પઞ્ચબ્રહ્મોપનિષત્ · અધ્યાય 1

પઞ્ચબ્રહ્મોપનિષત્
બ્રહ્માદિપઞ્ચબ્રહ્માણો યત્ર વિશ્રાન્તિમાપ્નુયુઃ ।
તદખણ્ડસુખાકારં રામચન્દ્રપદં ભજે ॥
ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ ॥
અથ પૈપ્પલાદો ભગવાન્ભો કિમાદૌ કિં જાતમિતિ । સદ્યો જાતમિતિ ।
કિં ભગવ ઇતિ । અઘોર ઇતિ । કિં ભગવ ઇતિ । વામદેવ ઇતિ ।
કિં વા પુનરિમે ભગવ ઇતિ । તત્પુરુષ ઇતિ । કિં વા પુનરિમે ભગવ ઇતિ ।
સર્વેષાં દિવ્યાનાં પ્રેરયિતા ઈશાન ઇતિ । ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય
સર્વેષાં દેવયોગિનામ્ । કતિ વર્ણાઃ । કતિ ભેદાઃ । કતિ શક્તયઃ ।
યત્સર્વં તદ્ગુહ્યમ્ । તસ્મૈ નમો મહાદેવાય મહારુદ્રાય પ્રોવાચ
તસ્મૈ ભગવાન્મહેશઃ ।
ગોપ્યાદ્ગોપ્યતરં લોકે યદ્યસ્તિ શ્રુણુ શાકલ ।
સદ્યો જાતં મહી પૂષા રમા બ્રહ્મઃ ત્રિવૃત્સ્વરઃ

ઋગ્વેદો ગાર્હપત્યં ચ મન્ત્રાઃ સપ્તસ્વરાસ્તથા ।
વર્ણં પીતં ક્રિયા શક્તિઃ સર્વાભીષ્ટફલપ્રદમ્

અઘોરં સલિલં ચન્દ્રં ગૌરી વેદ દ્વિતીયકમ્ ।
નીર્દાભં સ્વરં સાન્દ્રં દક્ષિણાગ્નિરુદાહૃતમ્

પઞ્ચાશદ્વર્ણસંયુક્તં સ્થિતિરિચ્છક્રિયાન્વિતમ્ ।
શક્તિરક્ષણસંયુક્તં સર્વાઘૌઘવિનાશનમ્

સર્વદુષ્ટપ્રશમનં સર્વૈશ્વર્યફલપ્રદમ્ ।
વામદેવ મહાબોધદાયકં પાવનાત્મકમ્

વિદ્યાલોકસમાયુક્તં ભાનુકોટિસમપ્રભમ્ ।
પ્રસન્નં સામવેદાખ્યં નાનાષ્ટકસમન્વિતમ્

ધીરસ્વરમધીનં ચાવહનીયમનુત્તમમ્ ।
જ્ઞાનસંહારસંયુક્તં શક્તિદ્વયસમન્વિતમ્

વર્ણં શુક્લં તમોમિશ્રં પૂર્ણબોધકરં સ્વયમ્ ।
ધામત્રયનિયન્તારં ધામત્રયસમન્વિતમ્

સર્વસૌભાગ્યદં નૄણાં સર્વકર્મફલપ્રદમ્ ।
અષ્ટાક્ષરસમાયુક્તમષ્ટપત્રાન્તરસ્થિતમ્

યત્તત્પુરુષં પ્રોક્તં વાયુમણ્ડલસંવૃતમ્ ।
પઞ્ચાગ્નિના સમાયુક્તં મન્ત્રશક્તિનિયામકમ્

પઞ્ચાશત્સ્વરવર્ણાખ્યમથર્વવેદસ્વરૂપકમ્ ।
કોટિકોટિગણાધ્યક્ષં બ્રહ્માણ્ડાખણ્ડવિગ્રહમ્

વર્ણં રક્તં કામદં ચ સર્વાધિવ્યાધિભેષજમ્ ।
સૃષ્ટિસ્થિતિલયાદીનાં કારણં સર્વશક્તિધૃક્

અવસ્થાત્રિતયાતીતં તુરીયં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિભિઃ સેવ્યં સર્વેષાં જનકં પરમ્

ઈશાનં પરમં વિદ્યાત્પ્રેરકં બુદ્ધિસાક્ષિણમ્ ।
આકાશાત્મકમવ્યક્તમોઙ્કારસ્વરભૂષિતમ્

સર્વદેવમયં શાન્તં શાન્ત્યતીતં સ્વરાદ્બહિઃ ।
અકારાદિસ્વરાધ્યક્ષમાકાશમયવિગ્રહમ્

પઞ્ચકૃત્યનિયન્તારં પઞ્ચબ્રહ્માત્મકં બૃહત્ ।
પઞ્ચબ્રહ્મોપસંહારં કૃત્વા સ્વાત્મનિ સંસ્થિતઃ

સ્વમાયાવૈભવાન્સર્વાન્સંહૃત્ય સ્વાત્મનિ સ્થિતઃ ।
પઞ્ચબ્રહ્માત્મકાતીતો ભાસતે સ્વસ્વતેજસા

આદાવન્તે ચ મધ્યે ચ ભાસસે નાન્યહેતુના ।
માયયા મોહિતાઃ શમ્ભોર્મહાદેવં જગદ્ગુરુમ્

ન જાનન્તિ સુરાઃ સર્વે સર્વકારણકારણમ્ ।
ન સન્દૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમસ્ય પરાત્પરં પુરુષં વિશ્વધામ

યેન પ્રકાશતે વિશ્વં યત્રૈવ પ્રવિલીયતે ।
તદ્બ્રહ્મ પરમં શાન્તં તદ્બ્રહ્માસ્મિ પરમં પદમ્

પઞ્ચબ્રહ્મ પરં વિદ્યાત્સદ્યોજાતાદિપૂર્વકમ્ ।
દૃશ્યતે શ્રૂયતે યચ્ચ પઞ્ચબ્રહ્માત્મકં સ્વયમ્

પઞ્ચધા વર્તમાનં તં બ્રહ્મકાર્યમિતિ સ્મૃતમ્ ।
બ્રહ્મકાર્યમિતિ જ્ઞાત્વા ઈશાનં પ્રતિપદ્યતે

પઞ્ચબ્રહ્માત્મકં સર્વં સ્વાત્મનિ પ્રવિલાપ્ય ચ ।
સોઽહમસ્મીતિ જાનીયાદ્વિદ્વાન્બ્રહ્માઽમૃતો ભવેત્

ઇત્યેતદ્બ્રહ્મ જાનીયાદ્યઃ સ મુક્તો ન સંશયઃ ।
પઞ્ચાક્ષરમયં શમ્ભું પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્

નકારાદિયકારાન્તં જ્ઞાત્વા પઞ્ચાક્ષરં જપેત્ ।
સર્વં પઞ્ચાત્મકં વિદ્યાત્પઞ્ચબ્રહ્માત્મતત્ત્વતઃ

પઞ્ચબ્રહ્માત્મિકીં વિદ્યાં યોઽધીતે ભક્તિભાવિતઃ ।
સ પઞ્ચાત્મકતામેત્ય ભાસતે પઞ્ચધા સ્વયમ્

એવમુક્ત્વા મહાદેવો ગાલવસ્ય મહાત્મનઃ ।
કૃપાં ચકાર તત્રૈવ સ્વાન્તર્ધિમગમત્સ્વયમ્

યસ્ય શ્રવણમાત્રેણાશ્રુતમેવ શ્રુતં ભવેત્ ।
અમતં ચ મતં જ્ઞાતમવિજ્ઞાતં ચ શાકલ

એકેનૈવ તુ પિણ્ડેન મૃત્તિકાયાશ્ચ ગૌતમ ।
વિજ્ઞાતં મૃણ્મયં સર્વં મૃદભિન્નં હિ કાયકમ્

એકેન લોહમણિના સર્વં લોહમયં યથા ।
વિજ્ઞાતં સ્યાદથૈકેન નખાનાં કૃન્તનેન ચ

સર્વં કાર્ષ્ણાયસં જ્ઞાતં તદભિન્નં સ્વભાવતઃ ।
કારણાભિન્નરૂપેણ કાર્યં કારણમેવ હિ

તદ્રૂપેણ સદા સત્યં ભેદેનોક્તિર્મૃષા ખલુ ।
તચ્ચ કારણમેકં હિ ન ભિન્નં નોભયાત્મકમ્

ભેદઃ સર્વત્ર મિથ્યૈવ ધર્માદેરનિરૂપણાત્ ।
અતશ્ચ કારણં નિત્યમેકમેવાદ્વયં ખલુ

અત્ર કારણમદ્વૈતં શુદ્ધચૈતન્યમેવ હિ ।
અસ્મિન્બ્રહ્મપુરે વેશ્મ દહરં યદિદં મુને

પુણ્ડરીકં તુ તન્મધ્યે આકાશો દહરોઽસ્તિ તત્ ।
સ શિવઃ સચ્ચિદાનન્દઃ સોઽન્વેષ્ટવ્યો મુમુક્ષિભિઃ

અયં હૃદિ સ્થિતઃ સાક્ષી સર્વેષામવિશેષતઃ ।
તેનાયં હૃદયં પ્રોક્તઃ શિવઃ સંસારમોચકઃ

ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ પઞ્ચબ્રહ્મોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય