ન્યાયપ્રવેશપ્રવૃત્તિ · ભાગ 13

હરિભદ્રસૂરિકૃતા ન્યાયપ્રવેશપ્રવૃત્તિઃ ।
શ્રીસર્વજ્ઞાય નમઃ ॥
સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વક્તારં પ્રણિપત્ય જિનેશ્વરમ્ ।
ન્યાયપ્રવેશકવ્યાખ્યાં સ્ફુટાર્થાં રચયામ્યહમ્ ॥
રચિતામપિ સત્પ્રજ્ઞૈર્વિસ્તરેણ સમાસતઃ ।
અસત્પ્રજ્ઞો ઽપિ સંક્ષિપ્તરુચિઃ સત્ત્વાનુકમ્પયા ॥
તત્ર ચ-
સાધનં દૂષણં ચૈવ સાભાસં પરસંવિદે ।
પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ સાભાસં ત્વાત્મસંવિદે ॥
ઇત્યાદાવેવ શ્લોકઃ । આહાસ્ય કિમાદાવુપન્યાસ ઇતિ । ઉચ્યતે । ઇહ પ્રેક્ષાપૂર્વકારિણઃ પ્રયોજનાદિશૂન્યે ન ક્વચિત્પ્રવર્તન્ત ઇત્યતો ઽધિકૃતશાસ્ત્રસ્ય પ્રયોજનાદિપ્રદર્શનેન પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્ત્યર્થમિતિ । શાસ્ત્રાર્થકથનકાલોપસ્થિતપરસંભાવ્યમાનાનુપન્યાસહેતુનિરાકરણાર્થં ચ ન્યાયપ્રવેશકાખ્યં શાસ્ત્રમારભ્યતે ઇત્યુક્તે સંભવત્યેવંવાદી પરઃ- નારબ્ધવ્યમિદં પ્રયોજનરહિતત્વાત્ ઉન્મત્તકવાક્યવત્ । તથા નિરભિધેયત્વાત્ કાકદન્તપરીક્ષાવત્ । તથા અસંબદ્ધત્વાત્ દશ દાડિમાનિ ષડપૂપાઃ કુણ્ડમજાજિનં પલલપિણ્ડં સર કીટિકેત્યાદિવાક્યવત્ । તદમીષાં હેતૂનામસિદ્ધતોદ્ભાવયિષયા પ્રયોજનાદિપ્રતિપાદનાર્થમાદૌ શ્લોકોપન્યાસ । અયં ચાભિધેયપ્રયોજને એવ દર્શયતિ સાક્ષાત્ સંબન્ધં તુ સામર્થ્યેન । યથા ચૈતદેવં તથા સુખપ્રતિપત્ત્યર્થમેવમેવ લેશતો વ્યાખ્યાય દર્શયિષ્યામઃ ॥ વ્યાખ્યા ચ પદવાક્યસંગતેતિ । ઉક્તં ચ-
શાસ્રપ્રકરણાદીનાં યથાર્થાવગમઃ કુતઃ ।
વ્યાખ્યાં વિહાય તત્ત્વજ્ઞૈઃ સા ચોક્તા પદવાક્યયોઃ ॥
તત્રાપિ પદસમુદાયાત્મકત્વાદ્વાક્યસ્યાદૌ પદાર્થગમનિકા ન્યાય્યા ।
સા ચ પદવિભાગપૂર્વેત્યતઃ પદવિભાગઃ ।
સાધનમ્ દૂષણમ્ ચ એવ સાભાસમ્ પરસંવિદે પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનમ્ ચ સાભાસમ્ તુ આત્મસંવિદે ઇતિ પદાનિ ॥
અધુના પદાર્થ ઉચ્યતે । સાધ્યતે અનેનેતિ સિદ્ધિર્વા સાધયતીતિ વા સાધનમ્ । તચ્ચ પક્ષાદિવચનજાતમ્ । વક્ષ્યતિ ચ । પક્ષાદિવચનાનિ સાધનમ્ । વિષયશ્ચાસ્ય ધર્મવિશિષ્ટો ધર્મી ।
તથા દૂષ્યતે ઽનેન દૂષયતીતિ વા દૂષણમ્ ।
તચ્ચ સાધનદોષોદ્ભાવનં વચનજાતમેવ ।
વક્ષ્યતિ ચ સાધનદોષોદ્ભાવનાનિ દૂષણાનિ । વિષયશ્ચાસ્ય સાધનાભાસઃ ન સમ્યક્સાધનમ્ । તસ્ય દુષયિતુમશક્યત્વાત્ ।
નનુ વક્ષ્યતિ સાધનદોષોદ્ભાવનાનિ દૂષણાનીતિ તદેતત્કથમ્ । ઉચ્યતે ।
સાધનાભાસ એવ કિંચિત્સામ્યેન સાધનોપચારાદદોષઃ ઇત્યેતચ્ચ તત્રૈવ નિર્લોઠયિષ્યામઃ । ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે । એવકારો ઽવધારણે । સ ચાન્યયોગવ્યવચ્છેદાર્થ ઇત્યેતદ્દર્શયિષ્યામઃ । તથા આભાસનમાભાસઃ । સહ આભાસેન વર્તતે સાભાસમ્ । સાભાસશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસંબધ્યતે ।
સાધનં સાભાસં દૂષણં સાભાસમ્ । તત્ર સાધનાભાસં પક્ષાભાસાદિ । વક્ષ્યતિ ચ । સાધયિતુમિષ્ટો ઽપિ પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધઃ પક્ષાભાસ ઇત્યાદિ । દૂષણાભાસં ચાભૂતસાધનદોષોદ્ભાવનાનિ ।
વક્ષ્યતિ ચ અભૂતસાધનદોષોદ્ભાવનાનિ દૂષણાભાસાનીતિ ॥ પરસંવિદે ઇત્યત્ર પરે પ્રાશ્નિકાઃ સંવેદનં સંવિદ્ અવબોધ ઇત્યર્થઃ । પરેષાં સંવિત્ પરસંવિત્ તસ્યૈ પરસંવિદે પરાવબોધાય । ઇયં તાદર્થ્યે ચતુર્થી । યથા યૂપાય દારુઃ । ઇતિ પદાર્થઃ ॥ વાક્યર્થસ્ત્વયમ્ । સાધનદૂષણે એવ સાભાસે પરસંવિદે પરાવબોધાય ન પ્રત્યક્ષાનુમાને ।
પરસંવિત્ફલત્વાત્તયોઃ । યથા પાર્થ એવ ધનુર્ધરઃ પાર્થે ધનુર્ધારયતિ સતિ કો ઽન્યો ધનુર્ધારયતિ ઇતિ ॥ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્યત્ર અક્ષમિન્દ્રિયં તતશ્ચ પ્રતિગતમક્ષં પ્રત્યક્ષં કાર્યત્વેનેન્દ્રિયં પ્રતિ ગતમિત્યર્થઃ । ઇદં ચ વક્ષ્યતિ પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢમ્ ઇત્યાદિ । તથા મીયતે અનેનેતિ માનં પરિચ્છેદ્યત ઇત્યર્થઃ । અનુશબ્દઃ પશ્ચાદર્થે । પશ્ચાન્માનં અનુમાનમ્ ।
પક્ષધર્મગ્રહણસંબન્ધસ્મરણપૂર્વકમિત્યર્થઃ । વક્ષ્યતિ ચ ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગાલ્લિઙ્ગિનિ જ્ઞાનમનુમાનમ્ । ચશબ્દઃ પૂર્વવત્ । સાભાસમ્ ઇત્યાદિ । વક્ષ્યતિ ચ કલ્પનાજ્ઞાનમર્થાન્તરે પ્રત્યક્ષાભાસમ્ ઇત્યાદિ । તથા હેત્વાભાસપૂર્વકં જ્ઞાનમનુમાનાભાસમ્ ઇત્યાદિ ચ । તુ શબ્દસ્ત્વેવકારાર્થઃ । સ ચાવધારણ ઇતિ દર્શયિષ્યામઃ ॥ આત્મસંવિદે ઇતિ । અતતીત્યાત્મા જીવઃ । સંવેદનં સંવિત્ । આત્મનઃ સંવિત્ આત્મસંવિત્ । તસ્યૈ આત્મસંવિદે આત્માવબોધાય । આત્મા ચેહ ચિત્તચૈત્તસંતાનરૂપઃ પરિગૃહ્યતે ન તુ પરપરિકલ્પિતો નિત્ત્યત્વાદિધર્મા ।
તત્પ્રતિપાદકપ્રમાણાભાવાત્ । ઇતિ પદાર્થઃ ॥ વાક્યાર્થસ્ત્વયમ્ । પ્રત્યક્ષાનુમાને એવ સાભાસે આત્મસંવિદે આત્માવબોધાય ન સાધનદૂષણે આત્મસંવિત્ફલત્વાત્ તયોઃ । આહ નનુ સાધનમપિ વસ્તુતો ઽનુમાનમેવ તતશ્ચાનુમાનમિત્યાદ્યુક્તે સાધનાભિધાનં ન યુજ્યતે અસ્મિન્વા પ્રાગુક્તે અનુમાનાભિધાનમિતિ । નૈષ દોષઃ । સ્વાર્થપરાર્થભેદનાભિધાનાત્ । તત્ર સાધનં પરાર્થમનુમાનમિદં પુનઃ સ્વાર્થમ્ । અપરસ્ત્વાહ । આદૌ સાધનદૂષણાભિધાનમયુક્તં પ્રત્યક્ષાનુમાનપુરઃસરત્ત્વાત્તત્પ્રયોગસ્ય । ઉચ્યતે । સત્યપિ તત્પુરઃસરત્વે શાસ્ત્રારમ્ભસ્ય પરસંવિત્પ્રધાનત્વાત્સાધનદૂષણયોરપિ તત્ફલત્વાત્પ્રત્યાસત્તેરાદાવુપન્યાસઃ । પરાર્થનિબન્ધનઃ સ્વાર્થ ઇતિ ન્યાયપ્રદર્શનાર્થમન્યે ॥
કૃતં પ્રસઙ્ગેન । પ્રકૃતં પ્રસ્તુમઃ ॥ ઇહ ચ સાધનાદયો ઽષ્ટૌ પદાર્થાઃ અભિધેયતયા ઉક્તાઃ । પરસંવિત્ત્યાત્મસંવિત્ત્યોરત્ર પ્રયોજનત્વેન સંબન્ધશ્ચ સામર્થ્યગમ્ય એવ । સ ચ કાર્યકારણલક્ષણઃ । કારણં વચનરૂપાપન્નપ્રકરણમેવ । કાર્યં તુ પ્રકરણાર્થપરિજ્ઞાનમ્ । તથાહીદમસ્ય કાર્યમિતિ સંબન્ધલક્ષણા ષષ્ઠી । આહ- યદ્યેવં પરસંવિત્ત્યાત્મસંવિત્ત્યોઃ પ્રકરણાર્થપરિજ્ઞાનેન વ્યવહિતત્વાદપ્રયોજનત્વમિતિ । ન । વ્યવહિતસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ । કિમર્થં વ્યવહિતમેવ વિવક્ષિતમિતિ । ઉચ્યતે । ઉત્તરોત્તરપ્રયોજનાનાં પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્ । તથા ચેહાનુત્તરપ્રયોજનં પરમગતિપ્રાપ્તિરેવ । તથા ચોક્તમ્ ।
સમ્યઙ્ન્યાયપરિજ્ઞાનાદ્ધેયોપાદેયવેદિનઃ ।
ઉપાદેયમુપાદાય ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥
આહ- યદ્યેવમિહાનુત્તરમેવેદં કસ્માન્નોપન્યસ્તમિતિ । ઉચ્યતે । અવ્યુત્પન્નં વિનેયગણમધિકૃત્ય તત્પ્રથમતયૈવ તસ્યાપ્રયોજકત્વાત્ ॥ અપરસ્ત્વાહ । ઇદમિહ શ્રોતણાં પ્રયોજનમુક્તં કર્તુસ્તર્હિ કિં પ્રયોજનમિતિ વાચ્યમ્ । ઉચ્યતે । તસ્યાપ્યનન્તરપરભેદભિન્નમિદમેવ । અનન્તરં તાવત્સત્ત્વાનુગ્રહઃ । પરંપરં તુ પરમગતિપ્રાપ્તિરેવ । તથા ચોક્તમ્ ।
સમ્યઙ્ન્યાયોપદેશેન યઃ સત્ત્વાનામનુગ્રહમ્ ।
કરોતિ ન્યાયબાહ્યાનાં સ પ્રાપ્નોત્યચિરાચ્છિવમ્ ॥
અલં વિસ્તરેણ ॥
ઇતિ શાસ્ત્રસંગ્રહઃ । ઇતિશબ્દઃ પરિસમાપ્તિવાચકઃ । એતાવાનેવ । શિષ્યતે ઽનેન તત્ત્વમિતિ શાસ્ત્રમધિકૃતમેવ; અર્ય(ર્થ્ય)ત ઇત્યર્થઃ । શાસ્ત્રસ્યાર્થઃ શાસ્ત્રાર્થઃ । તસ્ય સગ્રહઃ શાસ્ત્રાર્થસંગ્રહઃ । સંગ્રહણં સંગ્રહઃ । એતાવાનેવાધિકૃતશાસ્ત્રાર્થસંક્ષેપ ઇત્યર્થઃ । શાસ્ત્રતો ચાસ્યાલ્પગ્રન્થસ્યાપિ વિશ્વવ્યાપકન્યાયાનુશાસનાદિતિ વૃદ્ધવાદઃ ॥

તત્ર યથોદ્દેશસ્તથા નિર્દેશ ઇતિ કૃત્વા સાધનસ્વરૂપાવધારણાયાહ ॥ તત્ર પક્ષાદિવચનાનિ સાધનમ્ । તત્રશબ્દો નિર્ધારણાર્થઃ । તત્ર તેષુ સાધનાદિષુ સાધનં તાવન્નિર્ધાર્યતે ઇતિ । નિર્ધારણં ચ જાતિગુણક્રિયાનિમિત્તમિતિ । અત્ર ગુણનિમિત્તં સાધનત્વેન ગુણેન નિર્ધાર્યતે ઇતિ । ગોમણ્ડલાદિવ ગૌઃ ક્ષીરસંપન્નત્વેન ગુણેન ॥ પચ્યતે ઇતિ પક્ષઃ । પચ વ્યક્તીકરણે । પચ્યતે વ્યક્તીક્રિયતે યો ઽર્થઃ સ પક્ષઃ । સાધ્ય ઇત્યર્થઃ । સ ચ ધર્મવિશિષ્ટો ધર્મી । પક્ષ આદિર્યેષાં તે પક્ષાદયઃ । અયં બહુબ્રીહિઃ સમાસઃ ।
અયં ચ તદ્ગુણસંવિજ્ઞાનશ્ચ ભવતિ । તત્ર તદ્ગુણસંવિજ્ઞાનો યથા લમ્બકર્ણ ઇત્યાદિ । લમ્બૌ કર્ણૌ યસ્યાસૌ લમ્બકર્ણઃ । લમ્બકર્ણત્વં ચ તસ્યૈવ ગુણ ઇત્યર્થઃ । અતદ્ગુણસંવિજ્ઞાનો યથા પર્વતાદિકં ક્ષેત્રમિત્યાદિ । પર્વત આદિર્યસ્ય તત્પર્વતાદિકં ક્ષેત્રમ્ । ન પર્વતઃ ક્ષેત્રગુણઃ । કિં તર્હિ । ઉપલક્ષણમાત્રમિતિ ભાવના ।
અયમિહ તદ્ગુણસંવિજ્ઞાનો બહુવ્રીહિર્વેદિતવ્યઃ । યથા પર્વતાદિકં ક્ષેત્રં નદ્યાદિકં વનમિતિ । ન પુનર્યથા લમ્બકર્ણઃ બ્રાહ્મણાદયો વર્ણા ઇતિ । પક્ષાદિવચનાનિ સાધનમિત્યાદિશબ્દ ઉપલક્ષણાર્થઃ । અસ્ય ચાયમર્થઃ । આદીયતે ઽસ્માદિત્યાદિઃ યથા પર્વતાદિકં ક્ષેત્રમિત્યાદૌ । ન પુનરાદીયતે ઇત્યાદિઃ યથા બ્રાહ્મણાદયો વર્ણા ઇત્યદાવિતિ । તતઃ સુસ્થિતમિદં પક્ષઃ આદિર્યેષાં તે પક્ષાદયઃ ॥ તે ચ પક્ષોપલક્ષિતા હેતુદૃષ્ટાન્તાઃ । તેષાં વચનાન્યુક્તયઃ ॥ કિં સાધનમિતિ ।
ઇહ ચ યદા સાધ્યતે ઽનેનેતિ સાધનં કરણાભિધાનાર્થઃ સાધનશબ્દસ્તદા પક્ષોપલક્ષિતાનિ હેતુત્વાદિવચનાનિ સાધનમ્ । યતસ્તૈઃ કરણભૂતૈર્વિવક્ષિતો ઽર્થઃ પરસંતાને પ્રતિપાદ્યતે । યદા પુનર્ભાવસાધનઃ સિદ્ધિઃ સાધનમિતિ તદા પક્ષાદિવચનજન્યં પ્રતિપાદ્યગતં જ્ઞાનમેવ સાધનમ્ । તત્ફલત્વાત્પક્ષાદિવચનાનામ્ । કાર્યે કારણોપચારાત્ । યથેદં મે શરીરં પૌરાણાં કર્મેતિ । યદા તુ કર્તૃસાધનઃ સાધયતીતિ સાધનં તદા પક્ષાદિવચનાન્યેવ કર્તૃત્વેન વિવક્ષ્યન્તે પ્રતિપાદ્યસંતાને જ્ઞાનોત્પાદકત્વાત્ ઇતિ । તદેવં પક્ષાદિવચનાનિ સાધનમ્ । તદ્યથા વૃક્ષા વનં હસ્ત્યાદયઃ સેના । આહ । એકવચનનિર્દેશઃ કિમર્થમુચ્યતે । સમુદિતાનામેવ પક્ષાદિવચનાનાં સાધનત્વખ્યાપનાર્થમ્ । ઉક્તં ચ દિઙ્નાગાચાર્યેણ સાધનમિતિ ચૈકવચનનિર્દેશઃ સમસ્તસાધનત્વખ્યાપનાર્થઃ । ઇત્યલં વિસ્તરેણ ॥
એવં તાવત્સામાન્યેન સાધનમુક્તમ્ । ઇદં ચ ન જ્ઞાયતે કિં કારકમુત વ્યઞ્જકમ્ । સાધનસ્ય દ્વૈવિધ્યદર્શનાત્ । તત્ર કારકં વીજાદ્યઙ્કુરાદેઃ । વ્યઞ્જકં પ્રદીપાદિ તમસિ ઘટાદીનામ્ । અતો વ્યઞ્જકત્વપ્રતિપાદનાયાહ । પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તવચનૈર્હિ પ્રાશ્નિકાનામપ્રતીતો ઽર્થઃ પ્રતિપાદ્યતે ઇતિ ॥ અસ્ય ગમનિકા । પચ્યતે ઇતિ પક્ષઃ । હિનોતીતિ હેતુઃ । હિ ગતૌ । સર્વે ગત્યર્થાઃ જ્ઞાનાર્થાઃ । તથા દૃષ્ટમર્થમન્તં નયતીતિ દૃષ્ટાન્તઃ । સ ચ દ્વિધા સાધર્મ્યેવૈધર્મ્યભેદાત્ । તતશ્ચૈવં સમાસઃ । દૃષ્ટાન્તશ્ચ દૃષ્ટાન્તશ્ચ દૃષ્ટાન્તૌ । હેતુશ્ચ દૃષ્ટાન્તૌ ચ હેતુદૃષ્ટાન્તાઃ । પક્ષસ્ય હેતુદૃષ્ટાન્તાઃ પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તાઃ । તેષાં વચનાનિ પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તવચનાનિ । તૈઃ પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તવચનૈઃ । હિશબ્દો યસ્માદર્થે । પ્રશ્નેનિયુક્તાઃ પ્રાશ્નિકા વિદ્વાંસઃ । સ્વસમયપરસમયવેદિનઃ । ઉક્તં ચ-
સ્વસમયપરસમયજ્ઞાઃ કુલજાઃ પક્ષદ્વયસ્થિતાઃ ક્ષમિણઃ । વાદપથેષ્વભિયુક્તાસ્તુલાસમાઃ પ્રાશ્નિકાઃ પ્રોક્તાઃ ॥

તેષાં પ્રાશ્નિકાનામપ્રતીતો ઽનવગતો ઽનવબુદ્ધો ઽર્થઃ પ્રતિપાદ્યતે । આહ । યે યથોક્તાઃ પ્રાશ્નિકાઃ કથં તેષાં કશ્ચિદપ્રતીતો ઽર્થ ઇતિ । ઉચ્યતે । ન તત્પરિજ્ઞાનમઙ્ગીકૃત્યાપ્રતીતઃ । કિંતુ વાદિપ્રતિવાદિપક્ષપરિગ્રહસમર્થનાસહસ્તદન્તર્ગત ઇત્યતો ઽપ્રતીતો ઽર્થઃ પ્રતિપાદ્યતે । નનુ ચાત્ર ચાતુર્થ્યા ક્રિયયા ચેતિ વક્તવ્યલક્ષણયા ભવિતવ્યં તત્કિમર્થ ષષ્ઠ્યત્રોચ્યતે । કારકાણામવિવક્ષા શેષ ઇતિ શેષલક્ષણા ષષ્ઠી । કેષાં પ્રતિપાદ્યતે । સામર્થ્યાદ્યેષામપ્રતીતઃ અન્યેષામશ્રુતત્વાત્તેષામેવ પ્રતિપાદ્યતે ।
ઇતિશબ્દસ્તસ્માદર્થે । યસ્માદેવં તસ્માદ્વ્યઞ્જકમિદં સાધનમપ્રતીતાર્થપ્રતિપાદકત્વાત્ પ્રદીપવત્ । વ્યતિરેકે બીજાદિ ॥ તત્ર પક્ષાદિવચનાનિ સાધનમ્ ઇત્યુઇક્તમ્ ॥ અધુના યથોદ્દેશં નિર્દેશ ઇતિન્યાયમાશ્રિત્ય પક્ષલક્ષણપ્રતિપાદનાયાહ । તત્ર પક્ષઃ પ્રસિદ્ધો ધર્મી । અસ્ય ગમનિકા । તત્રશબ્દો નિર્ધારણાર્થઃ । નિર્ધારણં ચ પ્રસિદ્ધધર્મિત્વાદિગુણતો ઽવસેયમિતિ । પક્ષ ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ । ધર્મીતિ । ધર્માઃ કૃતકત્વાદયસ્તે ઽસ્ય વિદ્યન્તે ઇતિ ધર્મી શબ્દાદિઃ । કથં પ્રસિદ્ધ ઇત્યત આહ । પ્રસિદ્ધવિશેષણવિશિષ્ટતયા સ્વયં સાધ્યત્વેનેપ્સિતઃ । તત્ર પ્રસિદ્ધં વાદિપ્રતિવાદિભ્યાં પ્રમાણબલેન પ્રતિપન્નમ્ । વિશિષ્યતે ઽનેનેતિ વિશેષણમ્ । તેન વિશિષ્ટઃ પ્રસિદ્ધવિશેષણવિશિષ્ટઃ ।
તદ્ભાવઃ પ્રસિદ્ધવિશેષણવિશિષ્ટતતા । તયા પ્રસિદ્ધવિશેષણવિશિષ્ટતયા હેતુભૂતયા પ્રસિદ્ધઃ । અત્રાહ । ઇહ ધર્મિણસ્તાવત્પ્રસિદ્ધતા યુક્તા વિશેષણસ્ય ત્વનિત્યત્વાદેર્ન યુજ્યતે । સાધ્યત્વાત્ । અન્યથા વિવાદાભાવેન સાધનપ્રયોગાનુપપત્તેઃ । નૈતદેવમ્ । સમ્યગર્થાનવબોધાત્ । ઇહ પ્રસિદ્ધતા વિશેષણસ્ય ન તસ્મિન્નેવ ધર્મિણિ સમાશ્રીયતે કિંતુ ધર્મ્યન્તરે ઘટાદૌ । તતશ્ચ યથોક્તદોષાનુપપત્તિઃ । તથા સ્વયમિત્યનેનાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તપરિગ્રહઃ ॥ સાધ્યત્વેનેપ્સિત ઇતિ । સાધનીયઃ સાધયિતવ્યઃ સાધનમર્હતીતિ વા સાધ્યઃ । તસ્ય ભાવઃ સાધ્યત્વમ । તેન સાધ્યત્વેન । ઈપ્સિતઃ અભિમતઃ ઇષ્ટ ઇચ્છાયા વ્યાપ્ત ઇત્યર્થઃ । ઇહ ચ વિશેષણસ્ય વ્યવચ્છેદકત્વાત્પ્રસિદ્ધો ધર્મીત્યનેનાપ્રસિદ્ધવિશેષણસ્ય પક્ષાભાસસ્ય વ્યવચ્છેદો દ્રષ્ટવ્યઃ । પ્રસિદ્ધવિશેપણવિશિષ્ટયેત્યનેન ત્વપ્રસિદ્ધવિશેષણસ્ય ઉભયેન ચાપ્રસિદ્ધોભયસ્ય સ્વયમિત્યનેન ચાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તપરિગ્રહેણ સર્વતન્ત્રપ્રતિતન્ત્રાધિકરણસિદ્ધાન્તાનાં વ્યવચ્છેદો દ્રષ્ટવ્યઃ । ઇહ તુ શસ્ત્રનિરપેક્ષવાદિનોર્લોકપ્રસિદ્ધયોર્ધર્મધર્મિણોઃ પરિગ્રહવચનમભ્યુપગમસિદ્ધાન્તસ્તં સ્વયમિત્યનેનાહ । તતશ્ચયદપિ સ્વયમિતિ વાદિના યસ્તદા સાધનમાહ । એતેન યદ્યપિ ક્વચિચ્છાસ્ત્રે સ્થ્તિઅઃ સાધનમાહ તચ્છાસ્ત્રકારેણ તસ્મિન્ધર્મિણ્યનેકધર્માભ્યુપગમે ઽપિ યસ્તદાનેન વાદિના ધર્મઃ સાધયિતુમિષ્ટઃ સ એવ સાધ્યો નેતર ઇત્યુક્તં ભવતીતિ યદુક્તં વાદિમુખ્યેન તદપિ સંગતમેવ । સાધ્યત્વેનેતિ સાધ્યત્વેનૈવ ન સાધનત્વેનાપિ । અનેન ચ સાધ્યહેતુદૃષ્ટાન્તાભાસાનાં પક્ષત્વવ્યુદાસઃ । ઈપ્સિત ઇત્યનેન ચ નોક્તમાત્રસ્યૈવેત્યુક્તં ભવતિ । ઇચ્છયાપિ વ્યાપ્તઃ પક્ષઃ । ઇત્યેતચ્ચ પરાર્થાશ્ચક્ષુરાદય ઇત્યત્ર દર્શયિષ્યામઃ । ઇત્યનેન ધર્મવિશિષ્ટો ધર્મી પક્ષ ઇત્યાવેદિતં ભવતિ । તતશ્ચ ન ધર્મમાત્રં ન ધર્મી કેવલઃ ન સ્વતન્ત્રમુભયં ન ચ તયોઃ સંબન્ધઃ કિંતુ ધર્મધર્મિણોર્વિશેષણવિશેષ્યભાવ ઇતિ ભાવાર્થઃ ॥
ઇહ ચોક્તલક્ષણયોગે સત્યપ્યશ્રાવણઃ શબ્દ ઇત્યેવમાદીનામપિ પ્રત્યક્ષાવિરુદ્ધાનાં પક્ષત્વપ્રાપ્ત્યાતિવ્યાપ્તિર્નામ લક્ષણદોષઃ પ્રાપ્નોતીત્યસ્તન્નિવૃત્ત્યર્થમાહ । પ્રત્યક્ષાદ્યવિરુદ્ધ ઇતિ વાક્યશેષઃ । પ્રત્યક્ષાદિભિરવિરુદ્ધઃ । આદિશબ્દાદનુક્તાનુમાનાદિપરિગ્રહઃ । ઇત્યયં વાક્યશેષો વાક્યાધ્યાહારો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ । ઉદાહરણોપદર્શનાયાહ તદ્યથા । અનિત્યઃ શબ્દો નિત્યો વેતિ । તદ્યથેત્યુદાહરણોપન્યાસાર્થમ્ । તત્ર બૌદ્ધાદેરનિત્યઃ શબ્દો વૈયાકરણાદેર્નિત્ય ઇતિ । ઉક્ત સોદાહરણઃ પક્ષઃ ।
સાંપ્રતં હેતુમભિધિત્સુરાહ હેતુસ્ત્રિરૂપઃ । તત્ર હિનોતિ ગમયતિ જિજ્ઞાસિતધર્મવિશિષ્ટાનર્થાનિતિ હેતુઃ । સ ચ ત્રિરૂપઃ । ત્રીણિ રૂપાણિ યસ્યાસૌ ત્રિરૂપઃ ત્રિસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ । એકસ્ય વસ્તુનો નાનાત્વમપશ્યન્ પૃચ્છક આહ કિં પુનસ્ત્રિરૂપ્યમ્ । કિમિતિ પરિપ્રશ્ને । પુનરિતિ વિતર્કે । ત્રિરૂપસ્ય ભાવસ્ત્રૈરૂપ્યમ્ । એવં પૃચ્છકેન પૃષ્ટઃ સન્નાહાચાર્યઃ પક્ષધર્મત્વં સપક્ષે સત્ત્વં વિપક્ષે ચાસત્ત્વમેવ । અસ્ય ગમનિકા । ઉક્તલક્ષણઃ પક્ષતસ્ય ધર્મઃ પક્ષધર્મસ્તદ્ભાવઃ પક્ષધર્મત્વમ્ । પક્ષશબ્દેન ચાત્ર કેવલો ધર્મ્યેવ ઽભિધીયતે । અવયવે સમુદાયોપચારાત્ । ઇદમેકં રૂપમ્ । તથા સપક્ષે સત્ત્વમ્ । સપક્ષો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ । તસ્મિન્સત્ત્વમસ્તિત્વં સામાન્યેન ભાવ ઇત્યર્થઃ । ઇદં દ્વિતીયં રૂપમ્ । તથા વિપક્ષે ચાસત્ત્વમિતિ તૃતીયં રૂપમ્ । વિપક્ષો વક્ષ્યમાણલક્ષણસ્તસ્મિન્પુનરસત્ત્વમેવાવિદ્યમાનતૈવ । ચશબ્દઃ પુનઃશબ્દાર્થઃ । સ ચ વિશેષાર્થ ઇતિ દર્શિતમેવ । આહ ઇહૈવાવધારણે ઽભિધાનં કિમર્થમ્ । ઉચ્યતે । અત્રૈવૈકાન્તાસત્ત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્ ।
સપક્ષે ત્વેકદેશે ઽપિ સત્ત્વમદુષ્ટમેવેતિ । તથા ચ સત્યેકાન્તતો વિપક્ષવ્યાવૃત્તાઃ સપક્ષૈકદેશવ્યાપિનો ઽપિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદયઃ સમ્યગ્ઘેતવ એવેત્યાવેદિતં ભવતિ ॥ સપક્ષે સત્ત્વમિત્યાદિ યદુક્તં તત્ર સપક્ષવિપક્ષયોઃ સ્વરૂપમજાનાનો વિનેયઃ પૃચ્છતિ । કઃ પુનઃ સપક્ષઃ કો વા વિપક્ષ ઇતિ । અયં તુ પ્રશ્નો નિગદસિદ્ધ એવ । નિર્વચનં ત્વિદં સાધ્યધર્મેત્યાદિ । અસ્ય ગમનિકા । ઇહોપચારવૃત્ત્યા ધર્મે સાધ્યત્વમધિકૃત્યોચ્યતે । સાધ્યશ્ચાસૌ ધર્મશ્ચ સાધ્યધર્મઃ । અનિત્યત્વાદિઃ । સમાનઃ સદૃશસ્તસ્ય ભાવઃ સામાન્યં તુલ્યતા । સાધ્યધર્મસ્ય સાધ્યધર્મેણ વા સામાન્યં સાધ્યધર્મસામાન્યમ્ । તેન સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષ ઇતિ । સમં તુલ્યં માનમસ્યેતિ સમાનઃ । તુલ્યમાનપરિચ્છેદ્ય ઇતિ ભાવના । અર્થો ઘટાદિઃ । ન તુ વચનમાત્રમ્ । સમાનઃ પક્ષં સપક્ષ ઇતિ । અથવા ઉપચારવૃત્ત્યા ધર્મિણિ સાધ્યત્વમધિક્રિયતે ।

તતશ્ચ । સાધ્યસ્ય ધર્મઃ સાધ્યધર્મઃ । શેષં પૂર્વવત્ । અનુપચરિતં તુ સાધ્યમ્ । ધર્મવિશિષ્ટો ધર્મીતિ ભાવાર્થઃ ॥ સાંપ્રતં સપક્ષસ્યૈવ ઉદાહરણમુપદર્શયન્નાહ । તદ્યથા અનિત્યે શબ્દે સાધ્યે ઇત્યાદિ । તદ્યથેત્યુદાહરણોપન્યાસાર્થઃ । અનિત્યે શબ્દે સાધ્યે કિમ્? । ઘટાદિરનિત્યઃ પદાર્થસંઘાતઃ સપક્ષઃ । સાધ્યાનિત્યાત્વસમાનત્વાત્ ॥ અધુના વિપલક્ષણપ્રતિપાદનાયાહ । વિપક્ષો યત્ર સાધ્યં નાસ્તિ । વિસદૃશઃ પક્ષો વિપક્ષઃ । સ કીદૃગિતિ સ્વરૂપતો દર્શયતિ । યત્ર યસ્મિન્નર્થે । સાધનીયં સાધ્યમ્ । નાસ્તિ ન વિદ્યતે । ઇહ ચ સાધ્યપ્રતિબન્ધત્વાત્ સાધનસ્ય તદપિ નાસ્તીતિ ગમ્યતે । ઉદાહરણં દર્શયતિ । યથા યન્નિત્યમિત્યાદિ । તત્ર યન્નિત્યમિતિ કિમુક્તં ભવતિ? । યદનિત્યં ન ભવતિ તદકૃતકં દૃષ્ટમિતિ । તત્કૃતકમપિ ન દૃષ્ટમ્ યથાકાશમિતિ । તત્ર હિ સાધ્યભાવાત્ સાધનાભાવઃ । સાંપ્રતં વિચિત્રત્વાદવધારણવિધેઃ વિપક્ષધર્મત્વાદિષુ તમુપદર્શયન્નાહ । તત્ર કૃતકત્વમિત્યાદિ । તત્રેતિ પૂર્વવત્ । કૃતકત્વં પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં વા અનિત્યાદૌ હેતુરિતિ યોગઃ । તત્ર ક્રિયતે ઇતિ કૃતકઃ । અપેક્ષિતપરવ્યાપારો હિ ભાવઃ સ્વભાવનિષ્પત્તૌ કૃતક ઇતિ । તદ્ભાવઃ કૃતકત્વમ્ । પ્રયત્નાન્તરીયકત્વં વા ઇતિ । પ્રયત્નશ્ચેતનાવતો વ્યાપારઃ । તસ્ય પ્રયત્નાનન્તરં તત્ર ભાવો જાત ઇતિ વા પ્રયત્નાનન્તરીયઃ । સ એવ પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ । તદ્ભાવઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ ।
વાશબ્દઃ ચશબ્દાર્થઃ । સ ચ સમુચ્ચયે । દ્વિતીયહેત્વભિધાનં વિપક્ષવ્યાવૃત્તઃ । સપક્ષૈકદેશવૃત્તિરપિ સમ્યગ્ઘેતુર્યથા । યમેવેતિ દર્શનાર્થત્વાદદુષ્ટમિતિ । અયં ચ હેતુઃ કિં પક્ષધર્મ એવ ન તુ પક્ષસ્યૈવ ધર્મઃ । અયોગવ્યવચ્છેદમાત્રફલત્વાદવધારણસ્ય । યથા ચૈત્રો ધનુર્ધર એવ । અનેન ચાસિદ્ધાનાં ચતુર્ણામસાધારણસ્ય ચ વ્યાવૃત્તિઃ । તથા સફલ એવાસ્ત્વન્યયોગવ્યવચ્છેદઃ યથા પાર્થ એવ ધનુર્ધરઃ । અનેન તુ સાધારણાદીનાં નવાનામપિ હેત્વાભાસાનાં વ્યાવૃત્તિઃ । આહ । યદિ સપક્ષ એવાસ્તિ તતશ્ચ તદ્વ્યતિરેકેણાન્યત્ર પક્ષે ઽપ્યભાવાત્ ધર્મત્વાનુપપત્તિઃ । ન અનવધૃતાવધારણાત્ । પક્ષધર્મત્વસ્યાવધારિત્વાત્ । આહ । યદ્યેવં વિપક્ષે નાસ્તિ એવેતિ તૃતીયમવધારણં કિમર્થમ્? । ઉચ્યતે । પ્રયોગોપદર્શનાર્થમ્ । ઉક્તં ચ । અન્વયવ્યતિરેકયોરેકમપિ રૂપમુક્તં કથં નુ નામ દ્વિતીયસ્યાક્ષેપકં સ્યાદિતિ । પ્રભૂતમત્ર વક્તવ્યં તત્તુ નોચ્યતે । ગ્રન્થવિસ્તરભયાત્ । ગમનિકામાત્નમેતત્ । અનિત્યાદૌ હેતુરિત્યત્રાદિગ્રહણાત્ દુઃખાદિપરિગ્રહઃ । ઇત્યુક્તો હેતુઃ ॥ સાંપ્રતં દૃષ્ટાન્તમભિધિત્સુરાહ । દૃષ્ટાન્ત ઇત્યાદિ । દૃષ્ટં તત્રાર્થં અન્તં નયતીતિ દૃષ્ટાન્તઃ । પ્રમાણોપલબ્ધમેવ વિપ્રતિપત્તૌ સંવેદનનિષ્ઠાં નયતીત્યર્થઃ । સ ચ દ્વિવિધઃ । દ્વે વિધે યસ્ય સ દ્વિવિધસ્તદેવ દ્વૈવિધ્યમ્ । દર્શયતિ સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ ચ । સમાનો ધર્મો યસ્યાસૌ સધર્મા સધર્મણો ભાવઃ સાધર્મ્યં તેન । વિસદૃશો ધર્મો યસ્યાસૌ વિધર્મા વિધર્મણો ભાવઃ વૈધર્મ્યં તેન । ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે । તત્ર સાધર્મ્યેણ તાવદિતિ । તાવચ્છબ્દઃ ક્રમાર્થઃ । યત્રેતિ । અભિધેયહેતોરુક્તલક્ષણસ્ય સપક્ષ એવાસ્તિત્વં ખ્યાપ્યતે । સપક્ષ ઉક્તલક્ષણસ્તસ્મિંશ્ચાસ્તિત્વં વિદ્યમાનત્વં ખ્યાપ્યતે પ્રતિપાદ્યતે વચનેન । તચ્ચેદમ્ । યત્કૃતકં તદનિત્યં યથા ઘટાદિઃ ઇતિ સુગમમ્ । અનેન સાધનદૃષ્ટાન્તાભાસઃ । વૈધર્મ્યેણાપિ । યત્ર સાધ્યાભાવે હેતોરભાવ એવ કથ્યતે । યત્રેત્યભિધેયે । સાધ્યં અનિત્યત્વાદિ તસ્યાભાવે હેતોઃ કૃતકત્વાદેઃ । કિમ્? । અભાવ એવ કથ્યતે પ્રતિપાદ્યતે વચનેન । તચ્ચેદમુદાહરણં દર્શયતિ । યન્નિત્યં તદકૃતકં દૃષ્ટં યથાકાશમિતિ સુગમમ્ । આહ । ન સૌગતાનાં નિત્યં નામ કિંચિદસ્તિ । તદભાવાત્ કથં વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઇત્યુચ્યતે? । નિત્યશબ્દેનાત્રનિત્યત્વસ્યાભાવ ઉચ્યતે । અત્રેતિ પ્રયોગે દૃષ્ટાન્તવાક્યે વા । કિં નિત્યશબ્દેન અનિત્યસ્વસ્યાભાવ ઉચ્યતે? । અનિત્યો ન ભવતીતિ નિત્યઃ । અકૃતકશબ્દેનાપિ કૃતકત્વસ્યાભાવઃ ઉચ્યતે । ઇતિ ચ વર્તતે । કૃતકૌ ન ભવતીત્યકૃતકઃ । ન તુ વસ્તુ સન્નિત્યમકૃતકં વાસ્તિ । અત્રૈવોદાહરણમાહ । યથા ભાવાભાવો ઽભાવઃ । યથેત્યૌપમ્યે । ભાવઃ સત્તા તસ્યાભાવો ભાવાભાવઃ । અસાવભાવ ઉચ્યતે । ન તુ ભાવાદન્યો ઽભાવો નામ વસ્તુસ્વરૂપો ઽસ્તિ એવં નિત્યશબ્દેનાત્રેત્યાદિ દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽપિ ભાવિતમેવ ॥ ઉક્તાઃ પક્ષાદયઃ ॥
સહ પક્ષેણ વિષયભૂતેન હેતુદૃષ્ટાન્તા ઇત્યર્થઃ । એષાં વચનાનિ । એષામિતિ પક્ષોપલક્ષિતાનાં હેતુદૃષ્ટાન્તાનામ્ । વચનાનિ યે વાચકાઃ શબ્દાઃ । કિમ્? । પરપ્રત્યાયનકાલે પ્રાસ્નિકપ્રત્યાયનકાલે સાધનમ્ । યથા પ્રયોગતો દર્શયતિ । યથા અનિત્યઃ શબ્દઃ ઇતિ પક્ષવચનમ્ । કૃતકત્વાદિતિ પક્ષધર્મવચનમ્ । યત્ કૃતકં તદનિત્યં દૃષ્ટં યથા ઘટાદિરિતિ સપક્ષાનુગમવચનમ્ । યન્નિત્યં તદકૃતકં દૃષ્ટં યથાકાશમિતિ વ્યતિરેકવચનમ્ । ઇતિ નિગદસિદ્ધમ્ । યાવત્ એતાન્યેવ ત્રયો ઽવયવા ઇત્યુચ્યન્તે । એતાન્યેવ પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તાનાં વચનાનિ । ત્રય ઇતિ સંખ્યા । અવયવા ઇત્યુચ્યન્તે । પૂર્વાચાર્યાણાં સંજ્ઞાન્તરમેતત્ । યથોક્તં સાધનમવયવાઃ ॥
ઉક્તં સાધનમ્ । અધુના તદાભાસ ઉચ્યતે । તત્રાપિ પક્ષાદિવચનાનિ સાધનમિતિ પક્ષસ્યોપલક્ષણત્વાત્પ્રથમં પક્ષ ઉક્તઃ । ઇહાપિ પક્ષાભાસ એવોચ્યતે સાધયિતુમિત્યદિ । સાધયિતુમિષ્ટો ઽપિ પક્ષાદિવિરુદ્ધઃ પક્ષાભાસઃ । સિસાધયિષયા વાઞ્છિતઃ અપિશબ્દાત્પ્રસિદ્ધો ધર્મીત્યાદિ તદન્યલક્ષણયુક્તો ઽપિ । કિમ્? । પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધઃ । વિરુધ્યતે સ વિરુદ્ધઃ । પ્રત્યક્ષાદયો વક્ષ્યમાણલક્ષણાસ્તૈર્વિરુદ્ધો નિરાકૃતઃ પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધઃ । કિમ્? । પક્ષાભાસઃ । તસ્યાત્રોક્તલક્ષણઃ પક્ષઃ આભાસનમાભાસઃ આકારમાત્રમ્ । પક્ષસ્યેવાભાસો યસ્યાસૌ પક્ષાભાસઃ પક્ષાકારમાત્રમ્ । ન તુ સમ્યક્ પક્ષ ઇત્યર્થઃ । તદ્યથેત્યુદાહરણોપન્યાસાર્થઃ । પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધ ઇત્યાદિ । પ્રત્યક્ષં વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્ । ઇહ પુનઃ પ્રત્યક્ષશબ્દેન તત્પરિચ્છિન્નો ધર્મઃ પરિગૃહ્યતે શાલિકુડવન્યાયાત્ । તતશ્ચ પ્રસિદ્ધર્મધર્મશબ્દલોપાત્ પ્રત્યક્ષપ્રસિદ્ધધર્મવિરુદ્ધઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધઃ । એવમનુમાનવિરુદ્ધઃ આગમલોકસ્વવચનવિરુદ્ધાશ્ચેતિ ભાવનીયમિતિ ।

અપ્રસિદ્ધિવિશેષણાદિશબ્દાર્થમુદાહરણનિરૂપણાયામેવ વક્ષ્યામઃ । સાંપ્રતમુદાહરણાનિ દર્શયતિ । તત્ર પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધઃ ઇત્યુદ્દેશઃ । યથા અશ્રાવણઃ શબ્દઃ ઇત્યુદાહરણમ્ । અત્ર શબ્દો ધર્મી । અશ્રાવણત્વં સાધ્યધર્મઃ । અયં ચ સાધ્યમાનસ્તત્રૈવ ધર્મિણિ પ્રત્યક્ષપ્રસિદ્ધેન શ્રાવણત્વેન વિરુધ્યતે ઇતિ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધઃ । આહ । શ્રાવણત્વં સામાન્યલક્ષણત્વાત્પ્રત્યક્ષગમ્યમેવ ન ભવતિ કથં પ્રત્યક્ષપ્રસિદ્ધધર્મવિરુદ્ધઃ? ઇતિ । અત્રોચ્યતે । ભાવપ્રત્યયેન સ્વરૂપમાત્રાભિધાનાત્સામાન્યલક્ષણત્વાનુપપત્તેરદોષ ઇતિ । અત્ર ચ બહુ વક્તવ્યં તત્તુ નોચ્યતે । અક્ષરગમનિકામાફલત્વાત્પ્રયાસસ્ય ॥ અનુમાનવિરુદ્ધો યથા । નિત્યો ઘટ ઇતિ । અત્ર ઘટો ધર્મી । નિત્યત્વં સાધ્યધર્મઃ । સ ચાનુમાનપ્રસિદ્ધેનાનિત્યત્વેન તત્રૈવ ધર્મિણિ બાધ્યતે । અનુમાનં ચેદમ્ । અનિત્યો ઘટઃ કારણાધીનાત્મલાભત્વાત્ પ્રદિપવત્ ॥ આગમવિરુદ્ધો યથા । વૈશેષિકસ્ય નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ સાધયતઃ । વૈશેષિકો ઽહમિત્યેવં પક્ષપરિગ્રહં કૃત્વા યદા શબ્દસ્ય નિત્યત્વં પ્રતિજાનિતે તદાગમવિરૂદ્ધઃ । યતસ્તસ્યાગમે શબ્દસ્યાનિત્યત્વં પ્રસિદ્ધમ્ । ઉક્તં ચ બુદ્ધિમત્પૂર્વા વાક્યકૃતિર્વેદે તદ્વચનાદામ્નાયસ્ય પ્રામાણ્યમિત્યાદિ ॥ લોકવિરુદ્ધો યથા । શુચિ નરશિરઃકપાલં પ્રાણ્યઙ્ગત્વાત્ શઙ્ખશુક્તિવત્ ઇતિ । અત્ર નરશિરઃકપાલં ધર્મિત્વેનોપાદયિતે । શુચિત્વં સાધ્યધર્મઃ । સ ચ સાધ્યમાનસ્તત્રૈવ ધર્મિણિ લોકપ્રસિદ્ધશુચિત્વેન નિરાક્રિયત ઇતિ । આહ । ઇહ હેતુદૃષ્ટાન્તોપાદાનં કિમર્થમુચ્યતે? । લોકસ્થિતેર્બલીયસ્ત્વખ્યાપનાર્થમ્ । નાનુમાનેનાપિ લોકપ્રસિદ્ધિર્બાધ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ સ્વવચનવિરુદ્ધો યથા । માતા મે વન્ધ્યા ઇતિ । ઇહ ચ માતા સાધ્યધર્મિત્વેનોપાત્તા । વન્ધ્યેતિ ચ સાધ્યધર્મઃ । સ ચ સાધ્યમાનસ્તત્રૈવ ધર્મિણિ સ્વવચનપ્રસિદ્ધેન માતૃત્વેન વિરુદ્ધ્યતે । વિરોધશ્ચ માતૃશબ્દેન પ્રસવધર્મિણી વનિતોચ્યતે વન્ધ્યાશબ્દેન તદ્વિપરીતા । તતશ્ચ યદિ માતા કથં વન્ધ્યા? વન્ધ્યા ચેત્કથં માતેતિ? ॥ તથા અપ્રસિદ્ધવિશેષણો યથા । બૌદ્ધસ્ય સાંખ્યં પ્રતિ વિનાશી શબ્દે ઇતિ । ન પ્રસિદ્ધમપ્રસિદ્ધમ્ । વિશિષ્યતે અનેનેતિ વિશેષણં સાધ્યધર્મલક્ષણમ્ । તતશ્ચાપ્રસિદ્ધં વિશેષણં યસ્મિન્ સ તથાવિધઃ । એવં શેષેપ્યક્ષરગમનિકા કાર્યેતિ । અત્ર ચ શબ્દ ઇતિ નિર્દેશઃ । વિનાશીતિ સાધ્યધર્મઃ । અયં ચ બૌદ્ધસ્ય સાંખ્યં પ્રતિ અપ્રસિદ્ધિવિશેષણઃ । ન હિ તસ્ય સિદ્ધાન્તે કિંચિદ્વિનશ્વરમસ્તિ । યત ઉક્તમ્- તદેતત્રૈલોક્યં વ્યક્તેરપૈતિ નિત્યત્વપ્રતિષેધાત્ । અપેતમપ્યસ્તિ વિનાશપ્રતિષેધાદિત્યાદિ [યાગસૂત્ર- 3, 13 વ્યાસભાષ્ય] । આહ । યદ્યેવં ન કશ્ચિત્પક્ષાભાસો નામાસ્તિ । તથાહિ- વિપ્રતિપત્તૌ ઇષ્ટાર્થસિદ્ધ્યે ઽનુમાનપ્રયોગઃ । વિપ્રતિપત્તિરેવ ચૈતદ્દોષકર્ત્રીતિ કૃતો ઽનુમાનમ્ । અત્રોચ્યતે । ન વિપ્રતિપત્તિમાત્રં તદ્દોષકર્તૃ યુક્તિવિરુદ્ધત્વાત્ । તથાહિ- ઉપપત્તિભિર્દૃષ્ટાન્તસાધને કૃતે ઽનુમાનપ્રયોગઃ ઇષ્ટાર્થસિદ્ધયે ભવતિ । નાન્યથા । પુનઃ સાધનાપેક્ષત્વાત્ । અતો દૃષ્ટાન્તં પ્રસાધ્ય પ્રયોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ । અપ્રસાધિતે તુ પક્ષાભાસઃ । ઇતિ કૃત પ્રસઙ્ગેન ॥ તથા અપ્રસિદ્ધવિશેષ્યો યથા સાંખ્યસ્ય બૌદ્ધં પ્રતિ ચેતન આત્મેતિ । તત્ર વિશેષ્યો ધર્મીત્યનર્થાન્તરમ્ । ઇહ ચાત્મા ધર્મી । ચેતનત્વં સાધ્યધર્મઃ । ઇતિ પક્ષઃ સાંખ્યસ્ય બૌદ્ધં પ્રતિ અપ્રસિદ્ધવિશેષ્યઃ । આત્મનો ઽપ્રસિદ્ધત્વાત્ । સર્વે ધર્મા નિરાત્માન ઇત્યભ્યુપગમાત્ ।
આક્ષેપપરિહારૌ પૂર્વવત્ ॥ તથા અપ્રસિદ્ધોભયો યથા । વૈશેષિકસ્ય બૌદ્ધં પ્રતિ સુખાદિસમવાયિકારણમાત્મા ઇતિ । ઉભયં ધર્મધર્મિણૌ । તત્રાત્મા ધર્મી । સુખાદિસમવાયિકારણત્વં સાધ્યધર્મઃ । વૈશેષિકસ્ય હિ કારણત્રયાત્કાર્યં ભવતિ । તદ્યથા- સમવાયિકારણાત્ અસમવાયિકારણાત્ નિમિત્તકારણાચ્ચ । તથાહિ- તન્તવઃ પટસ્ય સમચાયિકારણં તન્તુસંયોગો ઽસમવાયિકારણં તુરીવેમાદયસ્તુ નિમિત્તકારણમ્ । ઇત્થમાત્મા સુખદુઃખેચ્છાદીનાં સમવાયિકારણમ્ । આત્મમનઃસંયોગો ઽસમવાયિકારણમ્ । સ્રક્ચન્દનાદયો નિમિત્તકારણમ્ । ઇત્યેવં વૈશેષિકસ્ય બૌદ્ધં પ્રતિ અપ્રસિદ્ધોભયઃ । ન તસ્યાત્મા વિશેષ્યઃ સિદ્ધો નાપિ સમવાયિકારણં વિશેષણમ્ । સામગ્ર્યા એવ જનકત્વાભ્યુપગમાત્ । આક્ષેપપરિહારૌ પૂર્વવત્ ॥ તથા પ્રસિદ્ધસંબન્ધો યથા શ્રાવણઃ શબ્દ ઇતિ । પ્રસિદ્ધો વાદિપ્રતિવાદિનોરવિપ્રતિપત્ત્યા સ્થિતઃ સંબન્ધો ધર્મધર્મિલક્ષણો યસ્મિન્ સ તથાવિધઃ । ઇહ શબ્દો ધર્મી શ્રાવણત્વં સાધ્યધર્મઃ । ઉભયં ચૈતત્ વાદિપ્રતિવાદિનોઃ પ્રસિદ્ધમ્ । એષાં વચનાનિ ઇત્યાદિ । એષામિતિ નવાનામપિ પરમાર્શઃ । વચનાનિ । પ્રતિજ્ઞાદોષા ઇતિ સંબન્ધઃ કારણમાહ । ધર્મસ્વરૂપનિરાકરણમુખેન પઞ્ચાનામાદ્યાનામ્ । સ્વં ચ તદ્રૂપં ચ સ્વરૂપમિત્યર્થઃ । નિરાક્રિયતે ઽનેનેતિ નિરાકરોતીતિ વા નિરાકરણમ્ । પ્રતિષેધનમિત્યર્થઃ । ધર્મસ્વરૂપસ્ય નિરાકરણં તત્તથા મુખમિવ મુખં દ્વારમિતિ ભાવઃ । ધર્મસ્વરૂપનિરાકરણમેવ મુખં તેન ધર્મસ્વરૂપનિરાકરણમુખેન ધર્મયાથાત્મ્યપ્રતિષેધદ્વારેણેત્યર્થઃ । પ્રતિષિધ્યતે ચાશ્રાવણઃ શબ્દઃ । ઇત્યેવમાદિષુ પઞ્ચસુ પ્રત્યક્ષાદિપ્રસિદ્ધં ધર્મયાથાત્મ્યમિતિ ભાવના । તથા પ્રતિપાદનાસંભવતસ્ત્રયાણામ્ । તત્ર પ્રતિપાદ્યતે ઽનેન પ્રતિપાદયતીતિ વા પ્રતિપાદનમ્ । પરમપ્રત્યાયનમિતિ હૃદયમ્ । તસ્યાસંભવઃ પ્રતિપાદનાસંભવઃ તસ્માત્ પ્રતિપાદનાસંભવતઃ । ન ચ દૃષ્ટાન્તાદ્યપ્રતિપત્તૌ પ્રતિપાદનં સંભવતિ । તથા સાધનવૈફલ્યતશ્ચૈકસ્ય । વિફલસ્ય ભાવો વૈફલ્યં સાધનસ્ય વૈફલ્યં સાધનવૈફલ્યં તસ્માત્સાધનવૈફલ્યતઃ । ચ સમુચ્ચયે । તતશ્ચ એષાં વચનાનિ । પ્રતિજ્ઞાદોષાઃ । પ્રતિજ્ઞાપક્ષ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ । દોષાભાસ ઇતિ ચ તુલ્યમ્ । ઇત્યભિહિતાઃ પક્ષાભાસાઃ ॥

સાંપ્રતં હેત્વાભાસાનભિધિત્સુરાહ । અસિદ્ધાનૈકાન્તિકવિરુદ્ધા હેત્વાભાસાઃ । અસિદ્ધશ્ચ અનૈકાન્તિકશ્ચ વિરુદ્ધશ્ચ અસિદ્ધાનૈકાન્તિકવિરુદ્ધાઃ । હેતુવદાભાસન્તે ઇતિ હેત્વાભાસાઃ । યથોદ્દેશં નિર્દેશ ઇતિ ન્યાયમઙ્ગીકૃત્યાસિદ્ધપ્રતિપિપાદયિષયાહ । તત્રાસિદ્ધશ્ચતુઃપ્રકારઃ । તત્ર એષુ અસિદ્ધાદિષુ । અસિદ્ધઃ સિધ્યતિ સ સિદ્ધઃ પ્રતીતઃ ન સિદ્ધઃ અસિદ્ધઃ અપ્રતીતઃ । ચતુઃપ્રકારશ્ચતુર્ભેદઃ । પ્રકારાન્દર્શયતિ । તદ્યથા । ઉભયાસિદ્ધ ઇત્યાદિ । તદ્યથેતિ પૂર્વવત્ । ઉભયોર્વાદિપ્રતિવાદિનોઃ અસિદ્ધ ઉભયાસિદ્ધઃ ॥ અન્યતરસ્ય વાદિનઃ પ્રતિવાદિનો વા અસિદ્ધ અન્યતરાસિદ્ધઃ ॥ સંદિહ્યતે સ સંદિગ્ધઃ । સંદિગ્ધત્વાદેવાસિદ્ધઃ સંદિગ્ધસિદ્ધઃ ॥ આશ્રયો ધર્મી સો ઽસિદ્ધો યસ્યાસૌ આશ્રયાસિદ્ધઃ । ચ સમુચ્ચયે । ઇતિશબ્દઃ પરિસમાપ્ત્યર્થઃ ॥ ઇદાનીમુદાહરણાન્યાહ । તત્ર શબ્દાનિત્યત્વે ઇત્યાદિ । તત્રેતિ પૂર્વવત્ । શબ્દાનિત્યત્વે સાધ્યે અનિત્યઃ શબ્દઃ ઇત્યેતસ્મિન્ ચાક્ષુષત્વાદિતિ ।
ચક્ષુરિન્દ્રિયગ્રાહ્યશ્ચાક્ષુષસ્તદ્ભાવશ્ચાક્ષુષત્વમ્ । તસ્માદિત્યયં હેતુરુભયાસિદ્ધઃ । તથાહિ- ચાક્ષુષત્વં ન વાદિનઃ પ્રસિદ્ધં નાપિ પ્રતિવાદિનઃ । શ્રોત્રેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાચ્છબ્દસ્ય ॥ કૃતકત્વાદિતિ શબ્દાભિવ્યક્તિવાદિનં પ્રતિ અન્યતરાસિદ્ધઃ । શબ્દનિત્યત્વે સાધ્યે ઇતિ । વર્તતે કૃતકત્વાદિત્યયં હેતુઃ શબ્દાભિવ્યક્તિવાદિનં મીમાંસકં કાપિલં વા પ્રત્યન્યતરાસિદ્ધઃ । તથાહિ- ન તસ્ય તાલ્વોષ્ઠપુટાદિભિઃ ક્રિયતે શબ્દઃ કિંત્વભિવ્યજ્યત ઇતિ ॥ તથા બાષ્પાદિભાવેનેત્યાદિ । બાષ્પો જલાદિપ્રભવઃ સ આદિર્યસ્ય રેણુવર્ત્યાદેઃ સ બાષ્પાદિસ્તસ્ય ભાવઃ સત્તા તેન બાષ્પાદિભાવેન । સંદિહ્યમાનઃ કિમયં ધૂમ ઉત બાષ્પ ઉત રેણુવર્તિરિતિ સંદેહમાપદ્યમાનઃ । ભૂતસંઘાતઃ સૂક્ષ્મઃ ક્ષિત્યાદિસમૂહઃ । કિમ્? । અગ્નેઃ સિદ્ધિરગ્નિસિદ્ધિસ્તસ્યામગ્નિસિદ્ધૌ । અગ્નિરત્ર થૂમાદિતિ ઉપદિશ્યમાનઃ પ્રોચ્યમાનઃ સંદિગ્ધાસિદ્ધઃ । નિશ્ચિતો હિ ધૂમો ધૂમત્વેન હુતવહં ગમયતિ નાનિશ્ચિત ઇતિ । તથા દ્રવ્યમાકાશમિત્યાદિ । આકાશ ઇતિ ધર્મિનિર્દેશઃ । દ્રવ્યમિતિ સાધ્યો ધર્મઃ । ગુણાશ્ચાસ્ય ષટ્ । તદ્યથા । સંખ્યા પરિમાણં પૃથક્ત્વં સંયોગો વિભાગઃ શબ્દેશ્ચેતિ ॥
તત્ર ગુણાનામાશ્રયઃ ગુણાશ્રયસ્તદ્ભાવસ્તત્ત્વં તસ્માત્ ગુણાશ્રયત્વાદિતિ । અયં હેતુરાકાશાસત્ત્વવાદિનં બૌદ્ધં પ્રત્યાશ્રયાસિદ્ધઃ । ધર્મિણ એવાસિદ્ધત્વાત્ । તથા ચ તસ્યાયં સિદ્ધાન્તઃ । પઞ્ચ ઇમાનિ ભિક્ષવઃ સંજ્ઞામાત્રં સંવૃતિમાત્રં પ્રતિજ્ઞામાત્રં વ્યવહારમાત્રં કલ્પનામાત્રમ્ । કતમાનિ પઞ્ચ । અતીતઃ અદ્ધા અનાગતઃ અદ્ધા પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ આકાશં પુગ્દલ ઇતિ । નનુ ચાન્યો ઽપ્યસ્તિ અસિદ્ધઃ સ ચ દ્વિધા । પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશાસિદ્ધઃ । યથા અનિત્યઃ શબ્દો ઽનિત્યત્વાત્ । અવ્યાપકાસિદ્ધશ્ચેતિ । યથા સચેતનાસ્તરવઃ સ્વાપાત્ । સ કસ્માન્નોક્તઃ । આચાર્ય આહ । અન્તર્ભાવાત્ । ક્વ પુનરન્તર્ભાવ ઇતિ ચૈત્ ઉભયાસિદ્ધે । તસ્માદદોષઃ । આહ । યદ્યેવમસિદ્ધભેદદ્વયમેવાસ્તુ ઉભયાસિદ્ધો ઽન્યતરાસિદ્ધશ્ચેતિ । શેષદ્વયસ્યાત્રૈવાન્તર્ભાવાત્ । તથા ચાન્યૈરપ્યુક્તમ્-
અસિદ્ધભેદૌ દ્વાવેવ દ્વયોરન્યતરસ્ય વા ॥
ઇત્યાદિ । નૈતદેવમ્ । ધર્મ્યસિદ્ધિહેતુસંદેહોપાધિદ્વારેણ ભેદવિશેષસ્ય સિદ્ધેઃ । વિનેયવ્યુત્પત્તિફલત્વાચ્ચ શસ્ત્રારમ્ભસ્ય । પર્યાપ્તં વિસ્તરેણોક્તો ઽસિદ્ધઃ ॥ સાંપ્રતમ્ અનૈકાન્તિકઃ ઉચ્યતે । સ ચ ષટ્પ્રકારઃ ષડ્વિધઃ । એકાન્તે ભવ ઐકાન્તિકઃ । ન ઐકાન્તિકૌ ઽનૈકાન્તિકઃ । ષટ્ પ્રકારા અસ્યેતિ ષટ્પ્રકારઃ ષડ્ વિધૈત્યર્થઃ ॥ ભેદાનેવાહ । સાધારણ ઇત્યાદિ । અન્વર્થમ્ । ઇત્યુદાહરણમેવ વક્ષ્યામઃ । તત્ર સાધારણઃ પ્રભેયત્વાન્નિત્ય ઇતિ । તત્રેતિ પૂર્વવત્ । દ્વયોર્બહૂનાં વા યઃ સામાન્યઃ સ સાધારણઃ । પ્રમીયતે ઇતિ પ્રમેયો જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ તદ્ભાવઃ પ્રમેયત્વં તસ્માત્પ્રમેયત્વાત્ પ્રમાણપરિચ્છેદ્યત્વાત્ । નિત્ય ઇત્યત્ર શબ્દાખ્યો ધર્મી ગમ્યતે । ઇદં ચ સપક્ષેતરાકાશઘટાદિભાવેન સાધારણત્વાત્ સંશયનિમિત્તમિતિ । આહ ચ । તદ્ધિ નિત્યાનિત્યેત્યાદિ । તત્ પ્રમેયત્વં ધર્મઃ । હિ રૂપપ્રદર્શને । નિત્યશ્ચાનિત્યશ્ચ નિત્યાનિત્યૌ નિત્યાનિત્યૌ ચ તૌ પક્ષૌ ચ નિત્યાનિત્યપક્ષૌ । તયોર્નિત્યાનિત્યપક્ષયોરિત્યર્થઃ । કિમ્? । સાધારણત્વાત્ તુલ્યવૃત્તિત્વાદનૈકાન્તિકમ્ । પ્રયોગ એવ દર્શયતિ । કિં ઘટવત્ પ્રમેયત્વાદનિત્યઃ શબ્દઃ આહોસ્વિદાકાશવત્ પ્રમેયત્વાન્નિત્ય ઇતિ પ્રકટાર્થં દર્શયતિ । અહો નાયં સંશયહેતુઃ । એતત્પ્રયોગમન્તરેણ પ્રાગેવ સંશયસ્ય ભાવાત્ । તદ્ભાવભાવિત્વાનુપપત્તેઃ । ઉક્તં ચ ।
અનૈકાન્તિકભેદાશ્ચ નૈવ સંશીતિકારણમ્ ।
સંદેહે સતિ હેતૂક્તે સદ્ભાવસ્યાવિશેષતઃ ॥

ઇત્યાદિ । નૈતદેવમ્ । સંશયસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ । તમન્તરેણાપિ પ્રયોગોપપત્તેશ્ચ । ક્રિયતે ચ વિપર્યસ્તમતિપ્રભૃતિપ્રતિપત્ત્યર્થમપિ પ્રયોગઃ । તત્રાપિ સંશયહેતુત્વાદનૈકાન્તિકામિતિ ॥ અસાધારણઃ શ્રાવણત્વાન્નિત્ય ઇત્યાદિ । સાધારણવિલક્ષણઃ અસાધારણઃ અસામાન્યઃ પક્ષધર્મઃ સન્ સપક્ષવિપક્ષાભ્યાં વ્યાવૃત્ત ઇત્યર્થઃ । ઉદાહરણમાહ । શ્રાવણત્વાન્નિત્ય ઇતિ । શ્રવણેન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ શ્રાવણસ્તદ્ભાવઃ શ્રાવણત્વં તસ્માત્ । નિત્યઃ અવિનાશી । શબ્દ ઇતિ ગમ્યતે । તત્રેદં શ્રાવણત્વં સ્વધર્મિણં વિહાય ન સપક્ષે આકાશાદૌ નાપિ વિપક્ષે ઘટાદૌ વર્તત ઇતિ સંશયનિમિત્તમ્ । અત એવાહ । તદ્ધીત્યાદિ । તત્ શ્રાવણત્વમ્ । હિ રૂપપ્રદર્શને નિત્યાનિત્યપક્ષાભ્યાં વ્યાવૃત્તત્વાત્ । સંશયહેતુરિતિ યોગઃ । અન્યત્ર વર્તિષ્યત ઇતીદમપિ નિરાકુર્વન્નાહ । નિત્યાનિત્યવિનિર્મુક્તસ્ય ચાન્યસ્ય ચાસંભવાત્ । યદસ્તિ તેન નિત્યેન વા ભવિતવ્યમનિત્યેન વા નાન્યથા । વિરોધાદતિપ્રસંગાચ્ચ । અતઃ સંશયહેતુઃ સંશયકારણમ્ । કથમિત્યાહ । કિંભૂતસ્યેત્યાદિ । કિંપ્રકારસ્ય કિં નિત્યસ્યાહોસ્વિદનિત્યસ્યાસ્યેતિ । પ્રસ્તુતસ્ય શબ્દસ્ય શ્રાવણત્વમિત્યેતદુક્તં ભવતિ । યદિ તદન્યત્ર નિત્યે વાનિત્યે વોપલબ્ધં ભવતિ તતસ્તબ્દલેનેતરત્રાપિ નિશ્ચયો યુજ્યતે નાન્યથા । વિપર્યકલ્પનાયા અપ્યન્યનિવારિતપ્રસરત્વાત્ । ઇત્યત્ર બહુ વક્તવ્યમ્ । અલં પ્રસઙ્ગેન । આક્ષેપપરિહારૌ પૂર્વવત્ । એવં શેષેષ્વપિ ભાવનીયમિતિ ॥ સપક્ષૈકદેશવૃત્તિરિત્યાદિ । સમાનઃ પક્ષઃ સપક્ષઃ તસ્યૈકદેશઃ સપક્ષૈકદેશઃ તસ્મિન્વૃત્તિરસ્યેતિ સપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ । તથા વિસદૃશઃ પક્ષો વિપક્ષસ્તં વ્યાપ્તું શીલમસ્યેતિ વિપક્ષવ્યાપી । ઉદાહરણમાહ । યથા । અપ્રયત્નાનન્તરીયકઃ શબ્દો નિત્યત્વાદિતિ । શબ્દો ધર્મી । અપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં સાધ્યો ધર્મઃ । અનિત્યત્વાદિતિ હેતુઃ । તત્ર અપ્રયત્નાનન્તરીયકઃ પક્ષઃ । અપ્રયત્નાનન્તરીયકો ઽર્થઃ । અસ્ય સાધ્યવિદ્યુદાકાશાદિપદાર્થસંઘાતઃ કિમ્? । સપક્ષઃ । તત્રૈકદેશે વિદ્યુદાદૌ વર્તતે ઽનિત્યત્વં નાકાશાદૌ । નિત્યત્વાત્તસ્ય । તથા અપ્રયત્નાનન્તરીયકઃ પક્ષો ઽસ્ય ઘટાદિર્વિપક્ષઃ । તત્ર સર્વત્ર ઘટાદૌ વિદ્યતે ઽનિત્યત્વમ્ । પ્રયત્નાન્તરીયકસ્યાનિત્યત્વાત્ । યસ્માદેવં તસ્માદેતદપિ અનિત્યત્વં વિદ્યુદ્ઘતસાધર્મ્યેણ વિદ્યુદ્ઘતુલ્યતયાનિકાન્તિકમ્ । ભાવનિકામાહ । કિં ઘટવત્ અનિત્યત્વાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ । શબ્દઃ આહોસ્વિદ્વિદ્યુદાદિવદનિત્યત્વાદપ્રયત્નાનન્તરીયક ઇતિ ।
પ્રકટાર્થમ્ ॥ વિપક્ષૈકદેશવૃતિઃ સપક્ષવ્યાપી । સમાસઃ સુકર એવ । ઉદાહરણમાહ । યથા પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ શબ્દો ઽનિત્યત્વાત્ । પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ પક્ષો ઽસ્ય ઘટાદિઃ સપક્ષઃ । તત્ર સર્વત્ર ઘટાદૌ વિદ્યતે ઽનિત્યત્વમ્ । પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ પક્ષો ઽસ્ય વિદ્યુદાકાશાદિર્વિપક્ષઃ । તત્રૈકદેશે વિદ્યુદાદૌ વિદ્યતે ઽનિત્યત્વમ્ । નાકાશાદૌ । તસ્માદેતદપિ વિદ્યુદ્ઘટસાધર્મ્યેણ પૂર્વવદનૈકાન્તિકમ્ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ । ઉક્તવૈપરીત્યેન સ્વધિયા ભાવનીયમિતિ ॥ ઉભયપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ । ઉભયપક્ષયોઃ સપક્ષવિપક્ષયોરેકદેશવૃત્તિરસ્યેતિ ઉભયપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ । ઉદાહરણમાહ । યથા નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાદિતિ ॥ નિત્યઃ પક્ષો ઽસ્યાકાશપરમાણ્વાદિઃ સપક્ષઃ । તત્રૈકદેશ આકાશાર્દો વિદ્યતે ઽમૂર્તત્વં ન પરમાણ્વાદૌ । અનિત્યઃ પક્ષો ઽસ્ય ઘટસુખાદિર્વિપક્ષઃ । તત્રૈકદેશે સુખાદૌ વિદ્યતે ઽમૂર્તત્વં ન ઘટાદૌ । તસ્માદેતદપિ સુખાકાશસાધર્મ્યેણાનૈકાન્તિકમ્ । એતદપિ સૂત્રં નિગદસિદ્ધમ્ । તથા વિરુદ્ધાવ્યભિચારી । અધિકૃતહેત્વનુમેયવિરુદ્ધાર્થસાધકો વિરુદ્ધઃ । વિરુદ્ધં ન વ્યભિચરતીતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી । ઉપન્યસ્તઃ સન્ તથાવિધાર્થાનિરાકૃતેઃ પ્રતિયોગિનં ન વ્યભિચરતીતિ ભાવઃ । તતશ્ચાનેન પ્રતિયોગિસાધ્યમપાકૃત્ય હેતુપ્રયોગઃ કર્તવ્ય ઇત્યેતદાહ । અન્યે તુ વિરુદ્ધશ્ચાસાવવ્યભિચારી ચ વિરુદ્ધાવ્યભિચારીતિ વ્યાચક્ષતે । ઇદં પુનરયુક્તમેવ । વિરોધાદનેકાન્તવાદાપત્તેશ્ચ । ઉદાહરણમાહ । યથાનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવત્ । નિત્યઃ શબ્દઃ શ્રાવણત્વાત્ શબ્દત્વવત્ । ઉભયોઃ સંશયહેતુત્વાત્ દ્વાવપ્યેતાવેકો ઽનૈકાન્તિકઃ સમુદિતાવેવ । અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ઘટવદિતિ વૈશેષિકેણોક્તે મીમાંસક આહ । નિત્યઃ શબ્દઃ શ્રાવણત્વાત્ શબ્દત્વવત્ । શબ્દત્વં હિ નામ વેણુવીણામૃદઙ્ગપણવાદિભેદભિન્નેષુ સર્વશબ્દેષુ શબ્દ ઇત્યભિન્નાભિધાનપ્રત્યયનિબન્ધનં સામાન્યવિશેષસંજ્ઞિતં નિત્યમિતિ । ઉભયોઃ સંશયહેતુત્વાદિતિ । એકત્ર ધર્મિણિ ઉભયોઃ કૃતકત્વશ્રાવણત્વયોઃ સંશયહેતુત્વાત્ સંદેહહેતુત્વા । તથા ચૈકત્ર ધર્મિણિ કૃતકત્વશ્રાવણત્વાખ્યૌ હેતુ સંદેહં કુરુતઃ કિં કૃતકત્વાદ્ઘટવદનિત્યઃ આહોસ્વિચ્છ્રાવણત્વાચ્છબ્દત્વવન્નિત્યઃ ઇતિ । એવં સંદેહહેતુત્વે પ્રતિપાદિતે પરશ્ચોદયતિ કિં સમસ્તયોઃ સંદેહહેતુત્વમ્ ઉત વ્યસ્તયોઃ ।
યદિ સમસ્તયોઃ સંદેહહેતુત્વં તદાસાધારણાન્ન ભિદ્યતે । શ્રાવણત્વં ચાસાધારણત્વેનોક્તમ્ । અથ વ્યસ્તયોસ્તદપિ ન । વ્યસ્તયોઃ સમ્યગ્ધેતુત્વાત્ । અત્રોચ્યતે । સમસ્તયોરેવ સંદેહહેતુત્વમ્ । નનૂક્તમ્ અસાધારણાન્ન ભિદ્યતે । તન્ન । યતો ભિદ્યત એવ । પરસ્પરસાપેક્ષો વિરુદ્ધાવ્યભિચારી ચેતિ । એકકઃ અસહાયો ઽસાધારણઃ । સ ચાનેનાંશેનાચાર્યેણ ભિન્ન ઉપાત્ત ઇતિ તસ્માદદોષઃ । ઉક્તં ચ મૂલગ્રન્થે દ્વાવપ્યેતાવેકો ઽનૈકાન્તિકઃ સમુદિતાવેવ । અનુદ્ભાવિતે તુ તદભાવ ઇતિ । અત્ર બહુ વક્તવ્યમ્ । તત્તુ નોચ્યતે । સંક્ષેપરુચિસત્ત્વાનુગ્રહાર્થો ઽયમારમ્ભઃ । ઇત્યુક્તો ઽનૈકાન્તિકઃ ॥ સાંપ્રતં વિરુદ્ધમાહઃ વિરુદ્ધશ્ચતુઃપ્રકાર ઇત્યાદિ । વિરુધ્યતે સ વિરુદ્ધઃ । તથા હ્યયં ધર્મસ્વરૂપાદિવિપરીતસાધનાર્દ્ધર્મેણ ધર્મિણા વા વિરુધ્યત એવેતિ ચતુઃપ્રકારશ્ચતુર્ભેદઃ । તદ્યથા । ધર્મસ્વરૂપવિપરીતસાધન ઇત્યાદિ । તદ્યથેતિ ભેદોપન્યાસાર્થઃ । શબ્દાર્થમુદાહરણાધિકાર એવ વક્ષ્યામઃ । તત્ર ધર્મેત્યાદિ । તત્ર ધર્મસ્વરૂપવિપરીતસાધનો યથા નિત્યેતિ પૂર્વવત્ । ધર્મઃ પર્યાય ઇત્યનર્થાન્તરમ્ । તસ્ય સ્વરૂપમસાધારણામાત્મલક્ષણ ધર્મસ્વરૂપં તસ્ય વિપરીતસાધન ઇતિ સમાસઃ । એવં શેષેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ । અધુનોદાહરણમાહ । યથા નિત્ય શબ્દઃ કૃતકત્વાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્વા ઇત્યયં હેતુર્વિપક્ષ એવ ભાવદ્વિરુદ્ધઃ । અત્ર ધર્મસ્વરૂપનિત્યત્વમ્ । અયં ચ હેતુવિપરીતમનિત્યત્વં સાધયતિ । તેનૈવાવિનાભૂતત્વાત્ । તથા ચાહ । વિપક્ષ એવ ભાવાદ્વિરુદ્ધઃ । આહ અયમપક્ષધર્મત્વાદસિદ્ધાન્ન વિશિષ્યતે કથં વિરુદ્ધ ઇતિ? । અત્રોચ્યતે । નાવશ્યં પક્ષધર્મ એવ વિરુદ્ધતા અન્યથાપ્યાચાર્યપ્રવૃત્તેઃ । અધિકૃતયોગજ્ઞાપકાત્ । ન ચાયમસિદ્ધાન્ન વિશિષ્યતે ઇતિ ।

વિપર્યયસાધકત્વેનાસિદ્ધેઃ । એતત્પ્રધાનત્વાચ્ચોપન્યાસસ્ય । અન્યથાનૈકાન્તિકસ્યાપ્યસિદ્ધત્વપ્રસઙ્ગઃ । નિત્યત્વાદિસાધનત્વેન પ્રમેયત્વાદીનામપિ અસિદ્ધત્વાત્ । ઇત્યલં પ્રસઙ્ગેન । ગમનિકામાત્રમેતત્ । ધર્મવિશેષવિપરીતસાધન ઇત્યસ્યોદાહરણં યથા પરાર્થાશ્ચક્ષુરાદયઃ સંઘાતત્વાત્ શયનાસનાદ્યઙ્ગવત્ ઇતિ । કઃ પુનરેવમાહ? । સાંખ્યો બૌદ્ધં પ્રતિ । ઇહ ચક્ષુરાદયો ધર્મિણઃ । આદિશબ્દાત્ શેષેન્દિયમહદહંઙ્કારાદિપરિગ્રહઃ । પારાર્થ્યં સાધ્યધર્મ । અસ્ય ચ વિશેષો ઽસંહતપરાર્થત્વમિષ્ટમ્ । અન્યથા સિદ્ધસાધ્યતાપત્ત્યા પ્રયોગવૈકલ્યપ્રસઙ્ગઃ । સંઘાતત્વાદિતિ હેતુઃ । તત્ર દ્વયોર્બહૂનાં વા મેલકઃ સંઘાતસ્તસ્ય ભાવઃ સંઘાતત્વં તસ્માત્સંઘાતત્વાત્ । શયનાસનાદ્યઙ્ગવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ । શયનં પલ્યઙ્કાદિ । આસનમાસન્દકાદિ । તદઙ્ગાનિ પ્રતીતાન્યેવ । યથૈતદઙ્ગાનિ સંઘાતત્વાદ્દેવદત્તાદિપરાર્થાનિ વર્તન્તે એવં ચક્ષુરાદયો ઽપીતિ ભાવાર્થઃ । અધુના વિરુદ્ધમાહ ।
અયમિત્યાદિ । અયં હેતુઃ સંઘાતત્વલક્ષનો યથા યેન પ્રકારેણ પારાર્થ્યં પરાર્થભાવં ચક્ષુરાદીનાં સાધયતિ તથા તેનૈવ પ્રકારેણ સંહતત્વમપિ સાવયવત્વમપિ પરસ્યાત્મનઃ સાધયતિ । તેનાપ્યવિનાભૂતત્વાત્ । તથા ચાહ । ઉભયત્રાવ્યભિચારાત્ । ઉભયત્રેતિ પરાર્થે સંહતત્વે ચ અવ્યભિચારાદ્ ગમકત્વાદિત્યર્થઃ । તથા ચૈવમપિ વક્તું શક્યત એવ સંહતપરાર્થાશ્ચક્ષુરાદયઃ સંઘાતત્વાત્ શયનાસનાદ્યઙ્ગવદિતિ । શયનાસણાદ્યઙ્ગાનિ હિ સંહતસ્ય કરચરણોરુગ્રીવાદિમત એવાર્થં કુર્વન્તિ નાન્યસ્ય । તથોપલબ્ધેરિતિ । આહ વિપક્ષ એવ ભાવાદ્વિરુદ્ધ ઇતિ સામાન્યં વિરુદ્ધલક્ષણં તત્કથમિહોપપદ્યતે? ઇતિ । ઉચ્યતે । અસંહતપરવિપક્ષો હિ સંહત ઇતિ તત્રૈવ વૃત્તિદર્શનાત્ । કિં નોપપદ્યતે? । આક્ષેપપરિહારૌ પૂર્વવત્ ॥ ધર્મિસ્વરૂપવિપરીતેત્યાદિ । ધર્મા અસ્ય વિદ્યન્તે ઇતિ ધર્મી । ઉદાહરણં તુ યથા ન દ્રવ્યમિત્યાદિ । કઃ પુનરેવમાહ? । વૈશેષિકો બૌદ્ધાન્પ્રતિ । કેન પુનઃ સંબન્ધેન? ઇતિ । ઉચ્યતે । તસ્ય સિદ્ધાન્તો દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાઃ ષટ્પદાર્થાઃ ।
તતઃ પૃથ્વ્યાપસ્તેજોવાયુરાકાશં કાલો દિગાત્મા મન ઇતિ દ્રવ્યાણિ । ગુણાશ્ચતુર્વિશતિઃ । રૂપરસગન્ધસ્પર્શસંખ્યાપરિમાણાનિ પૃથક્ત્વં સંયોગવિભાગૌ પરત્વાપરત્વે બુદ્ધિઃ સુખદુઃખેચ્છાદ્વેષાઃ પ્રયત્નશ્ચેતિ સૂત્રોક્તાઃ । ચશબ્દાત્ દ્રવત્વં ગુરુત્વં સંસ્કારઃ સ્નેહો ધર્માધર્મૌ શબ્દશ્ચેતિ । એવં ચતુર્વિશતિ ર્ગુણાઃ । પઞ્ચ કર્માણિ । તદ્યથા ઉત્ક્ષેપણમવક્ષેપણમાકુઞ્ચનં પ્રસારણં ગમનમિતિ કર્માણિ । ગમનગ્રહણાબ્ધ્રમણરેચનસ્પન્દનાદ્યવરોધઃ । સામાન્યં દ્વિવિધં પરમપરં ચેતિ । તત્ર પરં સત્તા ભાવો મહાસામાન્યમિતિ ચોચ્યતે । અપરં દ્રવ્યત્વાદિ । તત્ર સત્તા દ્રવ્યગુણકર્મભ્યો ઽર્થાન્તરમ્ । કથાપુનર્યુક્ત્યા? ઇત્યત્રાહ । ન દ્રવ્યં ભાવઃ એકદ્રવ્યવત્ત્વાદિતિ હેતુઃ । સામાન્યવિશેષવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ । અધુના ભાવાર્થ ઉચ્યતે । ન દ્રવ્યં ભાવઃ । દ્રવ્યાદન્ય ઇત્યર્થઃ । એકદ્રવ્યવત્ત્વાદિત્યત્ર એકં ચ તદ્દ્રવ્યં ચ એકદ્રવ્યમસ્યાસ્તીતિ આશ્રયભૂતમિતિ એકદ્રવ્યવાન્ ।
સમાનાધિકરણાબ્દહુવ્રીહિઃ કદાચિત્કર્મધારયઃ સર્વધનાદ્યર્થ ઇતિ વચનાત્ । તદ્ભાવસ્તત્ત્વં તસ્માદેકદ્રવ્યવત્ત્વાત્ । એકસ્મિન્દ્રવ્યે વર્તમાનત્વાદિત્યર્થઃ । વૈશેષિકસ્ય હિ અદ્રવ્યં દ્રવ્યં અનેકદ્રવ્યં ચ દ્રવ્યમ્ । તત્રાદ્રવ્યં દ્રવ્યમાકાશકાલદિગાત્મનઃ પરમાણવઃ । અનેકદ્રવ્યં તુ દ્વયણુકાદિસ્કન્ધાઃ । એકદ્રવ્યં તુ દ્રવ્યમેવ નાસ્તિ । એકદ્રવ્યવાંશ્ચ ભાવઃ । ઇત્યતો દ્રવ્યલક્ષણવિલક્ષણત્વાત્ ન દ્રવ્યં ભાવ ઇતિ । દૃષ્ટાન્તઃ સામાન્યવિશેષઃ । સ ચ દ્રવ્યત્વગુણત્વકર્મત્વલક્ષણઃ । દ્રવ્યત્વં હિ નવસુ દ્રવ્યેષુ વર્તમાનત્વાત્સામાન્યં ગુણકર્મભ્યો વ્યાવર્તમાનત્વાદ્વિશેષઃ । એવં ગુણત્વકર્મત્વયોરપિ ભાવના કાર્યેતિ । તતશ્ચ સામાન્યં ચ તદ્વિશેષશ્ચ સ ઇતિ સામાન્યવિશેષસ્તેન તુલ્યં વર્તત ઇતિ સામાન્યવિશેષવત્ । દ્રવ્યત્વવદિત્યર્થઃ । તતશ્ચૈતદુક્તે ભવતિ । યથા નવસુ દ્રવ્યેષુ પ્રત્યેકં વર્તમાનં દ્રવ્યં ન ભવતિ કિંતુ સામાન્યવિશેષલક્ષણં દ્રવ્યત્વમેવ એવં ભાવો ઽપીત્યભિપ્રાયઃ । આહ યદિ નામ દ્રવ્યં ન ભવતિ તથાપિ ગુણોભવિષ્યતિ કર્મ ચ ઇત્યેતદપિ નિરાચિકીર્ષુરાહ । ગુણકર્મસુ ચ ભાવાત્ । તતશ્ચ ન ગુણો ભાવઃ ગુણેષુ ભાવાદ્ ગુણત્વવત્ । યદિ ચ ભાવો ગુણઃ સ્યાન્ન તર્હિ ગુણેષુ વર્તેત નિર્ગુણત્વાદ્ ગુણાનામ્ । વર્તતે ચ ગુણેષુ ભાવઃ । સન્ ગુણ ઇતિ પ્રતીતેઃ । તથા ન કર્મ ભાવઃ કર્મસુ ભાવાત્કર્મત્વવત્ । યદિ ચ ભાવઃ કર્મ સ્યાત્ ન તર્હિ કર્મસુ વર્તેત નિષ્કર્મકત્વાત્કર્મણામ્ । વર્તતે ચ કર્મસુ ભાવઃ । સત્કર્મેતિ પ્રતીતેઃ । વ્યત્યયોપન્યાસસ્તુ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિચિત્રન્યાયપ્રદર્શનાર્થમ્ । ઇત્યેવં વૈશેષિકેણોક્તે બૌદ્ધ આહ । અયં ચ હેતુસ્ત્રિપ્રકારો ઽપિ યથા દ્રવ્યાદિપ્રતિષેધં સાધયતિ તથા ભાવસ્ય ધર્મિણો ઽભાવત્વમપિ સાધયતિ ।
તેનાપ્યવિનાભૂતત્વાત્ । તથા ચાહ । ઉભયત્રાવ્યભિચારાત્ । ઉભયત્ર દ્રવ્યાદિપ્રતિષેધે ભાવાભાવે ચ ગમકત્વાત્ । તથા ચ । યતથૈદ્બક્તું શક્યતે ન દ્રવ્યં ભાવઃ એકદ્રવ્યત્વાત્ દ્રવ્યત્વવત્ એવમિદમપિ શક્યતે ભાવો ભાવ એવ ન ભવતિ એકદ્રવ્યત્વાત્ દ્રવ્યત્વવત્ । ન ચ દ્રવ્યત્વં ભાવઃ સામાન્યવિશેષત્વાત્ । એવં ન ગુણઃ ગુણેષુ ભાવાત્ ગુણત્વવત્ । અત્રાપિ ભાવો ભાવ એવ ન ભવતિ ગુણેષુ ભાવાત્ ગુણત્વવત્ । ન ચ ગુણત્વં ભાવઃ સામાન્યવિશેષત્વાદેવ । એવં ન કર્મ ભાવઃ કર્મસુ ભાવાત્ કર્મત્વવત્ અત્રાપિ ભાવો ભાવ એવ ન ભવતિ કર્મસુ ભાવાત્ કર્મત્વવત્ । ન ચ કર્મત્વં ભાવઃ સામાન્યવિશેષત્વાત્ । સામાન્યવિરુદ્ધલક્ષણયોજના તુ ભાવવિપક્ષત્વાત્સામાન્યવિશેષસ્ય સુકરૈવ । આહ અયમસિદ્ધાન્ન વિશિષ્યતે ઇતિ કથં વિરુદ્ધઃ? । તથાહિ । ન ભાવો નામ દ્રવ્યાદિવ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિદસ્તિ સૌગતાનામ્ । તદભાવાચ્ચશ્રયાસિદ્ધ એવ હેતુરિતિ । અત્રોચ્યતે સત્યમેતત્ । કિંતુ પરપ્રસિદ્ધો ઽપિ વિપક્ષમાત્રવ્યાપી વિરુદ્ધ ઇતિ નિદર્શનાર્થત્વાત્ । એકસ્મિન્નપિ ચાનેકદોષજાત્યુપનિપાતનાત્ તદ્ભેદદર્શનાર્થત્વાન્ન દોષ ઇતિ । આહ એવમવિરુદ્ધભાવઃ સર્વત્ર વિશેષવિરુદ્ધભાવાદિતિ । ન । વિરોધિનો ઽધિકૃતહેત્વન્વિતદૃષ્ટાન્તબલેનૈવ નિવૃતેઃ । તથાપ્યનિત્યઃ શબ્દઃ પાક્યત્વાદ્ઘતવત્ પાક્યઃ શબ્દ ઇતિ વિરુદ્ધપ્રેરણાયાં કૃતકત્વાન્વિતાપાક્યપટાદિદૃષ્ટાન્તાન્તરસામર્થ્યાત્તન્નિવૃત્ત્યા ન વિરુદ્ધતા । અનિવૃત્તૌ ચાભ્યુપગમ્યત એવ ।

અશક્યા ચેહ તન્નિવૃત્તિરેકદ્રવ્યવત્વસ્ય તદ્વ્યતિરેકેણાન્યત્રાવૃત્તેરિતિ । અત્ર બહુ વક્તવ્યમ્ । અલં પ્રસઙ્ગેન ॥ ધર્મિવિશેષવિપરીતસાધનો યથા । ધર્મી ભાવ એવ તદ્વિશેષઃ સત્પ્રત્યયકર્તૃત્વમ્ । યત ઉક્તં સદિતિ યતો દ્રવ્યગુણકર્મસુ સા સત્તા । તદ્વિપરીતસાધનો યથા । અયમેવ હેતુરેકદ્રવ્યવત્ત્વાખ્યઃ અસ્મિન્નેવ પૂર્વપક્ષે ન દ્રવ્યં ભાવ ઇત્યાદિલક્ષણે અસ્યૈવ ધર્મિણો ભાવાખ્યસ્ય યો વિશેષો ધર્મઃ સત્પ્રત્યયકર્તૃત્વં નામ તદ્વિપરિતમસત્પ્રત્યયકર્તૃત્વમપિ સાધયતિ । તેનાપિ વ્યાપ્યત્વાત્ । તથા હ્યેતદપિ વક્તું શક્યત એવ ભાવઃ સત્પ્રત્યયકર્તા ન ભવતિ એકદ્રવ્યવત્ત્વાદ્રવ્યત્વત્ । ન ચ દ્રવ્યત્વં સત્પ્રત્યયકર્તૃ દ્રવ્યપ્રત્યયકર્તૃત્વાત્ । એવં ગુણકર્મભાવહેત્વોરપિ વાચ્યમ્ । અત એવમુક્તમ્- ઉભયત્રાવ્યભિચારાદિતિ । ભાવિતાર્થમેવ । આક્ષેપપરિહારૌ પૂર્વવત્ ॥
ઉક્તા હેત્વાભાસાઃ । સાંપ્રતં દૃષ્ટાન્તાભાસાનામવસરઃ । તે ઉચ્યન્તે । તત્ર યથા દૃષ્ટાન્તો દ્વિવિધઃ એવં મૂલભેદવ્યપેક્ષયા તદાભાસો ઽપિ તથા । આહ । દૃષ્ટાન્તાભસો દ્વિવિધઃ । સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ ચ । દૃષ્ટાન્ત ઉક્તલક્ષણઃ । દૃષ્ટાન્તવદાભાસ ઇતિ દૃષ્ટાન્તાભાસઃ । દૃષ્ટાન્તપ્રતિરૂપક ઇત્યર્થઃ । તત્ર સાધર્મ્યેણ તાવદ્દૃષ્ટાન્તાભાસઃ પઞ્ચપ્રકારઃ પઞ્ચભેદઃ તદ્યથા । સાધનધર્માસિદ્ધ ઇત્યાદિ । તદ્યથેતિ ભેદોપદર્શનાર્થઃ । સાધનધર્મો હેતુરસિદ્ધો નાસ્તીત્યુચ્યતે । તતશ્ચ સાધનધર્મો ઽસિદ્ધો ઽસ્મિન્ સો ઽયં સાધનધર્માસિદ્ધઃ । ન તુ બહુબ્રીહૌ નિષ્ઠાન્તં પૂર્વં નિપતતીતિ કૃત્વાસિદ્ધસાધનધર્મા ઇતિ । ન વાહિતાગ્ન્યાદિષુ વચનાત્ । આહિતાગ્ન્યાદેશ્ચાકૃતિગણત્વાદ્વિકલ્પવૃત્તેરિતિ । અન્યે તુ સાધનધર્મેણ રહિતત્વાદસિદ્ધઃ સાધનધર્માસિદ્ધઃ ઇતિ વ્યાચક્ષતે । ન ચૈતદતિશોભનમ્ । એવં સાધ્યોભયધર્માસિદ્ધયોરપિ ભાવનીયમ્ । અન્વયાદિશબ્દાર્થં તૂદાહરણાધિકારે વક્ષ્યામઃ । સ ચાવસરઃ પ્રાપ્ત એવેતિ યથાક્રમં નિર્દિશ્યતે । તત્ર સાધનધર્માસિદ્ધો યથા । નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાત્ । યથેત્યુદાહરણોપન્યસાર્થઃ । નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા પક્ષઃ । અમૂર્તત્વાદિતિ હેતુઃ । અન્વયમાહ ।
યદમૂર્તં વસ્તુ તન્નિત્યં દૃષ્ટં યથા પરમાણુરિતિ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તત્વમ્ । એતદાભાસાનામેવ પ્રક્રાન્તત્વાત્ । નાર્થો વૈધર્મ્યેણેતિ ન પ્રદર્શિતઃ । અયં ચ સાધ્યસાધનધર્માનુગત ઇષ્યતે । ઇહ તુ સાધ્યધર્મો ઽસ્તિ ન સાધનધર્મઃ । તથા ચાહ । પરમાણૌ હિ સાધ્યં નિત્યત્વમસ્તિ । અન્ત્યકારણત્વેન નિત્યત્વાત્ । સાધનધર્મો ઽમૂર્તત્વં નાસ્તિ । કુતઃ । મૂર્તત્વાત્ પરમાણુનામ્ । મૂર્તત્વં ચ મૂર્તિમત્કાર્યઘટાદ્યુપલબ્ધેઃ સિદ્ધમિતિ ॥ સાધ્યધર્માસિદ્ધો યથા । નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાદ્ બુદ્ધિવદિતિ । યદમૂર્તં વસ્તુ તન્નિત્યં દૃષ્ટં યથા બુદ્ધિઃ । બુદ્ધૌ હિ સાધનધર્મો ઽમૂર્તત્વસ્તિ સાધ્યધર્મો નિત્યત્વં નાસ્તિ અનિત્યત્વાદ્બુદ્ધોરિતિ સૂત્રપ્રયોગઃ સુગમ એવ । વ્યાપ્તિં દર્શયતિ । યદમૂર્તં વસ્તુ તન્નિત્યં દૃષ્ટં યથા બુદ્ધિઃ । આહ કથમયં સાધ્યધર્માસિદ્ધ? ઇતિ । અત્રાહ । બુદ્ધૌ હિ સાધનધર્મો ઽમૂર્તત્વમસ્તિ । તદમૂર્તત્વપ્રતીતેઃ । સાધ્યધર્મો નિત્યત્વં નાસ્તિ । કુતઃ? । અનિત્યત્વાદ્બુદ્ધેરિતિ ॥ ઉભયાસિદ્ધો દ્વિવિધઃ । કથમ્? ઇત્યત્રાહ । સન્નસંશ્ચેતિ । સન્નિતિ વિદ્યમાનોભયાસિદ્ધઃ । તતશ્ચ અસન્નિતિ અવિદ્યમાનોભયાસિદ્ધઃ । પ્રયોગો મૌલ એવ દ્રષ્ટવ્યઃ । યત આહ । તત્ર ઘટવદીતિ વિદ્યમાનોભયાસિદ્ધઃ । તતશ્ચ નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાદ્ઘટવદિત્યત્ર ન સાધ્યધર્મો નિત્યત્વલક્ષણઃ નાપિ સાધનધર્મો ઽમૂર્તત્વલક્ષણો ઽસ્તિ અનિત્યત્વાન્મૂર્તત્વાદ્ઘટસ્યેતિ । તથાઆકાશવદિત્યવિદ્યમાનોભયાસિદ્ધઃ । તતશ્ચ નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાદાકાશવદિતિ ।
નન્વયમુભયસબ્ધાવાત્કથમુભયાસિદ્ધ ઇત્યાશઙ્કયાહ । તદસત્ત્વવાદિનં પ્રતિ । આકાશાસત્ત્વવાદિનં બૌદ્ધં પ્રતિ । સાંખ્યસ્યેત્યર્થઃ । સતિ હિ તસ્મિન્નિત્યત્વાદિધર્મચિન્તા નાન્યથેતિ ॥ અનન્વય ઇત્યાદિ । અવિદ્યમાનો ઽન્વયો ઽનન્વયઃ । અપ્રદર્શિતાન્વય ઇત્યર્થઃ । અન્વયો ઽનુગમો વ્યાપ્તિરિતિ અનર્થાન્તરમ્ । લક્ષણમાહ । યત્રેત્યાદિ । યત્રેત્યભિધેયમાહ । વિનાન્વયેન વિના વ્યાપ્તિદર્શનેન સાધ્યસાધનયોઃ સાધ્યહેત્વોરિત્યર્થઃ । સહભાવ એકવૃત્તિમાત્રમ્ । પ્રદર્શ્યતે કથ્યતે આખ્યાયતે । ન વીપ્સયા સાધ્યાનુગતેષુ હેતુરિતિ । ઉદાહરણમાહ । યથા ઘટે કૃતકત્વમનિત્યં ચ દૃષ્ટમિતિ । ઘટઃ કૃતકત્વાનિત્યત્વયોરાશ્રય ઇતિ । એવં સતિ આશ્રયાશ્રયિભાવમાત્રાભિધાનાદન્યત્ર વ્યભિચારસંભવાદિષ્ટાર્થસાધકત્વાનુપપત્તિઃ । વિપરીતાન્વય ઇત્યાદિ । વિપરીતો વિપર્યયવૃત્તિરન્વયો ઽનુગમો યસ્મિન્ તથાવિધઃ । ઉદાહરણમાહ । યત્કૃતકં તદનિત્યં દૃષ્ટમિતિ વક્તવ્યે યદનિત્યં તત્કૃતકં દૃષ્ટમિતિ બ્રવીતિ । એવં પ્રાક્સાધનધર્મમનુચ્ચાર્ય સાધ્યધર્મમુચ્ચારયતિ । આહ । એવમપિ કો દોષઃ? ઇતિ । ઉચ્યતે । ન્યાયમુદ્રાવ્યતિક્રમઃ । અન્યત્ર વ્યાપ્તિવ્યભિચારાત્ । યથા હ્યનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાન્તરીયકત્વાદિયત્ર યદ્યદનિત્યં તત્તત્પ્રયત્નાન્તરીયકમ્ । અનિત્યાનામપિ વિદ્યુદાદીનામપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાત્ । ઇત્યલં પ્રસઙ્ગેન । અયં સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાભાસઃ સમાપ્તઃ ॥ વૈધર્મ્યેણાપિ । ન કેવલં સાધર્મ્યેણૈવ । કિમ્? । દૃષ્ટાન્તાભાસઃ । પ્રાઙ્નિરૂપિતશબ્દાર્થઃ । પઞ્ચપ્રકારઃ । તદ્યથા સાધ્યાવ્યાવૃત્ત ઇત્યાદિ । તત્ર સાધ્યં પ્રતીતં તદવ્યાવૃત્તસ્માદિતિ સાધ્યાવ્યાવૃત્તઃ । આક્ષેપપરિહારૌ પૂર્વવત્ । એવં સાધનોભયાવ્યાવૃત્તયોરપિ વક્તવ્યમ્ । અવ્યતિરેકાદિશબ્દાર્થં તૂદાહરણાધિકાર એવ વક્ષ્યામઃ । સ ચાવસરઃ પ્રાપ્ત એવ ॥ તત્ર સાધ્યાવ્યાવૃત્તઃ યથા નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાત્પરમાણુવત્ । યથેત્યુદાહરણોપન્યાસાર્થઃ । નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા । અમૂર્તત્વાદિતિ હેતુઃ । વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાભાસસ્ય પ્રક્રાન્તત્વાત્સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તો નોક્તઃ । અભ્યૂહ્યશ્ચાકાશાદિઃ ।
વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્તુ પરમાણુઃ । અયં ચ સાધ્યસાધનોભયધર્મવિકલઃ સમ્યગિષ્યતે । યત ઉક્તમ્ । સાધ્યાભાવે હેતોરભાવ એવ કથ્યતે ઇત્યાદિ । ન ચાયં તથેત્યાહ ચ । પરમાણોર્હિ સકાશાત્ । સાધનધર્મો હેતુઃ । તમેવ દર્શયતિ અમૂર્તત્વમિતિ । વ્યાવૃત્તં નિવૃત્તમ્ । કુતઃ? । મૂર્તત્વાત્પરમાણુનામ્ । સાધ્યધર્મો નિત્યત્વં તન્ન વ્યાવૃત્તમ્ । કુતઃ? । નિત્યત્વાત્પરમાણૂનામ્ । આહ । સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાભાસેષ્વાદૌ સાધનધર્માસિદ્ધ ઉક્તઃ ઇહ સાધ્યાવ્યાવૃત્ત ઇતિ કિમર્થમુચ્યતે? । તસ્યાન્વયપ્રધાનત્વાત્ । અન્વયસ્ય ચ સાધનધર્મપુરઃસરસાધ્યધર્મોચ્ચારણરૂપત્વાત્ । વ્યતિરેકસ્તુ ઉભયવ્યાવૃત્તિરૂપઃ સાધ્યાભાવે ચ હેતોરભાવ ઇતિ । અતઃ સાધ્યાવ્યાવૃત્તઃ ॥ તથા સાધનાવ્યાવૃત્તઃ કર્મવત્ । પ્રયોગઃ પૂર્વવદેવ ।

વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્તુ કર્મ । તચ્ચ ઉત્ક્ષેપણાદિ ગૃહ્યતે । તત્ર કર્મણઃ સાધ્યં નિત્યત્વં વ્યાવૃત્તમ્ । અનિત્યત્વાત્કર્મણઃ । સાધનધર્મો હેતુઃ । તમેવ દર્શયતિ અમૂર્તત્વમિતિ । તન્ન વ્યાવૃત્તમ્ । અમૂર્તત્વાત્કર્મણ ઇતિ ॥ ઉભયાવ્યાવૃત્તઃઆકાશવદિતિ । નિત્યત્વસાધકઃ પ્રયોગઃ પરમાણ્વાદિસાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તયુક્તઃ પૂર્વવત્ । વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ત્વાકાશમિતિ । તતો હિ આકાશાત્ । ન નિત્યત્વં વ્યાવૃત્તં નાપ્યમૂર્તત્વમ્ । કુતઃ? । નિત્યત્વાદમૂર્તત્વાદાકાશસ્યેતિ ॥ અવ્યતિરેક ઇત્યાદિ । અવિદ્યમાનવ્યાતિરેકઃ અવ્યતિરેકઃ અનિદર્શિતવ્યતિરેક ઇત્યર્થઃ । લક્ષણમાહ । યત્ર વિના સાધ્યસાધનનિવૃત્ત્યા તદ્વિપક્ષભાવો નિદર્શ્યતે । યત્રેત્યભિધેયમાહ । વિના સાધ્યસાધનનિવૃત્ત્યા પ્રસ્તુતપ્રયોગે યદનિત્યં તન્મૂર્તં દૃષ્ટમિત્યાદિલક્ષણયા । તદ્વિપક્ષભાવઃ સાધ્યસાધનવિપક્ષભાવમાત્રમ્ । નિદર્શ્યતે પ્રતિપાદ્યતે ઇતિ યાવત્ । દૃષ્ટાન્તમાહ । યથા ઘટે ઽનિત્યત્વં ચ મુર્તત્વં ચ દૃષ્ટમિતિ । ઇત્થં હ્યેકત્રાભિધેયમાત્રાભિધાનાદ્વૈધર્મ્યાપ્રતિપાદનાદર્થાપત્ત્યાપિ ગમ્યતે
પ્રતિપત્તિગૌરવાદિષ્ટાર્થસાધકત્વમિતિ ॥ વિપરિતવ્યતિરેક ઇત્યાદિ । વિપરીતો વિપર્યસ્તો વ્યતિરેક ઉક્તલક્ષણો યસ્મિન્ સ તથાવિધઃ । તમેવ દર્શયતિ । યદનિત્યમિત્યાદિ । પ્રસ્તુતપ્રયોગ એવ તથાવિધસાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તયુક્તે વ્યતિરેકમુપદેશયન્ યદનિત્યં તન્મૂર્તં દૃષ્ટ મિતિ વક્તવ્યે યન્મૂર્ત તદનિત્યં દૃષ્ટમિતિ બ્રવીતિ । આહ । એવમપિ કો દોષઃ? ઇતિ । ઉચ્યતે । અન્યત્ર વ્યભિચારઃ । તથા હ્યનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદિત્યત્ર યદપ્રયત્નાનન્તરીયકં તન્નિત્યમિતિ । વ્યતિરેકો વિદ્યુતા વ્યભિચારઃ ॥ નિગમયન્નાહ । એષામિત્યાદિ । યથોક્તરૂપાણાં પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તાભાસાનાં વચનાનિ । કિં ન સાધનમ્? । આભાસત્વાદેવ । કિં તર્હિ? । સાધનાભાસમિતિ ॥ ઉક્તં સાધનાભાસમ્ ॥
અધુના દૂષણસ્યાવસરઃ । તચ્ચાતિક્રમ્ય બહુતરવક્તવ્યત્વાત્પ્રત્યક્ષાનુમાને તાવદાહ । આત્મપ્રત્યાયનાર્થં પુનઃ પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ દ્વે એવ પ્રમાણે । પ્રત્યક્ષં વક્ષ્યમાણલક્ષણં અનુમાનં ચ । અસમાસકરણં વિભિન્નવિષયજ્ઞાપનાર્થમ્ । સ્વલક્ષણવિષયમેવ પ્રત્યક્ષમ્ । સામાન્યલક્ષણવિષયમેવાનુમાનમ્ । ચ સમુચ્ચયે । દ્વે એવ પ્રમાણે ઇત્યનેન સંખ્યાનિયમમાહ । તથાહિ બૌદ્ધાનાં દ્વે એવ પ્રમાણે પ્રત્યક્ષાનુમાને । શેષપ્રમાણાનામત્રૈવાન્તર્ભાવાત્ । અન્તર્ભાવશ્ચ પ્રમાણસમુચ્ચયાદિષુ ચર્ચિતત્વાન્નેહ પ્રતન્યતે । અધુના પ્રત્યક્ષણિરૂપણાયાહ । તત્ર પ્રત્યક્ષમિત્યાદિ । તત્રેતિ નિર્ધારણાર્થઃ । પ્રત્યક્ષમિતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ । કલ્પનાપોઢમિતિ લક્ષણમ્ । અયં લક્ષ્યલક્ષણપ્રવિભાગઃ । તત્ર પ્રતિગતમક્ષં પ્રત્યક્ષમ્ । કલ્પનાપોઢમિતિ । કલ્પના વક્ષ્યમાણલક્ષણા સા અપોઢા અપેતા યસ્માત્ તત્ કલ્પનાપોઢમ્ । સમાસાક્ષેપપરિહારૌ પૂર્વવત્ । કલ્પનયાપોઢં કલ્પનાયા વાપોઢં કલ્પનાપોઢમ્ । યત્ ઇતિ તત્સ્વરૂપનિર્દેશઃ । એવંભૂતં ચાર્થે સ્વલક્ષણમપિ ભવતિ । આહ । જ્ઞાનં સંવેદનમ્ । તચ્ચ નિર્વિષયમપિ ભવતિ અત આહ અર્થે વિષયે । સ ચ દ્વિધા સ્વલક્ષણસામાન્યલક્ષણભેદાત્ । અત આહ । રૂપાદૌ સ્વલક્ષણે ઇત્યર્થઃ । ઇહ યદુક્તં કલ્પનાપોઢમિતિ તત્સ્વરૂપાભિધાનત એવ વ્યાચષ્ટે નામજાત્યાદિકલ્પનારહિતમ્ । તદક્ષમક્ષં પ્રતિ વર્તતે ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્ । તત્ર નામકલ્પના યથા ડિત્થા ઇતિ । જાતિકલ્પના યથા ગૌરિતિ । આદિશબ્દેન ગુણક્રિયાદ્રવ્યપરિગ્રહઃ । તત્ર ગુણકલ્પના શુક્લ ઇતિ । ક્રિયાકલ્પના પાચક ઇતિ । દ્રવ્યકલ્પના દણ્ડીતિ । આભિઃ કલ્પનાભી રહિતં શબ્દરહિતમ્ । સ્વલક્ષણહેતુત્વાત્ । ઉક્તં ચ । ન હ્યર્થે શબ્દાઃ અન્તિ તદાત્માનો વા યેન તસ્મિન્પ્રતિભાસમાને તે ઽપિ પ્રતિભાસેરન્નિત્યાદિ । તદક્ષમિત્યાદિ । તદિત્યનેન યન્નિર્દિષ્ટસ્ય પરામર્શઃ । અક્ષાણીન્દ્રિયાણિ ।
તતશ્ચાક્ષમક્ષં પ્રતીન્દ્રિયમિન્દ્રિયં પ્રતિવર્તત ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્ । આહ । યથેન્દ્રિયસામર્થ્યાજ્જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તથા વિષયસામર્થ્યાદપિ તત્કસ્માદિન્દ્રિયેણૈવ વ્યપદેશો ન વિષયેણેતિ? । અત્રોચ્યતે । અસાધારણત્વાદિન્દ્રિયસ્ય સાધરણત્વાચ્ચાર્થસ્યેતિ । તથા હિ । ઇન્દ્રિયમિન્દ્રિયવિજ્ઞાનસ્યૈવ હેતુરિત્યસાધરણમ્ । અર્થસ્તુ મનોવિજ્ઞાનસ્યાપીતિ સાધારણઃ । અસાધારણેન ચ લોકે વ્યપદેશપ્રવૃત્તિર્યથા ભેરીશબ્દો યવાઙ્કુર ઇતિ । ઉક્તં ચ ભદન્તેન ।
અસાધારણહેતુત્વાદક્ષૈસ્તદ્યપરિશ્યતે ઇત્યાદિ । આહ । મનોવિજ્ઞાનાદ્યપિ પ્રત્યક્ષમિત્યુક્તં ન ચ તદનેન સંગૃહીતમિતિ કથં વ્યાપિતા લક્ષણસ્ય । ઉચ્યતે । કલ્પનાપોઢં યત્તજ્જ્ઞાનર્થે રૂપાદૌ ઇત્યનેનાર્થસાક્ષાત્કારિત્વગ્રહણાન્મનોવિજ્ઞાનદેરપિ તદવ્યભિચારાત્સંગૃહીતમેવ તન્માનસમ્ । લૌકિકં તુ પ્રત્યક્ષમધિકૃત્યાવ્યયીભાવઃ । ઇતિ કૃતં પ્રસઙ્ગેણ । ગમનિકામાત્રમેતત્ ॥ અનુમાનમિત્યાદિ । અનુમિતિરમુમાનમ્ । તચ્ચ લિઙ્ગાદર્થદર્શનમાલિઙ્ગં પુનસ્ત્રિરૂપમુક્તમ્ । પક્ષધર્મત્વાદિ । તસ્માત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગાદ્યદનુમેયે ઽર્થે ધર્મવિશિષ્ટે ધર્મિણિ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે કિંવિશિષ્ટમ્? અગ્નિરત્ર ધૂમાત્ અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાત્ તદનુમાનમિતિ । ઉદાહરણદ્વયં તુ વસ્તુસાધનકાર્યસ્વભાવાખ્યહેતુદ્વયખ્યાપનાર્થમ્ । અધુના ફલમાહ । ઉભયત્રેત્યાદિ । ઉભત્ર પ્રત્યેક્ષે ઽનુમાને ચ । તદેવ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષનુમાનલક્ષણમ્ । ફલં કાર્યમ્ । કુતઃ? । અધિગમરૂપત્વાત્ । અધિગમઃ પરિચ્છેદસ્તદ્રૂપત્વાત્ । તથાહિ પરિચ્છેદરૂપમેવ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ન ચ પરિચ્છેદાદૃતે અન્યજ્જ્ઞાનં ફલમ્ । ભિન્નાધિકરણત્વાત્ । ઇત્યત્ર બહુ વક્તવ્યમ્ અલં પ્રસઙ્ગેન । સર્વથા ન પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામન્યદ્વિભિન્નં ફલમસ્તીતિ । આહ । યદ્યેવં પ્રમાણાભાવપ્રસઙ્ગઃ । તબ્ધાવાભિમતયોઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોઃ ફલત્વાત્ । પ્રમાણાભાવે ચ તત્ફલસ્યાપ્યભાવઃ ઇતિ ।
તત્ર પ્રમાણાભાવનિરાચિકીર્ષયાહ । સવ્યાપારવત્ખ્યાતેઃ પ્રમાણત્વમિતિ સહ વ્યાપારેણ વિષયગ્રહણલક્ષણેન વર્તતે ઇતિ સવ્યાપારમ્ । પ્રમાણમિતિ ગમ્યતે । સવ્યાપારમસ્યા વિદ્યત ઇતિ સવ્યાપારવતી । ખ્યાતિરિતિ ગમ્યતે । સવ્યાપારવતી ચાસૌ ખ્યાતિશ્ચ સવ્યાપારવત્ખ્યાતિઃ પ્રતીતિઃ । તસ્યાઃ સવ્યાપારવત્ત્યાઃ ખ્યાતેઃ પ્રમાણત્વમિતિ । એતદુક્તં ભવતિ । વિષયાકારં જ્ઞાનમુત્પદ્યમાનં વિષયં ગૃણ્હદેવોત્પદ્યતે ઇતિ પ્રતીતેઃ ગ્રાહકાકારસ્ય પ્રમાણતેતિ । અન્યે તુ સંશ્ચાસૌ વ્યાપારઃ સદ્વ્યાપારઃ પ્રમાણવ્યવસ્થાકારિત્વાત્સન્નિત્યુચ્યતે । સો ઽસ્યા વિદ્યત ઇતિ સદ્યાપારવતી શેષં પૂર્વવત્ વ્યાચક્ષતે । ઇત્યુક્તે પ્રત્યક્ષાનુમાને ॥ અધુના પ્રત્યેક્ષાભાસમાહ । કલ્પનાજ્ઞાનમર્થાન્તરે પ્રત્યક્ષાભાસમ્ । એતદેવ ગ્રહણવાક્યં વ્યાચિખ્યાસુરાહ । યજ્જ્ઞાનં ઘટઃ પટ ઇતિ વા વિકલ્પયતઃ શબ્દારોપિતમુત્પદ્યતે । અર્થાન્તરે સામાન્યલક્ષણે । તદર્થસ્વલક્ષણાવિષયત્વાત્ । સામાન્યલક્ષણવિષયત્વાદિત્યર્થઃ । ઉક્તં પ્રત્યક્ષાભાસમ્ ॥

સાંપ્રતમનુમાનાભાસમાહ । હેત્વાભાસપૂર્વકં હેત્વાભાસનિમિત્તં જ્ઞાનમનુમાનાભાસમ્ । વ્યભિચારાત્ । એતદેવ વ્યાચષ્ટે । હેત્વાભાસો હિ બહુપ્રકાર ઉક્તઃ અસ્તિ વાદિભેદેન । તસ્માત્ હેત્વાભાસાત્ યદનુમેયે ઽર્થે ધર્મવિશિષ્ટે ધર્મિણિ જ્ઞાનમ્ અવ્યુત્પન્નસ્ય અસિદ્ધાદિસ્વરૂપાનભિજ્ઞસ્ય ભવતિ તદનુમાનાભાસમ્ । ઇત્યુક્તં પ્રત્યક્ષાદિચતુષ્ટયમ્ ॥ ઇદાનીમુક્તશેષં દુષણમભિધાતુકામ આહ । સાધનદોષોદ્ભાવનાનિ દૂષણાનિ । પ્રમાણદોષપ્રકટનાનીત્યર્થઃ । બહુવચનનિર્દેશઃ પ્રત્યેકમપિ પ્રતિજ્ઞાદિદોષાણાં દૂષણત્વાત્ । એતાન્યેવ દશયીર્ત । સાધનદોષો ન્યૂનત્વમ્ । સામાન્યેન વિશેષમાહ । પક્ષદોષઃ પ્રત્યક્ષદિવિરુદ્ધત્વમ્ । પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધા પ્રતિજ્ઞેત્યેવમાદિ । હેતુદોષઃ અસિદ્ધાનૈકાન્તિકવિરુદ્ધત્વમ્ । અસિદ્ધો હેતુરિત્યેવમાદિ । એવં દૃષ્ટાન્તદોષાઃ સાધનધર્માદ્યસિદ્ધત્વમ્ । તસ્યોદ્ભાવનમિતિ । તસ્ય પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધહેત્વાદેઃ પ્રકાશનં પ્રાશ્નિકપ્રત્યાયનં ન તુદ્ભાવનમાત્રમેવ । દૂષણમિતિ સામાન્યેન દૂષણજાત્યનતિક્રમાદેકવચનમિતિ । ઉક્તં દૂષણમ્ ॥ અધુના દૂષાણાભાસમાહ । અભૂતસાધનદોષોદ્ભાવનાનિ દૂષણાભાસાનિ । અભૂતમવિદ્યમાનમેવ તદ્યતઃ સાધનદોષં સામાન્યનોદ્ભાવયન્તિ પ્રકાશયન્તિ યાનિ તાનિ જાતિદૂષણાભાસાનિ । એતદેવ દર્શયતિ । સંપૂર્ણે સાધને અવયવે ન્યૂનત્વવચનમ્ । ન્યૂનમિદમિત્યેવંભૂતમ્ । અદુષ્ટપક્ષે પક્ષ દોષવચનમ્ ઇત્યાદિ નિગદસિદ્ધમ્ । યાવદ્ એતાનિ દુષણાભાસાનિ કિમ્? । ઇત્યત આહ । નહ્યેભિઃ પરપક્ષો દૂષ્યતે । કુતઃ? । નિરવદ્યત્વાત્પરપક્ષસ્ય । ઇત્યુપરમ્યતે શાસ્ત્રકરણાત્ ॥
શાસ્ત્રપરિસમાપ્તૌ તત્સ્વરૂપપ્રતિપાદનાયૈવાહ । પદાર્થમાત્રમિત્યાદિ । પદાર્થમાત્રમિતિ સાધનાદિપદોદ્દેશમાત્રમ । આખ્યાતં કથિતમ્ । આદૌ પ્રથમમ્ । દિઙ્માત્રસિદ્ધયે ન્યાયદિઙ્માત્રસિદ્ધયર્થમ્ । યાત્ર યુક્તિરન્વયવ્યતિરેકલક્ષણા । અયુક્તિર્વા અસિદ્ધાદિભેદા । સાન્યત્ર પ્રમાણસમુચ્ચયાદૌ । સુવિચારિતા પ્રપઞ્ચેન નિરૂપિતેત્યર્થઃ ॥

ન્યાયપ્રવેશકં યદ્યાખ્યાયાવાપ્તમિહ મયા પુણ્યમ્ ।
ન્યાયાદિગમસુખદં સંલભતા ભવ્યો જનસ્તેન ॥
સમાપ્તા ચેયં શિષ્યહિતા નામ ન્યાયપ્રવેશકટીકા ॥
કૃતિરિયં હરિભદ્રસૂરેઃ ॥