સ એવ પરઃ પુરુષઃ ઇતિ સર્વપુરુષાણાં જીવાનામાદ્ય ઉલ્લાસો વિશ્રાન્તિસ્થાનં ચેતિ સર્વાનુભવિતૃતયા સદા સ્ફુરતીતિ પરશબ્દેન નિર્દિષ્ટઃ । તસ્માન્ન સ્વસમુત્થૈરપ્રકાશરૂપૈર્માયાવિકારૈરૈન્દ્રજાલિકવદ્ભગવતઃ કાચિત્ખણ્ડનેતિ પરમેષ્ઠિના નરેશ્વરવિવેકે ઽપ્યુક્તમ્
યદ્યપ્યર્થસ્થિતિઃ પ્રાણપુર્યષ્ટકનિયન્ત્રિતે ।
જીવે નિરુદ્ધા તત્રાપિ પરમાત્મનિ સા સ્થિતા ॥
તદાત્મનૈવ તસ્ય સ્યાત્કથં પ્રાણેન યન્ત્રણા ।
ઇતિ

નન્વેકચિન્માત્રપરમાર્થા અપિ પુરુષા વિશિષ્ટસુખદુઃખમોહજન્મમરણાદિનાનાવસ્થાવૈચિત્ર્યભાજશ્ચેતિ કથમેતદિતિ દૃષ્ટાન્તમાહ
એકસ્મિન્ઘટગગને રજસા વ્યાપ્તે ભવન્તિ નાન્યાનિ ।
મલિનાનિ તદ્વદેતે જીવાઃ સુખદુઃખભેદજુષઃ

યથા એકસ્મિન્ કુમ્ભાકાશે ધૂલિપુઞ્જસમાચ્છાદિતે નાન્યાનિ ઘટાકાશાનિ વિમલાન્યપ્યાકાશત્વાવિશેષાત્ મલિનાનિ રજસાચ્છાદિતાનિ ભવન્તિ । વિમલં વ્યાપકં નિત્યમપિ હિ ગગનં યાદૃશં ઘટસંકોચસંકુચિતં ભવેત્તાદૃશમેવ તસ્યૈવ ઘટસ્ય તદ્ભવતિ ન પુનઃ સર્વાણિ ઘટપટાદ્યાકાશાનિ કૃષ્ણાગુરુધૂપિતાનિ મૃગમદાધિવાસિતાનિ વિઠિરગન્ધીનિ વૈકાકાશસ્વરૂપત્વાત્સંકીર્યન્તે સ્વગતઘટાદિકૃતવિચ્છેદાત્પ્રત્યુતૈકત્રાપિ ગગને વાસ્તવે સ્થિતે ઘટાદયઃ સ્વગતભિત્તિસંકોચનિયન્ત્રિતાઃ સન્તો નાનાગગનવૈચિત્ર્યં પ્રથયન્તિ । ઇત્થં ઘટકૃતઃ સંકોચ એવ ગગનતયા તથા વિશિષ્યતે તથાત્વેનાર્થક્રિયાકારિત્વાન્ન પુનઃ ગગનસ્યૈતત્કિઞ્ચિદ્ઘટગતં માલિન્યાદિ સ્વરૂપતિરોધાનાય ભવતિ નાપિ પરસ્પરં ઘટાદ્યવચ્છિન્નાનાં ગગનાનાં વ્યામિશ્રણેતિ । તદ્વત્ ઇતિ તથૈવામી જીવાઃ પુરુષા એકચિન્માત્રપરમાર્થા અપિ પારમેશ્વર્યા માયાશક્ત્યાણવમાયીયપ્રાકૃતકોશત્રયાવેષ્ટનેન પૂર્ણં વ્યાપિ ચિદાનન્દૈકઘનં સ્વરૂપમપહસ્ત્ય પરિમિતીકૃતા યેનૈકચૈતન્યાત્માનો ઽપિ સ્વગતકોશત્રયવિચ્છેદદૌરાત્મ્યાત્પરસ્પરં ભિન્નાશ્ચેતિ ઘટપટાદ્યાકાશવત્ । ઇત્થં માયીયકોશકૃતો વિચ્છેદ એવ જીવતયા વ્યવહ્રિયતે ન પુનઃ પરમેશ્વરે ઽનવચ્છિન્નચિદાનન્દૈકઘને જીવાઃ પુરુષા આત્માનો ઽણવ ઇતિ દર્શનાન્તરદૃષ્ટઃ કશ્ચિદ્વ્યવહારઃ । એવમાણવાદિકોશાવચ્છિન્ના જીવા અનાદિવિચિત્રકર્મમલવાસનાધિવાસિતનાનાદેહા નાનાશયા નાનાપુણ્યપાપસ્વર્ગનરકસુખદુઃખજન્મમરણાદિદ્વન્દ્વભેદભાજશ્ચ સન્તો નાન્યોન્યં સંકીર્યન્તે યથા નાનાદ્રવ્યાધિવાસિતાનિ ઘટાદ્યવચ્છિન્નાનિ ઘટાકાશાનીતિ સૂપપન્નમેકચિન્માત્રપરમાર્થા અપિ સ્વવિચ્છેદાદન્યોન્યભેદજુષશ્ચેતિ

ઇત્થં જીવમણ્ડલગતા અવસ્થાવિશેષા યે તે કેવલં ભગવત્યુપચર્યન્તે ન પુનસ્તત્ત્વતસ્તે ઽત્ર કેચિદિત્યાહ
શાન્તે શાન્ત ઇવાયં હૃષ્ટે હૃષ્ટો વિમોહવતિ મૂઢઃ ।
તત્ત્વગણે સતિ ભગવાન્ન પુનઃ પરમાર્થતઃ સ તથા

તત્ત્વગણે ઇન્દ્રિયવર્ગે શાન્તે ઉપરતે સતિ તદ્ગતઃ પરમાત્મા શાન્તઃ નષ્ટ ઇવાભિમન્યત એવં તસ્મિન્ હૃષ્ટે સાહ્લાદે સતિ સ તથૈવોપચર્યતે પરં તમોમયે મૂઢે મોહવાનિતિ યથા સ્થાવરયોનૌ ન પુનઃ પરમાર્થતઃ વસ્તુવૃત્તેન સઃ પરમેશ્વરઃ તથા તેન પ્રકારેણ ભવતિ । સર્વો હિ જડભાગ ઉત્પાદ્યઃ સંહાર્યો વા ભવતિ ન પુનર્નિત્યે ભગવતિ બોધસ્વભાવે માયાદિકઞ્ચુકગતે વિનાશોત્પત્તી સ્યાતામિતિ ભગવાન્સદા સમઃ

સમુત્પત્તિક્રમેણાગતા ભ્રાન્તિઃ પુનર્જ્ઞપ્તિક્રમેણ સુતરાં સમુન્મૂલિતા ભવતીત્યત્ર સ્વાત્મન એવ સ્વાતન્ત્ર્યમિત્યાહ
યદનાત્મન્યપિ તદ્રૂપાવભાસનં તત્પુરા નિરાકૃત્ય ।
આત્મન્યનાત્મરૂપાં ભ્રાન્તિં વિદલયતિ પરમાત્મા

અનાત્મનિ અચેતનલક્ષણે દેહાદૌ કૃશઃ સ્થૂલશ્ચાસ્મીત્યાદિ યત્ તદ્રૂપાવભાસનમ્ અનાત્મન્યાત્મતયા પરામર્શનમ્ તત્ તસ્મિન્ પુરા આદાવેવ નિરાકૃત્ય અહં ચિદાનન્દૈકઘનો ઽનવચ્છિન્નસ્વભાવઃ સ્વતન્ત્રશ્ચેત્યકૃત્રિમાહન્તાસ્ફુરણયા કૃત્રિમદેહાદિપ્રમાતૃતામપહૃત્યાત્મૈવ વિગલિતદેહબન્ધઃ પરમાત્મતાં યાતઃ સન્ આત્મનિ અસ્મિન્સ્ફુરદ્રૂપે વિશ્વપદાર્થે પ્રકાશવપુષિ સ્વાઙ્ગકલ્પે ઽપિ યા ભ્રાન્તિઃ દેહાદિપ્રમાતૃતાભિમાનજનિતા ભેદપ્રથા તામ્ વિદલયતિ અહમેવૈકો વિશ્વાત્મના સ્ફુરામીત્યેવં ચૂર્ણીકરોતિ । ઇદમત્ર તાત્પર્યં યાવદનાત્મનિ દેહાદાવાત્માભિમાનો ન ગલિતસ્તાવત્સ્વાત્મપ્રથારૂપે ઽપિ જગતિ ભેદપ્રથામોહો ન વિલીયતે ઽતશ્ચાનાત્મન્યાત્માભિમાનભ્રમવિનાશાદાત્મન્યનાત્માભિમાનભ્રાન્તિં પરમાત્મૈવ સ્વાત્મમહેશ્વરો ભગવાનેવ વિનાશયતિ નાન્યસ્યાત્ર સામર્થ્યમ્

એવં ભ્રાન્તિદ્વયાપસારણાત્પરમેશ્વરીભૂતસ્ય યોગિનો ન કિઞ્ચિત્કાર્યમવશિષ્યત ઇત્યાહ
ઇત્થં વિભ્રમયુગલકસમૂલવિચ્છેદને કૃતાર્થસ્ય ।
કર્તવ્યાન્તરકલના ન જાતુ પરયોગિનો ભવતિ

ઇત્થમ્ કારિકાર્થપ્રતિપાદિતપ્રકારેણ ભ્રાન્તિદ્વયસ્ય પ્રરોહવિદારણે કૃતાર્થસ્ય સ્વસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય પરિજ્ઞપ્તેરશેષસંકોચવિદલનાત્ કૃતઃ પ્રાપ્તઃ અર્થઃ પુરુષાર્થલાભો યેન તસ્ય પ્રકૃષ્ટયોગયુક્તસ્ય ન કદાચિત્ કર્તવ્યાન્તરસ્ય તીર્થાટનક્ષેત્રપરિગ્રહદીક્ષાજપધ્યાનવ્યાખ્યાશ્રવણાદિરૂપસ્ય કાર્યશેષસ્ય કલના મનોવ્યાપારો ઽપિ ન વિદ્યતે
અયમેવ પરો ધર્મો યદ્યોગેનાત્મદર્શનમ્ ।
ઇતિ હિ સ્વાત્મયોગસ્ય પ્રાધાન્યમતસ્તત્પ્રાપ્ત્યા નાન્યત્ર પરિશ્રમઃ પૂર્ણયોગિનઃ । યદુક્તમ્
યદા તે મોહકલિલં બુદ્ધિર્વ્યતિતરિષ્યતિ ।
તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ ॥
ઇતિ ગીતાસુ

સંપ્રતિ પૃથિવ્યાદિમાયાન્તસ્ય ભેદાવભાસભાજો વિશ્વસ્ય ભેદાભેદમયશાક્તભૂમિકાવેશેન પૂર્ણપ્રકાશાનન્દઘનશાંભવપદસમાપત્ત્યા ભેદવિલાયનેન તદભેદમયતાપ્રાપ્તિમભિધાય તતઃ શાંભવાત્પદાત્સંપૂર્ણસુધામ્ભોધિકલ્પાન્મહાપ્રવાહદેશીયશાક્તપ્રસરોલ્લાસપ્રમુખં તત્તત્તરઙ્ગભઙ્ગિરૂપતામભિદધત્સ્વાનુભવસિદ્ધં મહામન્ત્રવીર્યસારં સમસ્તભેદવિલાયનપરમાદ્વયોદયં નરશક્તિશિવસામરસ્યાત્મકં પરસંવિદ્ધૃદયં ક્રમેણોન્મીલયિષ્યન્વિશ્વસ્યાગમિકાણ્ડત્રયાત્મતાસંકલનયુક્ત્યૈકીકારં તાવદાહ
પૃથિવી પ્રકૃતિર્માયા ત્રિતયમિદં વેદ્યરૂપતાપતિતમ્ ।
અદ્વૈતભાવનબલાદ્ભવતિ હિ સન્માત્રપરિશેષમ્

પાર્થિવપ્રાકૃતમાયીયાણ્ડાત્મકં યત્સ્થૂલસૂક્ષ્મપરરૂપં ત્રિવિધમ્ વેદ્યરૂપતાપતિતમ્ જ્ઞાનગોચરતાં પ્રાપ્તમ્
તત્તદ્રૂપતયા જ્ઞાનં બહિરન્તઃ પ્રકાશતે ।
જ્ઞાનાદૃતે નાર્થસત્તા જ્ઞાનરૂપં તતો જગત્ ॥
નહિ જ્ઞાનાદૃતે ભાવાઃ કેનચિદ્વિષયીકૃતાઃ ।
જ્ઞાનં તદાત્મતાં યાતમેતસ્માદવસીયતે ॥
ઇતિ શ્રીકાલિકાક્રમોક્તન્યાયેન યત્ અદ્વૈતભાવનમ્ તદ્બલાત્તત્પ્રકર્ષાત્ સન્માત્રપરિશેષમ્ પ્રકાશમાનતાત્મકસત્તામાત્રાત્મકમ્ ભવતિ । હિઃ યસ્માદર્થે

એતદેવ ભેદસ્યાવાસ્તવત્વપ્રતિપાદનાભિપ્રાયેણોપપાદયતિ
રશનાકુણ્ડલકટકં ભેદત્યાગેન દૃશ્યતે યથા હેમ ।
તદ્વદ્ભેદત્યાગે સન્માત્રં સર્વમાભાતિ

યથા કિલ સૌવર્ણં રશનાદ્યાભરણં સુવર્ણાર્થિનો રશનાવિશેષપરિહારેણ હેમમાત્રતયૈવાભાતિ હેમરજતકાંસ્યતામ્રનાગાદિ તાવન્માત્રાર્થિનો લોહરૂપતયા તદ્વત્સર્વમ્ ઇદં ત્યક્તહાનાદાનાદિવિકલ્પકલઙ્કસ્યાવિકલ્પપ્રતિભાસમાત્રનિષ્ઠસ્ય યોગિનો
રૂપાદિષુ પરિણામાત્તત્સિદ્ધિઃ ।
ઇતિ ભટ્ટશ્રીકલ્લટોક્તનીત્યા ભેદત્યાગે સતિ સન્માત્રમ્ સત્તામાત્રાત્મકમ્ આભાતિ

તદિયતઃ સર્વસ્ય સંકોચાવભાસપરિત્યાગાદાગમપ્રસિદ્ધ્યા નરરૂપસ્ય શાક્તરૂપોપારોહં મન્ત્રસંપ્રદાયં કટાક્ષયન્નભિદધાતિ
તદ્બ્રહ્મ પરં શુદ્ધં શાન્તમભેદાત્મકં સમં સકલમ્ ।
અમૃતં સત્યં શક્તૌ વિશ્રામ્યતિ ભાસ્વરૂપાયામ્

તત્ એતત્સત્તામાત્રાત્મકં સર્વં બૃહત્ત્વાત્ બ્રહ્મ । યદાહુઃ શ્રુત્યન્તવિદઃ
સદેવેદં સોમ્ય અગ્ર આસીત્ ।
ઇતિ પૂર્ણત્વાત્ પરમ્ હેયોપાદેયાભાવાત્ શુદ્ધમ્ પૃથક્ત્વોપશમાત્ શાન્તમ્ અત એવ અભેદાત્મકમ્ પ્રકર્ષાપકર્ષાભાવાત્ સમમ્
પ્રદેશો ઽપિ બ્રહ્મણઃ સાર્વરૂપ્યમનતિક્રાન્તશ્ચાવિકલ્પ્યશ્ચ ।
ઇતિ સ્થિત્વા સકલમ્ અત એવ અમૃતમ્ અવિનાશિ
સત્યાસત્યૌ તુ યૌ ભાગૌ પ્રતિભાવં વ્યવસ્થિતૌ ।
સત્યં યત્તત્ર સા જાતિરસત્યા વ્યક્તયઃ સ્થિતાઃ ॥
ઇતિ ।
યદાદૌ ચ યદન્તે ચ યન્મધ્યે તસ્ય સત્યતા ।
ઇતિ તત્રભવદ્ભર્તૃહરિનિરૂપિતનીત્યા સત્યમ્ તદેવ સત્તામાત્રાત્મકમેતત્સર્વમ્ ભાસ્વરૂપાયામ્ ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયારૂપશક્તિસામરસ્યાત્મિકાયાં પરસ્યાં શક્તૌ વિશ્રામ્યતિ
સંવિન્નિષ્ઠા વિષયવ્યવસ્થિતિઃ ।
ઇતિ સ્થિત્યા તન્મયીભવતીતિ ।
અથ ચ શાન્તમ્ શકારસ્યાન્તે યન્મૂર્ધન્યરૂપં તતઃ પરં યત્ અમૃતમ્ અમૃતબીજાત્મકં બ્રહ્મ સન્માત્રાત્મકં સાદાખ્યપદસ્પર્શાત્ શુદ્ધમ્ અત એવાહમિદં સર્વમિતિ સર્વસમરસીકરણાત્ સમં સકલમ્ ચાતશ્ચાખ્યાતિગલનાત્ સત્યમ્ । યદાદિષ્ટં ભગવતા
તૃતીયં બ્રહ્મ સુશ્રોણિ ... ।
ઇતિ શ્રીત્રિંશિકાયામ્ । તદિદમમૃતીભાવાવમૃષ્ટં સદાશિવપદોપારૂઢમેતદ્વિશ્વાત્મકં બ્રહ્મ પ્રાગુક્તાયાં શક્તૌ વિશ્રામ્યતિ

ક્રિયાજ્ઞાનેચ્છામુખેન પરશક્તૌ યન્ન વિશ્રામ્યતિ તન્ન કિઞ્ચિદિત્યાહ
ઇષ્યત ઇતિ વેદ્યત ઇતિ સંપાદ્યત ઇતિ ચ ભાસ્વરૂપેણ ।
અપરામૃષ્ટં યદપિ તુ નભઃપ્રસૂનત્વમભ્યેતિ

યદ્વસ્તુ વસ્તુવૃત્તેન બહિર્વિદ્યમાનપિ તદ્યદીચ્છાજ્ઞાનક્રિયામુખેન ભાસ્વરેણૈતચ્છક્તિત્રયસામરસ્યાત્મકપરાશક્તિસ્ફારમયેન બોધેન ન પરામૃષ્ટમ્ તત્પ્રખ્યોપાખ્યાવિકલં ગગનપુષ્પતુલ્યમ્ । અનેન ચ સદ્વૃત્ત્યૂર્ધ્વવર્તિત્રિશૂલાત્મકવૃત્તિવીર્યં સૂચિતમ્

એતચ્છાક્તપદાવેશમસ્યાનુવદઞ્શાંભવપદસમાપત્ત્યા તન્મયીભાવમાવિર્ભાવયતિ
શક્તિત્રિશૂલપરિગમયોગેન સમસ્તમપિ પરમેશે ।
શિવનામનિ પરમાર્થે વિસૃજ્યતે દેવદેવેન

તદિત્થમ્ સમસ્તમપિ એતત્સત્તામાત્રરૂપત્વાત્પ્રોક્તબ્રહ્મપરમાર્થમ્ શક્તિત્રિશૂલપરિગમયોગેન નિર્ણીતયુક્ત્યા પરાશક્તિસમાપત્તિક્રમેણ શિવનામનિ પરમાર્થે અનવચ્છિન્નચિદાનન્દૈકઘને પરમેશ્વરે સ્વસ્મિન્સ્વભાવે વિસૃજ્યતે અન્તર્મુખવિમર્શનપ્રકર્ષાત્તત્સમાવેશેન તન્મયીભાવમાપાદ્યતે દેવાનામ્ બ્રહ્માદિસદાશિવાન્તાનાં સર્વપ્રકાશાનામિન્દ્રિયાણાં ચ દેવેન પ્રભુણા પરમશિવેનૈવ નહ્યત્રાન્યસ્ય કસ્યચિત્કર્તૃત્વં ઘટતે નાપ્યેતદ્વ્યતિરિક્તો ઽન્યઃ કશ્ચિત્પ્રમાતાસ્ત્યસ્યૈવ ચ ભગવતસ્તત્તદ્ભૂમિકાધિરોહિણસ્તત્તદ્રુદ્રક્ષેત્રજ્ઞાદિપ્રમાતૃરૂપતયા સ્ફુરણમિતિ દેવદેવેન ઇતિ યુક્તૈવોક્તિઃ । તદિત્થં વિસર્ગવૃત્તિર્દર્શિતા

એવમિયતા ભેદાત્મનો નરરૂપસ્ય જગતો ભેદાભેદાત્મકશાક્તપદાધ્યારોહેણાભિન્નચિદ્ઘનશિવસામરસ્યાપત્તિમુપસંહારદૃશા પ્રદર્શ્યેદાનીં ચિદેકઘનઃ શિવ એવ શક્તિરૂપતયોલ્લાસ્ય નરાત્મકવિશ્વરૂપતયા સ્ફુરતિ ન તુ શિવવ્યતિરિક્તં શક્તિનરયોઃ કિમપિ રૂપં શિવ એવ ત્વિત્થં નિજરસાશ્યાનતયા સ્ફુરતીતિ પ્રસરયુક્તિં મહામન્ત્રસ્ફારમયીં દર્શયતિ
પુનરપિ ચ પઞ્ચશક્તિપ્રસરણક્રમેણ બહિરપિ તત્ ।
અણ્ડત્રયં વિચિત્રં સૃષ્ટં બહિરાત્મલાભેન

ચિદાનન્દેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાખ્યશક્તિપઞ્ચકસામરસ્યાત્મા યઃ પરમશિવસ્તેન ચિદાદિશક્તિપ્રાધાન્યપ્રથનાત્મકશિવશક્તિસદાશિવેશ્વરશુદ્ધવિદ્યાખ્યભૂમિકોન્મીલનયુક્ત્યા તદણ્ડત્રયં વિચિત્રમ્ ઇતિ તત્તદ્ભુવનાદિરૂપમ્ સૃષ્ટં બહિરાત્મલાભેન ઇતિ બાહ્યાભાસાત્મતયા સ્વાત્મનઃ પ્રદર્શનેન । પુનરપિ ઇત્યનેનૈતદ્દર્શયતિ યત્પરમશિવ એવ સ્વતન્ત્રઃ સદા સ્વભિત્તૌ વિશ્વપ્રપઞ્ચોલ્લાસનવિલાપનક્રીડાં સ્વાત્માનતિરિક્તામપ્યતિરિક્તામિવાદર્શયન્નેવમિત્થં સ્થિતો ન તુ તદ્વ્યતિરિક્તં કિમપ્યસ્તીતિ

ઇત્થં વિશ્વોલ્લાસનવિલાયનક્રીડાશીલો ભગવાન્યઃ શિવઃ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે સ કતમઃ કુત્ર તિષ્ઠતિ કતમેન વા પ્રમાણેન પ્રસિદ્ધ ઇત્યાશઙ્ક્ય સર્વેષાં સ્વાત્મૈવ શિવઃ સર્વત્રાદિસિદ્ધતયા સ્ફુરન્સર્ગાદીન્વિદધાતીત્યસ્મચ્છબ્દવાચકૈઃ શબ્દૈઃ પ્રતિપાદયતિ
ઇતિ શક્તિચક્રયન્ત્રં ક્રીડાયોગેન વાહયન્દેવઃ ।
અહમેવ શુદ્ધરૂપઃ શક્તિમહાચક્રનાયકપદસ્થઃ

મય્યેવ ભાતિ વિશ્વં દર્પણ ઇવ નિર્મલે ઘટાદીનિ ।
મત્તઃ પ્રસરતિ સર્વં સ્વપ્નવિચિત્રત્વમિવ સુપ્તાત્

અહમેવ વિશ્વરૂપઃ કરચરણાદિસ્વભાવ ઇવ દેહઃ ।
સર્વસ્મિન્નહમેવ સ્ફુરામિ ભાવેષુ ભાસ્વરૂપમિવ

દ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા દેહેન્દ્રિયવર્જિતો ઽપ્યકર્તાપિ ।
સિદ્ધાન્તાગમતર્કાંશ્ચિત્રાનહમેવ રચયામિ

ઇતિ વ્યાખ્યાતેન પ્રકારેણ ચિદાદિશક્તિપઞ્ચકાક્ષિપ્તો ઽનન્તો યઃ શક્તિસમૂહસ્તદેવ યન્ત્રં ક્રીડાયોગેન વાહયન્ અરઘટ્ટઘટીયન્ત્રન્યાયેન સૃષ્ટ્યાદ્યુન્મજ્જનનિમજ્જનહેલાક્રમેણ વિપરિવર્તયન્નહમેવેતિ દેવઃ સર્વપ્રાણિનામ્ અહમ્ ઇત્યનાહતો નાદાત્મા પરાહન્તાચમત્કારસારઃ સ્વાત્મપરામર્શઃ સ એવ સર્વસ્યાનપહ્નવનીયો ઽયં સ્વાત્મૈવ દેવઃ ક્રીડનશીલઃ સ્ફુરતીતિ । અનેન સ્વસ્વરૂપનિષ્ઠ એવ શિવ ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । તથા શુદ્ધરૂપ ઇતિ કલ્પનાતિક્રાન્તગોચરઃ । અન્યચ્ચ શક્તીનાં કરણદેવતાનાં વિષયાહરણત્યાગાદિવ્યવહારસ્વાતન્ત્ર્યદાતૃ યત્ મહાચક્રનાયકપદમ્ તત્ર તિષ્ઠતિ તત્સ્થઃ । યતઃ કરણશક્તીનાં ચૈતન્યવિશ્રાન્તિં વિના સ્વરૂપસત્તા ન વિદ્યતે ઽતઃ શક્તિમન્તમેવ સ્વરૂપાસાદનાયાનવરતં ભજન્ત ઇત્યનેન સર્વપ્રમાતૃહૃદયાધિષ્ઠાતૃત્વાદ્ભગવતો નિયતભુવનાધિષ્ઠાતૃત્વં પરિહૃતમ્ । તથા યદિદં કિઞ્ચિદ્વિશ્વતયાભિમતં તત્સર્વમાદર્શપ્રતિબિમ્બન્યાયેન મય્યેવ ભાતિ વ્યાખ્યાતરૂપાસ્મદર્થવિશ્રાન્તમેવાવભાસતે ઽહન્તાસારમેવ સ્ફુરતીતિ યાવત્ । તથા મત્તઃ ઇતિ પૂર્ણાદહમિતિ રૂપાત્સ્વાત્મનઃ સકલં નિઃશેષમિદં વિશ્વમ્ પ્રસરતિ પ્રમાત્રપેક્ષયાપહૃતતયા સ્ફુરતિ । કથમિત્યાહ સ્વપ્નવિચિત્રત્વમિવ સુપ્તાત્ ઇતિ યથા નિદ્રિતાત્પ્રમાતુઃ સ્વપ્નાવસ્થાયાં બાહ્યપદાર્થાભાવે ઽપિ પુરપ્રાકારદેવગૃહાદિ નાનાશ્ચર્યં સ્વપ્નપદાર્થવૈચિત્ર્યમવિદ્યાદિપરિકલ્પિતકારણાન્તરાભાવાત્સ્વસંવિદુપાદાનમેવ પ્રસરતિ તથૈવ તીર્થાન્તરનિયમિતકારણાન્તરાનુપપત્તેરનવચ્છિન્નચિદાનન્દૈકઘનાદહમિતિ રૂપાદ્વિશ્વમિતિ । તથા અહમેવ વિશ્વરૂપઃ ઇત્યાદિ । અહમિત્યેવ યઃ પૂર્ણશ્ચૈતન્યપરામર્શ એષ એવાસ્મિ નાનાદેહાદિપ્રમાતૃતાસમાપન્નો વિશ્વરૂપ આગોપાલબાલાઙ્ગનાદિષ્વન્તરભેદેન સ્ફુરણાદ્વિશ્વાનિ મમૈવ રૂપાણીતિ યાવત્ । ક ઇવ કરચરણાદિસ્વભાવો દેહ ઇવ યથા સામાન્યેન સર્વેષામેકો દેહઃ કરચરણાદિસ્વભાવઃ પ્રતિપ્રમાતૃ સ્વાલક્ષણ્યેન નાનારૂપસ્તથૈવૈકશ્ચૈતન્યલક્ષણઃ પદાર્થઃ સર્વાવાસત્વાદ્વિશ્વરૂપ
ઇતિ । તથા સર્વસ્મિન્ પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયરૂપે ઽસ્મિન્ અહમેવ સ્ફુરામિ સર્વસ્ય સ્વાત્માનુભવિતૃત્વેન પ્રકાશનાત્ । કથં ભાવેષુ ભાસ્વરૂપમિવ ઇતિ યથા નાનાવસ્તુષુ ભાસ્વરૂપમ્ અતિશયેન દ્યોતનશીલં વસ્તુ દેદીપ્યતે તથૈવ જડે ઽસ્મિઞ્જગત્યેકશ્ચિદ્રૂપો ઽહમિતિ । અતશ્ચ દ્રષ્ટા ઇત્યાદિ દેહેન્દ્રિયવર્જિતો ઽપિ ચિન્મૂર્તત્વાદહમેવ પશ્યામિ શૃણોમિ જિઘ્રામિ રસયામિ સ્પૃશામીતિ સર્વત્ર પૂર્ણાહન્તાવિશ્રાન્તેઃ કૃતકૃત્યતા । દેહેન્દ્રિયવર્ગો હિ પશ્યામીત્યાદિ મન્યતે પરં સ્વાપાદ્યવસ્થાસુ દ્રષ્ટૃત્વાદ્યભાવાત્તસ્માદ્દેહેન્દ્રિયાદિવર્ગસમુલ્લાસકસ્તદ્વર્જિતો ઽપિ ચિદાનન્દૈકઘનઃ સર્વભૂતહૃદયાન્તરચારી વિષયોપભોગભોક્તાસ્મચ્છબ્દવાચ્યઃ પરઃ પુરુષ એવ । તથા ચ શ્રુતિઃ
અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણઃ ।
સ વેત્તિ વેદ્યં ન ચ તસ્યાસ્તિ વેત્તા તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તમ્ ॥
ઇતિ । તથાકર્તાપિ સિદ્ધાન્તાગમ ઇત્યાદિ સ્વયમવિધાતાપિ દેવમુનિમનુષ્યાદ્યાશયાવિષ્ટઃ સંક્ષેપવિસ્તારવિવક્ષયાન્તઃપ્રતિભાસ્વરૂપો ઽહં સિદ્ધાન્તાદીન્નાનાશ્ચર્યાન્કરોમિ ન પુનર્જડાનાં લોષ્ટસ્થાનીયાનાં દેહેન્દ્રિયાણાં તત્કરણં શક્યમિતિ તત્તદ્વ્યવધાનેનાહમેવ સર્વપ્રમાણનિર્માતેતિ । અનેન પરાહન્તાસ્વરૂપસ્ય સ્વાત્મમહેશ્વરસ્ય સત્તાયાં ન પ્રમાણોપયોગ ઉપપદ્યત ઉપયુજ્યતે વેત્યુક્તં સ્યાત્ । એવમનપહ્નવનીયઃ અહમ્ ઇત્યેવમનુભવિતૃતયા સર્વેષાં સ્વાત્મૈવ શિવઃ સર્વત્રાવસ્થિતઃ સર્વપ્રમાણેષ્વાદિસિદ્ધ ઇતિ

48

50 ॥
તદેવં વ્યાખ્યાતેન ક્રમેણ સર્વો મમાયં વિભવ ઇતિ દાર્ઢ્યેન સ્વાત્માનં પ્રત્યવમૃશન્પરબ્રહ્મસ્વરૂપો યોગી ભવતીત્યાહ
ઇત્થં દ્વૈતવિકલ્પે ગલિતે પ્રવિલઙ્ઘ્ય મોહનીં માયામ્ ।
સલિલે સલિલં ક્ષીરે ક્ષીરમિવ બ્રહ્મણિ લયી સ્યાત્

અનેન પ્રકારેણ સર્વાહંભાવપરિશીલનયુક્ત્યા દ્વૈતવિકલ્પે ગલિતે ભેદપ્રથાયાં વિલીનાયાં મોહનીં માયાં પ્રવિલઙ્ઘ્ય અનાત્મન્યાત્માભિમાનરૂપામખ્યાતિં ભેદપ્રથાહેતુમહમેવ વિશ્વાત્મેતિ સંકોચાપસરણેન સમુત્સૃજ્ય જ્ઞાની બ્રહ્મણિ બૃંહણાત્મકે પૂર્ણે ચિદાનન્દૈકઘને સ્વરૂપે લયી સ્યાત્ સંકોચવિલયાદ્બ્રહ્મતાદાત્મ્યં યાયાત્ । કિં યથેત્યાહ સલિલે ઇત્યાદિ । યથા સલિલમ્ ઉદ્ધૃતં નાનાઘટાદિભિર્જલં ક્ષીરં વા વિવિધશાવલેયબાહુલેયાદ્યનેકગોસહસ્રસંભિન્નં પુનરપિ ઘટશાવલેયાદિકૃતભેદસંકોચપરિક્ષયાત્ સલિલે સલિલં પ્રવિષ્ટમ્ ક્ષીરે ક્ષીરમ્ વેત્યેકમેવ તદ્વસ્તુ ન તત્ર ભેદઃ સ્ફુરતિ તથૈવ દેહપ્રાણપુર્યષ્ટકશૂન્યાત્મકપ્રત્યવમર્શભઙ્ગાદ્બ્રહ્મૈવ સંપદ્યતે । યથાહ ભટ્ટદિવાકરવત્સઃ
જાતે દેહપ્રત્યયદ્વીપભઙ્ગે પ્રાપ્તૈકધ્યે નિર્મલે બોધસિન્ધૌ ।
અવ્યાવર્ત્ય ત્વિન્દ્રિયગ્રામમન્તર્વિશ્વાત્મા ત્વં નિત્ય એકો ઽવભાસિ ॥
ઇતિ કક્ષ્યાસ્તોત્રે

એવં બ્રહ્મસત્તામધિરૂઢસ્ય યોગિનો દ્વન્દ્વાભિભવો ઽપિ બ્રહ્મમય એવ ન સ્વરૂપવિપ્રલોપાય પ્રગલ્ભત ઇત્યાહ
ઇત્થં તત્ત્વસમૂહે ભાવનયા શિવમયત્વમભિયાતે ।
કઃ શોકઃ કો મોહઃ સર્વં બ્રહ્માવલોકયતઃ

એવં નિર્ણીતેન પ્રકારેણ ગલિતકઞ્ચુકબન્ધસ્ય યોગિનઃ તત્ત્વસમૂહે ભૂતવિષયેન્દ્રિયવ્રાતે ભાવનયા સર્વમિદમેકા સ્વસંવિદિતિ દૃઢપ્રતિપત્ત્યા શિવમયત્વમ્ પ્રાપ્તે પરમાદ્વયરૂપતાં યાતે શોકમોહોપલક્ષિતા દ્વન્દ્વાભિભવાઃ સર્વમ્ ઇદં તત્ત્વવ્રાતમ્ બ્રહ્મ પશ્યતો ઽસ્ય ન કેચનૈવ તે બ્રહ્મમયત્વાત્સર્વે સ્વરૂપરૂપા ઇતિ ન ખેદાય પ્રભવન્તિ

નનુ પરમાદ્વયરૂપસ્યાપિ જ્ઞાનિનો ઽવશ્યં સ્થિતે શરીરે ઽપિ તદ્ધેતુકશુભાશુભકર્મફલસંચયઃ કિમિતિ ન સ્યાદિતિ પરિહરતિ
કર્મફલં શુભમશુભં મિથ્યાજ્ઞાનેન સંગમાદેવ ।
વિષમો હિ સઙ્ગદોષસ્તસ્કરયોગો ઽપ્યતસ્કરસ્યેવ

અશ્વમેધબ્રહ્મહનનાદિરૂપપુણ્યાપુણ્યકર્મફલપ્રચયસંચયો ઽપિ મિથ્યાજ્ઞાનેન સંગમાદેવ પ્રાદુર્ભવત્યહં શરીરીદમશ્વમેધાદિ મમોપાયતયાસ્ત્વિતિ યદનાત્મન્યાત્માભિમાનલક્ષણં વૈપરીત્યેન જ્ઞાનં તેન યો ઽભિષ્વઙ્ગસ્તસ્માદેવ પશોઃ શુભાશુભકર્મફલસંચયો યેનાનવરતાધિવાસિતઃ સંસારક્લેશભાજનં ભવતિ । નનુ બ્રહ્માત્મકસ્યાપિ પ્રમાતુઃ કિમિત્યેતાવતા પશુત્વમાયાતીત્યત્રાર્થાન્તરમુપક્ષિપતિ વિષમો હિ ઇત્યાદિ । યસ્માત્ સઙ્ગદોષઃ સર્વથાવિષહ્યો યથાસાધુયોગો ઽત્યન્તસાધોરપિ સ્વગતદોષસમર્પણં કુરુતે તથૈવ શુદ્ધસ્યાપિ પ્રમાતુરખ્યાતિજનિતો મોહયોગઃ પશુત્વમાપાદ્ય શુભાશુભકર્મસંબન્ધં દદાતિ

જન્મમરણાદ્યપિ ન બ્રહ્મરૂપસ્ય યોગિનો ઽપિ તુ માયાપ્રમાતૄણામેવેત્યાહ
લોકવ્યવહારકૃતાં ય ઇહાવિદ્યામુપાસતે મૂઢાઃ ।
તે યાન્તિ જન્મમૃત્યૂ ધર્માધર્માર્ગલાબદ્ધાઃ

યે પ્રમાતારો દેહાત્મમાનિનો ભૂત્વા ફલકામનાકલુષિતા લોકાચારરૂપાં પુણ્યાપુણ્યમયીમ્ અવિદ્યામ્ ભેદપ્રથારૂપાં માયાં જગતિ સ્વર્ગનરકાદિફલપ્રાપ્ત્યુપાયત્વેન સેવન્તે તે મૂઢાઃ અજ્ઞાઃ પુણ્યાપુણ્યનિગડબદ્ધાસ્તત્ફલોપભોગાય પુનઃ પુનર્જાયન્તે મ્રિયન્તે ચેત્યનવરતસંસારક્લેશભાજો ભવન્તિ ન પુનઃ પ્રક્ષીણમોહાવરણો વિગલિતધર્માધર્મબન્ધો બ્રહ્મસ્વભાવો યોગી જાયતે મ્રિયતે વેતિ

એવમવિદ્યોપાર્જિતાન્યપિ કર્માણિ જ્ઞાનાવિર્ભાવાદેવ ક્ષીયન્તે નાન્યથેત્યાહ
અજ્ઞાનકાલનિચિતં ધર્માધર્માત્મકં તુ કર્માપિ ।
ચિરસંચિતમિવ તૂલં નશ્યતિ વિજ્ઞાનદીપ્તિવશાત્

અજ્ઞાનકાલે કૃત્રિમપ્રમાતૃતાભિમાનાવસરે પુણ્યાપુણ્યરૂપમ્ કર્મ અનુગુણફલપ્રાર્થનયા યત્ નિચિતમ્ સ્વીકૃતં તત્ વિજ્ઞાનદીપ્તિવશાત્ વિશિષ્ટજ્ઞાનદીપ્તિવશાત્ નશ્યતિ અહમેવ પરં બ્રહ્મેતિ કૃત્રિમપ્રમાતૃતાદાહસમર્થં વિજ્ઞાનં તસ્ય યા પૌનઃપુન્યેન પ્રત્યવમર્શનાત્પ્રભા તત્સામર્થ્યાત્તદદર્શનં યાતિ । કિમિવેત્યાહ ચિરસંચિતં તૂલમિવ યથા ચિરસંચિતં તૂલં હંસરોમ વહ્નિપ્રદીપ્તિવશાજ્ઝટિત્યેવ ભસ્મસાદ્યાતિ તથૈવ સર્વઃ કર્મફલપ્રચયો વિજ્ઞાનવહ્નિસામર્થ્યાત્ક્ષણમધ્યે પ્રલયમુપગચ્છતીતિ । ગીતાસુ
યથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ભસ્મસાત્કુરુતે ઽર્જુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથા ॥
ઇતિ

ન કેવલં પ્રાક્કૃતં કર્મ જ્ઞાનપ્રસાદાદુપલીયતે યાવદિદાનીન્તનમપિ કર્મ જ્ઞાનેદ્ધયા દૃષ્ટ્યા ન ફલોપભોગાય પર્યવસ્યતીત્યાહ
જ્ઞાનપ્રાપ્તૌ કૃતમપિ ન ફલાય તતો ઽસ્ય જન્મ કથમ્ ।
ગતજન્મબન્ધયોગો ભાતિ શિવાર્કઃ સ્વદીધિતિભિઃ

આત્મમહેશ્વરપ્રત્યવમર્શપ્રરૂઢૌ કૃતમપિ શુભાશુભાદિકમ્ કર્મ કૃત્રિમપ્રમાતૃતાભિમાનાભાવાન્નાનુગુણફલદાનાય પ્રગલ્ભત ઇતિ કર્મફલાભાવાત્તદુપભોગયોગ્યસ્ય જન્મનઃ કેન પ્રકારેણ સત્તા સ્યાન્ન ભવેદ્યોગિનઃ પુનર્જન્મેત્યર્થઃ । નનુ સ પિણ્ડપાતાત્પુનર્ન જાયતે ચેત્તર્હિ કીદૃશઃ સ્યાદિત્યાહ ગતજન્મ ઇત્યાદિ । ગતો જન્મરૂપસ્ય બન્ધસ્ય યોગઃ સંબન્ધો યસ્ય સ એવમિતિ પ્રક્ષીણમોહાવરણઃ સ્વદીધિતિભિઃ ચિન્મરીચિનિચયૈઃ સઃ શિવરૂપો ઽર્કો ભાતિ સ્ફુરતિ ન પુનસ્તીર્થાન્તરપરિકલ્પિતો ઽસ્ય મોક્ષઃ કુત્રચિત્પ્રાપ્તિરિતિ કેવલં માયાદિકઞ્ચુકકૃતસંકોચવિનાશાત્સ્વશક્તિવિકસ્વરતામાપદ્યત ઇતિ

અત્રૈવ યુક્તિમાહ
તુષકમ્બુકકિંશારુકમુક્તં બીજં યથાઙ્કુરં કુરુતે ।
નૈવ તથાણવમાયાકર્મવિમુક્તો ભવાઙ્કુરં હ્યાત્મા

યથા કિંશારુકતુષકમ્બુકેભ્યઃ પૃથક્કૃતં શાલિબીજં બીજસ્વભાવકિંશારુકાદિસામગ્ર્યભાવાત્ક્ષિતિજલાતપમધ્યવર્ત્યપિ નૈવ અઙ્કુરજનનલક્ષણકાર્યે હેતુર્ભવતિ તથૈવ કમ્બુકસ્થાનીયેન આણવેન મલેન તુષસ્થાનીયેન માયામલેન કિંશારુકસ્થાનીયેન કાર્મમલેન ચ મુક્તઃ પૃથગ્ભૂતઃ આત્મા ચૈતન્યં મલત્રયરૂપસામગ્ર્યભાવાન્ન પુનઃ ભવાઙ્કુરમ્ સંસારપ્રરોહં વિદધાતિ કેવલં વિશ્વગતનાનાપદાર્થસાર્થપ્રાદુર્ભાવવિનાશવૈચિત્ર્યં સ્વાત્મનિ પરામૃશન્મહેશ્વર એવ ભવતિ

એવં જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકઞ્ચુકબીજસ્ય જ્ઞાનિનો ન કિઞ્ચિચ્છઙ્કાસ્થાનં હેયોપાદેયં વેત્યત આહ
આત્મજ્ઞો ન કુતશ્ચન બિભેતિ સર્વં હિ તસ્ય નિજરૂપમ્ ।
નૈવ ચ શોચતિ યસ્માત્પરમાર્થે નાશિતા નાસ્તિ

યઃ આત્મજ્ઞઃ સ્વાત્મમહેશ્વરસ્વાતન્ત્ર્યવિત્સઃ ન કુતશ્ચન બિભેતિ ન સ કસ્માદપિ રાજ્ઞઃ શત્રોઃ પ્રાણિભ્યો વા ભયમાદત્તે । કુત એતદિત્યાહ સર્વં હિ તસ્ય નિજરૂપમ્ ઇતિ યતઃ તસ્ય સ્વાત્મમહેશ્વરાદ્વયવેદિનઃ સર્વમ્ પદાર્થજાતમિદં વિશ્વમ્ નિજસ્ય સ્વાત્મનો મહાપ્રકાશૈકવપુષ એવ રૂપમ્ આકારઃ સર્વત્ર પ્રકાશાનુગમાદિતિ પ્રકાશ એવ સ્વાતન્ત્ર્યાત્સ્વપરાત્મના પ્રકાશતે ઽત એવ ભયસ્થાનં લોકે યત્કિઞ્ચિત્પ્રતિભાતિ તત્તસ્ય તથૈવ સ્વાઙ્ગકલ્પમેવ કથં ભયજનકં સ્યાદ્યદુત સ્વાત્મનો વ્યતિરિક્તઃ પદાર્થો ભયહેતુર્ભવેત્કઃ પુનઃ સર્વતઃ પરિપૂર્ણસ્યાવધિભૂતો ભિન્નો યમાદિરસ્તિ યસ્માજ્જ્ઞાન્યપહસ્તિતદેહાત્મમાનિત્વો ઽપિ બિભિયાદિતિ સર્વત્ર નિજરૂપોપલબ્ધેઃ સંસારસ્થિતો ઽપ્યેકકો વિગલિતસ્વપરવિભાગતયા નિઃશઙ્કં વિચરત્યેવ । યથોક્તં પરમેષ્ઠિપાદૈઃ
યો ઽવિકલ્પમિદમર્થમણ્ડલં પશ્યતીશ નિખિલં ભવદ્વપુઃ ।
સ્વાત્મમાત્રપરિપૂરિતે જગત્યસ્ય નિત્યસુખિનઃ કુતો ભયમ્ ॥
ઇતિ । ગ્રન્થકારો ઽપિ
એકકો ઽહમિતિ સંસૃતૌ જનસ્ત્રાસસાહસરસેન ખિદ્યતે ।
એકકો ઽહમિતિ કો ઽપરો ઽસ્તિ મે ઇત્થમસ્મિ ગતભીર્વ્યવસ્થિતઃ ॥
ઇતિ । અન્યચ્ચ નૈવ ચ શોચતિ ઇત્યાદિ । નાપ્યાત્મજ્ઞઃ શોચતિ યથા ધનદારાદિકં મમ નષ્ટં રિક્તો ઽસ્મિ વ્યાધિનાક્રાન્તો ઽહં મ્રિયે વેત્યાદિ યતો વ્યાખ્યાતેન ક્રમેણ પરમાર્થે તાત્ત્વિકે વસ્તુનિ ચૈતન્યરૂપે ઽન્તર્મુખે પ્રમાતૃમાત્રે નાશિતા ક્ષયધર્મિત્વં ન વિદ્યતે । સર્વં હ્યભિમાનસારં કાર્યત્વેન પ્રતિભાસમાનમિદન્તાવાચ્છિન્નમુત્પદ્યતે ક્ષીયતે ચ ન પુનઃ સંવિન્મયસ્યાત્મનો ઽહન્તાસારસ્યાકૃત્રિમસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય કાર્યોન્મુખપ્રયત્નાનુપલબ્ધેઃ । ન ચૈતાવતા સ્વરૂપવિપ્રલોપઃ સ્યાદિતિ વિમૃશતો યોગિનો દેહસ્થસ્યાપિ તદ્ધેતુકઃ શોકાદ્યાવિર્ભાવઃ સ્વરૂપાચ્છાદકત્વેન ન ભવેદિતિ

નાપિ સ્વાત્મમહેશ્વરસ્વરૂપપરિશીલનદાર્ઢ્યાદસ્ય જ્ઞાનિનશ્ચેતસ્યપૂર્ણત્વાદિદોષઃ સ્યાદિતિ પ્રતિપાદયતિ
અતિગૂઢહૃદયગઞ્જપ્રરૂઢપરમાર્થરત્નસંચયતઃ ।
અહમેવેતિ મહેશ્વરભાવે કા દુર્ગતિઃ કસ્ય

અતિગૂઢમ્ અતિશયેન ગુપ્તમ્ હૃદયમેવ ગઞ્જમ્ સર્વપરમાર્થસ્વસ્વરૂપવિશ્રાન્તિસ્થાનસ્વભાવં ભાણ્ડાગારં તત્ર યો ઽતિતીવ્રતમસમાશ્વાસપ્રરૂઢઃ પરમાર્થઃ સદ્ગુરૂપદિષ્ટઃ સ્વાત્મજ્ઞાનસતત્ત્વઃ સ એવ સર્વવિભૂતિહેતુત્વાદ્રત્નસંચય ઇવ રત્નસંચયઃ તેન હેતુના અહમેવેતિ સર્વમિદમસ્મીતિ ય આવિર્ભૂતઃ પૂર્ણઃ પરાહન્તાવિશ્રાન્તિલક્ષણઃ મહેશ્વરભાવઃ શરીરિણો ઽપિ સ્વાત્મપ્રકાશસ્વાતન્ત્ર્યં તસ્મિન્સ્થિતે સતિ કા નામ વરાકી દુર્ગતિઃ દરિદ્રભાવસ્તદુપલક્ષિતો વા કશ્ચિત્કૃત્રિમો વિભૂત્યાદ્યતિશયઃ સ્યાત્ । આભાસસારા હિ સર્વે પદાર્થા યદૈવાભાસન્તે તદૈવ યોગિનઃ સ્વાત્મકલ્પાઃ સન્તઃ કથમુત્કર્ષાપકર્ષાદૌ પ્રગલ્ભન્ત ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્દૌર્ગત્યાદિકં ભવેત્ । કસ્ય વેતિ કો વાસ્યા દુર્ગતેઃ સમાશ્રયો દેહાદ્યાત્માભિમાનિનો હ્યસ્યા દુર્ગતેઃ સમાશ્રયા ભવન્તુ યતસ્તે વ્યતિરિક્તસ્યૈષણીયસ્ય પ્રાપ્ત્યેશ્વરાસ્તદપહારાદ્રિક્તા ઇતિ । યઃ પુનરકૃત્રિમાહન્તાપ્રત્યવમર્શપરમાર્થો જ્ઞાની સર્વમસ્મીત્યવ્યતિરિક્તેનૈષણીયેન મહેશ્વરઃ સ કથં વ્યતિરિક્તપ્રાપ્ત્યપ્રાપ્ત્યભાવાદ્દૌર્ગત્યાદેર્ભાજનં સ્યાદત એવ ગઞ્જશબ્દસ્ય રત્નસંચયશબ્દસ્યેશ્વરશબ્દસ્ય ચ હૃદયપ્રરૂઢપરમાર્થો મહાનિત્યકૃત્રિમાર્થવાચકાનિ વિશેષણાન્યુપપાદિતાનિ

ઇદાનીં મોક્ષસ્વરૂપમાહ
મોક્ષસ્ય નૈવ કિઞ્ચિદ્ધામાસ્તિ ન ચાપિ ગમનમન્યત્ર ।
અજ્ઞાનગ્રન્થિભિદા સ્વશક્ત્યભિવ્યક્તતા મોક્ષઃ

મોક્ષસ્ય પરાહન્તાચમત્કારસારસ્ય કૈવલ્યસ્ય ધામ વ્યતિરિક્તં સ્થાનં ન વિદ્યત એવ દેશકાલાકારાવચ્છેદાભાવાદત એવ ન ચાપ્યન્યત્ર કુત્રચિદ્વ્યતિરિક્તે ગમનમ્ લયો મોક્ષો યથા ભેદવાદિનાં મતેનોત્ક્રાન્ત્યા ચક્રાધારાદિભેદનાદૂર્ધ્વં દ્વાદશાન્તે લય એષૈવ મુક્તિરિતિ । યદુક્તમ્
વ્યાપિન્યાં શિવસત્તાયામુત્ક્રાન્ત્યા કિં પ્રયોજનમ્ ।
અવ્યાપિનિ પરે તત્ત્વે હ્યુત્ક્રાન્ત્યા કિં પ્રયોજનમ્ ॥
ઇતિ । એવંવિધાપ્યન્યે તીર્થાન્તરપરિકલ્પિતા બહવો મોક્ષભેદાઃ સન્તિ તે પ્રતન્યમાના ગ્રન્થગૌરવભયમાનયન્તીતિ નેહ પ્રતન્યન્ત ઇતિ સર્વત્ર દ્વૈતમલસ્ય સંભવાદમોક્ષે મોક્ષલિપ્સા મોક્ષાભાસ એવ । કિં પુનર્મોક્ષલક્ષણમિત્યાહ અજ્ઞાન ઇત્યાદિ । અજ્ઞાનમ્ અખ્યાતિજનિત આત્મન્યનાત્માભિમાનપૂર્વો ઽનાત્મનિ દેહાદાવાત્માભિમાનલક્ષણો મોહઃ સ એવ પૂર્ણસ્વરૂપસંકોચદાયિત્વાદ્ગ્રન્થિરિવ ગ્રન્થિઃ સ્વસ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણસ્ય નિજસ્ય વ્યાપિત્વાદેર્દેહાદ્યભિમાનતયા બન્ધસ્તસ્ય ભિત્ ભેદનં નિજપૂર્ણસ્વાત્મસ્વાતન્ત્ર્યપરિશીલનદાર્ઢ્યાદ્દેહાદ્યભિમાનલક્ષણસ્ય ગ્રન્થેર્વિદારણં તેન હેતુના સ્વશક્તિભિઃ સ્વાત્મસ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણૈર્ધર્મૈઃ અભિવ્યક્તતા સ્વાત્મશક્તિવિકસ્વરતૈષ એવ નિરતિશયઃ મોક્ષઃ ઇતિ । અયમાશયો યથા સહજનિત્યવ્યાપકત્વાદિધર્મયુક્તમાકાશમપિ ઘટાદિભિત્તિબન્ધસંકુચિતં તત એવ તદેવાવ્યાપકત્વાદિધર્મયુક્તં ઘટાકાશમિત્યુચ્યત આકાશાદ્ભિન્નમિવ પ્રથતે પુનરપિ ઘટાદિભિત્તિકૃતસંકોચભઙ્ગાત્તદેવ ઘટાદ્યાકાશં તદૈવ વ્યાપકત્વાદિધર્મયુક્તં સ્યાન્ન પુનસ્તસ્ય ઘટાદિભઙ્ગાન્નૂતનઃ કશ્ચિદ્ધર્માવિર્ભાવ આયાતીતિ । તથૈવ દેહાદ્યભિમાનકૃતસંકોચસંકુચિતં ચૈતન્યં બદ્ધમિવેત્યુચ્યતે તદેવ પુનઃ સ્વસ્વરૂપજ્ઞાનાભિવ્યક્તેર્દેહાદિપ્રમાતૃતાબન્ધસંક્ષયાત્સ્વશક્તિવિવેકવિકસ્વરં મુક્તમિવેત્યભિમાનમાત્રસારૌ પરિમિતપ્રમાત્રપેક્ષયા બન્ધમૌક્ષૌ ન પુનઃ પરમાર્થે સંવિત્તત્ત્વ એવં કિઞ્ચિત્સંભવતીતિ । તસ્માન્મુક્તૌ નૂતનં ન કિઞ્ચિત્સાધ્યતે નિજમેવ સ્વરૂપં પ્રથતે । એતદેવ વિષ્ણુધર્મેષ્વપ્યુક્તમ્
યથોદપાનકરણાત્ક્રિયતે ન જલામ્બરમ્ ।
સદેવ નીયતે વ્યક્તિમસતઃ સંભવઃ કુતઃ ॥
ભિન્ને દૃતૌ યથા વાયુર્નૈવાન્યઃ સહ વાયુના ।
ક્ષીણપુણ્યાઘબન્ધસ્તુ તથાત્મા બ્રહ્મણા સહ ॥
ઇતિ

એવં પ્રક્ષીણાજ્ઞાનબન્ધો જ્ઞાની પરાનુગ્રહાર્થં શરીરમપિ ધારયન્મુક્ત ઇત્યાવેદયતિ
ભિન્નાજ્ઞાનગ્રન્થિર્ગતસંદેહઃ પરાકૃતભ્રાન્તિઃ ।
પ્રક્ષીણપુણ્યપાપો વિગ્રહયોગે ઽપ્યસૌ મુક્તઃ

શરીરસંબન્ધે ઽપિ સ્વાત્મજ્ઞાનવિચ્છરીરાદ્યભિમાનાભાવાજ્જીવન્નપિ મુક્તઃ વિકસ્વરશક્તિર્ભવેત્ । નનુ વિગ્રહયોગ એવ બન્ધઃ કથં તત્સંબન્ધે ઽપ્યસૌ મુક્તઃ સ્યાદિત્યાહ ભિન્ન ઇત્યાદિ । ભિન્નો વિદારિતો ઽજ્ઞાનરૂપો ગ્રન્થિરપૂર્ણત્વખ્યાતિસમુત્થો દેહાદ્યભિમાનરૂપો બન્ધો યેન સ એવમ્ । તથા ગતસંદેહઃ ઇત્યત એવ નષ્ટસંશયઃ । પરાકૃતા ન્યક્કૃતા પરમાદ્વયજ્ઞાનલાભાત્ ભ્રાન્તિઃ દ્વયરૂપો ભ્રમો યેન સ તથેતિ । એવં પરિશીલનેન પ્રક્ષીણાનિ પુણ્યાપુણ્યાનિ વિગલિતસંસ્કારાણિ દેહાત્મમાનિત્વાભાવાદ્ધર્માધર્માણિ યસ્ય સ એવંવિધ ઇતિ । અનેન અજ્ઞાનમેવ બન્ધઃ ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । તચ્ચ વિગ્રહયોગે ઽપિ યસ્ય પ્રક્ષીણં સ તદૈવ જીવન્નેવ મુક્તો ન પુનઃ શરીરયોગો બન્ધસ્તદપગમો મુક્તિરિતિ કિં તુ દેહપાતાત્પૂર્ણો મોક્ષ ઇતિ

જીવન્મુક્તસ્ય કર્મહેતૌ શરીરે સ્થિતે ઽપિ શરીરયાત્રામાત્રાર્થં જ્ઞાનેદ્ધં કુર્વાણસ્ય કર્મ ન ફલાય તસ્ય ભવતીત્યત્રોપપત્તિમાહ
અગ્ન્યભિદગ્ધં બીજં યથા પ્રરોહાસમર્થતામેતિ ।
જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધમેવં કર્મ ન જન્મપ્રદં ભવતિ

વહ્નિનિર્ભૃષ્ટં શાલિબીજં ક્ષિતિસલિલાતપમધ્યવર્ત્યપિ સામગ્રીવૈકલ્યાદ્યથાઙ્કુરાદિજનને ઽશક્તતાં યાતિ તથૈવ જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધમ્ પરમાદ્વયબોધદીપ્ત્યા પ્લુષ્ટમ્ કર્મ યથાહમેવેત્થં વિશ્વાત્મના સ્ફુરામીત્યેવંરૂપેણ દેહાદ્યાત્મમાનિત્વહાનેર્હેયોપાદેયબુદ્ધિપરિત્યાગેન યત્કિઞ્ચિચ્છુભાશુભં કર્મ ક્રિયમાણં તદ્દગ્ધવીર્યં ન પુનર્જ્ઞાનિનઃ પિણ્ડપાતાદનન્તરં જન્મફલપ્રદમ્ ભવતિ દેહનિર્માણહેતુઃ સંપદ્યતે દગ્ધં બીજમિવાઙ્કુરે । તસ્માન્ન સર્વાહંભાવરૂપાયાશ્ચિતિશક્તેરફલાભિસંધાનતયા કૃતં કર્મ ભૂયો જન્મ દાતું પ્રભવતીતિ

એવં પુનર્વિકસ્વરાપિ ચિતિશક્તિઃ કથઙ્કારં દેહવતી સ્યાદિત્યાહ
પરિમિતબુદ્ધિત્વેન હિ કર્મોચિતભાવિદેહભાવનયા ।
સઙ્કુચિતા ચિતિરેતદ્દેહધ્વંસે તથા ભાતિ

યસ્માત્ પરિમિતબુદ્ધિત્વેન અખ્યાતિજનિતેન દેહાદ્યભિમાનવાસનાપૂર્વકકામનાકાલુષ્યનિશ્ચયેન યત્કૃતમ્ કર્મ યથાહમશ્વમેધેન યક્ષ્ય ઇહામુત્ર ચ સુખી ભૂયાસં મા કદાચન દુઃખ્યહં ભૂયાસમમુના કર્મણા વૈન્દ્રં પદં પ્રાપ્નુયામિત્યેવં વાસનાવિશિષ્ટસ્ય કર્તુરેવમનુગુણં કર્મ તસ્ય મનોવાસનાલબ્ધપ્રરૂઢેઃ કર્મણઃ ઉચિતઃ તદનુગુણફલભોક્તૃતાયોગ્યો ઽસૌ ભાવી દેહઃ પ્રારબ્ધકર્મફલભોક્તૃશરીરાધિકારપરિક્ષયાદ્યદુત્તરત્ર ભવિષ્યચ્છરીરં તસ્ય યા ભાવના અમુનાશ્વમેધાદિકર્મણા સામ્રાજ્યાદ્યાપ્નુયામિત્યભિમતકર્મફલવાસનાધિરૂઢિસ્તયા કર્મોચિતભાવિદેહભાવનયેયં સર્વતઃ પૂર્ણાપિ ચિતિશક્તિરાણવમાયીયમલમૂલેન કાર્મમલેનાઘ્રાતા સંકુચિતા વ્યાપિન્યપિ ઘટાકાશવત્કર્માનુગુણફલભોક્તૃશરીરવાસનાવચ્છેદવતી સંપન્ના સતી એતદ્દેહધ્વંસે તથા ભવતિ ઇતિ । એતસ્ય પ્રારબ્ધસ્ય કર્મફલસ્ય યો ભોક્તા દેહઃ તસ્ય ભોગપરિક્ષયાદ્યઃ ધ્વંસઃ મૃતિસ્તસ્મિન્દેહધ્વંસે સતિ સા ચિતિઃ ઉદ્ભૂતકર્મવાસના તથા ભવતિ યેનાશયેન પૂર્વકર્મફલમુપાર્જિતં તત્કર્મફલભોક્તા યો દેહસ્તદ્વતી સંપદ્યતે યદ્વશાચ્ચિતિરપિ સ્વર્ગનરકાદિભોગભાજનં સ્યાત્ । તસ્માચ્છરીરીભૂત્વા પરિમિતફલલૌલ્યાદ્યત્કૃતં કર્મ તત્ફલભોક્તૃ જન્મ દાતુમવશ્યં પ્રભવતિ । યત્પુનરશરીરીભૂત્વા સર્વં બ્રહ્માસ્મીતિ સંવિદ્રૂપતયા કૃતં તદ્વાસનાપ્રરોહાનાસાદનાત્કથં વ્યાપિન્યાશ્ચિતિશક્તેર્જન્મને સ્યાદિતિ તાત્પર્યાર્થઃ

એવમનાત્મતયા સમુચિતં કર્મ સંસરણાય પ્રમાતુર્ભવતીતિ ચેત્તર્હ્યાત્મસ્વરૂપં વક્તવ્યં યેન સંસારી ન સ્યાદિતિ પ્રતિપાદિતમપિ શિષ્યજનહૃદયઙ્ગમીકર્તું પુનઃ કથયતિ
યદિ પુનરમલં બોધં સર્વસમુત્તીર્ણબોદ્ધૃકર્તૃમયમ્ ।
વિતતમનસ્તમિતોદિતભારૂપં સત્યસંકલ્પમ્

દિક્કાલકલનવિકલં ધ્રુવમવ્યયમીશ્વરં સુપરિપૂર્ણમ્ ।
બહુતરશક્તિવ્રાતપ્રલયોદયવિરચનૈકકર્તારમ્

સૃષ્ટ્યાદિવિધિસુવેધસમાત્માનં શિવમયં વિબુધ્યેત ।
કથમિવ સંસારી સ્યાદ્વિતતસ્ય કુતઃ ક્વ વા સરણમ્

યદિ પુનઃ પરશક્તિપાતવિદ્ધહૃદયઃ પ્રમાતા દેહાદિપ્રમાતૃતાભિમાનમધસ્પદીકૃત્ય સ્વાત્માનં શિવમયં વિબુધ્યેત ચિદાનન્દૈકઘનં વિજાનીયાત્સ પરિજ્ઞાતસ્વાત્મમહેશ્વરભાવઃ કથમિવ કેન પ્રકારેણ સંસારી સંસરણશીલો ભવેન્ન સ્યાદિતિ યાવદ્યતશ્ચિદચિદ્રૂપપુર્યષ્ટકાત્મા કાર્મમલસંબન્ધેન સંસરતિ યઃ પુનશ્ચિદેકમૂર્તિઃ શિવમયઃ પ્રક્ષીણાણવાદિમલકઞ્ચુકઃ સ કથં સંસારીતિ તાત્પર્યમ્ । નનુ ચિદેકમૂર્તિઃ સ્યાત્સંસારી ચ ભવેદિતિ કિં દુષ્યેદિત્યેવમાશઙ્ક્યાહ વિતત ઇત્યાદિ । વિતતસ્ય અનવચ્છિન્નદેશકાલાકારસ્ય પ્રમાતુર્દેહાદ્યભિમાનપૂર્વસ્વકૃતવાસનાપરિક્ષયાત્પૂર્ણસ્ય તસ્ય કુતઃ સરણમ્ સર્વવ્યાપિત્વાત્તદતિરિક્તં કિમસ્તિ યદ્વસ્ત્વપેક્ષ્ય તતો વિશ્લિષ્ટો ઽન્યત્ર ભિન્ને સંસરણં ગમનં કુર્યાદ્યતો દેહાદિપ્રમાતૃતાભિમાનાવચ્છિન્નસ્ય કિલાપાદાનાધિકરણાદિકારકસંભવો યઃ પુનશ્ચિદેકઘનો બ્રહ્મભૂતો ઽનવચ્છિન્નદેશકાલઃ પ્રમાતા તસ્ય સંસરણે વાચોયુક્તિરપિ ન ભવેદિતિ । કીદૃશં શિવરૂપમાત્માનં વિબુધ્યેતેત્યાહ અમલં બોધમ્ ઇત્યાદિ । અપગત આણવાદિમલપ્રચયો યસ્ય તમત એવ વૈમલ્યાત્ બોધમ્ શુદ્ધચૈતન્યમ્ । તથા સર્વસમુત્તીર્ણમ્ નિરતિશયં જ્ઞાનક્રિયાસ્વાતન્ત્ર્યં પ્રકૃતં યસ્યેતિ તમ્ વિતતમ્ દેશાદિકૃતવિચ્છેદાભાવાદ્વ્યાપિનમ્ । તથાવિદ્યમાને ઽસ્તોદિતે પ્રલયોદયૌ યસ્યાઃ ભાસઃ બોધદીપ્તેઃ સૈવ રૂપમ્ દેહો યસ્ય તમ્ । અન્યચ્ચ સત્યાઃ પરમાર્થાઃ સંકલ્પાઃ સ્વેચ્છાવિહારા યસ્ય યદ્યદિચ્છતિ તત્તથૈવ ભવતીતિ તમેવંવિધમ્ । તથા દિક્કાલાકારકલનાભિશ્ચર્ચાભિર્વિરહિતં વ્યાપિત્વનિત્યત્વધર્મયોગાદત એવ ધ્રુવમ્ કૂટસ્થમ્ અવ્યયમ્ અવિનાશિનમ્ । તથા ઈશ્વરમ્ સ્વતન્ત્રમ્ । અન્યચ્ચ તથા સુપરિપૂર્ણમ્ સુષ્ઠુ નિરાકાઙ્ક્ષમ્ । તદનુ બહુતરાણિ પ્રભૂતાનિ શબ્દરાશિસમુત્થાનિ બ્રાહ્મ્યાદિશક્ત્યધિષ્ઠિતાનિ ઘટપટાદિશક્તિવ્રાતાનિ તેષાં લયોત્પત્તિવિધૌ સ્વતન્ત્રમ્ । અન્યચ્ચ સૃષ્ટ્યાદિવિધિસુવેધસમ્ સુપ્રવીણમ્ વેધસમ્ વિધાતારમિત્યેવમાદિવિશેષણૈઃ
સર્વતઃ પરિપૂર્ણં સ્વાત્મમહેશ્વરં જાનાનો યત્કિઞ્ચિદપિ કુર્વાણો દગ્ધકર્મબીજો ન પુનઃ સંસારભાગ્જીવન્નેવ વિમુક્તો ભવેદિતિ યાવત્

65

એવં સ્વાત્મપ્રત્યવમર્શોપપત્ત્યા જ્ઞાનિના વિગલિતકર્મફલાભિલાષેણ કૃતમપિ કર્મ ન ફલાયેત્યાવેદયન્સ્વાનુભવસિદ્ધં લોકદૃષ્ટાન્તમાહ
ઇતિ યુક્તિભિરપિ સિદ્ધં યત્કર્મ જ્ઞાનિનો ન સફલં તત્ ।
ન મમેદમપિ તુ તસ્યેતિ દાર્ઢ્યતો નહિ ફલં લોકે

અહમેવ ચિદ્ઘનઃ સ્વતન્ત્રઃ સર્વપ્રમાત્રન્તરતમત્વેન સર્વકર્મકારી નાહં વા કર્તા પારમેશ્વરી સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિરિત્થં કરોતીતિ મમ શુદ્ધચૈતન્યરૂપસ્યૈતાવતા કિમાયાતમ્ ઇતિ યુક્તિભિઃ પ્રાક્પ્રતિપાદિતસ્વરૂપાભિરુપપત્તિભિર્વ્યાખ્યાતસ્વાત્મસ્વરૂપવિદઃ પ્રમાતુરુભયથા દેહાદ્યહંભાવાભાવાદ્ધેયોપાદેયશૂન્યત્વેન યત્સિદ્ધં કર્મ નિષ્પન્નમપિ કૃતમ્ ન સફલમ્ ન તત્ફલેન યુજ્યતે તસ્યાત્મજ્ઞાનિનઃ પ્રતિપાદિતવદુભયથા કૃત્રિમત્વાભાવાત્કૃતમપિ કર્મ કુત્ર ફલેન યોગં કુર્યાદ્દેહાદિપ્રમાતૃતાભિમાનસ્વભાવાશ્રયાભાવાન્ન કુત્રચિદિતિ યાવત્ । કૃતસ્ય કર્મણો યા પ્રમાતુઃ ફલાભિમાનરૂઢિરેષ એવાશ્રયો જ્ઞાનિનસ્ત્વભિમાનાભાવાત્સ્વસ્મિન્રૂપ એવ પ્રક્ષીણં કર્મ ન ફલેન સંબધ્યત ઇતિ । નન્વભિમાનાદેવ કર્મ ફલેન યુજ્યત ઇતિ કુત્ર યથેત્યાહ ન મમેદમપિ ઇત્યાદિ । દૃષ્ટં ચૈતન્નાપૂર્વં યથા ન મમેદમ્ યજ્ઞાદિકં કર્મ અપિ તુ તસ્ય કસ્યાપ્યર્થવતો યજમાનસ્ય ઇતિ અનયા બુદ્ધ્યા કૃતમપિ યજ્ઞાદિકં કર્મ લોકે મૂલ્યાર્થિતયા ફલાભિમાનાભાવાન્ન યતસ્તત્કર્મ પારલૌકિકેન ફલેન યુક્તં કલ્પતે । તથા હિ યજન્તિ યાજકા યજતે યજમાન ઇતિ ન્યાયેન યજતામૃત્વિજાં યજ્ઞકર્મ સ્વયં કૃતવતામપીદમશ્વમેધાદિકં યજ્ઞકર્મ નાસ્માકં કિઞ્ચિદપિ તુ દીક્ષિતસ્ય પુણ્યવતો વયં કિલેહ યજ્ઞકર્માણિ નિયમિતમૂલ્યમાત્રાર્થિનો ઽત્ર ન કેચનૈવ યજમાનઃ પુનરમુના કર્મણા સ્વર્ગાદિફલભાગપીતિ તેષાં કર્મફલાભિમાનાભાવાન્ન સ્વયં કૃતમપિ કર્મ તદીયેન સ્વર્ગાદિના ફલેન યુજ્યતે યજમાનસ્તુ તત્ર યજ્ઞકર્મ સ્વયમકુર્વાણ ઋત્વિઙ્નિર્વર્ત્યકર્મમુખપ્રેક્ષ્યપિ મમેદમશ્વમેધાદિકં યજ્ઞકર્મ મદીયેન ધનેનામ્યૃત્વિજઃ કર્મણિ પ્રવૃત્તા ઇતિ મમૈવ સ્વર્ગાદિફલં દેહપાતાદવશ્યંભાવીત્યકુર્વાણસ્યાપિ યથા સમીહિતકર્મફલાભિમાનદાર્ઢ્યાત્તત્તસ્ય કર્મ ફલેન યુજ્યતે । અત એવ કર્ત્રભિપ્રાયે ક્રિયાફલ ઇતિ દીક્ષિતાત્કર્તુર્યજતે યજમાન ઇત્યાત્મનેપદં કર્ત્રનભિપ્રાયે તુ પરસ્મૈપદં યજન્તિ યાજકા ઇતિ । ઇયાન્મહિમા દુર્લઙ્ઘ્યો વિકલ્પસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય યત્સ્વયં કૃતમપિ કર્મ ફલાભિમાનાભાવાત્તત્ફલેન
ન યુજ્યતે ઽન્યૈઃ કૃતમપિ કર્મ મમેદમ્ ઇત્યભિમાનદાર્ઢ્યાત્ફલયુક્તં સ્યાત્તસ્માદૃત્વિગ્વ્યાપારવત્ક્રિયમાણં યોગિના કર્મ ફલાભિમાનાભાવાન્ન તત્સફલં ભવેદિતિ

એવં સર્વકર્મસુ હેયોપાદેયકલ્પનાકલઙ્કપરિત્યક્તબુદ્ધિર્જ્ઞાની દીપ્તઃ સ્યાદિત્યાહ
ઇત્થં સકલવિકલ્પાન્પ્રતિબુદ્ધો ભાવનાસમીરણતઃ ।
આત્મજ્યોતિષિ દીપ્તે જુહ્વજ્જ્યોતિર્મયો ભવતિ

ઇત્થમ્ વ્યાખ્યાતેન પ્રકારેણ યા ભાવના અહમેવ ચૈતન્યમહેશ્વરઃ સર્વાત્મના સર્વદૈવં સ્ફુરામીતિ યાત્મનિ વિમર્શરૂઢિઃ સૈવ શનૈઃ પ્રસરન્તી સમીરણઃ વાયુરિવ તેન જ્ઞાની પ્રતિબુદ્ધઃ ભસ્મચ્છન્નો વાયુના પ્રતિબોધિતો વહ્નિર્યથા સકલવિકલ્પાન્ પશુરસ્મિ કર્મબન્ધબદ્ધો દેહરૂપી મમેદં પુત્રદારાદ્યમુના કર્મણા સ્વર્ગો નિરયો વા ભવિષ્યતીત્યાદિસર્વાઃ કલ્પના અહમેવેદં સર્વમિતિ પરામર્શશેષીભૂતાઃ આત્મજ્યોતિષિ ચૈતન્યકૃશાનૌ દીપ્તે પરાહન્તાચમત્કારસારે જુહ્વત્ અવિકલ્પકસંવિદ્રૂપાનુપ્રવેશેન સમર્પયન્સ જ્યોતિર્મયો ભવતિ દાહ્યવિકલ્પેન્ધનપરિક્ષયાદ્દાહકાકારશ્ચિદગ્નિરેવ સંપદ્યતે પરપ્રમાત્રેકવપુરસાવવશિષ્યત ઇતિ યાવત્

એવં વ્યાખ્યાતેન પ્રકારેણ યઃ પ્રકૃષ્ટજ્ઞાનયોગાભ્યાસરતઃ સ શેષવર્તનયા કથં કાલમતિવાહયતીત્યાહ
અશ્નન્યદ્વા તદ્વા સંવીતો યેન કેનચિચ્છાન્તઃ ।
યત્ર ક્વચન નિવાસી વિમુચ્યતે સર્વભૂતાત્મા

યત્કિઞ્ચિત્પુરઃ પતિતમદનયોગ્યં પદાર્થમ્ અશ્નન્ ચમત્કુર્વન્ન પુનર્નિયમેનેદં પવિત્રમિદમપવિત્રમિદં કદન્નમિદં મિષ્ટાન્નમિતિ હેયોપાદેયકલ્પનાવિરહાદયત્નેનાપતિતં યદપિ તદપિ સમાહરન્ । તથા સંવિતો યેન ઇત્યાદિ । કન્થયા ચર્મણા વલ્કલેન વા તૂલપટાદિના દિવ્યાત્મવસ્ત્રૈર્વા સમાચ્છાદિત ઇત્યુભયથોત્કર્ષાપકર્ષાભાવાચ્છરીરાચ્છાદનાર્થક્રિયાર્થી ભૂત્વા નાપિ કિઞ્ચિદ્દ્વેષ્ટિ નાપિ સ્તૌતીતિ । કથમેતદ્યતઃ સઃ શાન્તઃ સુખદુઃખાદિવિકલ્પનાતિક્રાન્ત ઇતિ । તથા યત્ર ક્વચન નિવાસી ઇતિ । યત્ર ક્વચન યાદૃશે તાદૃશે સ્થાને સ્વપરિશ્રયમાત્રાર્થી ન પુનસ્તસ્ય ક્ષેત્રાયતનતીર્થાદિ પવિત્રત્વાત્સ્વીકાર્યં ભવતિ નાપિ શ્મશાનશ્વપચસદનાદ્યપવિત્રત્વાત્પરિહાર્યં સ્યાદયત્નેન યદ્યત્સ્થાનમાપતિતં તત્તદધિવસતિ પવિત્રાપવિત્રકલ્પનાકલઙ્કવિરહાત્ । વિમુચ્યતે ઇત્યેવમપિ શેષવર્તનયા પરાનુગ્રહાર્થપ્રવૃત્તઃ કાલમતિવાહયન્ વિમુચ્યતે પરમશિવીભવતિ । ઉક્તં ચ યેન કેનચિદાચ્છન્નો યેન કેનચિદાશિતઃ । યત્ર ક્વચન શાયી યસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥
ઇતિ । મોક્ષધર્મેષ્વપિ
અનિયતફલભક્ષ્યભોજ્યપેયં વિધિપરિણામવિભક્તદેશકાલમ્ ।
હૃદયસુખમસેવિતં કદર્યૈર્વ્રતમિદમાજગરં શુચિશ્ચરામિ ॥
ઇતિ । કથમેવમપિ કુર્વઞ્જ્ઞાની સ્વયં મુચ્યેતેત્યાહ સર્વભૂતાત્મા ઇતિ । યતઃ સ જ્ઞાની સર્વભૂતાત્મા સર્વેષાં ભૂતાનામાત્મા સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ તસ્યાત્મેતિ કૃત્વા ન કિઞ્ચિદ્બન્ધકતયા ભવતિ સર્વં વિમુક્તયે ઽસ્ય સંપદ્યત ઇતિ

નાપ્યેવંરૂપસ્ય નિરભિમાનસ્ય યત્કિઞ્ચિત્કુર્વતો ઽપિ પુણ્યપાપસંભવ ઇત્યાહ
હયમેધશતસહસ્રાણ્યપિ કુરુતે બ્રહ્મઘાતલક્ષાણિ ।
પરમાર્થવિન્ન પુણ્યૈર્ન ચ પાપૈઃ સ્પૃશ્યતે વિમલઃ

ય એવમ્ પરમાર્થવિત્ સ્વાત્મમહેશ્વરસ્વભાવસતત્ત્વજ્ઞઃ સો ઽશ્વમેધરાજસૂયાપ્તોર્યામાદિયજ્ઞાન્નિઃસંખ્યાન્ફલકામનાભિમાનવિરહાત્કર્તવ્યતામાત્રમિદમિત્યેવં કૃત્વા ક્રીડાર્થં યદિ કદાચિદ્વિહિતાનિ કર્માણિ વિદધાત્યથવા બ્રહ્મહનનસુરાપાનસ્તૈન્યાદીનિ પ્રમાદોપનતાનિ મહાપાતકાન્યવિહિતાન્યપ્યશરીરતયા ચેત્યુભયથાહં મમેત્યભિમાનાભાવાત્પરમેશ્વરેચ્છૈવેત્થં વિજૃમ્ભતે મમ કિમાયાતમિતિ બુદ્ધ્યા ન પુણ્યૈઃ શુભફલૈર્નાપિ પાપૈઃ અશુભૈઃ સ જ્ઞાની સ્પૃશ્યતે મલિનીક્રિયત ઇતિ । કથમેતદિત્યાહ વિમલઃ ઇતિ । યતસ્તસ્ય વિગતાઃ પ્રક્ષીણા આણવમાયીયકાર્મમલાઃ સંસરણહેતવ ઇતિ । એવં મલિનસ્ય હિ પ્રમાતુર્વિચ્છિન્નદેહાદિપ્રમાતૃતયાત્માત્મીયાભિમાનભાવો યેન મમેદં કર્મ શુભમિદમશુભમિત્યભિમાનદૌરાત્મ્યાત્પુણ્યપાપસંચયયોગઃ સ્યાદ્યસ્ય કર્મફલસંચયો મમત્વહેતુર્મલપ્રચયો વિગતઃ સ્યાત્તસ્યાભિમાનાભાવાત્કથં પુણ્યપાપસ્પર્શઃ । યથા શ્રીભગવદ્ગીતાસુ
યસ્ય નાહઙ્કૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે ।
હત્વાપિ સ ઇમાંલ્લોકાન્ન હન્તિ ન નિબધ્યતે ॥
ઇતિ

એવંવિધસ્ય જ્ઞાનિનો નિયતચર્યાં પરામૃશન્નાહ
મદહર્ષકોપમન્મથવિષાદભયલોભમોહપરિવર્જી ।
નિઃસ્તોત્રવષટ્કારો જડ ઇવ વિચરેદવાદમતિઃ

મદઃ દેહપ્રમાતૃતાભિમાનઃ હર્ષઃ અલબ્ધસ્ય લાભાત્પ્રમોદઃ કોપઃ ક્રોધઃ મન્મથઃ સંભોગાભિલાષઃ વિષાદઃ ઇષ્ટવિયોગાન્મૂઢત્વમ્ ભયમ્ શત્રોઃ સિંહવ્યાઘ્રાદેર્વા દરઃ લોભઃ કાર્પણ્યમ્ મોહઃ ભૂતેષ્વાત્માત્મીયભાવ ઇત્યેતાન્દેહસંસ્કારપ્રત્યવમર્શાન્મધ્યે મધ્યે સમાયાતાનપિ સર્વં બ્રહ્માસ્મીતિ પરિવર્જયત્યવિકલ્પકસંવિદ્રૂપાનુપ્રવેશેન સ્વાત્મપ્રત્યવમર્શશેષીભૂતાન્સંપાદયતિ । તથા નિર્ગતઃ સ્તોત્રવષટ્કારેભ્યો યઃ સ એવં સ્તુત્યસ્ય વ્યતિરિક્તસ્યાભાવાન્ન તસ્ય સ્તોત્રાદ્યુપયોગો નાપિ વષડાદિમન્ત્રસંશ્રયો ભિન્નસ્ય દેવતાવિશેષસ્ય વિરહાત્કેવલં સઃ જડ ઇવ વિચરેદવાદમતિઃ ઇતિ । પૂર્ણત્વાદાકાઙ્ક્ષાવિરહાચ્ચોન્મત્ત ઇવેતિકર્તવ્યતારૂપે શાસ્ત્રીયે કર્મણિ પ્રમાણોપપન્ને વા પ્રમેયસતત્ત્વે પ્રમાતૃભિઃ સહેદમુપપન્નમિદં નેતિ વિચારબહિષ્કૃતબુદ્ધિર્નાપિ સ્વાત્મન્યુપદેશમપેક્ષતે પરાનુપદેષ્ટું વા પ્રમેયમુપન્યસ્યતીતિ દાન્તપ્રાયો ભૂત્વા સર્વં બ્રહ્માવલોકયન્ક્રીડાર્થં વિહરેદેવેતિ જડત્વેન નિરૂપિતઃ

એવમપિ પરિવર્જ્યમાનેનાપિ મદાદિવર્ગેણ વયમિવ જ્ઞાની સતિ શરીરે કિમિવ ન સ્પૃશ્યત ઇત્યત્ર કારણમાહ
મદહર્ષપ્રભૃતિરયં વર્ગઃ પ્રભવતિ વિભેદસંમોહાત્ ।
અદ્વૈતાત્મવિબોધસ્તેન કથં સ્પૃશ્યતાં નામ

સમનન્તરકારિકાવ્યાખ્યાતઃ મદાદિવર્ગો ઽયં વિભેદસંમોહાત્ ઇત્યાત્માત્મીયરૂપો યઃ વિભેદસંમોહઃ અપૂર્ણત્વખ્યાતિસ્તતઃ પ્રભવતિ પશુપ્રમાતૃભ્યો દ્વૈતભ્રાન્ત્યા હેયોપાદેયતયા સમુત્પદ્યતે । યઃ પુનઃ સર્વં બ્રહ્માસ્મીતિ પરમાદ્વયાત્મબોધઃ પ્રકૃષ્ટજ્ઞાન્યાકાશકલ્પઃ સઃ તેન મદાદિવર્ગેણ કથં નામ સ્પૃશ્યતામ્ કેન પ્રકારેણાબિલીક્રિયતાં ભિન્નં વસ્તુ ભિન્નસ્ય હિ કદાચિત્સ્વરૂપમર્પયતાં બ્રહ્મભૂતત્વેન ગૃહીતો મદાદિવર્ગો બ્રહ્મભૂતસ્ય જ્ઞાનિનઃ સમાનજાતેઃ કથં વિરોધાય સ્યાદિતિ

બાહ્યસ્તવનહવનવર્ગો ઽપિ દ્વૈતસમાશ્રય એવ ન તસ્ય પરિતોષાયાલમિત્યાહ
સ્તુત્યં વા હોતવ્યં નાસ્તિ વ્યતિરિક્તમસ્ય કિઞ્ચન ચ ।
સ્તોત્રાદિના સ તુષ્યેન્મુક્તસ્તન્નિર્નમસ્કૃતિવષટ્કઃ

સ્તુત્યમ્ કિઞ્ચિદ્દેવતારૂપમ્ હોતવ્યં વા કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનિનો ઽદ્વયબોધરૂપસ્ય ન વ્યતિરિક્તમ્ ભિન્નરૂપં વિદ્યતે યત્સ્તૂયતે હૂયતે વેતિ । નાપિ કર્તવ્યમ્ ઇત્યેવંરૂપતયા ચ સ્તોત્રાદિના સઃ આત્મજ્ઞઃ પરિતોષં યાત્યભેદબોધસંભોગેન હિ નિત્યાનન્દમયત્વાત્કૃત્રિમમાનન્દં નાદ્રિયતે તસ્માન્નિર્ગતો નમસ્કૃતિવષટ્કેભ્યો યઃ સ એવ મુક્તઃ વેદાન્તેષુ એવંસ્તુત ઇતિ

ન ચ તસ્ય ભિન્નેન દેવગૃહેણોપયોગઃ સ્વશરીરમેવાત્મદેવતાધિષ્ઠાનં સંવિદાશ્રયો વા નાન્યઃ કશ્ચિદિતિ નો ભિન્નં દેવગૃહમસ્યેત્યાહ
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વભૃતં વિગ્રહરચનાગવાક્ષપરિપૂર્ણમ્ ।
નિજમન્યદથ શરીરં ઘટાદિ વા તસ્ય દેવગૃહમ્

તસ્ય જ્ઞાનિનો નિજઃ પરકીયો વા દેહ એવ દેવતાવેશ્મ સ્વાત્મદેવતાયા ભોગ્યાધારત્વાત્ । બાહ્યસ્તુ મેર્વાદિપ્રાસાદસ્તદા દેવગૃહીભવતિ યદા ગુરુણા શરીરવ્યાપ્ત્યા ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વકલનરૂપયા પરિકલ્પિતઃ સ્યાત્તદ્ગતો બાહ્યો ઽપિ દેવઃ સ્વાત્મવ્યાપ્ત્યા ચિદ્ઘનત્વેન પરિગૃહીતશ્ચેત્તદા સો ઽપિ તત્ર દેવો ભવેદન્યથોભયમેતજ્જડં શિલાશકલકલ્પમેવ કથં ભક્તાનુદ્ધરેન્મૃતાન્સામીપ્યાદિ વા નયેદિત્યેવં મુખ્યયા વૃત્ત્યા શરીરમ્ સંવિદાશ્રયત્વાદ્દેવગૃહં તદ્ગતઃ સર્વેષામપિ સ્વાત્મા દેવ ઇતિ દેહ એવ સંપ્રબુદ્ધસ્ય દેવગૃહમ્ । કીદૃશં તદિત્યાહ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વ ઇતિ । બાહ્યં ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વવ્યાપ્ત્યા પરિકલ્પ્યતે પરં દેહદેવગૃહં પુનઃ સાક્ષાત્ષટ્ત્રિંશતા તત્ત્વૈઃ ભૃતમ્ પોષિતમ્ । બાહ્યદેવગૃહે ગવાક્ષરચના ભવતીદં તુ વિગ્રહરચનાગવાક્ષપરિપૂર્ણમ્ ઇતિ વિગ્રહે શરીરે રચના ઇન્દ્રિયદ્વારપરિપાટિઃ સૈવ તમોરિકલ્પના તયા પરિપૂર્ણમ્ અક્ષુણ્ણમિતિ બાહ્યદેવગૃહસદૃશમ્ । ન કેવલં સરીરં સંવિદ આશ્રય ઇતિ કૃત્વા દેવગૃહં યાવદ્યત્કિઞ્ચિદ્વા સંવિદધિષ્ઠિતં તત્સર્વં તસ્ય દેવગૃહમિત્યાહ ઘટાદિ વા ઇતિ । ઘટાદ્યુપલક્ષિતં વિષયપઞ્ચકમિદં ભોગ્યરૂપં ચક્ષુરાદિદ્વારેણ સંવિદાધિષ્ઠિતમ્
ભોક્તૈવ ભોગ્યભાવેન સદા સર્વત્ર સંસ્થિતઃ ।
ઇતિ સ્પન્દશાસ્ત્રોપદેશદૃશા સંવિન્મયમેવ જ્ઞાનિનો ભૂતશરીરવદ્ઘટાદિ વિશ્વં ભાવશરીરમિતિ કૃત્વા તદપ્યભિન્નં સ્વશરીરવત્ દેવગૃહમ્ દેવસ્ય ક્રીડાવતઃ સ્વતન્ત્રસ્ય સ્વાત્મમહેશ્વરસ્ય ગૃહમ્ ભોગ્યાધિષ્ઠાનમિતિ

બાહ્યદેવગૃહે કિલ ભક્તઃ પુષ્પાદ્યાહરણપૂર્વં દેવપૂજાપરો દૃષ્ટો દેહદેવગૃહે પુનર્જ્ઞાની કિં કુર્વન્નધિતિષ્ઠતીત્યાહ
તત્ર ચ પરમાત્મમહાભૈરવશિવદેવતાં સ્વશક્તિયુતામ્ ।
આત્મામર્શનવિમલદ્રવ્યૈઃ પરિપૂજયન્નાસ્તે

તસ્મિન્સ્વદેહદેવગૃહે પ્રકૃષ્ટયોગી પરમઃ સર્વાતિશાયી યશ્ચૈતન્યલક્ષણઃ આત્મા સ એવ નિઃશેષશબ્દાદિવિષયોપભોગવિલાયનપ્રગલ્ભત્વાત્ ભૈરવઃ ભરણરવણવમનસ્વભાવઃ સ એવ શિવદેવતા પ્રકૃષ્ટશ્રેયોરૂપો દેવસ્તામ્ પરિપૂજયન્નાસ્તે અનવરતં વક્ષ્યમાણેન ક્રમેણ તાં તર્પયન્પરિસ્ફુરેત્ । નનુ બાહ્યદેવતા પરિવારયુતા ભવત્યેતાં કિંપરિવારયુતાં સમર્ચયેદિત્યાહ સ્વશક્તિયુતામ્ ઇતિ । સ્વાઃ ચૈતન્યરશ્મિરૂપાશ્ચિન્નિર્વૃતીચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તીનાં વિભવાત્મિકાશ્ચક્ષુરાદિકરણશક્તયસ્તાભિઃ યુતામ્ સમન્તાદાવૃતામ્ । કૈઃ પરિપૂજયન્નાસ્ત ઇત્યાહ આત્મામર્શન ઇત્યાદિ । સ્વાત્મૈવેદં સર્વમિતિ યત્ આમર્શનમ્ સર્વપદાર્થાનાં સંવિદ્રૂપતયા પૂર્ણાહન્તાવિશ્રાન્તિલક્ષણો યઃ પરામર્શસ્તેન દ્વૈતકાલુષ્યકલઙ્કપરિક્ષયાત્ વિમલાનિ યાનિ શબ્દાદિવિષયપઞ્ચકરૂપાણિ પૂજાર્થમ્ દ્રવ્યાણિ જાડ્યાપગમેન વિશુદ્ધાનિ તૈરાત્મામર્શનવિમલદ્રવ્યૈરિતિ । અયમાશયો જ્ઞાની હેયોપાદેયભેદકલઙ્કપરિત્યાગેનાયત્નોપનતં શબ્દાદિવિષયપઞ્ચકં શ્રોત્રાદિકરણદેવીભિઃ સમાહૃત્યાન્તશ્ચમત્કુર્વન્સ્વાત્મનાભેદમાપાદયતીત્યેવમનવરતં પ્રતિવિષયસ્વીકારકાલે યો ઽન્તરભેદેન ચમત્કારઃ પૂર્ણાહન્તાસ્ફુરણમેતદેવ સ્વાત્મદેવતાપૂજનમત એવ શબ્દાદયો વિષયાઃ પૂજોપકરણમિત્યવધાનવતા વિષયગ્રહણકાલે પ્રતિક્ષણં સ્વાત્મદેવતાપૂજકેન ભાવ્યમિતિ રહસ્યવિદઃ । એતદેવ સ્તુતિદ્વારેણ રાજાનકરામો દૃબ્ધવાન્યથા
નિત્યોદ્દામસમુદ્યમાહૃતજગદ્ભાવોપહારાર્પણ-
વ્યગ્રાભિસ્તવ તૈજસીપ્રભૃતિભિર્યચ્છક્તિભિસ્તર્પ્યતે ।
તન્માંસાસ્રવસાસ્થિકૂટકલિલે કાયે શ્મશાનાલયે
રૂપં દર્શય ભૈરવં ભવનિશાસંચારવીરસ્ય મે ॥
ઇતિ

પૂજાન્તે તાવદગ્નિહવનેન ભાવ્યમિતિ જ્ઞાનિનઃ કથં તદિત્યાહ
બહિરન્તરપરિકલ્પનભેદમહાબીજનિચયમર્પયતઃ ।
તસ્યાતિદીપ્તસંવિજ્જ્વલને યત્નાદ્વિના ભવતિ હોમઃ

તસ્ય એવંવિધસ્ય સ્વાત્મદેવતાપૂજકસ્ય અતિદીપ્તે પરાહન્તાચમત્કારભાસ્વરે ચૈતન્યાગ્નૌ યત્નાદ્વિના તિલાજ્યેન્ધનાદિસ્વીકારકદર્થનાયા ઋતે હોમઃ વહ્નિતર્પણં સંપદ્યતે । કિં કુર્વત ઇત્યાહ બહિરન્તર ઇત્યાદિ । બહિઃ નીલાદૌ પ્રમેયે યત્સ્વપરપ્રમાતૃકલ્પનમન્તર્ગ્રાહ્યે સુખાદૌ ચ યત્સંકલ્પનમિત્યેવંરૂપો યઃ ભેદઃ બાહ્યાબાહ્યયોઃ પ્રમાતૃપ્રમેયયોર્નિશ્ચયસંકલ્પનાભિમાનવૃત્તિસ્વભાવં નાનાત્વમેતદેવ મહાબીજમ્ પ્રમાતૃપ્રમેયયોસ્તતઃ સમુત્પત્તેસ્તસ્ય કલ્પનારૂપસ્ય ભેદબીજભૂતસ્ય નિચયઃ ભેદસ્યાનન્ત્યાદ્રાશિસ્તમ્ અર્પયતઃ પરમાદ્વયદૃષ્ટ્યાવિકલ્પકસંવિદ્રૂપાનુપ્રવેશેન સ્વાત્મવહ્નૌ જુહ્વત ઇતિ । અયમાશયઃ પરબ્રહ્માત્મકસ્ય યોગિનો દેહાદિપ્રમાતૃતાભિમાનાભાવાદ્યઃ સ્વરસસિદ્ધઃ સ્વપરપ્રમાતૃપ્રમેયકલનપરિક્ષયઃ સ એવાકૃત્રિમો હોમઃ । યથાહ ભટ્ટશ્રીવીરવામનઃ
યત્રેન્ધનં દ્વૈતવનં મૃત્યુરેવ મહાપશુઃ ।
અલૌકિકેન યજ્ઞેન તેન નિત્યં યજામહે ॥
ઇતિ

એવંરૂપસ્ય યાજકસ્ય ધ્યાનમાહ
ધ્યાનમનસ્તમિતં પુનરેષ હિ ભગવાન્વિચિત્રરૂપાણિ ।
સૃજતિ તદેવ ધ્યાનં સંકલ્પાલિખિતસત્યરૂપત્વમ્

નિયતાકારચિન્તિતસ્યાકારસ્યાન્યત્ર મનોવૃત્તેર્ગમનાત્ક્ષયો ઽસ્તીદમ્ પુનરનસ્તમિતં ધ્યાનમ્ યસ્માત્ એષ ભગવાન્ અપ્યનન્તઃ સ્વાત્મરૂપો મહેશ્વરઃ ક્રિયાશક્તિસ્વભાવવિકલ્પસ્વાતન્ત્ર્યેણ યાનિ વિચિત્રાણિ રૂપાણિ સૃજતિ અનવરતં નાનાપદાર્થાન્વિકલ્પરૂપાનાકારાન્બુદ્ધિદર્પણે સમુલ્લિખતિ તદેવ અસ્તોદયવર્જિતમેતસ્ય ધ્યાનમ્ ચિન્તનં નાતો ઽન્યત્કિઞ્ચિત્ । ઇતરત્ર તુ દેવતાવિશેષે નાનાવક્ત્રાઙ્ગપરિકલ્પનયા નૈયત્યં સ્યાત્ । સર્વો મનોવ્યાપારઃ પરાશક્તિસ્ફારપલ્લવભૂત ઇતિ જાનાનસ્યાનવચ્છિન્નમિદં સર્વં પરમેશ્વરીભૂતમ્ । તથા સંકલ્પેન મનસા આલિખિતમ્ સંવિદ્ભિત્તૌ ચિત્રીકૃતમ્ સત્યરૂપત્વમ્ પરમાર્થતા યસ્ય ધ્યાનસ્ય તત્ । એવં યતઃ સર્વમિદં પ્રકાશમાનં વિકલ્પોલ્લિખિતં મનોવ્યાપારરૂપમપિ પ્રકાશાનતિરિક્તં સત્યં સર્વત્ર સંવિદનુગમાદિતિ । તદુક્તં શ્રીમત્સ્વચ્છન્દશાસ્ત્રે
યત્ર યત્ર મનો યાતિ તત્ર તત્રૈવ ધારયેત્ ।
ચલિત્વા કુત્ર ગન્તાસિ સર્વં શિવમયં યતઃ ॥
ઇતિ । તથા શૈવોપનિષદિ
યત્ર યત્ર મનો યાતિ બાહ્યે વાભ્યન્તરે પ્રિયે ।
તત્ર તત્ર શિવાવસ્થા વ્યાપકત્વાત્ક્વ યાસ્યતિ ॥
ઇતિ । તસ્માત્સ્વરસોદિતમેતદ્યોગિનો ધ્યાનમિતિ

જપશ્ચાસ્ય કીદૃશઃ સ્યાદિત્યાહ
ભુવનાવલીં સમસ્તાં તત્ત્વક્રમકલ્પનામથાક્ષગણમ્ ।
અન્તર્બોધે પરિવર્તયતિ ચ યત્સો ઽસ્ય જપ ઉદિતઃ

વક્ષ્યમાણેન ક્રમેણ યો વિશ્વસ્ય પ્રતિક્ષણમભેદેન પરાહન્તાપ્રત્યવમર્શઃ સઃ અયમ્ અસ્ય જપ ઉદિતઃ અકૃત્રિમત્વેન કથિતઃ । કો ઽસાવિત્યાહ ભુવનાવલીં સમસ્તામ્ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસમૂહાન્તર્વર્તિનીં ચતુર્વિંશત્યુત્તરશતદ્વયસંખ્યાતાં પ્રાકારપઙ્ક્તિં નિઃશેષાં તથા તત્ત્વક્રમકલ્પનામ્ ઇતિ તત્ત્વક્રમસ્ય આત્મવિદ્યાશિવાખ્યસ્ય પરિકલ્પનામ્ પરિચ્છેદમ્ અથાક્ષગણમ્ ઇત્યન્તર્બહિષ્કરણરૂપમિન્દ્રિયસમૂહં ચેતિ અન્તર્બોધે મધ્યમપ્રાણશક્ત્યક્ષસૂત્રભૂતાયાં સ્વસંવિત્તૌ નાદબિન્દુપ્રવાહક્રમેણ યત્પરિવર્તયતિ અરઘટ્ટઘટીયન્ત્રવત્પ્રતિપ્રાણવિક્ષેપસૃષ્ટિસ્થિતિસંહારક્રમેણ સર્વમેતત્સ્વસંવિત્તૌ પરિભ્રમયતિ પ્રતિક્ષણં નાદાત્મના પરામૃશતીતિ યાવત્ । સ એવ પૂર્ણાહન્તાવિશ્રાન્તિલક્ષણો ઽકૃત્રિમો ઽસ્ય જપઃ । અયમાશયો જપઃ કિલ વાચ્યરૂપાયા દેવતાયા વાચકસ્ય મન્ત્રસ્યોચ્ચારઃ સ ચાક્ષમાલયા પ્રાણશક્તિવ્યાપ્તિકયાક્ષપરિવર્તનક્રમેણ સંખ્યેયઃ । પરમાદ્વયયોગિનસ્તુ સ્વા પ્રાણશક્તિસ્તન્તુભૂતા મધ્યમપ્રાણે પ્રવાહક્રમેણ નદન્તી સ્વરસોદિતા સર્વાક્ષક્રોડીકારેણ સહજૈવાક્ષમાલોચ્યતે યતઃ સર્વમિદં વાચ્યં ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાત્મકં વિશ્વં પ્રાણશક્તાવેવ પ્રતિષ્ઠિતં સત્પ્રતિપ્રાણવિક્ષેપમુદયવ્યયક્રમેણ પરાસ્વભાવા ભગવતી પ્રાણસ્વરૂપમાશ્રિત્ય વિમૃશન્તી પ્રતિપ્રાણસ્પન્દમવધાનવતો યોગિનો જપમકૃત્રિમં સાધયતિ । અત્ર જપસંખ્યા
એકવિંશત્સહસ્રાણિ ષટ્શતાનિ દિવાનિશમ્ ।
જપો દેવ્યાઃ સમુદ્દિષ્ટઃ સુલભો દુર્લભો જડૈઃ ॥
ઇતિ શૈવોપનિષદિ । શિવસૂત્રેષુ
કથા જપઃ ।
ઇતિ । એવમેષ વન્દ્યચરણાનામવધાનવતામેવ ગોચર ઇતિ

ઇદં વ્રતમસ્યેત્યાહ
સર્વં સમયા દૃષ્ટ્યા યત્પશ્યતિ યચ્ચ સંવિદં મનુતે ।
વિશ્વશ્મશાનનિરતાં વિગ્રહખટ્વાઙ્ગકલ્પનાકલિતામ્

વિશ્વરસાસવપૂર્ણં નિજકરગં વેદ્યખણ્ડકકપાલમ્ ।
રસયતિ ચ યત્તદેતદ્વ્રતમસ્ય સુદુર્લભં ચ સુલભં ચ

એવમ્ યત્ વક્ષ્યમાણમ્ એતદેવાસ્ય જ્ઞાનિનઃ વ્રતમ્ સ્વાત્મદેવતાસમારાધનાય નિયમઃ । કીદૃશં તદાહ સુદુર્લભં ચ સુલભં ચ ઇતિ । સુષ્ઠુ કૃત્વા દુઃખેનાખ્યાતિપરિક્ષયાદન્યોપાયપરિહારરુપેણ પરમેશ્વરાનુગ્રહેણ લભ્યત ઇત્યતઃ સુદુર્લભમ્ તથા સુખેન બાહ્યાસ્થિભસ્માદ્યાભરણાહારનિયમાદિસ્વીકારકદર્થનાં ચ વિના લભ્યત ઇત્યતઃ સુલભં ચ । કિં તદ્વ્રતમિત્યાહ સર્વમ્ ઇત્યાદિ । યત્સર્વમિદં પ્રાતીતિકં ભેદાવભાસરૂપં યુક્ત્યાગમાનુભવપરિશીલનેનાભેદદૃશા સર્વમિદમેકઃ સ્ફુરામીતિ સમીક્ષતે । યથા શ્રીભગવદ્ગીતાસુ
સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
ઈક્ષતે યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ ॥
ઇત્યાદિ । એવમભેદબુદ્ધિદાર્ઢ્યમેવ વ્રતમ્ । અન્યચ્ચ યદ્વિશ્વશ્મશાનનિરતાં સંવિદં મનુતે તદપિ વ્રતમ્ । યથા વિશ્વમ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકસ્વભાવં ઘટદેહાદિજડલક્ષણપદાર્થશવશતસમાક્રાન્તમિતિ કૃત્વા તદેવ શ્મશાનમ્ પિતૃવનં યતઃ સંવિદેકા ભગવત્યજડાતો ઽન્યત્તદુલ્લાસિતં સર્વમિદં શવસ્થાનીયં જડમતો વિશ્વસ્ય શ્મશાનેન સાદૃશ્યમ્ । તસ્મિન્ વિશ્વશ્મશાને નિઃશેષેણ રતાં સંવિદમ્ સમુત્પત્તિનિધનતયા મહાભીષણે મધ્યવર્તિનીમ્ મનુતે અવબુધ્યતે । વ્રતી કિલ શ્મશાને વસત્યયં પુનરલૌકિકો વ્રતી સર્વત્રાહમેવૈકચિત્તતત્ત્વપરમાર્થ ઇતિ મત્વા જડૈઃ પશુપ્રમાતૃભિર્ઘટાદિભિઃ પ્રમેયૈશ્ચ પરેતસ્થાનીયૈઃ સહોન્મત્તવત્ક્રીડાં કુર્વાણઃ સંસારભુવમિમાં સર્વપ્રમાતૃપ્રમેયનિધનતયા ભીષણં શ્મશાનસ્વભાવામધ્યાસ્તે । અન્યચ્ચ યત્ વિગ્રહખટ્વાઙ્ગકલ્પનાકલિતાં સંવિદં મનુતે ઇતિ । વિગ્રહઃ શરીરં સ એવ ખટ્વાઙ્ગકલ્પના કઙ્કાલવિધિર્યોગિનઃ કિલ સ્વશરીરપ્રમાતૃતાભિમાનદુર્ગ્રહસંક્ષયાચ્છરીરાતીતં સ્વાત્માનં મન્યમાનસ્ય સંસ્કારશેષીભૂતો વિગ્રહઃ શવપ્રાયમેવેત્યવધારયતઃ સ્વશરીરમેવ કઙ્કાલમુદ્રાકલ્પના તયા કલિતામ્ ભોગ્યાધારત્વેન મુદ્રિતામ્ । વીરવ્રતિનો હિ શ્મશાનસ્થસ્ય ખટ્વાઙ્ગમુદ્રયા ભાવ્યમતો ઽસ્ય સ્વસંવિદ્વપુષઃ સ્વશરીરમપિ વેદ્યતયા ભિન્નમવધારયતઃ સૈવ ખટ્વાઙ્ગમુદ્રેત્યેતદપ્યસ્ય વ્રતમ્ । તથા વેદ્યખણ્ડકકપાલં રસયતિ ચર્વયતિ યચ્ચ શબ્દાદિવિષયપઞ્ચકલક્ષણં સર્વભોગ્યરૂપમિદમ્ વેદ્યમ્ જ્ઞેયત્વકાર્યત્વાભ્યાં પરિચ્છિન્નમિતિ ખણ્ડકમ્ કર્પરપ્રાયં તદેવ કપાલમ્ શિરો ઽસ્થિશકલમ્ યદ્રસયતિ સારાહરણક્રમેણ પૂર્ણાહન્તાવિશ્રાન્ત્યા ચમત્કુરુત ઇત્યેતદપિ વ્રતમ્ । વ્રતિના કિલ કપાલસ્થં વીરપાનં રસ્યત ઇત્યાહ વિશ્વરસ ઇતિ । વિશ્વસ્મિન્ વેદ્યશબ્દાદિવિષયપઞ્ચકરૂપે કપાલખણ્ડે યો ઽસૌ સારભાગશ્ચર્વણામૃતમયોંઽશઃ સ એવ પરમાનન્દદાયિત્વાત્ રસાસવઃ ઉત્તમં પાનં
તેન પૂર્ણમ્ નિર્ભરમ્ । એતદુક્તં સ્યાદ્વિશ્વસ્ય યઃ શલ્કસ્થાનીયઃ કઠિનોંઽશઃ પાત્રકલ્પઃ સ એવ કપાલં તદ્ગતઃ સારભાગશ્ચમત્કારક્ષમ આહ્લાદદાયિત્વાત્પાનમિતિ । કપાલં તુ વ્રતિનઃ કરગતં ભવતીત્યાહ નિજકરગમ્ ઇતિ । નિજાઃ સ્વાત્મીયા યે કરાઃ ચક્ષુરાદિકરણદેવીસ્વભાવાશ્ચિન્મરીચયસ્તેષુ ભોગ્યતયા તદ્વેદ્યખણ્ડકં વિષયત્વં ગચ્છતીતિ નિજકરગં યથા પાણિસ્થેન કપાલેન પાનં પીયતે તથૈવ વેદ્યખણ્ડકકપાલેન વિશ્વરસાસવશ્ચક્ષુરાદિસંવિત્કરૈર્યોગિના સમાહૃત્યાસ્વાદ્યતે । અયમાશયો યોગી સર્વદૈવ યથોપનતં વિષયપઞ્ચકં કરણદેવીભિરાહૃત્ય યુક્ત્યા સ્વચૈતન્યભૈરવવિશ્રાન્તિમવ્યુચ્છિન્નાં ભજમાનશ્ચરમક્ષણપર્યન્તં યથોપદિષ્ટમદ્વયદૃશા નિર્વાહયતીત્યેતદેવાસ્ય પરિશીલિતસદ્ગુરુચરણપઙ્કજસ્ય વ્રતમતો ઽન્યચ્છરીરશોષણમાત્રમિતિ

પ્રાક્પ્રતિપાદિતં સંકલયન્નસ્યોપદેશસ્યોત્કૃષ્ટત્વમાહ
ઇતિ જન્મનાશહીનં પરમાર્થમહેશ્વરાખ્યમુપલભ્ય ।
ઉપલબ્ધૃતાપ્રકાશાત્કૃતકૃત્યસ્તિષ્ઠતિ યથેષ્ટમ્

ઇતિ સમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ યત્પ્રતિપાદિતં રહસ્યમ્ પરમાર્થમહેશ્વરાખ્યમ્ તાત્ત્વિકં મહેશ્વરમ્ ઉપલભ્ય સ્વાત્મનિ દૃઢપ્રતિપત્ત્યા સમ્યગનુભૂય । કીદૃગાહ જન્મનાશહીનમ્ ઇતિ યેનાધિગતેનોત્પત્તિમરણે ન સ્યાતામિતિ યાવત્ । કૃતકૃત્યસ્તિષ્ઠતિ યથેષ્ટમ્ ઇતિ યોગ્યેતત્પ્રાપ્ય કર્તવ્યતાન્તરસ્યાભાવાન્નિષ્પન્નપરપુરુષાર્થઃ યથેષ્ટમ્ સ્વેચ્છાતિક્રમં વિના સ્વાતન્ત્ર્યેણ ચક્રભ્રમવદ્ધૃતશરીરઃ તિષ્ઠતિ કાલમતિવાહયન્નાસ્તે । કથમાહ ઉપલબ્ધૃતાપ્રકાશાત્ ઇતિ । એતદ્રહસ્યપરિશીલનેન સર્વાસુ દશાસ્વનુભવિતૃતયા પ્રકાશઃ પરિસ્ફુરણં તસ્માદિતિ શરીરસ્થો ઽપિ પૂર્ણાનન્દમય ઇતિ યાવત્

ઇત્થં સ્વાત્માનં યઃ કશ્ચિજ્જીવતાં મધ્યાજ્જાનાનઃ સ સર્વસ્તદ્રૂપઃ સ્યાદિત્યધિકારિનિયમાભાવમાહ
વ્યાપિનમભિહિતમિત્થં સર્વાત્માનં વિધૂતનાનાત્વમ્ ।
નિરુપમપરમાનન્દં યો વેત્તિ સ તન્મયો ભવતિ

ઇત્થમ્ ઇત્યુક્તેન પ્રકારેણ વ્યાપિનમ્ અનવચ્છિન્નચિદાનન્દૈકઘનં શિવમ્ અભિહિતમ્ યુક્ત્યાગમાનુભવપરિશીલનક્રમેણાવેદિતમ્ યો વેત્તિ યઃ કશ્ચિદેવ પ્રાણિપ્રાયો જાનાતિ સઃ સર્વસ્ત્યક્તસંકોચઃ તન્મયઃ શિવ એવ સ્યાદિતિ । અત્ર સ્વાત્મજ્ઞાને નાધિકારિનિયમો યતો યે કેચન જન્મમરણાદિદોષાઘ્રાતાસ્તિર્યઞ્ચો ઽપિ વા તે સર્વે સ્વાત્મમહેશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્તન્મયા ભવન્તીતિ યચ્છબ્દસ્ય પરામર્શઃ । કીદૃશં ચ સર્વાત્માનમ્ ઇતિ । સર્વેષાં પ્રમાતૃપ્રમેયાણામાત્મા સર્વાણિ વા પ્રમાતૃપ્રમેયાણિ યસ્યાત્મા તં સર્વોત્તીર્ણં સર્વમયમિતિ યાવત્ । અત એવ વિધૂતમ્ ન્યક્કૃતં સર્વદા સર્વત્ર ચિદ્રૂપતયા સ્ફુરણાત્ નાનાત્વમ્ ભેદાનન્ત્યં યેન તમેવમાકાઙ્ક્ષાવિરહાત્ નિરુપમઃ વિશેષણરહિતઃ પ્રકૃષ્ટઃ આનન્દઃ યસ્ય તમેવંવિધમિતિ સ્વાત્માનં જાનાનઃ સર્વઃ શિવરૂપી સ્યાદિતિ

એવમધિગતસ્વાત્મમહેશ્વરઃ સ્વશરીરાધિકારપરિક્ષયે કુત્ર શરીરં પરિત્યજેત્કિં વા યાતીત્યાદિસંશયં પરિહરતિ
તીર્થે શ્વપચગૃહે વા નષ્ટસ્મૃતિરપિ પરિત્યજન્દેહમ્ ।
જ્ઞાનસમકાલમુક્તઃ કૈવલ્યં યાતિ હતશોકઃ

એવં પરિશીલિતસ્વસ્વરૂપો જ્ઞાની સર્વમિદં સ્વાત્મપ્રકાશસ્વાતન્ત્ર્યમિતિ પરમાદ્વયદૃશા ગાઢં સમાશ્વસ્તહૃદયઃ તીર્થે પ્રયાગપુષ્કરકુરુક્ષેત્રાદૌ મહાપુણ્યે સ્થાને ઽથ વા શ્વપચસદને ઽન્ત્યજનગૃહોપલક્ષિતે ઽતિપાપીયસિ શરીરં મુઞ્ચન્નિત્યુભયથા સ્વીકારપરિત્યાગકદર્થનાવિરહિતો ઽપ્યાત્મજ્ઞાનાદેવ કૈવલ્યં યાતિ કલેવરપરિક્ષયાત્પ્રધાનાદિકાર્યકારણવર્ગેભ્યો ઽન્યાં ચિદાનન્દૈકઘનાં તુર્યાતીતરૂપાં કેવલતાં યાતીતિ યાવત્ । યતો ઽસ્ય સર્વમિદં વિશ્વં સ્વાત્મના પૂર્ણં સમદૃશા પરમેશ્વરાધિષ્ઠિતં પશ્યતો ન ક્ષેત્રાક્ષેત્રપ્રવિભાગો ઽત એવ હતઃ પરાકૃતો વિકલ્પશઙ્કાસમુત્થઃ શોકઃ યેન સ એવમ્ । યથોક્તમ્
હિમવતિ ગઙ્ગાદ્વારે વારાણસ્યાં કુરૌ પ્રયાગે વા ।
વેશ્મનિ ચણ્ડાલાદેઃ શિવતત્ત્વવિદાં સમં મરણમ્ ॥
ઇતિ શ્રીનિર્વાણયોગોત્તરે । નાપ્યસ્ય દેહપાતાવસરે સ્મૃત્યુપયોગ ઇત્યાહ નષ્ટસ્મૃતિરપિ ઇતિ । આસ્તાં સંસ્મૃતિરિત્યપિશબ્દાર્થઃ । યદિ વા સ જ્ઞાની શરીરત્યાગકાલે તદુત્થવાતપિત્તશ્લેષ્માભિભવાત્ નષ્ટસ્મૃતિઃ કાષ્ઠપાષાણતુલ્યત્વાદ્વિગતસ્વાત્મસંબોધઃ કલેવરમવશો ભુત્વા ત્યજતિ તથાપિ પ્રાગધિગતસ્વાત્મજ્ઞાનઃ કૈવલ્યમવશ્યં યાતિ તતો ન સ્વાત્મજ્ઞાનાધિગમે પ્રમયસમયે સ્મરણાસ્મરણે વિશેષો ઽસ્તિ । નનુ તીર્થાતીર્થપ્રવિભાગો ઽસ્ય સ્વાત્મજ્ઞાનવિદો મા ભૂદ્યત્પુનરન્તકાલે સ નષ્ટસ્મૃતિરપીતિ યદેવ સ્વાત્મજ્ઞાનમુપાયતયા ગૃહીતં તસ્ય દેહપાતાવસરે તુ વિસ્મરણં ચેત્તર્હિ કથં સ મુક્તઃ સ્યાત્ । યદુક્તમ્
અન્તકાલે ઽપિ મામેવ સ્મરન્મુક્ત્વા કલેવરમ્ ।
યઃ પ્રયાતિ સ મદ્ભાવં યાતિ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ॥
ઇતિ શ્રીગીતાસુ । એવમપ્યત્ર સ્મરણસ્યૈવ ઉપયોગો યદપિ પરમેશ્વરસ્મરણાભાવે ઽપ્યન્તકાલે તદ્ભાવાપત્તિઃ સ્યાત્તર્હિ સર્વઃ પશુજનઃ પ્રમયસમયે મૂઢો ઽપિ વિશેષાભાવાત્પરમેશ્વરસમાપત્તિં યાયાદ્વાક્યાનિ ચૈવમાદીન્યપ્રમાણાનિ સ્યુર્ન ચૈવમિત્યત્રોત્તરમાહ જ્ઞાનસમકાલમુક્તઃ ઇતિ । સત્યં નાસ્ય સ્મરણેનોપયોગઃ કિન્તુ સદ્ગુરુણા યદૈવ તસ્ય કર્ણમૂલે સ્વાત્મમહેશ્વરજ્ઞાનોપદેશઃ કૃતસ્તસ્મિન્નેવ કાલે ઽહમેવ સર્વમિદમિત્યધિરૂઢસ્વાત્મજ્ઞાનપરમાર્થો વિગલિતમાયાદિકઞ્ચુકભાવો નાન્યત્કિઞ્ચિદપેક્ષતે કેવલં સંસ્કારશેષતયા ચક્રભ્રમવચ્છરીરં વહમાન ઇતિ ન પુનસ્તસ્યોત્તરકાલે સ્મરણાસ્મરણકદર્થના યસ્માદજ્ઞાનજનિતાણવમાયીયકઞ્ચુકસંબન્ધે સતિ દેહકઞ્ચુકં પ્રભવતિ સ્વાત્મજ્ઞાનોપદેશેનાજ્ઞાનજનિતકઞ્ચુકક્ષયાત્કથં દેહકઞ્ચુકં વિનષ્ટપ્રાયં પર્યન્તે જ્ઞાનિનો યન્ત્રણાં કર્તુમલમિતિ સ્વાત્મજ્ઞાનકથનાવસર એવ સ જીવન્નેવ મુક્તઃ સ્યાત્ । યથોક્તં કુલરત્નમાલિકાયાં સાહસ્ત્રિકાયામ્
યદા ગુરુવરઃ સમ્યક્કથયેત્તદસંશયમ્ ।
મુક્તસ્તત્રૈવ કાલે ઽસૌ યન્ત્રવત્કેવલં વસેત્ ॥
ઇતિ । શ્રીમન્નિશાટને ઽપિ
ગોદોહમિષુપાતં વા નયનોન્મીલનાત્મકમ્ ।
સકૃદ્યુક્તઃ પરે તત્ત્વે સ મુક્તો મોચયેત્પરાન્ ॥
યસ્માત્પૂર્વં પરે ન્યસ્તો યેનાત્મા બ્રહ્મણિ ક્ષણમ્ ।
સ્મરણં તુ કથં તસ્ય પ્રાણાન્તે સમુપસ્થિતે ॥
ઇતિ । અથ વાત્મવિદઃ પર્યન્તક્ષણઃ સ્વાનુભવૈકસાક્ષી કેનાનુભૂયતે યદ્વશાત્તસ્ય સ્મરણમસ્મરણં વા પરિકલ્પ્યતે યાવતા તત્રાર્વાગ્દૃશાં નાસ્તિ ગોચર ઇતિ સર્વજ્ઞાસ્ત્રત્ર પ્રષ્ટવ્યા ન પુનઃ શરીરચેષ્ટામાત્રાન્મરણાવસરે ઽધિગતપરમાર્થસ્યાપિ દેહત્યાગક્ષણઃ શુભાશુભત્વેનાનુમાતું શક્યઃ । તસ્માદવશ્યમેવ સદા તદ્ભાવભાવિતં સ્વાત્મજ્ઞાનવિદં સ્વાત્મસ્થ એવ પરમેશ્વરો મરણાવસરે સ્વં સ્વરૂપં કાષ્ઠપાષાણતુલ્યમપિ સ્મારયતિ । યદુક્તમ્
સ્વસ્થચેષ્ટાશ્ચ યે મર્ત્યાઃ સ્મરન્તિ મમ નારદ ।
કાષ્ઠપાષાણતુલ્યાંસ્તાનન્તકાલે સ્મરામ્યહમ્ ॥
તથા
સ્થિરે ચેતસિ સુસ્વસ્થે શરીરે સતિ યો નરઃ ।
ધાતુસામ્યે સ્થિરે સ્મર્તા વિશ્વરૂપં ચ મામકમ્ ॥
તતસ્તુ મ્રિયમાણં તં કાષ્ઠપાષાણસંનિભમ્ ।
અહં સ્મરામિ મદ્ભક્તં નયામિ પરમાં ગતિમ્ ॥
ઇતિ ભગવતા લક્ષ્મીસંહિતાયામુક્તમ્ । એવમત્ર સદાતદ્ભાવભાવિતત્વમેવ હેતુરન્યથા પૂર્વાનુભવસંસ્કારદાર્ઢ્યં વિના કથમન્તે સ્મૃતિરપિ સ્યાદિતિ ન કેનચિદપિ જ્ઞાનિનો મરણાવસરે સમુપયોગ ઇતિ

યદિ પુનસ્તીર્થાદ્યાશ્રયણમુક્તપ્રકારેણ ન કુત્રચિદપ્યઙ્ગભાવં યાતિ તર્હિ કિમિતિ વિદ્વદ્ભિસ્તત્સમાશ્રીયત ઇતિ વિષયવિભાગમાહ
પુણ્યાય તીર્થસેવા નિરયાય શ્વપચસદનનિધનગતિઃ ।
પુણ્યાપુણ્યકલઙ્કસ્પર્શાભાવે તુ કિં તેન

યેષાં વિદુષામપિ દેહાદિપ્રમાતૃતાગ્રહઃ સામ્પ્રતં ન વિગલિતઃ સ્વાત્મજ્ઞાનચર્ચાયાં ચ ન તથા સમાશ્વાસસ્તેષામિષ્ટાપૂર્તાદિધર્મસંગ્રહં કુર્વતામધર્મસંગ્રહં વા પ્રયાગાદિતીર્થસેવા મરણાવસરે ક્ષેત્રપરિગ્રહઃ પુણ્યાય ઉત્તમલોકપ્રાપ્તયે નિશ્ચિતં સ્યાદેવ । તથૈવ શ્વપચસદનનિધનગતિઃ ઇતિ । શ્વપાકાદિગૃહોપલક્ષિતે પાપીયસિ સ્થાને નિધનગતિઃ પ્રમયપ્રાપ્તિઃ નિરયાય અવીચ્યાદિનરકપાતાયૈતેષાં કિમિતિ ન ભવેદ્દેહપ્રમાતૃતાગ્રહસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ । મરણસ્થાનાનુગુણં ભોગમપિ ભુક્ત્વા શુભાશુભેષુ દેહેષુ જાયન્તે પુનર્મ્રિયન્તે ચેત્યનવરતજન્મમરણપ્રબન્ધા દેહાદ્યાત્મમાનિન એવંપ્રાયાઃ સ્યુઃ । યસ્ય પુનઃ સ્વાત્મજ્ઞાનપ્રત્યવમર્શદાર્ઢ્યાદ્દેહાદિપ્રમાતૃતાભિમાનો નિઃશેષેણ વિગલિતસ્તસ્ય ચિન્નભઃસ્વભાવસ્ય ધર્માધર્મસ્વભાવવાસનાસ્પર્શપ્રક્ષયે વૃત્તે સતિ કિં તેન । એવં સ યતઃ શુભાશુભકર્મભાજાં તીર્થાદિપરિગ્રહસ્તતસ્તેન તીર્થસેવાદિના વિમલસ્ય જ્ઞાનિનો નાસ્ત્યુપયોગઃ । યદુક્તં માનવે ધર્મશાસ્ત્રે
યમો વૈવસ્વતો રાજા યસ્તવૈષ હૃદિ સ્થિતઃ ।
તેન ચેદવિવાદસ્ત્વં મા ગઙ્ગાં મા ગયાં ગમઃ ॥
ઇતિ । અત્ર દેહાત્મમાનિતૈવ હૃદયવર્તિની યમઃ સા યૈઃ પૂર્ણસ્વાત્મમહેશ્વરસ્વભાવમુપલભ્ય સંભક્ષિતા તેષાં કથમેષ તીર્થાદિસેવાપ્રયાસ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ

નનુ પ્રાક્પ્રતિપાદિતં યથા જ્ઞાનદગ્ધાણવમાયીયકાર્મમલસ્વરૂપ આત્મા પિણ્ડપાતાત્સ્વસ્વરૂપસ્થ એવ ન પુનર્ભવપ્રરોહં વિધત્તે દગ્ધબીજમિવાઙ્કુરમિતિ । સ્વાત્મજ્ઞાનાવિર્ભાવસમકાલં દેહકઞ્ચુકભઙ્ગશ્ચેત્તર્હ્યુત્તરત્ર મા વિધત્તાં યત્પુનર્વિદ્યમાને દેહાદિકઞ્ચુકબન્ધે કથઙ્કારં સ તદ્ગતધર્માચ્છુરિતો ન સ્યાત્તદાચ્છુરિતઃ સન્મૃતઃ કથં ન સંસારીતિ ચોદ્યમપવદતિ
તુષકમ્બુકસુપૃથક્કૃતતણ્ડુલકણતુષદલાન્તરક્ષેપઃ ।
તણ્ડુલકણસ્ય કુરુતે ન પુનસ્તદ્રૂપતાદાત્મ્યમ્

તદ્વત્કઞ્ચુકપટલીપૃથક્કૃતા સંવિદત્ર સંસ્કારાત્ ।
તિષ્ઠન્ત્યપિ મુક્તાત્મા તત્સ્પર્શવિવર્જિતા ભવતિ

તુષકમ્બુકાભ્યામ્ સુષ્ઠુ પૃથક્કૃતઃ વિશ્લિષ્ટો યઃ તણ્ડુલકણઃ તસ્ય યઃ તુષદલાન્તરક્ષેપઃ પ્રાગિવ પુનસ્તત્રૈવ વિન્યાસઃ સ યથા તુષદલાન્તરપ્રક્ષેપઃ તણ્ડુલકણસ્ય તદ્રૂપતયાઙ્કુરજનનક્ષમત્વેન સ્થિતો ઽપિ તાદાત્મ્યમ્ ગાઢાવષ્ટમ્ભમ્ ન કુરુતે અયઃશલાકાવદ્ભિન્નાવેવ તુષતણ્ડુલૌ તિષ્ઠતો ન પુનરેકકાર્યજનનવ્યગ્રૌ ભવતઃ તદ્વત્ તથૈવ જ્ઞાનિન ઇયમ્ સંવિત્ ચેતના કઞ્ચુકપટલ્યાઃ આણવમલાદિકઞ્ચુકસમૂહાત્ પૃથક્કૃતા અહમેવ સ્વાત્મમહેશ્વરસ્વભાવો વિશ્વાત્મના સર્વદા સર્વત્ર સ્ફુરામીતિ સ્વાત્મજ્ઞાનપરિશીલનદાર્ઢ્યાત્સમુદ્ધૃતા અત્ર ઇત્યસ્યાં કઞ્ચુકપટલ્યાં કઞ્ચિત્કાલં શેષવર્તનયા દેહભાવેન તિષ્ઠન્ત્યપિ સ્થિતા સતી વિમુક્તાત્મા પ્રધ્વસ્તબન્ધા તત્સ્પર્શવિવર્જિતા ભવતિ તસ્યા દેહાદિકઞ્ચુકપટલ્યાઃ સ્પર્શઃ પુણ્યાપુણ્યરૂપકાર્મમલોપજનિતો ય ઉપરાગઃ સંસારાઙ્કુરજનનક્ષમસ્તેન વિવર્જિતા પરિહૃતા સંપદ્યતે યથા તુષદલાન્તરે ક્ષિપ્તસ્તણ્ડુલો ઽઙ્કુરપ્રરોહસ્પર્શરહિતો ભવતીતિ । ઇદમુક્તં સ્યાદજ્ઞાનકારણકસ્તાવત્સંસારસ્તત્ર સમુદિતસ્વાત્મજ્ઞાનદલિતકઞ્ચુકસ્ય યોગિનઃ સંવિન્ન પુનઃ સંસારહેતુરજ્ઞાનજનિતસામગ્રીવૈકલ્યાન્નાપિ તસ્ય શેષવર્તનયા સંસ્કારવશેન તિષ્ઠન્નયં દેહકઞ્ચુકબન્ધો જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધાજ્ઞાનમૂલઃ સ્વગતધર્માવિર્ભાવેન સંસારપ્રરોહં દાતુમલમિતિ જ્ઞાની જીવન્નેવ તુરીયરૂપો દેહાભાવાત્તુર્યાતીતરૂપ ઇત્યુભયથા પુનર્ન કાચિત્સંસારશઙ્કેતિ

નનુ શેષવર્તનયા યાવચ્છરીરાવસ્થિતં યોગિસંવેદનમધિગતસ્વસ્વરૂપમપિ દેહોપાધિકૃતમાલિન્યસ્યાપિ તાવદંશેન વિદ્યમાનત્વાદશુદ્ધમેવેતિ દૃષ્ટાન્તેન પરિહરતિ
કુશલતમશિલ્પિકલ્પિતવિમલીભાવઃ સમુદ્ગકોપાધેઃ ।
મલિનો ઽપિ મણિરુપાધેર્વિચ્છેદે સ્વચ્છપરમાર્થઃ

એવં સદ્ગુરુશાસનવિમલસ્થિતિ વેદનં તનૂપાધેઃ ।
મુક્તમપ્યુપાધ્યન્તરશૂન્યમિવાભાતિ શિવરૂપમ્

યથા મણિઃ અતિપ્રવીણવૈકટિકસમુદ્દ્યોતિતનૈર્મલ્યઃ સન્સમુદ્ગકવિશ્લિષ્ટત્વાત્ મલિનો ઽપિ ધૂસરપ્રાયો ભવતિ સ એવ પુનઃ સમુદ્ગકોપાધિવિચ્છેદે આવરણવિશેષાભાવે સ્વચ્છપરમાર્થઃ યથાવન્નિર્મલસ્વરૂપઃ સંપદ્યતે । એવમ્ અનેનૈવ પ્રકારેણેદમ્ વેદનં સદ્ગુરુશાસનવિમલસ્થિતિ પરિપૂર્ણસ્વાત્મજ્ઞાનવિદ્યો દૈશિકપ્રવરસ્તસ્ય યત્ શાસનમ્ સ્વાત્મજ્ઞાનરહસ્યમુખામ્નાયસ્તસ્ય પરિશીલનેન વિગતા કાલિકારૂપસ્યાણવમલસ્ય માયીયકાર્મમલભિત્તિભૂતસ્ય સ્થિતિર્યસ્ય તદેવંવિધં મૌલિકમલપ્રક્ષયાન્નભોરૂપમપિ વેદનમ્ તનૂપાધેઃ તનુઃ શરીરં તલ્લક્ષણા ઉપાધિઃ વિશેષણં તતઃ મુક્તમ્ પૃથક્કૃતં વિશેષણાન્તરાભાવાત્તત્ શિવરૂપમાભાત્યેવ દેહભઙ્ગાત્પરમશિવત્વેન ભાસત ઇતિ યાવત્ । યથા સમુદ્ગકોપાધિવિરહાન્મણિઃ સ્વસ્વરૂપો ભાતિ તથૈવ સ્વસ્વરૂપાવબોધાદ્વિમલમપ્યશુદ્ધાભિમતશરીરોપાધિક્ષયાદ્વિશુદ્ધમેવ સંવેદનં ભાસતે । નનુ મણિર્યથા સમુદ્ગકોપાધેર્વિમુક્તો ઽપિ પુનરન્યતમોપાધિપરિગ્રહાત્સમલઃ સંપદ્યતે તથૈવ તનૂપાધેર્મુક્તમપિ સંવેદનં મણિવદુપાધ્યન્તરં ચેદ્ગૃહ્ણાતિ તર્હિ પુનરપિ સોપાધિત્વાદશુદ્ધમેવેતિ પરિહરતિ ઉપાધ્યન્તરશૂન્યમપિ ઇતિ । ન દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોઃ સર્વથા સામ્યં યતઃ પિણ્ડપાતાત્તસ્ય મહાપ્રકાશવપુષઃ પરમાદ્વયરૂપસ્ય સર્વમિદમુપાધ્યભિમતં સ્વાઙ્ગકલ્પં ભાસતે ઽતો વ્યતિરિક્તસ્યોપાધ્યન્તરસ્યાભાવાન્ન પુનસ્તદુપાધ્યન્તરેણ વિશિષ્યત ઇતિ ન મણિનોપાધિગ્રહણસ્ય સામ્યમ્ । અજ્ઞાનમૂલં કિલ શરીરોપાધિગ્રહણં તચ્ચેત્સ્વાત્મજ્ઞાનકુઠારેણ દલિતં કથઙ્કારં પુનરુપાધિસંશ્રયો ભવેત્ । યદુક્તમ્
અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ ॥
જ્ઞાનેન તુ તદજ્ઞાનં યેષાં નાશિતમાત્મનઃ ।
તેષામાદિત્યવજ્જ્ઞાનં પ્રકાશયતિ તત્પરમ્ ॥
ઇતિ શ્રીગીતાસુ । તસ્માત્સ્વસ્વરૂપજ્ઞાનાદ્યોગિનઃ સ્વસંવેદનં સદૈવ શુદ્ધમેવેતિ

સર્વોપાધ્યુત્પત્તૌ યથાવત્પરિશીલિતવ્યાપારમનઃસંસ્કારપ્રરૂઢિરેવ નિમિત્તં ન પુનર્નૂતનત્વેન કિમપ્યાયાતીત્યાવેદયતિ
શાસ્ત્રાદિપ્રામાણ્યાદવિચલિતશ્રદ્ધયાપિ તન્મયતામ્ ।
પ્રાપ્તઃ સ એવ પૂર્વં સ્વર્ગં નરકં મનુષ્યત્વમ્

આગમપ્રામાણ્યાદ્ગુરૂપદેશપારમ્પર્યકથનાદ્યુક્તિપરિશીલનાત્પ્રાગ્વાસનાપ્રરૂઢયા શ્રદ્ધયા વા સ્વાત્મજ્ઞાન ઇષ્ટાપૂર્તે પાશવે કર્મણિ વા કૃતાભ્યાસઃ પ્રમાતા તદૈવ તત્સંસ્કારપ્રરોહેણ તન્મયતામ્ તત્તદભ્યસ્તવસ્તુસ્વરૂપતામ્ પ્રાપ્તઃ સન્નુત્તરત્ર દેહપાતાદ્વાસનાનુગુણ્યેન સ્વર્ગમ્ નિરતિશયાં પ્રીતિમ્ નરકમ્ અવીચ્યાદિદુઃખમ્ મનુષ્યત્વમ્ સુખદુઃખોભયરૂપં મનુષ્યભાવં પ્રાપ્નોતિ ન પુનરનભ્યસ્તવાસનસ્યાપિ પુરુષસ્ય દેહપાતાદેવ યત્કિઞ્ચિદાપતતિ । યતઃ સર્વઃ પ્રમાતા યેનાશયેન યદભ્યસ્યતિ તદૈવ સ તદ્રૂપો ભવતિ કિન્તુ મરણસમયે સ્ફુટતયા યદભિલષિતં વસ્તુ તત્પ્રમાતુરભિવ્યક્તિં યાતીતિ નાભ્યસ્તવસ્તુનઃ કદાચિદ્વિપર્યયઃ સ્યાન્નાપ્યનભ્યસ્તવસ્તુસ્વરૂપં કિઞ્ચિદપૂર્વત્વેનાપતેદિતિ સર્વત્ર પૂર્વાભ્યાસ એવ કારણમિતિ ભાવઃ

એવં સદા તદ્ભાવભાવિતત્વં સ્વાત્મવિદો દેહત્યાગાવસરે પૂર્ણપ્રથાહેતુર્ન પુનર્લોકપરિદૃશ્યઃ પુણ્યાપુણ્યરૂપો મરણાવસરઃ કશ્ચિત્સ્વર્ગનિરયાદિકારણં પરિકલ્પનીયમિત્યાહ
અન્ત્યઃ ક્ષણસ્તુ તસ્મિન્પુણ્યાં પાપાં ચ વા સ્થિતિં પુષ્યન્ ।
મૂઢાનાં સહકારીભાવં ગચ્છતિ ગતૌ તુ ન સ હેતુઃ

યે ઽપિ તદાત્મત્વેન વિદુઃ પશુપક્ષિસરીસૃપાદયઃ સ્વગતિમ્ ।
તે ઽપિ પુરાતનસંબોધસંસ્કૃતાસ્તાં ગતિં યાન્તિ

એવંપ્રતિપાદિતે જ્ઞાનિનિ અન્ત્યઃ ક્ષણઃ ચરમો દેહવિનાશસહભાવી કાલો ધાતુદોષવશેન દુષ્ટવ્યાધ્યનુભવાદ્વા સમીપસ્થિતૈઃ પ્રમાતૃભિરનુમિતામ્ પુણ્યાં પાપમયીં વા સ્થિતિં પુષ્યન્ સેવમાનઃ સન્ મૂઢાનામ્ દેહાત્મમાનિનાં પ્રમાતૄણામેવ સહકારીભાવમ્ કારણત્વં ગચ્છતિ । ગચ્છતુ વરાકો નૈતાવતા નિર્ભગ્નદેહાત્મમાનિત્વે સદા સ્વાત્મમહેશ્વરનિભાલનચતુરે તસ્મિન્ યોગિનિ સઃ અન્ત્યઃ ક્ષણઃ ગતૌ દેહાદ્દેહાન્તરપ્રાપ્તૌ હેતુઃ કારણં ભવેત્ । કુત એતદાગતમિતિ નિદર્શયન્નાહ યે ઽપિ ઇતિ । યે ઽપિ કેનાપ્યાશયવશેન શાપાદિના વા પાપયોનયઃ પશુરૂપતામપિ પ્રાપ્તાઃ સ્વગતિમ્ આત્મસ્થિતિં મરણાવસરે આત્મત્વેન જાનીયુઃ તે મૂઢાઃ સન્તો ઽપિ પ્રાગભ્યસ્તસ્વાત્મજ્ઞાનવાસનાપ્રબોધાનુગૃહીતાઃ સ્વાત્મસ્થિતિં ચ લભન્તે । ગજેન્દ્રમોક્ષણાદૌ યથા હસ્તિના પશુસ્વભાવેનાપિ સતા પ્રાક્પરિશીલિતપરમેશ્વરભક્તિસંસ્કારપ્રબુદ્ધેન વિષ્ણું ભગવન્તં સ્તુત્વા સમ્યક્કઞ્ચુકં વિહાય સ્વસ્વરૂપમુપલબ્ધં કસ્તત્ર સ્મરણે હેતુરભૂત્ । અયં ભાવઃ શરીરાદ્યુત્થધાતુદોષવશાત્કાષ્ઠપાષાણચેષ્ટો જ્ઞાની પુણ્યં પાપમાલબિડાલાદિકં વા યત્કિઞ્ચિત્પ્રલપન્દેહં ત્યજતિ નૈતાવતા સ્વસ્થચેષ્ટતયા યદભ્યસ્તં જ્ઞાનાદિકં તસ્ય વિપ્રલોપઃ સ્યાચ્છરીરાદિગતા ધર્માઃ શરીરાદાવેવ નિપતન્તિ ન પુનઃ સદા ભાવિતં વસ્તુ સ્થગયિતું પ્રભવન્તીત્યામરણક્ષણં સર્વત્ર પ્રરૂઢિરેવ પરમાર્થઃ । યથા ગીતાસૂક્તમ્
યં યં વાપિ સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્ ।
તં તમેવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ ॥
તથા
તેષાં સતતયુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ ।
દદામિ બુદ્ધિયોગં તં યેન મામુપયાન્તિ તે ॥
ઇતિ ભાવિતાન્તઃકરણતૈવ પર્યન્તગતિદાનહેતુઃ

એવં દર્શિતદૃષ્ટ્યા યતઃ સદા તદ્ભાવભાવિતત્વમપહસ્ત્ય નૂતનત્વેન શરીરવિનાશે નાપૂર્વં કિઞ્ચિત્સમાપતેજ્જ્ઞાનિનો યતો દેહ એવ વિનાશી કેવલં સ એવ વિનશ્યતિ ન પુનર્વાસનાપ્રરોહ ઇતિ દર્શયન્નાહ
સ્વર્ગમયો નિરયમયસ્તદયં દેહાન્તરાલગઃ પુરુષઃ ।
તદ્ભઙ્ગે સ્વૌચિત્યાદ્દેહાન્તરયોગમભ્યેતિ

એવં જ્ઞાનાવસરે સ્વાત્મા સકૃદસ્ય યાદૃગવભાતઃ ।
તાદૃશ એવ તદાસૌ ન દેહપાતે ઽન્યથા ભવતિ

તત્ તસ્માચ્છરીરઘટાદિનિવિષ્ટઃ પુરુષઃ સર્વસ્ય કાર્મમલાધિવાસિત આત્મા સ્વર્ગાદ્યભિપ્રાયપૂર્વકૃતકર્મફલવાસનાવાસિતાન્તઃકરણઃ સ્વર્ગમયઃ પ્રરૂઢસ્વર્ગફલવાસનાવિશિષ્ટત્વાત્સ્વર્ગફલભોક્તેતિ યાવત્ । એવં દુષ્કૃતપૂર્વકર્મવાસનાપ્રરૂઢો નરકફલભોક્તા કેવલં દેહ ઉભયકર્મફલભોગાયતનમ્ તદ્ભઙ્ગે સ્વૌચિત્યાત્ ઇતિ તસ્મિન્દેહક્ષયે સ્વસ્ય આત્મનો યથાહિતવાસનાનુગુણ્યાદન્યેન ભોગાયતનેન શરીરાન્તરેણ સમનન્તરં સંબન્ધમુપયાત્યુત્તરકાલં યેન વિશિષ્ટકર્મવાસનાદત્તફલભોગભાગી ભવતિ । તથૈવ જ્ઞાનાવસરે ઉપદેશ્યસ્ય ગુરૂપદિષ્ટસ્વાત્મપ્રકાશનકાલે સ્વાત્મા ચૈતન્યમ્ સકૃત્ એકવારં યાદૃક્ યાદૃશઃ અવભાતઃ ઉપદેશક્રમાનુસારેણ પરિપૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણાં મિતાં વા પરામર્શદશાં ગતઃ તદૃશ એવ સદા અસૌ યેનૈવ સ્વરૂપેણ જ્ઞાનિના સ્વાત્મા સર્વકાલં પરામૃષ્ટઃ તાદ્રૂપ્યેણ વાસનાપ્રરોહાત્તસ્ય પ્રથતે ન પુનઃ દેહપાતે પ્રકાશિતો ઽપિ સ્વાત્મા જ્ઞાનિનઃ અન્યથા સમાચ્છાદિતઃ ભવતિ । ન હિ ભાતમભાતં સ્યાદપરથા ન કશ્ચિત્કિઞ્ચિદભ્યસેદિતિ સર્વવ્યવહારવિપ્રલોપો ભવેત્
ધર્મેણ ગમનમૂર્ધ્વં ગમનમધસ્તાદ્ભવત્યધર્મેણ ।
જ્ઞાનેન ચાપવર્ગો વિપર્યયાદિષ્યતે બન્ધઃ ॥
ઇત્યાદિ સર્વં ચ ત્રુટ્યેત્તસ્માન્મરણકાલે શરીરં યથાસ્તુ તથાસ્તુ કેવલં વાસનાપ્રરોહઃ સ્વાત્મગતઃ સર્વસ્ય બન્ધે મોક્ષે ચ હેતુરિતિ

યદિ પુનર્ધાતુવૈષમ્યાચ્છરીરે મરણવ્યથોપલબ્ધિઃ સ્યાન્નૈતાવતાભ્યાસપ્રરોહે કાચિત્ક્ષતિરિત્યાવેદિતામેવ સ્થિતિમુપલબ્ધું પરિઘટયતે
કરણગણસંપ્રમોષઃ સ્મૃતિનાશઃ શ્વાસકલિલતા ચ્છેદઃ ।
મર્મસુ રુજાવિશેષાઃ શરીરસંસ્કારજો ભોગઃ

સ કથં વિગ્રહયોગે સતિ ન ભવેત્તેન મોહયોગે ઽપિ ।
મરણાવસરે જ્ઞાની ન ચ્યવતે સ્વાત્મપરમાર્થાત્

કરણગણસ્ય બાહ્યાન્તર્ગતસ્ય ત્રયોદશાત્મકસ્ય સમ્યક્ પ્રમોષઃ સ્વરૂપવિપ્રલોપો યથા ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ રૂપાદિવિષયાલોચનાયાં ન પ્રગલ્ભન્તે વાગાદિકર્મેન્દ્રિયાણ્યપ્યેવં વચનાદાનાદૌ ન પ્રવર્તન્તે નાપિ બુદ્ધિર્યથાર્થમર્થમધ્યવસ્યતિ મનસો ઽનવસ્થિતિરહઙ્કારો ઽપિ મધ્યે મધ્યે સંસ્કારતયાસ્તે । તથા સ્મૃતિનાશઃ અનુભૂતવિષયસ્ય સંપ્રમોષો બન્ધુભિરર્થ્યમાનો ઽપિ મુમૂર્ષુઃ પુરો ઽવસ્થિતં વસ્તુ શતશો ઽનુભૂતમપિ ન પ્રત્યભિજાનાત્યત એવ સદા તદ્ભાવભાવિતત્વં વિના બ્રહ્મવિદ્યાદિકથનમન્તકાલે દાનમન્યત્કિઞ્ચિદ્વા તસ્યામવસ્થાયાં નભશ્ચિત્રમિવ ન ચિત્તે પ્રરોહતિ કિન્તુ તદિતિકર્તવ્યતામાત્રં કાર્યમિતિ નિયોગઃ । તથા શ્વાસઃ કણ્ઠ્યો વાયુસ્તસ્ય કલિલતા કણ્ઠદેશે ગદ્ગદિકા હિક્કા વા । અન્યચ્ચ મર્મસુ છેદઃ અસ્થિસંધિષુ ત્રોટઃ । તથા રુજાવિશેષાઃ જ્વરાતીસારપ્રભૃતય ઇતિ । એવં યઃ શરીરસ્ય ભૂતકઞ્ચુકસ્ય વાતપિત્તશ્લેષ્મધાતુવૈષમ્યાત્ શરીરસંસ્કારજો ભોગઃ દેહજો દુઃખાનુભવઃ સ કથમ્ કેન પ્રકારેણ વિગ્રહયોગે સતિ જ્ઞાનિનો ઽપિ ન ભવેત્ સ્યાદેવ । તેન હેતુના જ્ઞાની સદાધસ્પદીકૃતદેહાદ્યભિમાનઃ સમાવિષ્ટસ્વાત્મમહેશ્વરભાવશ્ચ મરણક્ષણજનિતશારીરાજ્ઞાનસંબન્ધે ઽપિ સ્વાત્મપરમાર્થાત્ પ્રરૂઢચૈતન્યપ્રત્યવમર્શસતત્ત્વાત્ ન ચ્યવતે નાન્યથાભાવં યાતિ । યતો ઽસૌ જ્ઞાની ન્યક્કૃતદેહસંબન્ધો ન તજ્જેન ભોગેન તન્મયીકર્તું પાર્યતે કેવલં લોકવચ્ચેચ્છરીરપાતસમનન્તરં ક્ષણં નોપલભત ઇત્યેતાવતા તસ્ય સ્વસ્થહૃદયસ્ય સ્વસંકલ્પિતાભિપ્રાયેણ સ્વસ્થચેષ્ટતયાભ્યસ્તભગવદ્ભક્તેર્ન કિઞ્ચિદપૂર્વં સમાપતતિ તસ્માજ્જ્ઞાની સ્વાત્મપ્રથાસમનન્તરમેવ મુક્તો ન શરીરસંસ્કારો ઽસ્ય બન્ધદાયીતિ શતશઃ પ્રાક્પ્રતિપાદિતમ્ । યસ્તુ સદા દેહાત્મમાની પુણ્યપાપમયઃ સ કથં દેહસંસ્કારોદ્ભૂતસુખદુઃખાદિભોગજનિતં તન્મયત્વં નાયાતિ । યદુક્તમ્
યદા સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધે તુ પ્રલયં યાતિ દેહભૃત્ ।
તદોત્તમવિદાં લોકાનમલાન્પ્રતિપદ્યતે ॥
ઇત્યાદિ । સત્ત્વાદયો ગુણાઃ પ્રકૃતિધર્માસ્તન્મયસ્યૈવ નિયન્ત્રણાં વિદધતે યેન પુનસ્તતો વિવિક્તતયા પરિશીલિતા ન તં પ્રત્યેતે કેચનેતિ જ્ઞાનિનો ઽન્ય એવ પન્થાઃ । યે પુનરદૃષ્ટગુરુચરણાઃ પશુપ્રમાતારસ્તે સ્વગતાન્ધર્માનન્યત્રાપાદયન્તિ । યથા યદ્યયં જ્ઞાની સ્યાત્કિમિતિ વ્યાધ્યાદ્યુપહતશરીરો ભુઙ્ક્તે પરિદધાતિ ચ યદિ વા મરણસમયે જાડ્યમાયાતઃ સ્મૃતમનેન ન કિઞ્ચિદિત્યેવં બહુપ્રકારમવિદ્યોપહતત્વાદ્વિવદમાનાશ્ચ કેન પર્યનુયુજ્યન્તામ્ । યદ્યયં જ્ઞાની સ્યાદ્દેહધર્મસંસ્કારયુક્તશ્ચ ભવેત્કિમેતાવતા ચ તસ્ય દુષ્યેત્ । જ્ઞાનિનઃ સ્વાત્મપ્રકાશસ્તત્તદવસ્થાવિચિત્રો ઽપિ સ્વાત્મપ્રકાશ એવ ન પુનસ્તસ્ય સ્વાત્માનુભવિતૃતયા વિપ્રલોપઃ સ્યાદ્યેન જ્ઞાનં નશ્યેત્ । પૂર્ણષાડ્ગુણ્યમહિમાપિ ભગવાન્વાસુદેવઃ કૃષ્ણાવતારે વ્યાધશરાઘાતજનિતવ્યથો ભૂતશરીરં ત્યક્તવાનિત્યેવં કૃત્વા કિં તસ્ય જગત્પ્રભોઃ સ્વસ્વરૂપવિપ્રલોપો ઽભૂદિત્યા કીટાત્સદાશિવાન્તસ્યાપિ દેહસંસ્કાર એતાદૃશ એવ કિન્ત્વેકઃ સ્વાત્મપ્રત્યવમર્શમાત્રસનાથદેહો ઽપરસ્તુ દેહાદ્યાત્મમાનિતાસતત્ત્વ ઇતીયાન્વિશેષઃ । તસ્માચ્છરીરધર્મા જ્ઞાન્યજ્ઞાનિનોઃ સદૃશા એવ નૈતાવતા ફલસામ્યમિત્યેતદેવ ગીતાસૂક્તમ્
સદૃશં ચેષ્ટતે સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેર્જ્ઞાનવાનપિ ।
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ ॥
ઇતિ

ઇદાનીમક્રમેણ ક્રમેણ ચ જ્ઞાનયોગપરિશીલને વિચિત્રપરશક્તિપાતમેવ કારણં પ્રતિપાદયન્ફલભેદમાહ
પરમાર્થમાર્ગમેનં ઝટિતિ યદા ગુરુમુખાત્સમભ્યેતિ ।
અતિતીવ્રશક્તિપાતાત્તદૈવ નિર્વિઘ્નમેવ શિવઃ

યસ્મિન્નેવ કાલે જનઃ પશ્ચિમજન્મા ગુરુમુખાત્ પ્રવરદૈશિકવક્ત્રાત્ એનમ્ શતશઃ પ્રતિપાદિતમ્ પરમાર્થમાર્ગમ્ પૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં સ્વાત્મસંબોધમુખામ્નાયરહસ્યસરણિં યઃ કશ્ચિત્ અભ્યેતિ સમભિયાતિ સઃ તદૈવ તસ્મિન્નેવાવસરે ગુરૂપદેશસમનન્તરમેવાનન્તરાયં કૃત્વા શિવ એવ સ્યાત્ । શ્રીકુલે યથોક્તમ્
હેલયા ક્રીડયા વાપિ આદરાદ્વાથ તત્ત્વવિત્ ।
યસ્ય સંપાતયેદ્દૃષ્ટિં સ મુક્તસ્તત્ક્ષણાત્પ્રિયે ॥
ઇતિ । નનુ કથમેવંવિધં મુખામ્નાયરહસ્યમેવોપનયેદિત્યાહ અતિતીવ્રશક્તિપાતાત્ ઇતિ । અતિશયેન તીવ્રઃ કર્કશો યો ઽસાવનુગ્રહાખ્યાયાઃ પારમેશ્વર્યાઃ શક્તેઃ પાતઃ પશુહૃત્કમલાવતરણં યેન પશુરપિ ગુર્વામ્નાયવેદનાચ્છિવીભવતિ જીવન્નેવ મુક્ત ઇતિ યાવત્ । યથા તામ્રદ્રવ્યં સિદ્ધરસપાતાત્સુવર્ણીભવતિ । અયમર્થઃ પરમેશ્વરાનુગ્રહોપાય એવ સ્વાત્મજ્ઞાનલાભ ઇતિ નાત્ર નિયતિશક્તિસમુત્થં જપધ્યાનયજ્ઞાદિકમુપાયતયા ક્રમતે । અનુગ્રહશક્તિવિદ્ધહૃદયસ્ય તુ હઠાદેવાક્રમં દેવતામુખામ્નાયરહસ્યં હૃદયમાવર્જયતિ યેન ઝટિત્યેવ પરમેશ્વરીભાવં યાતીત્યપર્યનુયોજ્યો વિચિત્રઃ પારમેશ્વરઃ શક્તિપાત ઇતિ

યસ્ય પુનર્મધ્યમન્દમન્દતરાદિભેદેન પ્રવૃત્તઃ શક્તિપાતસ્તસ્ય ગુરૂપદેશમામરણક્ષણં યાવદ્યોગક્રમેણ વિમૃશતઃ પિણ્ડપાતાચ્છિવત્વં સ્યાદિતિ પ્રતિપાદયતિ
સર્વોત્તીર્ણં રૂપં સોપાનપદક્રમેણ સંશ્રયતઃ ।
પરતત્ત્વરૂઢિલાભે પર્યન્તે શિવમયીભાવઃ

એવં કિલ શક્તિપાતમન્દત્વાત્પૂર્ણજ્ઞાનોપદેશાનાસાદનેન સર્વોત્તીર્ણં રૂપમ્ સર્વતત્ત્વપર્યન્તવર્તિસ્વભાવમ્ સંશ્રયતઃ સાક્ષાત્કુર્વતઃ કથમિત્યાહ સોપાનપદક્રમેણ ઇતિ । કન્દનાભિહૃત્કણ્ઠલમ્પિકાબિન્દુનાદશક્તિરૂપાણિ સોપાનાનિ ઊર્ધ્વમાક્રમણાય તીર્થાન્યેવ તેષાં પદમ્ આસાદનં તત્ર હાનાદાનરૂપઃ ક્રમઃ શનૈઃશનૈઃ કન્દે તતો નાભૌ તતો હૃદીત્યેવમાક્રમણં તેનેતિ । એવં યાવત્પરમાર્થપ્રરોહોપલબ્ધૌ પિણ્ડપાતાવસરે યોગિનસ્તસ્ય ક્રમેણ શિવતાસ્વભાવા સ્થિતિર્ભવતીત્યેષા ક્રમયુક્તિઃ કથિતા

એવમપિ ક્રમયોગમભ્યસ્યતો યોગિનઃ સમાશ્વસ્તસ્યાપિ સતસ્તથારૂઢિર્ન સ્યાદભીષ્ટપ્રાપ્તાવન્તરાયો જાયતે યદિ પરમનાસાદિતતત્ત્વસ્ય મરણં સ્યાત્તદા કિં ભવેદિત્યાશઙ્કાં પરિહરતિ
તસ્ય તુ પરમાર્થમયીં ધારામગતસ્ય મધ્યવિશ્રાન્તેઃ ।
તત્પદલાભોત્સુકચેતસો ઽપિ મરણં કદાચિત્સ્યાત્

યોગભ્રષ્ટઃ શાસ્ત્રે કથિતો ઽસૌ ચિત્રભોગભુવનપતિઃ ।
વિશ્રાન્તિસ્થાનવશાદ્ભૂત્વા જન્માન્તરે શિવીભવતિ

એવમુલ્લઙ્ઘનક્રમેણ યોગમભ્યસ્યતઃ કેનાપ્યન્તરાયેણ મધ્યવિશ્રાન્તેઃ કુત્રચિચ્ચક્રાધારે ઽપ્યનુભવોપલબ્ધેસ્તત્રૈવ પરિતોષં ગતસ્યાત એવ પરમાર્થમયીં ધારામગતસ્ય પરતત્ત્વરૂપાં પ્રતિજ્ઞાતાં દશાં સર્વાધ્વોત્તીર્ણામપ્રાપ્તવતો યદિ વા તત્પદલાભોત્સુકચેતસો ઽપિ પ્રતિજ્ઞાતપરમાર્થસત્તાસાદનસાભિલાષસ્યાપિ કદાચિત્ મધ્યે વિપત્તિઃ સંભાવ્યતે તદૈતસ્યાલબ્ધલાભસ્યાપિ પિણ્ડપાતાત્કા ગતિરિત્યાહ યોગભ્રષ્ટઃ ઇત્યાદિ । સઃ યોગાત્ સમાધેરુભયથા ભ્રષ્ટઃ ચલિતઃ શાસ્ત્રે આગમગ્રન્થે કથિતઃ ઉક્તઃ । કીદૃગ્ભવેદિત્યાહ ચિત્ર ઇત્યાદિ । પિણ્ડપાતાદેવ ચિત્રભોગાનિ નાનાશ્ચર્યસ્ત્ર્યન્નપાનમાલ્યવસ્ત્રાનુલેપનગીતવાદ્યાદિપ્રધાનાનિ યાનિ ભુવનાનિ સ્વવિશ્રાન્ત્યનુગુણાનિ તત્ત્વેશ્વરસ્થાનાનિ તેષુ પતિઃ ઈશ્વરો ભવતિ મરણસમનન્તરમેવ દિવ્યૈર્ભોગૈર્યુજ્યત ઇતિ યાવત્ । તદ્ભોગાધિકારપરિક્ષયે પુનરપિ સ યોગભ્રષ્ટઃ કથં સ્યાદિત્યાહ વિશ્રાન્તિ ઇત્યાદિ । વિશ્રાન્તિસ્થાનસ્ય કન્દાદેઃ પ્રદેશસ્ય વશાત્ તદભ્યાસસંસ્કારપ્રબોધસામર્થ્યાત્સઃ જન્માન્તરે દ્વિતીયે જન્મનિ ભૂત્વા સંસારે ઽધિકારિશરીરં યોગાભ્યાસયોગ્યં પ્રાપ્ય પૂર્વાભ્યસ્તં યોગં પ્રયાસેન સ્વીકૃત્ય હેલયા પરમાર્થમયીં પ્રાગ્જન્મપ્રતિજ્ઞાતાં દશામધિરુહ્ય પિણ્ડપાતાચ્છિવ એવ ભવતિ

અથાભ્યસ્યતો ઽપિ યોગં યોગિનો મનશ્ચાઞ્ચલ્યાદ્વિશ્રાન્તિમેકદેશે ઽપિ મનાગપ્યલભમાનસ્ય યોગં પ્રતિ શ્રદ્ધાવતશ્ચ પિણ્ડપાતાત્કા ગતિઃ સ્યાદિત્યાહ
પરમાર્થમાર્ગમેનં હ્યભ્યસ્યાપ્રાપ્ય યોગમપિ નામ ।
સુરલોકભોગભાગી મુદિતમના મોદતે સુચિરમ્

વિષયેષુ સાર્વભૌમઃ સર્વજનૈઃ પૂજ્યતે યથા રાજા ।
ભુવનેષુ સર્વદૈવૈર્યોગભ્રષ્ટસ્તથા પૂજ્યઃ

એનમ્ ઇતિ શતશઃ પ્રતિપાદિતં સ્વાત્મજ્ઞાનસતત્ત્વં પન્થાનમ્ અભ્યસ્ય શ્રદ્ધાભક્તિભ્યાં સેવિત્વાપિ ચિત્તદોષાનવસ્થાનેન યથાવદ્યોગલક્ષણાં વિશ્રાન્તિં જન્મમધ્યે ઽપ્યનધિગતઃ સન્મૃતશ્ચેત્તદા સ યોગભ્રષ્ટો જ્ઞાનયોગવિષયપ્રરૂઢશ્રદ્ધાભક્તિપ્રસાદસામર્થ્યેન દેવલોકભોગભાગી સાહ્લાદચિત્તઃ સુચિરમ્ કાલં હર્ષં પ્રયાતિ સુરૈરપિ ભુવનેષુ નિજનિજસ્થાનેષુ પૂજ્યો ભવતિ । ક ઇવેત્યાહ સાર્વ ઇત્યાદિ । યથા સાર્વભૌમો રાજા સપ્તદ્વીપેશ્વરો રાજા ચક્રવર્તી વિષયેષુ નાનામણ્ડલેષુ સર્વજનૈઃ પૂજ્યતે સમભ્યર્ચ્યતે તથૈવ અયં પ્રક્ષીણપુણ્યાપુણ્યવિષયઃ સમુત્પન્નવૈરાગ્યઃ પશ્ચિમજન્મા વન્દ્યો ઽસ્માકં યસ્ય સ્વાત્મનિ જિજ્ઞાસાર્થં પ્રાગ્જન્મન્યુદ્યમો ઽભૂદિતિ સુરૈરપિ સ્તૂયત ઇતિ યાવત્

101 ॥
તસ્ય લોકાન્તરભોગાધિકારનિવૃત્તેરનન્તરં કિં સ્યાદિત્યાહ
મહતા કાલેન પુનર્માનુષ્યં પ્રાપ્ય યોગમભ્યસ્ય ।
પ્રાપ્નોતિ દિવ્યમમૃતં યસ્માદાવર્તતે ન પુનઃ

દેવલોકેષુ યથાનિર્દિષ્ટેષુ ભોગાન્ભુક્ત્વાતિદીર્ઘેણ કાલેન સ યોગભ્રષ્ટઃ સંસારે ઽસ્મિન્મનુષ્યભાવમાગત્ય યોગાભ્યાસસાધનયોગ્યં શરીરમાસાદ્ય પ્રાગ્જન્મનિ મનશ્ચાઞ્ચલ્યાદ્યો યોગો દુષ્પ્રાપો ઽભૂત્તમેવ યોગમ્ પ્રાગ્જાતભક્તિશ્રદ્ધાપ્રરૂઢયોગવાસનાસંસ્કારપ્રબોધમનાયાસેન પ્રાપ્ય સમભ્યસ્ય ચ દેહાન્તે દિવ્યમમૃતમ્ પરતત્ત્વસ્વરૂપમુપલભતે પરસ્વરૂપતાદાર્ઢ્યં ગચ્છતીતિ યાવત્ । અત એવ તસ્માત્પુનરાવર્તનં તસ્ય ન સ્યાદિતિ । એવં મહતિ કલ્યાણે સ્વાત્મજ્ઞાનવિષયે મનાગપિ પ્રત્યવમર્શઃ સંસારસરણાય ન ભવતિ । યદુક્તં શ્રીગીતાસુ
નેહાભિક્રમનાશો ઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ॥
ઇતિ । તથા
અયતિઃ શ્રદ્ધયોપેતો યોગાચ્ચલિતમાનસઃ ।
અપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિમ્ ... ॥
ઇત્યાદિપ્રશ્નાદારભ્ય
અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ॥
ઇત્યુત્તરપર્યન્તો ગ્રન્થો મુનિના પ્રતિપાદિતો ઽપિ સ્મર્તવ્ય ઇતિ

એવમનેન જ્ઞાનયોગક્રમેણ જન્તોર્મનાગપિ સ્પૃષ્ટસ્ય સત ઇયાન્વિભૂત્યતિશયો યઃ પ્રવક્તું ન પાર્યતે તસ્માત્સર્વાત્મના વિવેકાર્દ્રહૃદયૈર્જનનમરણનિવૃત્તૌ સાવધાનૈર્ભાવ્યમિતિ નિરૂપયતિ
તસ્માત્સન્માર્ગે ઽસ્મિન્નિરતો યઃ કશ્ચિદેતિ સ શિવત્વમ્ ।
ઇતિ મત્વા પરમાર્થે યથાતથાપિ પ્રયતનીયમ્

યત એવં સ્વાત્મપ્રત્યવમર્શાભ્યાસઃ પ્રતિપાદિતક્રમવશાદુત્તમફલલાભઃ તસ્માત્ એતસ્મિન્સુશોભને માર્ગે પ્રકૃષ્ટમુક્તિપ્રાપકે પથિ યઃ કશ્ચિન્નિરતઃ ઇત્યધિકારિનિયમાભાવઃ પ્રદર્શિતઃ । યઃ કશ્ચિત્ જનો જનનમરણવ્યાધ્યાદિક્લેશશતપરિપીડિતઃ નિરતઃ વિવેકબુદ્ધ્યા નિઃશેષેણ રતસ્તત્રૈવ શ્રદ્દધાનો ભૂત્વા નિમગ્નઃ સઃ જન્તુરચિરાલ્લઘુનૈવ કાલેન શિવત્વમેતિ સકલસાંસારિકક્લેશાનવધૂય પરશ્રેયોરૂપદશામેકેનૈવ જન્મના પ્રાપ્નોતિ । યથા શિવધર્મોત્તરે શાસ્ત્રે
ઇહૈકભવિકો મોક્ષ એષ તાવત્પરીક્ષ્યતામ્ ।
અનેકભવિકા મુક્તિર્ભવતાં કેન વાર્યતે ॥
ઇતિ । ઇતિ મત્વા એવં વિમૃશ્ય તસ્મિન્ પરમાર્થે યથાતથા યેન તેનાપિ પ્રકારેણ પ્રયતનીયમ્ પ્રકર્ષેણ સમુદ્યમઃ કાર્યઃ । પ્રધાને યત્નઃ ફલવાનિતિ કૃત્વાત્રાર્થે મનાગપ્યવલેપો ન વિધેયો યેન યોગાભ્યાસેન સ્વાત્મપ્રરૂઢિશ્ચેત્સમુત્પન્ના સિદ્ધં નઃ સમીહિતં ન ચેદ્દિવ્યલોકાન્તરપ્રાપ્તિઃ । તતો ઽપિ પ્રત્યાવૃત્તસ્ય પ્રાક્સમભ્યસ્તયોગવાસનાપ્રબોધબલેન પુનરપિ યોગસંબન્ધ ઇતિ શ્રેયોમાર્ગપરિશીલનાન્ન વિરુદ્ધં કિઞ્ચિત્કર્તુઃ સમાપતતીતિ પરમપુરુષાર્થસાધનાયાં મનાગપ્યવલેપો ન કાર્ય ઇતિ શિવમ્

એવં શાસ્ત્રકારઃ શેષભટ્ટારકોક્તં પરમાર્થસારોપદેશં શિવાદ્વયશાસનક્રમેણ યુક્ત્યનુભવાગમસનાથં પ્રતિપાદ્ય સ્વાત્મનઃ પરિતોષમાત્રાર્થિતયા સ્વાભિધાનપ્રદર્શનપૂર્વકમયમેવોપદેશઃ પરપુરુષાર્થસાધનોપાય ઇતિ નિરૂપયન્ગ્રન્થાર્થોપસંહારમાહ
ઇદમભિનવગુપ્તોદિતસંક્ષેપં ધ્યાયતઃ પરં બ્રહ્મ ।
અચિરાદેવ શિવત્વં નિજહૃદયાવેશમભ્યેતિ

ઇદમ્ પ્રથમાનં વિતત્ય પ્રતિપાદિતં યત્ પરમ્ પ્રકૃષ્ટમ્ બ્રહ્મ બૃંહકત્વાત્પરિપૂર્ણાનન્દમયં સ્વાત્મસ્વરૂપમ્ ધ્યાયતઃ અનાયાસેન સ્વાત્મનિ પ્રત્યવમૃશતો જનસ્ય અચિરાત્ શીઘ્રમેવ ન તુ પુનર્બહૂનાં જન્મનામન્ત ઇતિ । તદેવંવિધસ્ય બ્રહ્મભૂતસ્ય શિવત્વમભ્યેતિ નિઃશ્રેયસપ્રાપ્તિઃ સંભવતિ । કથમ્ નિજહૃદયાવેશમ્ કૃત્વા નિજં હૃદયમ્ પરામર્શસ્થાનમાવિશ્ય । કીદૃશં તદ્બ્રહ્મ કીર્તનીયનામ્ના અભિનવગુપ્તેનોદિતઃ પ્રકાશિતઃ સંક્ષેપઃ તાત્પર્યં યત્ર તદેવંવિધમ્ । અત્ર ચ નામવ્યાજેનેદમપ્યુક્તં સ્યાદ્યથા અભિનવઃ યો ઽન્યૈરદૃષ્ટઃ પરબ્રહ્મરહસ્યાતિશયઃ ગુપ્તશ્ચ અવચ્છન્ન ઇવાભૂત્સ એવંવિધઃ ઉદિતઃ પ્રકાશિતઃ સંક્ષેપઃ યત્ર તદેવંવિધં બ્રહ્મેતિ । એવમાવેદયતા દુર્લભતોપદેશસ્ય પ્રતિપાદિતા સ્યાત્

ગ્રન્થપરિમાણં નિરૂપયન્નસ્મિન્પ્રકરણે કર્તૃત્વમાહ
આર્યાશતેન તદિદં સંક્ષિપ્તં શાસ્ત્રસારમતિગૂઢમ્ ।
અભિનવગુપ્તેન મયા શિવચરણસ્મરણદીપ્તેન

ઇદં શાસ્ત્રસારમ્ બહૂનાં ગ્રન્થાનાં યત્પ્રકૃષ્ટં સતત્ત્વં તત્ મયા સંક્ષિપ્તમ્ ગ્રન્થસહસ્રૈરપ્યુપપાદયિતુમશક્યં તદેવ લઘુના વૃત્તશતપરિમાણેન સ્વીકૃત્યોક્તમિત્યનેન પ્રતિભાકૌશલમુક્તં ભવેત્ । કીદૃશેણ મયા શિવચરણસ્મરણદીપ્તેન ઇતિ । શિવસ્ય પરશ્રેયઃસ્વભાવસ્ય સ્વાત્મસ્થસ્ય ચિદાનન્દૈકમૂર્તેર્યાનિ ચરણાનિ ચિદ્રશ્મયસ્તેષામ્ સ્મરણમ્ શબ્દાદિવિષયગ્રહણકાલે નિભાલનં પ્રતિક્ષણં સ્વાનુભવાપ્રમોષસ્તેન દીપ્તઃ પરાહન્તાચમત્કારભાસ્વરો ઽત એવ કીર્તનીયાભિધાનેન । અન્યથા કથં દેહાદ્યાત્મમાનિનો ઽજ્ઞાતસ્વાત્મમહેશ્વરસતત્ત્વસ્યેયતિ મહાર્થોપદેશે ઽસ્ય કર્તૃતાધિકારિત્વમુપપદ્યતે યતો યો યત્સ્વભાવઃ સ તત્સ્વભાવં વિવેક્તું પ્રગલ્ભત ઇત્યુપદેષ્ટુઃ સમાવિષ્ટમહેશ્વરસ્વભાવો ઽનેન વાક્યેનોક્તઃ સ્યાદિતિ શિવમ્